مواد ڏانھن هلو

ڦڦڙ

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ڦڦڙ
انساني ڦڦڙن جو خاڪو، جنهن ۾ ساھ وارو رستو نظر اچي ٿو ۽ هر لوب کي مختلف رنگ سان ڏيکاريو ويو آهي
انساني ڦڦڙ ڇاتيءَ جي کوپڙيءَ ۾ دل ۽ وڏين رت جي نالين جي ٻنهي پاسن تي واقع آهن.
تفصيل
عضون جو نظام ساھ وارو سرشتو
شريان ڦڦڙيائي شريان
نس ڦڦڙيائي وريد
سڃاڻپ ڪندڙ
لاطيني ٻوليpulmo
يوناني ٻوليπνεύμων (pneumon)
ائناٽامي جا محاورا A06.5.01.001
ائناٽامي جا محاورا

ڦڦڙ انسانن سميت ڪيترن ئي جانورن ۾ ساھ واري سرشتي جا بنيادي عضوا آهن. کيرپياريندڙ جانورن ۽ اڪثر ٻين چار پيرا جانورن ۾، ٻه ڦڦڙ دل جي ٻنهي پاسن تي ڪرنگهي جي ويجهو واقع هوندا آهن. ساھ واري سرشتي ۾ انهن جو ڪم فضا مان آڪسيجن حاصل ڪري ان کي رت جي وهڪري ۾ منتقل ڪرڻ ۽ گئسن جي مٽاسٽا جي عمل وسيلي رت جي وهڪري مان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ خارج ڪري فضا ۾ ڇڏڻ آهي. مختلف جنسن ۾ ساھ کڻڻ جو عمل مختلف عضلاتي سرشتن وسيلي هلندو آهي. کيرپياريندڙ جانور، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ پکي ساھ کڻڻ کي سهارو ڏيڻ ۽ وڌائڻ لاءِ پنهنجي عضلاتي ۽ هڏاواني سرشتي کي استعمال ڪندا آهن. شروعاتي چار پيرا جانورن ۾، واتي پمپنگ وسيلي ڳلي جي عضلن سان هوا ڦڦڙن ۾ ڌڪي ويندي هئي؛ اهو طريقو اڄ به ايمفيبين جانورن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. انسانن ۾ ساھ کڻڻ کي هلائيندڙ بنيادي عضوو ڊائيفرام آهي. ڦڦڙ هوا جو وهڪرو پڻ مهيا ڪن ٿا، جنهن سان آواز ڪڍڻ، جنهن ۾ ڳالهائڻ به شامل آهي، ممڪن ٿئي ٿو.

انسانن ۾ ٻه ڦڦڙ، هڪ ساڄو ڦڦڙ ۽ هڪ کاٻو ڦڦڙ هوندو آهي. اهي ڇاتي جي ڇاتيائي کوپڙيءَ ۾ واقع آهن. ساڄو ڦڦڙ کاٻي ڦڦڙ کان وڏو هوندو آهي، جڏهن تہ کاٻو ڦڦڙ ڇاتيءَ ۾ دل سان جاءِ ونڊيندو آهي. ٻنهي ڦڦڙن جو گڏيل وزن لڳ ڀڳ 1.3 ڪلوگرام (2.9 پائونڊ) هوندو آهي ۽ ساڄو ڦڦڙ وڌيڪ ڳرو هوندو آهي. ڦڦڙ هيٺئين ساھ واري رستي جو حصو آهن، جيڪو ساھ جي نالي کان شروع ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي برونڪائي ۽ برونڪيولن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي هوائي منتقلي واري علائقي وسيلي اندر کنيل هوا حاصل ڪن ٿا. اهي شاخون وڌيڪ ورهائجنديون رهن ٿيون، تان جو هوا خوردبيني هوائي ٿيلهن تائين پهچي ٿي، جتي گئسن جي مٽاسٽا ٿئي ٿي. ٻنهي ڦڦڙن ۾ گڏيل طور لڳ ڀڳ 2,400 ڪلوميٽر (1,500 ميل) هوائي رستا ۽ 30 کان 50 ڪروڙ هوائي ٿيلها هوندا آهن. هر ڦڦڙ ٻن پلورائن واري پلورائي ٿيلهي ۾ بند هوندو آهي، جيڪو ساھ کڻڻ دوران اندرين ۽ ٻاهرين ڀتين کي تمام ٿوري رڳڙ سان هڪ ٻئي مٿان ترڪڻ جي اجازت ڏئي ٿو. اندريون احشائي پلورا هر ڦڦڙ کي ڏارن وسيلي لوبن نالي حصن ۾ ورهائي ٿو. ساڄي ڦڦڙ ۾ ٽي لوب ۽ کاٻي ڦڦڙ ۾ ٻه لوب هوندا آهن. لوبن کي وڌيڪ برونڪوڦڦڙيائي ڀاڱن ۽ ننڍڙن لوبن ۾ ورهايو ويندو آهي. ڦڦڙن کي رت جي هڪ منفرد فراهمي حاصل ٿئي ٿي: انهن کي آڪسيجن حاصل ڪرڻ لاءِ دل مان موڪليل آڪسيجن کان خالي رت (ڦڦڙيائي گردش) ۽ ان سان گڏ آڪسيجن سان ڀرپور رت جي الڳ فراهمي (برونڪيائي گردش) ملي ٿي.

ڦڦڙن جا اوڄا ڪيترين ئي ساھ وارين بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا، جن ۾ نمونيا ۽ ڦڦڙن جو ڪينسر شامل آهن. دائمي رڪاوٽي ڦڦڙيائي بيماري ۽ ايمفيسيما جهڙيون دائمي بيماريون سگريٽ نوشي يا نقصانڪار مادن جي سامهون اچڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. برونڪائٽس جهڙيون بيماريون پڻ ساھ واري رستي کي متاثر ڪري سگهن ٿيون. ڦڦڙن سان لاڳاپيل طبي اصطلاح اڪثر لاطيني لفظ pulmonarius (ڦڦڙن جو) مان نڪتل pulmo- سان شروع ٿين ٿا، جيئن pulmonology، يا يوناني لفظ πνεύμων ("ڦڦڙ") مان نڪتل pneumo- سان، جيئن pneumonia.

جنيني واڌ ويجھ دوران، ڦڦڙ اڳئين آنڊي مان نڪرندڙ هڪ ابھار طور ٺهڻ شروع ٿين ٿا؛ اڳيون آنڊو هڪ نالي آهي، جيڪو اڳتي هلي هاضمي واري سرشتي جو مٿيون حصو ٺاهي ٿو. جڏهن ڦڦڙ ٺهن ٿا تہ جنين پاڻياٺ سان ڀريل ايمينيائي ٿيلهي ۾ هوندو آهي، تنهنڪري اهي ساھ کڻڻ جو ڪم نٿا ڪن. رت کي پڻ ڊڪٽس آرٽيريوسَس وسيلي ڦڦڙن کان ٻئي پاسي موڙيو ويندو آهي. پر ڄمڻ وقت هوا ڦڦڙن مان گذرڻ شروع ڪري ٿي ۽ رت کي موڙيندڙ اها نالي بند ٿي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ ڦڦڙ ساھ کڻڻ جو ڪم شروع ڪن ٿا.

انسان ۾ ساھه کڻڻ جو عمل ڦڦڙن ۽ ان سان ڳنڍيل نالين تي مشتمل هوندو آهي جنهن سان هوا نڪ وسيلي جسم ۾ اندر داخل ٿيندي آهي. ڦڦڙ جسم ۾ سيني جي اندر ٿين ٿا. ساھ کڻڻ وقت هوا ڦڦڙن ۾ اندر داخل ٿيڻ کي ساهہ کڻڻ ۽ جسم کان ٻاهر نڪرڻ کي ساھ ڪڍڻ چئبو آهي. هوا جڏهن نڪ مان گذرندي آهي تہ اها گرم ۽ گهميل ٿي ويندي آهي. نڪ جي اندرئين حصي ۾ اهڙا گهرڙا هوندا آهن، جيڪي مِيُوڪس (Mucous) نيڪال ڪندا آهن، جنهن سان نڪ جو اندريون حصو آلو رهي ٿو ۽ ان آلاڻ جي ڪري ٻاهرين مٽي يا جيوڙا اٽڪي پوندا آهن ۽ صاف هوا ڦڦڙن ڏانهن رواني ٿيندي آهي. ان ئي ڪري طِبي ماهر (ڊاڪٽر) اسان کي نڪ مان ساھه کڻڻ جي صلاح ڏيندا آھن.

بناوت

[سنواريو]

ايناٽامي

[سنواريو]

انسانن ۾، ڦڦڙ ڇاتيءَ ۾ دل جي ٻنهي پاسن تي پاسراٽين جي پڃري اندر واقع هوندا آهن. اهي مخروطي شڪل جا هوندا آهن، جن جي مٿئين پاسي هڪ سوڙهي ۽ گول چوٽي ۽ هيٺئين پاسي هڪ ويڪرو ۽ اندر ڏانهن وريل بنياد هوندو آهي، جيڪو ڊائيفرام جي ٻاهر ڏانهن اڀريل مٿاڇري تي ٽيڪيل هوندو آهي.[1] ڦڦڙ جي چوٽي ڳچيءَ جي پاڙ تائين وڌندي آهي ۽ پهرين پاسراٽيءَ جي اسٽرنم واري ڇيڙي جي سطح کان ٿورو مٿي پهچندي آهي. ڦڦڙ پاسراٽين جي پڃري ۾ ڪرنگهي جي ويجهو کان ڇاتيءَ جي اڳئين حصي تائين ۽ ساھ جي نالي جي هيٺئين حصي کان هيٺ ڊائيفرام تائين پکڙيل هوندا آهن.[1]

کاٻو ڦڦڙ دل سان جاءِ ونڊيندو آهي ۽ دل لاءِ جاءِ پيدا ڪرڻ خاطر ان جي ڪناري تي هڪ کاٻ هوندو آهي، جنهن کي کاٻي ڦڦڙ جو قلبي کاٻ چيو ويندو آهي.[2][3] ڦڦڙن جا اڳيان ۽ ٻاهريان پاسا پاسراٽين ڏانهن رخ رکندا آهن، جيڪي انهن جي مٿاڇرين تي هلڪا نشان ڇڏين ٿيون. ڦڦڙن جون وچوليون مٿاڇريون ڇاتيءَ جي مرڪز ڏانهن رخ رکن ٿيون ۽ دل، وڏيون رت جون ناليون ۽ ڪارينا سان لڳل هونديون آهن، جتي ساھ جي نالي ٻن مکيه برونڪائن ۾ ورهائجي ٿي.[3] قلبي نشان ڦڦڙن جي مٿاڇري تي ٺهيل اهو کاٻ آهي، جتي اهي دل سان لڳن ٿا.

ٻنهي ڦڦڙن ۾ هڪ مرڪزي اندر گهڙيل حصو هوندو آهي، جنهن کي هيلم چيو ويندو آهي، جتان رت جون ناليون ۽ هوائي رستا ڦڦڙن ۾ داخل ٿين ٿا ۽ گڏجي ڦڦڙ جي پاڙ ٺاهين ٿا.[4] هيلم تي برونڪوڦڦڙيائي لمفي ڳنڍون پڻ هونديون آهن.[3]

ڦڦڙ ڦڦڙيائي پلورائن سان گهيريل هوندا آهن. پلورا ٻه سيرس جھليون آهن؛ ٻاهرين جداري پلورا پاسراٽين جي پڃري جي اندرين ڀت کي ڍڪي ٿي ۽ اندرين احشائي پلورا سڌيءَ طرح ڦڦڙن جي مٿاڇري کي ڍڪي ٿي. ٻنهي پلورائن جي وچ ۾ هڪ امڪاني جاءِ هوندي آهي، جنهن کي پلورائي کوپڙي چيو ويندو آهي ۽ ان ۾ سڻڀ ڏيندڙ پلورائي پاڻياٺ جي سنهي تھ هوندي آهي.

لوب

[سنواريو]
لوب ۽ برونڪوڦڦڙيائي ڀاڱا[5]
ساڄو ڦڦڙکاٻو ڦڦڙ
مٿيون
  • چوٽيائي
  • پويون
  • اڳيون

وچيون

  • پاسائتو
  • وچولو

هيٺيون

  • مٿيون
  • وچولو
  • اڳيون
  • پاسائتو
  • پويون
 مٿيون
  • چوٽيائي-پويون
  • اڳيون

لنگيولا

  • مٿيون
  • هيٺيون

هيٺيون

  • مٿيون
  • اڳيون-وچولو
  • پاسائتو
  • پويون

هر ڦڦڙ احشائي پلورا جي موٽن (اندروني ورن) سان ٺهيل ڏارن وسيلي لوبن نالي حصن ۾ ورهايل هوندو آهي. لوب وڌيڪ ڀاڱن ۾ ۽ ڀاڱا وري ننڍڙن لوبن ۾ ورهايل هوندا آهن. ساڄي ڦڦڙ ۾ ٽي لوب ۽ کاٻي ڦڦڙ ۾ ٻه لوب هوندا آهن.

ڏار

[سنواريو]

ڏار ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجھ جي شروعاتي مرحلي ۾ احشائي پلورا جي اندر ڏانهن ورن سان ٺهن ٿا، جيڪي لوبي برونڪائن کي ورهائين ٿا ۽ ڦڦڙن کي لوبن ۾ تقسيم ڪن ٿا، جنهن سان انهن جي ڦهلاءَ ۾ مدد ملي ٿي.[6][7] ساڄو ڦڦڙ هڪ افقي ڏار ۽ هڪ ترڇي ڏار وسيلي ٽن لوبن ۾ ورهايل آهي. کاٻو ڦڦڙ هڪ ترڇي ڏار وسيلي ٻن لوبن ۾ ورهايل آهي، جيڪو ساڄي ڦڦڙ جي ترڇي ڏار سان ويجهڙائيءَ ۾ هم رخ آهي. ساڄي ڦڦڙ ۾ مٿيون افقي ڏار، مٿئين لوب کي وچئين لوب کان ڌار ڪري ٿو. هيٺيون ترڇو ڏار، هيٺئين لوب کي وچئين ۽ مٿئين لوب کان ڌار ڪري ٿو.[1][7]

ڏارن ۾ تبديليون ڪافي عام آهن؛ اهي ڪڏهن اڻپورا ٺهيل هوندا آهن، ڪڏهن ايزيگوس ڏار وانگر هڪ واڌو ڏار موجود هوندو آهي، يا ڪڏهن ڏار بلڪل موجود نہ هوندا آهن. اڻپورا ڏار لوبن جي وچ واري متبادل هواڪاري جا ذميوار هوندا آهن، يعني لوبن جي وچ ۾ هوا جو وهڪرو، جيڪو ڦڦڙ جي مقدار گهٽائڻ جي ڪجهه طريقيڪارن ۾ اڻ گهربل هوندو آهي.[6]

ڀاڱا

[سنواريو]

مکيه برونڪائي هيلم وٽان ڦڦڙن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ شروعات ۾ ثانوي برونڪائن ۾ ورهائجن ٿيون، جن کي لوبي برونڪائي پڻ چيو ويندو آهي ۽ اهي ڦڦڙ جي هر لوب کي هوا پهچائين ٿيون. لوبي برونڪائي اڳتي ٽئين درجي جي برونڪائن ۾ ورهائجن ٿيون، جن کي ڀاڱائي برونڪائي پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي لوبن جي وڌيڪ ورهاستن، جن کي برونڪوڦڦڙيائي ڀاڱا چيو ويندو آهي، تائين هوا پهچائين ٿيون. هر برونڪوڦڦڙيائي ڀاڱي کي پنهنجي (ڀاڱائي) برونڪس ۽ شرياني رت جي فراهمي هوندي آهي.[8] کاٻي ۽ ساڄي ڦڦڙ جا ڀاڱا جدول ۾ ڏيکاريل آهن.[5] ڀاڱائي ايناٽامي طبي لحاظ کان ڦڦڙن ۾ بيماريءَ جي عمل جي جاءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ڪارائتي آهي.[5] هر ڀاڱو هڪ الڳ ايڪو آهي، جنهن کي ڀرپاسي جي اوڄي تي شديد اثر وجهڻ کان سواءِ جراحي طريقي سان ڪڍي سگهجي ٿو.[9]

کاٻو ڦڦڙ
ساڄو ڦڦڙ
کاٻو ڦڦڙ (کاٻي پاسي) ۽ ساڄو ڦڦڙ (ساڄي پاسي). ڦڦڙن جا لوب نظر اچن ٿا ۽ مرڪزي ڦڦڙ جي پاڙ پڻ موجود آهي.

ساڄو ڦڦڙ

[سنواريو]

ساڄي ڦڦڙ ۾ کاٻي ڦڦڙ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ لوب ۽ ڀاڱا هوندا آهن. اهو ٻن ڏارن، هڪ ترڇي ۽ هڪ افقي ڏار، وسيلي ٽن لوبن—مٿئين، وچئين ۽ هيٺئين لوب—۾ ورهايل آهي.[10] مٿيون افقي ڏار، مٿئين لوب کي وچئين لوب کان ڌار ڪري ٿو. اهو ڦڦڙ جي پوئين ڪناري جي ويجهو هيٺئين ترڇي ڏار کان شروع ٿئي ٿو ۽ افقي طور اڳتي وڌندي چوٿين پاسراٽيائي ڪارٽليج جي اسٽرنم واري ڇيڙي جي سطح تي اڳئين ڪناري کي ڪٽي ٿو؛ ميڊياسٽينائي مٿاڇري تي ان کي واپس هيلم تائين ڏسي سگهجي ٿو.[1] هيٺيون ترڇو ڏار، هيٺئين لوب کي وچئين ۽ مٿئين لوب کان ڌار ڪري ٿو ۽ کاٻي ڦڦڙ جي ترڇي ڏار سان ويجهڙائيءَ ۾ هم رخ آهي.[1][7]

ساڄي ڦڦڙ جي ميڊياسٽينائي مٿاڇري تي ڀرپاسي جي ڪيترين ئي بناوتن جا نشان پيل هوندا آهن. دل هڪ کاٻ ۾ واقع هوندي آهي، جنهن کي قلبي نشان چيو ويندو آهي. ڦڦڙ جي هيلم کان مٿي ايزيگوس وريد لاءِ هڪ محرابي نالي هوندي آهي ۽ ان کان مٿي مٿين وڏي وريد ۽ ساڄي برڪيوسيڦيلڪ وريد لاءِ هڪ ويڪري نالي هوندي آهي؛ ان جي پويان ۽ ڦڦڙ جي چوٽيءَ جي ويجهو برڪيوسيڦيلڪ شريان لاءِ هڪ نالي هوندي آهي. هيلم ۽ ڦڦڙيائي ليگامينٽ جي پويان کاڌي جي نالي لاءِ هڪ نالي هوندي آهي ۽ کاڌي جي نالي واري نالي جي هيٺئين حصي جي ويجهو هيٺين وڏي وريد لاءِ هڪ وڌيڪ اونهي نالي هوندي آهي، ان کان اڳ جو اها دل ۾ داخل ٿئي.[3]

ساڄي ڦڦڙ جو وزن فردن جي وچ ۾ مختلف هوندو آهي؛ مردن ۾ معياري حوالو حد 155–720 g (0.342–1.587 lb)[11] ۽ عورتن ۾ 100–590 g (0.22–1.30 lb) آهي.[12]

کاٻو ڦڦڙ

[سنواريو]

کاٻو ڦڦڙ ترڇي ڏار وسيلي ٻن لوبن، مٿئين ۽ هيٺئين لوب، ۾ ورهايل هوندو آهي. هي ڏار ڦڦڙ جي پاسراٽيائي مٿاڇري کان ميڊياسٽينائي مٿاڇري تائين، هيلم جي مٿان ۽ هيٺان، پکڙيل هوندو آهي.[1] ساڄي ڦڦڙ جي ابتڙ، کاٻي ڦڦڙ ۾ وچيون لوب نہ هوندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ هڪ هم ساخت خاصيت، مٿئين لوب جو هڪ اڀار، موجود هوندو آهي، جنهن کي لنگيولا چيو وڃي ٿو. ان نالي جي معنيٰ ”ننڍي ڄڀ“ آهي. کاٻي ڦڦڙ جي لنگيولا ساڄي ڦڦڙ جي وچئين لوب جو ايناٽاميائي هم منصب آهي، ۽ ٻئي علائقا ساڳين وچڙن ۽ ايناٽاميائي پيچيدگين ڏانهن لاڙو رکن ٿا.[13][14] لنگيولا جا ٻه برونڪوڦڦڙيائي ڀاڱا آهن: مٿيون ۽ هيٺيون.[1]

کاٻي ڦڦڙ جي ميڊياسٽينائي مٿاڇري تي هڪ وڏو قلبي نشان هوندو آهي، جتي دل واقع هوندي آهي. اهو ساڄي ڦڦڙ واري نشان کان وڌيڪ اونهو ۽ وڏو هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته هن سطح تي دل کاٻي پاسي ڏانهن اڀري ٿي.[3]

ساڳئي مٿاڇري تي، هيلم جي بلڪل مٿان، شھ رڳ جي محراب لاءِ هڪ چٽي وريل نالي هوندي آهي، ۽ ان جي هيٺان هيٺ لهندڙ شھ رڳ لاءِ هڪ نالي هوندي آهي. کاٻي سب ڪليوين شريان، جيڪا شھ رڳ جي محراب جي هڪ شاخ آهي، محراب کان ڦڦڙ جي چوٽيءَ جي ويجهو تائين هڪ نالي ۾ ويهندي آهي. شريان جي اڳيان ۽ ڦڦڙ جي ڪناري جي ويجهو هڪ هلڪي نالي کاٻي برڪيوسيڦيلڪ وريد کي جاءِ ڏئي ٿي. کاڌي جي نالي ڦڦڙ جي بنياد وٽ هڪ وڌيڪ ويڪري هلڪي نشان ۾ ويهي سگهي ٿي.[3]

معياري حوالو حد موجب، کاٻي ڦڦڙ جو وزن مردن ۾ 110–675 g (0.243–1.488 lb)[11] ۽ عورتن ۾ 105–515 g (0.231–1.135 lb) هوندو آهي.[12]

تصويرون

[سنواريو]

خورد ايناٽامي

[سنواريو]
ڦڦڙ جو ڪراس-سيڪشنل تفصيل

ڦڦڙ هيٺئين ساھ واري رستي جو حصو آهن، ۽ برونڪيائي هوائي رستن کي جاءِ ڏين ٿا، جڏهن اهي ساھ جي نالي مان شاخون ڪڍن ٿا. برونڪيائي هوائي رستا هوائي ٿيلهن تي ختم ٿين ٿا، جيڪي ڦڦڙ جو ڪارائتو اوڄو (پيرينڪائما) ٺاهين ٿا، ۽ گڏوگڏ وريدون، شريانون، عصب ۽ لمفي ناليون پڻ هونديون آهن.[3][15] ساھ جي نالي ۽ برونڪائن جي ميوڪوسا ۽ سب ميوڪوسا ۾ لمفي وار نالين جا ڄار هوندا آهن. ننڍين برونڪائن ۾ لمفي وار نالين جي هڪ ئي تھ هوندي آهي، ۽ هوائي ٿيلهن ۾ اهي موجود نہ هونديون آهن.[16] ڦڦڙن کي جسم جي ڪنهن به ٻئي عضوي جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڏو لمفي نيڪاسي وارو سرشتو ملي ٿو.[17] هر ڦڦڙ احشائي پلورا جي سيرس جھلي سان گهيريل آهي، جنهن جي هيٺان ڍلو ڳنڍيندڙ اوڄو هوندو آهي، جيڪو ڦڦڙ جي مادي سان ڳنڍيل هوندو آهي.[18]

ڳنڍيندڙ اوڄو

[سنواريو]
ڦڦڙ جي احشائي پلورا (ٻاهرين وڇاڻ) مان ٿلها لچڪدار ريشا
ٿڻائتي جي ڦڦڙيائي اوڄي جي ڪراس سيڪشنل ڪٽ ۾ ڪوليجن ريشين جي TEM تصوير

ڦڦڙن جو ڳنڍيندڙ اوڄو لچڪدار ۽ ڪوليجن ريشين مان ٺهيل آهي، جيڪي وار نالين ۽ هوائي ٿيلهن جي ڀتين جي وچ ۾ پکڙيل هوندا آهن. ايلاسٽن ٻاهرگهرڙي ميٽرڪس جو اهم پروٽين آهي ۽ لچڪدار ريشين جو بنيادي جزو آهي.[19] ايلاسٽن ساھ کڻڻ دوران لڳاتار ڇڪجڻ لاءِ گهربل لچڪ ۽ واپس موٽڻ جي سگهه ڏئي ٿو، جنهن کي ڦڦڙيائي تعميل چيو وڃي ٿو. اهو گهربل لچڪدار واپسي جو پڻ ذميوار آهي. ايلاسٽن انهن علائقن ۾ وڌيڪ هوندو آهي، جتي زور وڌيڪ پوي ٿو، جهڙوڪ هوائي ٿيلهن جا کولها ۽ هوائي ٿيلهيائي ڳانڍاپا.[19] ڳنڍيندڙ اوڄو سڀني هوائي ٿيلهن کي ڳنڍي ڦڦڙيائي پيرينڪائما ٺاهيندو آهي، جنهن جي صورت اسپنج جهڙي هوندي آهي. هوائي ٿيلهن جي ڀتين ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هوائي گذرگاهون هونديون آهن، جن کي ڪوهن جا سوراخ چيو ويندو آهي.[20]

ساھ وارو اپٿيليم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ساھ وارو اپٿيليم

هيٺئين ساھ واري رستي جا سڀ حصا، جن ۾ ساھ جي نالي، برونڪائي ۽ برونڪيول شامل آهن، ساھ واري اپٿيليم سان وڇايل آهن. هي سيلئم وارا اپٿيليم آهي، جنهن ۾ گوبليٽ گهرڙا پکڙيل آهن، جيڪي ميوسن پيدا ڪن ٿا، جيڪو بلغم جو بنيادي جزو آهي؛ سيلئم وارا گهرڙا، بنيادي گهرڙا، ۽ آخري برونڪيولن ۾ ڪلب گهرڙا، جن جا ڪم بنيادي گهرڙن جهڙا آهن، ۽ ميڪروفيج پڻ موجود آهن. اپٿيليل گهرڙا ۽ ساھ واري رستي جي سموري سب ميوڪوسل غدود هوائي رستي جي مٿاڇري واري پاڻياٺ (ASL) خارج ڪن ٿا، جنهن جي بناوت سخت ضابطي ۾ رکيل هوندي آهي ۽ اها طئي ڪري ٿي ته بلغم-سيلئم صفائي ڪيتري سٺي نموني ڪم ڪري ٿي.[21]

ڦڦڙيائي نورو اينڊوڪرائن گهرڙا سڄي ساھ واري اپٿيليم ۾، هوائي ٿيلهيائي اپٿيليم سميت، ملن ٿا،[22] جيتوڻيڪ اهي ڪل اپٿيليل آبادي جو رڳو لڳ ڀڳ 0.5 سيڪڙو آهن.[23] PNECs عصبن سان ڳنڍيل هوائي رستي جا اپٿيليل گهرڙا آهن، جيڪي خاص طور هوائي رستي جي ڳانڍاپن وٽ مرڪوز هوندا آهن.[23] اهي گهرڙا سيروٽونن، ڊوپامين ۽ نوريپينيفرن، گڏوگڏ پولي پيپٽائيڊ شيون، پيدا ڪري سگهن ٿا. ڦڦڙيائي نورو اينڊوڪرائن گهرڙن مان نڪرندڙ سائٽوپلازمي واڌارا هوائي رستي جي خال ۾ وڌن ٿا، جتي اهي اندر کنيل گئس جي بناوت محسوس ڪري سگهن ٿا.[24]

برونڪيائي هوائي رستا

[سنواريو]

برونڪائن ۾ ساھ جي نالي جا اڻپورا ڪارٽليج وارا ڇلا ۽ ڪارٽليج جون ننڍيون تختيون هونديون آهن، جيڪي انهن کي کليل رکن ٿيون.[25]:472 برونڪيول ڪارٽليج کي سهارو ڏيڻ لاءِ تمام سوڙها هوندا آهن ۽ انهن جون ڀتيون هموار عضلي جون هونديون آهن؛ اهو عضلو وڌيڪ سوڙهن ساھ وارن برونڪيولن ۾ گهڻو ڪري موجود نه هوندو آهي، جيڪي اڪثر رڳو اپٿيليم مان ٺهيل هوندا آهن.[25]:472 آخري برونڪيولن ۾ ڪارٽليج جي غير موجودگيءَ سبب انهن کي جھليدار برونڪيول جو ٻيو نالو به ڏنو ويندو آهي.[26]

ڦڦڙ جو هڪ لوبول، جيڪو سيپٽن ۾ بند آهي ۽ هڪ آخري برونڪيول مان هوا وٺي ٿو، جيڪو ساھ وارن برونڪيولن ۾ شاخون ڪڍي ٿو. هر ساھ وارو برونڪيول هر ايسينس ۾ موجود هوائي ٿيلهن کي هوا ڏئي ٿو ۽ ان سان گڏ ڦڦڙيائي شريان جي هڪ شاخ هوندي آهي.

ساھ وارو ھنڌ

[سنواريو]

ساھ واري رستي جو هوائي منتقلي وارو ھنڌ آخري برونڪيولن تي ختم ٿئي ٿو، جڏهن اهي ساھ وارن برونڪيولن ۾ شاخون ڪڍن ٿا. هي آخري ساھ واري ايڪي جي شروعات آهي، جنهن کي ايسينس چيو وڃي ٿو ۽ جنهن ۾ ساھ وارا برونڪيول، هوائي ٿيلهيائي ناليون، هوائي ٿيلهيائي ٿيلها ۽ هوائي ٿيلها شامل آهن.[27] هڪ ايسينس جو قطر 10 mm تائين هوندو آهي.[28] بنيادي ڦڦڙيائي لوبول ڦڦڙ جو اهو حصو آهي، جيڪو ساھ واري برونڪيول کان پري واقع آهي.[29] تنهنڪري ان ۾ هوائي ٿيلهيائي ناليون، ٿيلها ۽ هوائي ٿيلها شامل آهن، پر ساھ وارا برونڪيول شامل نہ آهن.[30]

ثانوي ڦڦڙيائي لوبول طور بيان ڪيل ايڪو اهو لوبول آهي، جنهن کي اڪثر ڦڦڙيائي لوبول يا ساھ وارو لوبول چيو ويندو آهي.[25]:489[31] هي لوبول هڪ الڳ ايڪو آهي، جيڪو ڦڦڙ جو سڀ کان ننڍو جزو آهي، جيڪو بنا مدد جي ڏسي سگهجي ٿو.[29] ثانوي ڦڦڙيائي لوبول غالباً 30 کان 50 بنيادي لوبولن مان ٺهيل هوندو آهي.[30] لوبول کي هڪ آخري برونڪيول هوا فراهم ڪري ٿو، جيڪو ساھ وارن برونڪيولن ۾ شاخون ڪڍي ٿو. ساھ وارا برونڪيول هر ايسينس ۾ هوائي ٿيلهن کي هوا ڏين ٿا ۽ انهن سان گڏ ڦڦڙيائي شريان جي هڪ شاخ هوندي آهي. هر لوبول هڪ لوبولن وچ وارو سيپٽم سان گهيريل هوندو آهي. هر ايسينس لوبول اندروني سيپٽم وسيلي اڻپوري طرح ڌار ٿيل هوندو آهي.[28]

ساھ وارو برونڪيول هوائي ٿيلهيائي نالين کي جنم ڏئي ٿو، جيڪي هوائي ٿيلهيائي ٿيلهن تائين وڃن ٿيون، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ هوائي ٿيلها هوندا آهن.[20] هوائي ٿيلهن جون ڀتيون انتهائي سنهيون هونديون آهن، جنهن سان پکيڙ تيزيءَ سان ٿي سگهي ٿي. هوائي ٿيلهن جي ڀتين ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ ننڍيون هوائي گذرگاهون هونديون آهن، جن کي ڪوهن جا سوراخ چيو وڃي ٿو.[20]

ڦڦڙن جون هوائي ڳوٿريون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڦڦڙن جي هوائي ڳوٿري
هوائي ڳوٿريون ۽ انهن جا ڪيپلري ڄار
هڪ ٽي-پاسائو طبي چٽ، جنهن ۾ برونڪائي هوائي رستن جا مختلف آخري ڇيڙا، هوائي ڳوٿرين، ڦڦڙن جي پيرنڪائما ۽ لمفي نالين سان ڳنڍيل ڏيکاريل آهن.
برونڪيولن جي مختلف آخري ڇيڙن کي ڏيکاريندڙ ٽي-پاسائو طبي چٽ

هوائي ڳوٿريون ٻن قسمن جي هوائي ڳوٿري وارن جيوگهرڙن ۽ هڪ هوائي ڳوٿري واري ميڪروفيج تي مشتمل هونديون آهن. جيوگهرڙن جا اهي ٻه قسم قسم I ۽ قسم II جا جيوگهرڙا سڏجن ٿا[32] (جن کي نيوموسائيٽ پڻ چيو ويندو آهي).[3] قسم I ۽ II جا جيوگهرڙا هوائي ڳوٿرين جون ڀتيون ۽ هوائي ڳوٿري وارا پردا ٺاهين ٿا. قسم I جا جيوگهرڙا هر هوائي ڳوٿري جي مٿاڇري واري ايراضيءَ جو 95 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا ۽ چپترا ("چپترا") هوندا آهن، جڏهن ته قسم II جا جيوگهرڙا عام طور هوائي ڳوٿرين جي ڪنڊن ۾ ميڙجي ويندا آهن ۽ مڪعبي شڪل جا هوندا آهن.[33] ان هوندي به، جيوگهرڙا لڳ ڀڳ 1:1 يا 6:4 جي هڪجهڙي تناسب ۾ ملن ٿا.[32][33]

قسم I جا جيوگهرڙا چپترا اپيٿيليائي جيوگهرڙا آهن، جيڪي هوائي ڳوٿري جي ڀت جي بناوت ٺاهين ٿا. انهن جون ڀتيون انتهائي سنهيون هونديون آهن، جيڪي گيسن جي آسانيءَ سان ڏي وٺ کي ممڪن بڻائين ٿيون.[32] قسم I جا اهي جيوگهرڙا هوائي ڳوٿري وارا پردا پڻ ٺاهين ٿا، جيڪي هر هوائي ڳوٿري کي ٻيءَ کان ڌار ڪن ٿا. اهي پردا هڪ اپيٿيليائي استر ۽ ان سان لاڳاپيل بنيادي جهلين تي مشتمل هوندا آهن.[33] قسم I جا جيوگهرڙا ورهائجي نٿا سگهن، تنهنڪري اهي قسم II جي جيوگهرڙن مان تفاوت تي ڀاڙين ٿا.[33]

قسم II جا جيوگهرڙا وڏا هوندا آهن ۽ هوائي ڳوٿرين جو استر ٺاهين ٿا؛ اهي اپيٿيليائي استري پاڻياٺ ۽ ڦڦڙن وارو سرفيڪٽنٽ پيدا ڪري خارج ڪن ٿا.[34][32] قسم II جا جيوگهرڙا ورهائجي سگهن ٿا ۽ تفاوت ذريعي قسم I جي جيوگهرڙن ۾ بدلجي سگهن ٿا.[33]

هوائي ڳوٿري وارا ميڪروفيج مدافعتي سرشتي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي هوائي ڳوٿرين ۾ گڏ ٿيندڙ مادن کي هٽائين ٿا، جن ۾ رت جي نالين مان ٻاهر نڪري آيل آزاد ڳاڙها رت جيوگهرڙا پڻ شامل آهن.[33]

خرد حياتياتي برادري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڦڦڙن جي خرد حياتياتي برادري

ڦڦڙن ۾ خرد جاندارن جو وڏو انگ موجود هوندو آهي، جنهن کي ڦڦڙن جي خرد حياتياتي برادري چيو وڃي ٿو ۽ جيڪا هوائي رستن جي اپيٿيليائي جيوگهرڙن سان لهه وچڙ ڪري ٿي؛ اها لهه وچڙ جسماني توازن برقرار رکڻ ۾ امڪاني طور اهم آهي. صحتمند ماڻهن ۾ خرد حياتياتي برادري پيچيده ۽ متحرڪ هوندي آهي، جڏهن ته دم ۽ سي او پي ڊي جهڙين بيمارين ۾ اها بدلجي ويندي آهي. مثال طور، رائنووائرس جي انفيڪشن کان پوءِ سي او پي ڊي ۾ نمايان تبديليون اچي سگهن ٿيون.[35] خرد حياتياتي برادريءَ ۾ فنگسي جنسيون، جيڪي عام طور مائيڪوبيوٽا طور ملن ٿيون، تن ۾ ڪينڊيڊا، مالاسيزيا، سيڪيرومائيسز ۽ ايسپرجلس شامل آهن.[36][37]

ساهه وارو رستو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ساهه وارو رستو
ساهه واري رستي جي مکيه حصي طور ڦڦڙ

هيٺيون ساهه وارو رستو ساهه واري سرشتي جو حصو آهي ۽ ساهه جي نلي توڙي ان کان هيٺ وارين بناوتن، جن ۾ ڦڦڙ پڻ شامل آهن، تي مشتمل آهي.[32] ساهه جي نلي ڳلي مان هوا حاصل ڪري ٿي ۽ هيٺ ان هنڌ تائين وڃي ٿي، جتي اها ورهائجي ٿي (جنهن کي ڪيرينا چيو وڃي ٿو) ۽ ساڄي توڙي کاٻي بنيادي برونڪس ۾ ورهائجي وڃي ٿي. اهي ساڄي ۽ کاٻي ڦڦڙ کي هوا پهچائين ٿا ۽ اڳتي هلي ڦڦڙن جي لوبن لاءِ ثانوي ۽ ٽئين درجي جي برونڪائي ۾ ورهائجن ٿا، پوءِ وڌيڪ ننڍين برونڪيولن ۾ ورهائبا رهن ٿا، تان جو اهي ساهه وارين برونڪيولن ۾ بدلجي وڃن ٿا. اهي وري هوائي ڳوٿري وارين نالين وسيلي هوائي ڳوٿرين تائين هوا پهچائين ٿيون، جتي گيسن جي ڏي وٺ ٿئي ٿي.[32] ساهه سان اندر کنيل آڪسيجن هوائي ڳوٿرين جي ڀتين مان ڦهلجي انهن جي چوڌاري موجود ڪيپلرين ۽ پوءِ رت جي دوري ۾ داخل ٿئي ٿي،[20] جڏهن ته ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ رت مان ڦڦڙن ۾ ڦهلجي ٿي ۽ ساهه سان ٻاهر ڪڍي وڃي ٿي.

ڦڦڙن جي ڪُل مٿاڇري واري ايراضيءَ جا ڪاٿا 50 to 75 چورس ميٽرs (540 to 810 چ ف) تائين مختلف آهن؛[32][33] جيتوڻيڪ درسي ڪتابن ۽ ميڊيا ۾ ان کي اڪثر ”ٽينس ڪورٽ جيڏي“ چيو ويندو آهي،[33][38][39] پر حقيقت ۾ اها سنگلز ٽينس ڪورٽ جي اڌ کان به گهٽ ايراضيءَ جي برابر آهي.[40]

هوا پهچائيندڙ علائقي ۾ برونڪائي کي هائيلين ڪارٽليج وسيلي مضبوط ڪيو ويندو آهي، جيئن هوائي رستا کليل رهن. برونڪيولن ۾ ڪارٽليج نه هوندو آهي ۽ ان جي بدران اهي لسن ڏورن سان گهيريل هونديون آهن.[33] هوا کي 37 °C (99 °F) تائين گرم، گهميل ۽ هوا پهچائيندڙ علائقي وسيلي صاف ڪيو ويندو آهي. هوا ۾ موجود ذرڙا رستن جي استر ٺاهيندڙ ساهه واري اپيٿيليم تي موجود سيليائن وسيلي هٽايا ويندا آهن،[41] جنهن عمل کي ميوڪوسيليائي صفائي چيو وڃي ٿو.

هوائي رستن جي لسن ڏورن ۾ موجود ڦڦڙن جا ڇڪ محسوس ڪندڙ آخذ هڪ ردعمل شروع ڪن ٿا، جنهن کي هيرنگ–بروئر ردعمل چيو وڃي ٿو؛ اهو زور سان ساهه اندر کڻڻ دوران ڦڦڙن کي حد کان وڌيڪ ڦهلجڻ کان روڪي ٿو.

رت جي فراهمي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڦڦڙن وارو رت جو دورو
ٽي-پاسائو رينڊرنگ، جيڪا ڇاتي جي اعليٰ ريزوليوشن سي ٽي اسڪين مان تيار ڪئي وئي آهي. ڇاتي جي اڳئين ڀت، هوائي رستن ۽ ڦڦڙ جي پاڙ جي اڳيان موجود ڦڦڙن وارين رت نالين کي ڊجيٽل طريقي سان هٽايو ويو آهي، جيئن ڦڦڙن واري رت جي دوري جون مختلف سطحون ڏسي سگهجن.

ڦڦڙن کي ٻٽي رت جي فراهمي حاصل آهي، جيڪا برونڪائي ۽ ڦڦڙن واري رت جي دوري وسيلي مهيا ٿئي ٿي.[4] برونڪائي رت جو دورو اورٽا مان نڪرندڙ برونڪائي شريانن وسيلي ڦڦڙن جي هوائي رستن کي آڪسيجن سان ڀرپور رت پهچائي ٿو. عام طور ٽي شريانون هونديون آهن، ٻه کاٻي ڦڦڙ ڏانهن ۽ هڪ ساڄي ڦڦڙ ڏانهن، ۽ اهي برونڪائي ۽ برونڪيولن سان گڏ شاخن ۾ ورهائجن ٿيون.[32] ڦڦڙن وارو رت جو دورو دل مان آڪسيجن کان خالي رت ڦڦڙن ڏانهن کڻي وڃي ٿو ۽ آڪسيجن سان ڀرپور رت واپس دل ڏانهن آڻي ٿو، جيئن اهو جسم جي باقي حصن تائين پهچايو وڃي.[32]

ڦڦڙن ۾ رت جو مقدار سراسري طور لڳ ڀڳ 450 ملي ليٽر هوندو آهي، جيڪو سڄي رت جي دوري واري سرشتي جي ڪُل رت جي مقدار جو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو آهي. اهو مقدار آسانيءَ سان معمولي مقدار جي اڌ کان ٻيڻي تائين گهٽ وڌ ٿي سگهي ٿو. ان کان سواءِ، رت وهڻ سبب رت جي کوٽ ٿيڻ جي حالت ۾ ڦڦڙن ۾ موجود رت پاڻمرادو جسماني رت جي دوري ڏانهن منتقل ٿي، جزوي طور ان کوٽ جي پورائي ڪري سگهي ٿو.[42]

تنتي فراهمي

[سنواريو]

ڦڦڙن کي خودمختيار تنتي سرشتي جون تنتون فراهم ٿين ٿيون. پيراسمپيٿيٽڪ تنتي سرشتي مان ايندڙ تنتي اشارا ويگس تنت وسيلي پهچن ٿا.[4] ايسٽائيل ڪولين جي تحريڪ هيٺ، اهو برونڪس ۽ برونڪيولن جي استر ٺاهيندڙ لسن ڏورن کي سوڙهو ڪري ٿو ۽ غدودن مان رطوبتن جي خارج ٿيڻ کي وڌائي ٿو.[43][صفحو گهربل] ڦڦڙن ۾ نارايپينيفرين جي ساهه واري رستي ۾ موجود بيٽا-2 ايڊرينو آخذن تي عمل ڪرڻ سبب سمپيٿيٽڪ ڇڪ پڻ هوندي آهي، جيڪا برونڪائي ڦهلاءُ جو سبب بڻجي ٿي.[44]

ساهه کڻڻ جو عمل دماغي ڏنڊي ۾ موجود ساهه واري مرڪز مان موڪليل تنتي اشارن سبب ٿئي ٿو، جيڪي ڳچيءَ واري تنتي ڄار مان فرينڪ تنت وسيلي ڊائيفرام تائين پهچن ٿا.[45]

تفاوت

[سنواريو]

ڦڦڙن جي لوبن ۾ ايناٽاميائي تفاوت ٿي سگهن ٿا.[46] ساڄن ڦڦڙن مان 25 سيڪڙو ۾ افقي بين-لوبي چير اڻپورو ۽ سڀني حالتن مان 11 سيڪڙو ۾ مڪمل طور غير موجود ڏٺو ويو آهي. واڌو چير پڻ ترتيبوار 14 سيڪڙو کاٻن ۽ 22 سيڪڙو ساڄن ڦڦڙن ۾ مليو آهي.[47] کاٻن ڦڦڙن مان 21 کان 47 سيڪڙو ۾ ترڇو چير اڻپورو مليو آهي.[48] ڪن حالتن ۾ ڪو چير غير موجود يا واڌو هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ساڄي ڦڦڙ ۾ رڳو ٻه لوب يا کاٻي ڦڦڙ ۾ ٽي لوب ٿي سگهن ٿا.[46]

هوائي رستن جي شاخن واري بناوت ۾ هڪ تفاوت خاص طور مرڪزي هوائي رستن جي شاخن ۾ مليو آهي. اهو تفاوت بالغ عمر ۾ سي او پي ڊي جي پيدا ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي.[49]

واڌ ويجھ

[سنواريو]

انساني ڦڦڙن جي واڌ ويجھ ليرنگوٽريڪيئل کاهي مان شروع ٿئي ٿي ۽ جنين ۾ ڪيترن هفتن تائين، ۽ ڄمڻ کان پوءِ ڪيترن سالن تائين پچي مڪمل ٿئي ٿي.[50]

ليرنڪس، ساهه جي نلي، برونڪائي ۽ ڦڦڙ، جيڪي ساهه واري رستي کي ٺاهين ٿا، جنيني واڌ جي چوٿين هفتي دوران[51] ڦڦڙ جي ڪلي مان ٺهڻ شروع ٿين ٿا، جيڪا اڳئين آنڊي جي پڇاڙي واري حصي جي پيٽ واري پاسي ظاهر ٿئي ٿي.[52]

واڌ ويجھ دوران ڦڦڙ، جن ۾ ابتدائي برونڪائي ڪلين جون شروعاتي شاخون ڏيکاريل آهن

ساهه واري رستي جي بناوت شاخن واري آهي ۽ ان کي ساهه وارو وڻ پڻ چيو ويندو آهي.[53] جنين ۾ اها بناوت شاخي مورفوجينيسس جي عمل ۾ ٺهي ٿي،[54] ۽ شاخ جي چوٽيءَ جي وري وري ورهائجڻ سان پيدا ٿئي ٿي. ڦڦڙن جي واڌ ويجھ ۾، جيئن ڪجهه ٻين عضون ۾، اپيٿيليم شاخدار نليون ٺاهيندو آهي. ڦڦڙ ۾ کاٻي-ساڄي هم آهنگي هوندي آهي ۽ هر ڪلي، جنهن کي برونڪائي ڪلي چيو وڃي ٿو، نلڪي جهڙي اپيٿيليم طور ٻاهر وڌي ٿي، جيڪا پوءِ برونڪس بڻجي ٿي. هر برونڪس اڳتي برونڪيولن ۾ ورهائجي ٿو.[55] شاخبندي هر نلي جي چوٽيءَ جي ٻن حصن ۾ ورهائجڻ جو نتيجو آهي.[53] شاخبندي جو عمل برونڪائي، برونڪيولن ۽ آخرڪار هوائي ڳوٿرين کي ٺاهيندو آهي.[53] ڦڦڙن ۾ شاخي مورفوجينيسس سان گهڻي لاڳاپيل چار جين جيوگهرڙن جي وچ وارو اشارتي پروٽين — سونڪ هيج هاگ (SHH)، فائبروبلاسٽ واڌ ڪارڪ FGF10 ۽ FGFR2b، ۽ هڏي مورفوجينيٽڪ پروٽين BMP4 آهن. FGF10 جو ڪردار سڀ کان وڌيڪ نمايان ڏٺو وڃي ٿو. FGF10 هڪ پيراڪرائن اشارتي ماليڪيول آهي، جيڪو اپيٿيليائي شاخبندي لاءِ ضروري آهي، ۽ SHH، FGF10 کي روڪي ٿو.[53][55] هوائي ڳوٿرين جي واڌ ويجھ تي هڪ ٻي طريقيڪار اثرانداز ٿئي ٿو، جنهن ۾ جاري ٻه-شاخي ورهاست رڪجي وڃي ٿي ۽ پري وارا ڇيڙا ڦهلجي هوائي ڳوٿريون ٺاهين ٿا.

چوٿين هفتي جي پڇاڙيءَ ۾ ڦڦڙ جي ڪلي ٻن حصن ۾ ورهائجي ٿي، يعني ساهه جي نلي جي ٻنهي پاسن تي ساڄي ۽ کاٻي بنيادي برونڪائي ڪليون.[56][57] پنجين هفتي دوران، ساڄي ڪلي ٽن ثانوي برونڪائي ڪلين ۾ ۽ کاٻي ڪلي ٻن ثانوي برونڪائي ڪلين ۾ ورهائجي ٿي. اهي ڦڦڙن جي لوبن کي جنم ڏين ٿيون: ساڄي پاسي ٽي ۽ کاٻي پاسي ٻه. ايندڙ هفتي دوران ثانوي ڪليون ٽئين درجي جي ڪلين ۾ ورهائجن ٿيون، لڳ ڀڳ هر پاسي ڏهه.[57] ڇهين هفتي کان سورهين هفتي تائين، هوائي ڳوٿرين کان سواءِ ڦڦڙن جا اهم عنصر ظاهر ٿي وڃن ٿا.[58] سورهين هفتي کان ڇويهين هفتي تائين، برونڪائي وڏا ٿين ٿا ۽ ڦڦڙن جي تاندوري ۾ رت نالين جو ڄار گهڻو وڌي وڃي ٿو. برونڪيول ۽ هوائي ڳوٿري واريون ناليون پڻ ٺهن ٿيون. ڇويهين هفتي تائين آخري برونڪيول ٺهي وڃن ٿيون، جيڪي ٻن ساهه وارين برونڪيولن ۾ ورهائجن ٿيون.[59] ڇويهين هفتي کان ڄمڻ تائين واري عرصي دوران اهم رت-هوا رڪاوٽ قائم ٿئي ٿي. خاص قسم I هوائي ڳوٿري وارا جيوگهرڙا، جتي گيسن جي ڏي وٺ ٿيندي، انهن سان گڏ قسم II هوائي ڳوٿري وارا جيوگهرڙا، جيڪي ڦڦڙن وارو سرفيڪٽنٽ خارج ڪن ٿا، ظاهر ٿين ٿا. سرفيڪٽنٽ هوا-هوائي ڳوٿري واري مٿاڇري تي مٿاڇري ڇڪ گهٽائي ٿو، جنهن سان هوائي ڳوٿري وارا ٿيلها ڦهلجي سگهن ٿا. هوائي ڳوٿري وارن ٿيلهن ۾ ابتدائي هوائي ڳوٿريون هونديون آهن، جيڪي هوائي ڳوٿري وارين نالين جي ڇيڙن تي ٺهن ٿيون،[60] ۽ ستين مهيني جي لڳ ڀڳ انهن جي ظاهر ٿيڻ سان اهو مرحلو اچي ٿو، جنهن تي محدود ساهه کڻڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو ۽ وقت کان اڳ ڄاول ٻار جي بچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.[50]

وٽامن اي جي کوٽ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وٽامن اي جي کوٽ

واڌ ويجھ ڪندڙ ڦڦڙ وٽامن اي جي سطح ۾ تبديليءَ لاءِ خاص طور حساس هوندو آهي. وٽامن اي جي کوٽ کي ڦڦڙن جي اپيٿيليائي استر ۽ ڦڦڙن جي پيرنڪائما ۾ تبديلين سان ڳنڍيو ويو آهي. اهو ڦڦڙن جي عام فعليات کي بگاڙي سگهي ٿو ۽ ساهه جي بيمارين لاءِ لاڙو پيدا ڪري سگهي ٿو. وٽامن اي جي شديد غذائي کوٽ هوائي ڳوٿري وارين ڀتين (پردن) جي ٺهڻ ۾ گهٽتائي ۽ ساهه واري اپيٿيليم ۾ نمايان تبديلين جو سبب بڻجي ٿي؛ تبديليون ٻاهر-جيوگهرڙي ماترڪس ۽ بنيادي جهلي جي پروٽيني مواد ۾ پڻ ڏٺيون وڃن ٿيون. ٻاهر-جيوگهرڙي ماترڪس ڦڦڙن جي لچڪ برقرار رکي ٿي؛ بنيادي جهلي هوائي ڳوٿري واري اپيٿيليم سان لاڳاپيل آهي ۽ رت-هوا رڪاوٽ ۾ اهم آهي. اها کوٽ فعلي خرابين ۽ بيماري وارين حالتن سان لاڳاپيل آهي. وٽامن اي هوائي ڳوٿرين جي واڌ ويجھ لاءِ نهايت اهم آهي، جيڪا ڄمڻ کان پوءِ ڪيترن سالن تائين جاري رهي ٿي.[61]

ڄمڻ کان پوءِ

[سنواريو]

ڄمڻ وقت ٻار جا ڦڦڙ ڦڦڙن مان خارج ٿيل پاڻياٺ سان ڀريل هوندا آهن ۽ اڃا ڦهليل نه هوندا آهن. ڄمڻ کان پوءِ ٻار جو مرڪزي تنتي سرشتو گرمي پد ۽ ماحول ۾ اوچتي تبديليءَ تي ردعمل ڏيکاري ٿو. اهو پهريون ساهه شروع ڪري ٿو، جيڪو ڄمڻ کان لڳ ڀڳ ڏهن سيڪنڊن اندر ٿئي ٿو.[62] ڄمڻ کان اڳ ڦڦڙ جنيني ڦڦڙي پاڻياٺ سان ڀريل هوندا آهن.[63] پهرين ساهه کان پوءِ اها پاڻياٺ جلدي جسم ۾ جذب ٿي وڃي ٿي يا ساهه سان ٻاهر نڪري وڃي ٿي. ڦڦڙن جي رت نالين ۾ مزاحمت گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان گيسن جي ڏي وٺ لاءِ مٿاڇري واري ايراضي وڌي ٿي، ۽ ڦڦڙ پاڻمرادو ساهه کڻڻ شروع ڪن ٿا. اها ڳالهه ٻين تبديلين سان گڏ ٿئي ٿي، جن جي نتيجي ۾ ڦڦڙن جي تاندورن ۾ داخل ٿيندڙ رت جو مقدار وڌي وڃي ٿو.[62]

ڄمڻ وقت ڦڦڙ تمام اڻپورا هوندا آهن؛ بالغ ڦڦڙ جي هوائي ڳوٿرين مان رڳو لڳ ڀڳ ڇهون حصو موجود هوندو آهي.[50] هوائي ڳوٿريون شروعاتي بالغ عمر تائين ٺهنديون رهن ٿيون، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي ٺهڻ جي صلاحيت ڦڦڙن جي ٻيهر ٺهڻ ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.[64][65] هوائي ڳوٿري وارن پردن ۾ ترقي يافته ڦڦڙ جي هڪڙي ڪيپلري ڄار بدران ٻٽو ڪيپلري ڄار هوندو آهي. ڪيپلري ڄار جي پختگي کان پوءِ ئي ڦڦڙ عام واڌ واري مرحلي ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. هوائي ڳوٿرين جي تعداد ۾ شروعاتي واڌ کان پوءِ، ٻيو مرحلو انهن هوائي ڳوٿرين جي وڏو ٿيڻ جو هوندو آهي.[66]

ڪم

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ساهه وارو سرشتو, ساهه کڻڻ ۽ گيسن جي ڏي وٺ

گيسن جي ڏي وٺ

[سنواريو]

ڦڦڙن جو مکيه ڪم ڦڦڙن ۽ رت جي وچ ۾ گيسن جي ڏي وٺ آهي.[67] هوائي ڳوٿري ۽ ڦڦڙن واري ڪيپلري جون گيسون سنهي رت-هوا رڪاوٽ پار توازن ۾ اچن ٿيون.[34][68][69] هيءَ سنهي جهلي، جيڪا لڳ ڀڳ 0.5 کان 2 μm ٿلهي هوندي آهي، لڳ ڀڳ 300 ملين هوائي ڳوٿرين ۾ ويڙهيل هوندي آهي، جنهن سبب گيسن جي ڏي وٺ لاءِ انتهائي وڏي مٿاڇري واري ايراضي، جنهن جا ڪاٿا 70 کان 145 m2 تائين مختلف آهن، مهيا ٿئي ٿي.[68][70]

ساهه کڻڻ وارن ڏورن جو پڃري واري ڇاتي کي ڦهلائڻ ۾ اثر

ڦڦڙ پاڻمرادو ساهه کڻڻ لاءِ ڦهلجڻ جي صلاحيت نٿا رکن؛ اهي رڳو تڏهن ڦهلجن ٿا، جڏهن ڇاتيءَ جي کوک جو مقدار وڌي ٿو.[71] اهو ڪم ساهه کڻڻ وارن ڏورن وسيلي ٿئي ٿو، جن ۾ ڊائيفرام جي سکڙڻ ۽ پڃري وچ وارن ڏورن جي عمل سبب پڃري واري ڇاتي مٿي ڇڪجي ٿي، جيئن چٽ ۾ ڏيکاريل آهي.[72] ساهه ٻاهر ڪڍڻ دوران ڏورا ڍرا ٿي وڃن ٿا ۽ ڦڦڙ پنهنجي آرام واري حالت ڏانهن موٽي وڃن ٿا.[73] هن مرحلي تي ڦڦڙن ۾ هوا جي فعلي بچيل گنجائش (FRC) موجود هوندي آهي، جيڪا بالغ انسان ۾ لڳ ڀڳ 2.5 کان 3.0 ليٽر مقدار رکي ٿي.[73]

گهڻي ساهه کڻڻ دوران، جيئن جسماني ڪوشش ۾، ڳچي ۽ پيٽ جا ڪيترائي مددگار ڏورا ڪم ۾ اچي وڃن ٿا، جيڪي ساهه ٻاهر ڪڍڻ دوران پڃري واري ڇاتي کي هيٺ ڇڪين ٿا ۽ ڇاتيءَ جي کوک جو مقدار گهٽائين ٿا.[73] هاڻي FRC گهٽجي وڃي ٿي، پر ڇاڪاڻ ته ڦڦڙ مڪمل طور خالي نٿا ٿي سگهن، تنهنڪري لڳ ڀڳ هڪ ليٽر بچيل هوا اڃا به رهجي وڃي ٿي.[73] ڦڦڙن جي ڪم جي جاچ ڦڦڙن جا مقدار ۽ گنجائشون پرکڻ لاءِ ڪئي ويندي آهي.

بچاءُ

[سنواريو]

ڦڦڙن ۾ ڪيترائي اهڙا خاصيتون آهن، جيڪي انفيڪشن کان بچاءُ ڪن ٿيون. ساهه وارو رستو ساهه وارو اپيٿيليم يا ساهه واري مخاطي جھلي سان ڍڪيل هوندو آهي، جنهن تي وار جهڙيون وڌڻيون سيليا هونديون آهن؛ اهي ترنم سان هلنديون آهن ۽ بلغم کي اڳتي کڻنديون آهن. هيءَ ميوڪوسيليائي صفائي هوا وسيلي پکڙجندڙ انفيڪشن خلاف اهم بچاءُ وارو سرشتو آهي.[34] اندر کنيل هوا ۾ موجود ڌوڙ جا ذرڙا ۽ بيڪٽيريا هوائي رستن جي مخاطي مٿاڇري تي ڦاسي پون ٿا ۽ سيليائن جي ترنم واري مٿي طرف ڌڪڻ واري عمل وسيلي ڳلي ڏانهن منتقل ٿين ٿا.[33][74]:661–730

ڦڦڙن جو استر اميونوگلوبلن اي پڻ خارج ڪري ٿو، جيڪو ساهه وارن انفيڪشنن کان بچائي ٿو؛[74] گوبليٽ جيوگهرڙا بلغم خارج ڪن ٿا،[33] جنهن ۾ ڪيترائي جراثيم-روڪ مرڪب پڻ شامل هوندا آهن، جهڙوڪ ڊيفينسنز، اينٽي پروٽيزز ۽ اينٽي آڪسيڊنٽس.[74] ساهه واري رستي جي ماپ ۽ هوا جو وهڪرو به ڦڦڙن کي وڏن ذرڙن کان بچائين ٿا. ننڍا ذرڙا وات ۽ وات جي پويان اوروفيريئنڪس ۾ وڃي ويهن ٿا، جڏهن ته وڏا ذرڙا ساهه اندر کڻڻ کان پوءِ نڪ جي وارن ۾ ڦاسي پون ٿا.[74]

ٻيا ڪم

[سنواريو]

ساهه کڻڻ واري ڪم کان علاوه، ڦڦڙن جا ٻيا به ڪيترائي ڪم آهن. اهي جسماني توازن برقرار رکڻ ۾ شامل آهن ۽ رينن–اينجيوٽينسن سرشتي جي حصي طور رت جو دٻاءُ ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رت جي نالين جو اندروني استر اينجيوٽينسن-بدلائيندڙ اينزائم (ACE) خارج ڪري ٿو، جيڪو هڪ اينزائم آهي ۽ اينجيوٽينسن I کي اينجيوٽينسن II ۾ بدلائڻ واري عمل کي تحفيز ڪري ٿو.[75] ڦڦڙ ساهه کڻڻ دوران ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ٻاهر ڪڍي رت جي تيزاب–اساس توازن ۾ به حصو وٺن ٿا.[71][76]

ڦڦڙ بچاءَ وارو ڪردار پڻ ادا ڪن ٿا. رت وسيلي ايندڙ ڪيترائي مادا، جهڙوڪ پروسٽاگلينڊن جا ڪجهه قسم، ليوڪوٽرائينز، سيروٽونن ۽ براڊي ڪائينن، ڦڦڙن وسيلي خارج ڪيا وڃن ٿا.[75] دوائون ۽ ٻيا مادا ڦڦڙن ۾ جذب، تبديل يا خارج ٿي سگهن ٿا.[71][77] ڦڦڙ وريدن مان ننڍڙا رت جا ٿڪا ڇاڻين ٿا ۽ انهن کي شريانن ۾ داخل ٿي فالج پيدا ڪرڻ کان روڪين ٿا.[76]

ڦڦڙ ڳالهائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي آوازن جي پيداوار لاءِ هوا ۽ هوا جو وهڪرو مهيا ڪن ٿا،[71][78] ۽ ٻين پيرالينگويج رابطن، جهڙوڪ ٿڌا ساهه ۽ هٻڪارا، ۾ پڻ مدد ڏين ٿا.

تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته رت جي پليٽليٽن جي پيداوار ۾ به ڦڦڙن جو ڪردار ٿي سگهي ٿو.[79]

جين ۽ پروٽين جو اظهار

[سنواريو]

لڳ ڀڳ 20,000 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جين انساني جيوگهرڙن ۾ ظاهر ٿين ٿا ۽ انهن جينن مان لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو عام ڦڦڙ ۾ ظاهر ٿين ٿا.[80][81] انهن مان ٻه سئو کان ٿورا جين ڦڦڙ ۾ وڌيڪ خاص طور ظاهر ٿين ٿا، جڏهن ته ويهن کان به گهٽ جين انتهائي ڦڦڙ-خاص آهن. ڦڦڙ-خاص پروٽينن جو سڀ کان وڌيڪ اظهار مختلف سرفيڪٽنٽ پروٽينن ۾ ٿئي ٿو،[34] جهڙوڪ SFTPA1، SFTPB ۽ SFTPC، ۽ نيپسن، جيڪي قسم II نيوموسائيٽن ۾ ظاهر ٿين ٿا. ڦڦڙ ۾ وڌايل اظهار رکندڙ ٻيا پروٽين سيليا وارن جيوگهرڙن ۾ ڊائنين پروٽين DNAH5، ۽ هوائي رستي جي مخاطي جھلي ۾ بلغم خارج ڪندڙ گوبليٽ جيوگهرڙن ۾ خارج ٿيندڙ SCGB1A1 پروٽين آهن.[82]

طبي اهميت

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ساهه واري بيماري ۽ ڦڦڙن جو علم

ڦڦڙ ڪيترين بيمارين ۽ خرابين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. ڦڦڙن جو علم اها طبي خاصيت آهي، جيڪا ڦڦڙن ۽ ساهه واري سرشتي سان لاڳاپيل ساهه وارين بيمارين سان واسطو رکي ٿي.[83] دل-ڇاتي جراحي ڦڦڙن جي جراحي سان واسطو رکي ٿي، جنهن ۾ ڦڦڙن جو مقدار گهٽائڻ واري جراحي، لوبيڪٽومي، نيوميڪٽومي ۽ ڦڦڙن جي پيوندڪاري شامل آهن.[84]

سوزش ۽ انفيڪشن

[سنواريو]

ڦڦڙن جي تاندوري جون سوزشي حالتون نمونيا آهن، ساهه واري رستي جون سوزشي حالتون برونڪائٽس ۽ برونڪيولائٽس آهن، ۽ ڦڦڙن جي چوڌاري موجود پلورا جي سوزش پلوريسي آهي. سوزش عام طور بيڪٽيريا يا وائرسن سبب ٿيندڙ انفيڪشنن جي ڪري ٿيندي آهي. جڏهن ڦڦڙن جي تاندوري ٻين سببن ڪري سوزش جو شڪار ٿئي، ته ان کي نيومونائٽس چيو وڃي ٿو. بيڪٽيريائي نمونيا جو هڪ وڏو سبب تپ دق آهي.[74] دائمي انفيڪشنون اڪثر انهن ماڻهن ۾ ٿينديون آهن، جن کي مدافعتي کوٽ هوندي آهي؛ انهن ۾ Aspergillus fumigatus وسيلي فنگسي انفيڪشن شامل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ڦڦڙ ۾ ايسپرجلوما ٺهڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.[74][85] آمريڪا ۾ چوهن جا ڪجهه قسم انسانن ڏانهن هانٽا وائرس منتقل ڪري سگهن ٿا، جيڪو حاد ساهه تڪليف سنڊروم (ARDS) جهڙي صورت رکندڙ لاعلاج هانٽا وائرس ڦڦڙي سنڊروم جو سبب بڻجي سگهي ٿو.[86]

شراب ڦڦڙن تي اثرانداز ٿئي ٿي ۽ سوزشي شرابي ڦڦڙي بيماري جو سبب بڻجي سگهي ٿي. شراب سان اوچتو واسطو ساهه واري اپيٿيليم ۾ سيليا جي ڌڙڪڻ کي تيز ڪري ٿو. پر دائمي واسطو سيليائي ردعمل کي بي حس ڪري ٿو، جنهن سان ميوڪوسيليائي صفائي (MCC) گهٽجي وڃي ٿي. MCC هڪ فطري بچاءُ وارو سرشتو آهي، جيڪو آلودگين ۽ بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن کان بچائي ٿو؛ جڏهن اهو بگڙي وڃي، ته هوائي ڳوٿري وارن ميڪروفيجن جو انگ گهٽجي وڃي ٿو. ان کان پوءِ ٿيندڙ سوزشي ردعمل ۾ سائٽوڪائينز خارج ٿين ٿا. ان جو ٻيو نتيجو انفيڪشن لاءِ وڌيڪ حساسيت آهي.[87][88]

رت جي فراهمي ۾ تبديليون

[سنواريو]
تاندوري جو مرڻ، جيڪو ڦڦڙي ايمبولزم سبب ڦڦڙ ۾ ٿيو آهي

ڦڦڙي ايمبولزم رت جو اهو ٿڪو آهي، جيڪو ڦڦڙي شريانن ۾ ڦاسي پوي ٿو. گهڻا ايمبولس ٽنگن ۾ گهري وريد واري ٿرومبوسس سبب پيدا ٿين ٿا. ڦڦڙي ايمبولس جي جاچ وينٽيليشن/پرفيوزن اسڪين، ڦڦڙن جي شريانن جي سي ٽي اسڪين، يا ڊي-ڊائمر جهڙين رت جي جاچن وسيلي ڪري سگهجي ٿي.[74] ڦڦڙي هاءِ بلڊ پريشر ڦڦڙي شريان جي شروعاتي حصي ۾ وڌيل دٻاءُ کي بيان ڪري ٿو، جنهن جا ڪيترائي مختلف سبب آهن.[74] ٻيون وڌيڪ ناياب حالتون پڻ ڦڦڙن جي رت جي فراهمي کي متاثر ڪري سگهن ٿيون، جهڙوڪ پولي اينجائٽس سان گڏ گرينولوماٽوسس، جيڪا ڦڦڙن ۽ بڪين جي ننڍين رت نالين ۾ سوزش پيدا ڪري ٿي.[74]

ڦڦڙ جو چٽ ڇاتيءَ جي ڌڪ سبب پيدا ٿيندڙ نيرو نشان آهي. ان جي نتيجي ۾ هوائي ڳوٿرين ۾ رت وهي ٿو، جنهن سان پاڻياٺ گڏ ٿي سگهي ٿي ۽ ساهه کڻڻ ۾ خلل پئجي سگهي ٿو؛ اها حالت هلڪي يا شديد ٿي سگهي ٿي. ڦڦڙن جو ڪم پلورل کوک ۾ پاڻياٺ جي دٻاءَ، يعني پلورل ايفيوزن، يا ٻين مادن، جهڙوڪ هوا (نيوموٿوراڪس)، رت (هيموٿوراڪس)، يا وڌيڪ ناياب سببن جي ڪري پڻ متاثر ٿي سگهي ٿو. انهن جي جاچ ڇاتي ايڪس ري يا سي ٽي اسڪين وسيلي ڪري سگهجي ٿي ۽ بنيادي سبب جي سڃاڻپ ۽ علاج تائين جراحي نيڪال نلي وجهڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي.[74]

رنڊڪ واريون ڦڦڙي بيماريون

[سنواريو]
برونڪائي دم جهڙي حالت ۾ سوڙهن ٿيل هوائي رستن جي ٽي-پاسائو ساکت تصوير
H&E stain استعمال ڪندي ايمفيسيما کان متاثر ڦڦڙي تاندورو

دم، برونڪيڪٽيسس ۽ دائمي رنڊڪ واري ڦڦڙن جي بيماري (COPD)، جنهن ۾ دائمي برونڪائٽس ۽ ايمفيسيما شامل آهن، سڀ رنڊڪ واريون ڦڦڙي بيماريون آهن، جن جي خاصيت هوائي رستي جي رنڊڪ آهي. اها حالت برونڪائي وڻ جي سوزش سبب سوڙهائپ جي ڪري هوائي ڳوٿرين ۾ داخل ٿي سگهندڙ هوا جي مقدار کي محدود ڪري ٿي. رنڊڪ واريون ڦڦڙي بيماريون اڪثر علامتن سبب سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ ڦڦڙن جي ڪم جي جاچن، جهڙوڪ اسپائروميٽري، وسيلي تشخيص ڪيون وڃن ٿيون.

ڪيترين رنڊڪ وارين ڦڦڙي بيمارين جو انتظام محرڪن کان بچڻ، جهڙوڪ ڌوڙ واريون مائيٽون يا تماڪ ڇڪڻ، علامتن جي ضابطي لاءِ برونڪائي ڦهلائيندڙن، ۽ شديد حالتن ۾ سوزش کي دٻائڻ، جهڙوڪ ڪارٽيڪوسٽيرائيڊن، وسيلي ڪيو وڃي ٿو. دائمي برونڪائٽس ۽ ايمفيسيما جو عام سبب تماڪ ڇڪڻ آهي؛ ۽ برونڪيڪٽيسس جا عام سبب شديد انفيڪشنون ۽ سسٽڪ فائبروسس آهن. دم جو قطعي سبب اڃا معلوم ناهي، پر ان کي ٻين اٽوپڪ بيمارين سان ڳنڍيو ويو آهي.[74][89]

هوائي ڳوٿري جي تاندوري جو ٽٽڻ، جيڪو اڪثر تماڪ ڇڪڻ جي نتيجي ۾ ٿئي ٿو، ايمفيسيما جو سبب بڻجي ٿو، جيڪو ايترو شديد ٿي سگهي ٿو جو COPD ۾ بدلجي وڃي. ايلسٽيز ڦڦڙن جي ڳنڍيندڙ تاندوري ۾ موجود ايلسٽن کي ٽوڙي ٿو، جنهن جو نتيجو پڻ ايمفيسيما ٿي سگهي ٿو. ايلسٽيز کي حاد-مرحلي وارو پروٽين، الفا-1 اينٽي ٽرپسن روڪي ٿو؛ ۽ جڏهن ان ۾ کوٽ هجي، ته ايمفيسيما پيدا ٿي سگهي ٿو. تماڪ ڇڪڻ سبب لڳاتار دٻاءَ سان هوائي رستي جا بنيادي جيوگهرڙا بي ترتيب ٿي وڃن ٿا ۽ اپيٿيليائي رڪاوٽ جي مرمت لاءِ گهربل ٻيهر ٺهڻ واري صلاحيت وڃائي ويهن ٿا. بي ترتيب بنيادي جيوگهرڙا انهن وڏين هوائي رستي وارين تبديلين جا ذميوار سمجهيا وڃن ٿا، جيڪي COPD جي خاصيت آهن؛ ۽ لڳاتار دٻاءَ سان اهي سرطان ۾ به بدلجي سگهن ٿا. اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ايمفيسيما جي شروعاتي واڌ ننڍن هوائي رستن جي اپيٿيليم ۾ ٿيندڙ شروعاتي تبديلين تي مرڪوز هوندي آهي.[90] تماڪ ڇڪيندڙ شخص جي ڪلينڪي طور بيان ٿيل COPD ڏانهن منتقلي ۾ بنيادي جيوگهرڙا وڌيڪ بگڙي وڃن ٿا.[90]

محدود ڪندڙ ڦڦڙي بيماريون

[سنواريو]

دائمي ڦڦڙي بيمارين جا ڪجهه قسم محدود ڪندڙ ڦڦڙي بيماري طور درجي بندي ڪيا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ ته ساهه کڻڻ ۾ شامل ڦڦڙي تاندوري جي مقدار تي پابندي هوندي آهي. انهن ۾ ڦڦڙي فائبروسس شامل آهي، جيڪا تڏهن ٿي سگهي ٿي، جڏهن ڦڦڙ ڊگهي عرصي تائين سوزش جو شڪار رهي. ڦڦڙ ۾ فائبروسس ڪم ڪندڙ ڦڦڙي تاندوري کي ريشي ڳنڍيندڙ تاندوري سان بدلائي ڇڏي ٿي. اها ڪيترين پيشاورانه ڦڦڙي بيمارين، جهڙوڪ ڪوئلي جي مزدور جي نمونوڪونيوسز، خودمدافعتي بيمارين، يا وڌيڪ ناياب طور دوا جي ردعمل سبب ٿي سگهي ٿي.[74] شديد ساهه جون بيماريون، جن ۾ پاڻمرادو ساهه کڻڻ زندگي برقرار رکڻ لاءِ ڪافي نه هجي، تن ۾ هوا جي مناسب فراهمي يقيني بڻائڻ لاءِ مشيني وينٽيليشن جي ضرورت پئجي سگهي ٿي.

سرطان

[سنواريو]

ڦڦڙن جو سرطان يا ته سڌو ڦڦڙي تاندوري مان پيدا ٿي سگهي ٿو، يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي مان ميٽاسٽيسس جي نتيجي ۾ اچي سگهي ٿو. بنيادي ڳوڙهي جا ٻه مکيه قسم بيان ڪيا ويندا آهن: ننڍن جيوگهرڙن وارو يا غير ننڍن جيوگهرڙن وارو ڦڦڙن جو ڪارسينوما. سرطان جو وڏو خطري وارو ڪارڪ تماڪ ڇڪڻ آهي. سرطان جي سڃاڻپ ٿيڻ کان پوءِ ان جي مرحلا بندي سي ٽي اسڪين جهڙين اسڪينن سان ڪئي ويندي آهي ۽ بايوپسي مان تاندوري جو نمونو ورتو ويندو آهي. سرطانن جو علاج جراحي طور ڳوڙهي کي هٽائڻ، ريڊيوٿراپي، ڪيموٿراپي يا انهن جي ميلاپ سان، يا علامتن جي ضابطي جي مقصد سان ڪري سگهجي ٿو.[74] آمريڪا ۾ وڌيڪ خطري وارن آبادي گروهن لاءِ ڦڦڙن جي سرطان جي اسڪريننگ جي سفارش ڪئي وڃي ٿي.[91]

پيدائشي خرابيون

[سنواريو]

پيدائشي خرابين ۾ سسٽڪ فائبروسس، ڦڦڙي هائپوپليزيا (ڦڦڙن جي اڻپوري واڌ)[92] پيدائشي ڊائيفرامي هرنيا، ۽ ڦڦڙن واري سرفيڪٽنٽ جي کوٽ سبب ٿيندڙ ٻار جو ساهه تڪليف سنڊروم شامل آهن. ايزيگوس لوب هڪ پيدائشي ايناٽاميائي تفاوت آهي، جيڪو جيتوڻيڪ عام طور اثر کان سواءِ هوندو آهي، پر ٿوراڪوسڪوپڪ عملن ۾ مسئلا پيدا ڪري سگهي ٿو.[93]

پلورل جاءِ جو دٻاءُ

[سنواريو]

نيوموٿوراڪس (ويٺل ڦڦڙ) پلورل جاءِ ۾ هوا جو غير معمولي گڏ ٿيڻ آهي، جيڪو ڦڦڙ کي ڇاتي جي ڀت کان ڌار ڪري ڇڏي ٿو.[94] پلورل جاءِ اندر هوا جي دٻاءَ خلاف ڦڦڙ ڦهلجي نٿو سگهي. آسانيءَ سان سمجهڻ وارو مثال زخمي نيوموٿوراڪس آهي، جنهن ۾ جسم کان ٻاهر واري هوا پلورل جاءِ ۾ داخل ٿئي ٿي، جيئن ڇاتيءَ جي ڀت ۾ سوراخ ٿيڻ سان ٿئي ٿو. اهڙيءَ طرح، اسڪوبا غوطا خور جڏهن ڦڦڙن کي مڪمل طور ڦهليل رکندي ساهه روڪي مٿي چڙهن ٿا، ته هوائي ٿيلها (هوائي ڳوٿريون) ڦاٽي سگهن ٿا ۽ وڌيڪ دٻاءَ واري هوا پلورل جاءِ ۾ ليڪ ٿي سگهي ٿي.

معائنو

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ساهه وارو معائنو ۽ ساهه جا آواز

ساهه کڻڻ ۾ تڪليف ۽ کنگهه جهڙين ساهه وارين علامتن جي جواب ۾ جسماني معائني جي حصي طور ڦڦڙن جو معائنو ڪري سگهجي ٿو. هن معائني ۾ ڇهاءُ سان جاچ ۽ اسٽيٿوسڪوپ سان ٻڌڻ شامل آهن.[95] ڦڦڙن جا اهي علائقا، جن کي اسٽيٿوسڪوپ سان ٻڌي سگهجي ٿو، ڦڦڙي ميدان سڏجن ٿا، ۽ اهي پويان، پاسي وارا ۽ اڳيان ڦڦڙي ميدان آهن. پويان ميدان پٺيءَ کان ٻڌي سگهجن ٿا ۽ انهن ۾ هيٺيون لوبون شامل آهن، جيڪي پويان ميدانن جا ٽي چوٿون حصا والارين ٿيون؛ اڳيان ميدان باقي چوٿون حصو والارين ٿا؛ ۽ پاسي وارا ميدان بغلن هيٺ آهن، کاٻي بغل لنگيولا لاءِ ۽ ساڄي بغل ساڄي وچين لوب لاءِ. اڳيان ميدان اڳيان کان پڻ ٻڌي سگهجن ٿا.[96] هڪ علائقو، جنهن کي ٻڌڻ جو ٽڪنڊو چيو وڃي ٿو، پٺيءَ تي گهٽ ڏوري وارو علائقو آهي، جيڪو بهتر ٻڌڻ جي اجازت ڏئي ٿو.[97] ڦڦڙن جي معائني دوران ٻڌل غيرمعمولي ساهه جا آواز ڦڦڙي حالت جي موجودگي ظاهر ڪري سگهن ٿا؛ مثال طور سيٽي جهڙو ساهه عام طور دم ۽ COPD سان لاڳاپيل آهي.

ڪم جي جاچ

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڦڦڙن جي ڪم جي جاچ ۽ ڦڦڙن جا مقدار
متن ۾ بيان ڪيل ڦڦڙن جا مقدار
هڪ شخص اسپائروميٽري جاچ ڪندي

ڦڦڙن جي ڪم جي جاچ ڪنهن شخص جي مختلف حالتن ۾ ساهه اندر کڻڻ ۽ ٻاهر ڪڍڻ جي صلاحيت کي پرکڻ سان ڪئي ويندي آهي.[98] آرام واري حالت ۾ ڪنهن شخص پاران اندر کنيل ۽ ٻاهر ڪڍيل هوا جو مقدار ٽائڊل مقدار آهي، جيڪو عام طور 500 کان 750 mL هوندو آهي؛ ساهه اندر کڻڻ جو ذخيرو مقدار ۽ ساهه ٻاهر ڪڍڻ جو ذخيرو مقدار ترتيبوار اهي اضافي مقدار آهن، جيڪي ماڻهو زور سان اندر کڻي ۽ ٻاهر ڪڍي سگهي ٿو. زور سان ساهه اندر کڻڻ ۽ ٻاهر ڪڍڻ جي گڏيل ڪُل مقدار ڪنهن شخص جي حياتي گنجائش آهي. زور سان ساهه ٻاهر ڪڍڻ کان پوءِ به سموري هوا ڦڦڙن مان نه نڪرندي آهي؛ باقي رهيل هوا کي بچيل مقدار چيو وڃي ٿو. گڏيل طور اهي اصطلاح ڦڦڙن جا مقدار سڏجن ٿا.[98]

ڦڦڙن جا پليٿسموگراف فعلي بچيل گنجائش ماپڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا.[99] فعلي بچيل گنجائش انهن جاچن سان ماپي نٿي سگهجي، جيڪي ساهه ٻاهر ڪڍڻ تي ڀاڙين ٿيون، ڇاڪاڻ ته ماڻهو پنهنجي ڪُل فعلي گنجائش مان وڌ ۾ وڌ رڳو 80 سيڪڙو ٻاهر ڪڍي سگهي ٿو.[100] ڦڦڙن جي ڪُل گنجائش شخص جي عمر، قد، وزن ۽ جنس تي ڀاڙي ٿي، ۽ عام طور چار کان ڇهه ليٽر جي وچ ۾ هوندي آهي.[98] عورتن ۾ اها گنجائش مردن جي ڀيٽ ۾ 20 کان 25 سيڪڙو گهٽ هوندي آهي. ڊگهن ماڻهن ۾ ڪُل ڦڦڙي گنجائش ننڍن قد وارن ماڻهن کان وڌيڪ هوندي آهي. تماڪ ڇڪيندڙن ۾ اها گنجائش تماڪ نه ڇڪيندڙن کان گهٽ هوندي آهي. سنها ماڻهو وڌيڪ گنجائش رکن ٿا. جسماني تربيت سان ڦڦڙن جي گنجائش 40 سيڪڙو تائين وڌي سگهي ٿي، پر هوا جي آلودگي سان واسطي سبب اهو اثر بدلجي سگهي ٿو.[100][101]

ٻين ڦڦڙن جي ڪم وارين جاچن ۾ اسپائروميٽري شامل آهي، جيڪا اندر کڻي ۽ ٻاهر ڪڍي سگهندڙ هوا جي مقدار ۽ وهڪري کي ماپي ٿي. ساهه جو وڌ ۾ وڌ مقدار، جيڪو ٻاهر ڪڍي سگهجي، حياتي گنجائش سڏجي ٿو. خاص طور، ماڻهو هڪ سيڪنڊ ۾ ڪيترو ساهه ٻاهر ڪڍي سگهي ٿو، جنهن کي زور سان ساهه ٻاهر ڪڍڻ جو مقدار (FEV1) چيو وڃي ٿو، ان کي ڪُل ٻاهر ڪڍي سگهندڙ مقدار (FEV) جي نسبت طور ڏٺو وڃي ٿو. هي نسبت، FEV1/FEV نسبت، اهو فرق ڪرڻ لاءِ اهم آهي ته ڦڦڙي بيماري محدود ڪندڙ آهي يا رنڊڪ واري.[74][98] ٻي جاچ ڦڦڙ جي ڦهلائڻ واري گنجائش جي آهي، جيڪا ڦڦڙن جي ڪيپلرين ۾ هوا مان رت ڏانهن گيس جي منتقلي جو ماپو آهي.

رڌ پچاءَ ۾ استعمال

[سنواريو]
Öpke-hésip، هڪ اويغور طعام، جيڪو گهيٽي جي ڦڦڙ ۽ چانورن جي ساسج سان ٺاهيو ويندو آهي

مماليه جو ڦڦڙ اوجھڙي، يا پَلَڪ، جي مکيه قسمن مان هڪ آهي، جنهن ۾ دل ۽ ساهه جي نلي به شامل آهن، ۽ اهو دنيا ڀر ۾ اسڪاٽش هيگس جهڙن طعامن ۾ خوراڪ طور کائبو آهي. آمريڪا جي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن قانوني طور جانورن جي ڦڦڙن جي وڪري تي پابندي لڳائي ٿي، ڇاڪاڻ ته فنگسي اسپورن يا ٻين عضون سان آلودگيءَ جهڙيون ڳڻتيون آهن، جيتوڻيڪ ان تي بي بنياد هجڻ جي تنقيد ڪئي وئي آهي.[102]

ٻيا جانور

[سنواريو]

پکي

[سنواريو]
ساهه اندر کڻڻ وقت، هوا پکيءَ جي پٺئين پاسي ويجهو هوائي ٿيلهن ڏانهن وڃي ٿي. پوءِ هوا ڦڦڙن مان گذري پکيءَ جي اڳئين پاسي ويجهو هوائي ٿيلهن ڏانهن وڃي ٿي، جتان هوا ساهه سان ٻاهر ڪڍي وڃي ٿي.
پکين جي ڦڦڙن ۾ ڪراس-ڪرنت ساهه واري گيسي مٽاسٽا ڪندڙ. هوا هوائي ٿيلهن مان هڪ طرفي نموني (چٽ ۾ کاٻي کان ساڄي طرف) پيرابرونڪائي مان زوريءَ گذاري وڃي ٿي. ڦڦڙن جون ڪيپلريون ڏيکاريل نموني پيرابرونڪائي جي چوڌاري هونديون آهن (چٽ ۾ رت پيرابرونڪس جي هيٺان کان ان جي مٿان ڏانهن وهي ٿو).[103][104] وڌيڪ آڪسيجن رکندڙ رت يا هوا ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي؛ آڪسيجن کان گهٽ هوا يا رت واڱڻائي-نيري رنگ جي مختلف ڇانون ۾ ڏيکاريل آهي.

پکين جا ڦڦڙ نسبتاً ننڍا هوندا آهن، پر اهي اٺ يا نو هوائي ٿيلهن سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪي جسم جي وڏي حصي ۾ پکڙيل هوندا آهن، ۽ اهي وري هڏن اندر موجود هوائي خالن سان ڳنڍيل هوندا آهن. ساهه اندر کڻڻ وقت، هوا پکيءَ جي ساهه جي نلي مان هوائي ٿيلهن ۾ داخل ٿئي ٿي. پوءِ هوا پٺئين پاسي وارن هوائي ٿيلهن مان لڳاتار ڦڦڙن مان گذري ٿي، جيڪي ماپ ۾ نسبتاً مقرر هوندا آهن، ۽ اڳئين پاسي وارن هوائي ٿيلهن تائين پهچي ٿي. اتان هوا ساهه سان ٻاهر ڪڍي وڃي ٿي. انهن مقرر ماپ وارن ڦڦڙن کي "گردشي ڦڦڙ" چيو وڃي ٿو، جيڪي گهڻن ٻين جانورن ۾ ملندڙ "ڌوڪڻي قسم وارن ڦڦڙن" کان الڳ آهن.[103][105]

پکين جي ڦڦڙن ۾ لکين ننڍڙا متوازي رستا هوندا آهن، جن کي پيرابرونڪائي چيو ويندو آهي. انهن ننڍڙن رستن جي ڀتين مان ايٽريا سڏجندڙ ننڍڙا ٿيلها نڪرندا آهن؛ اهي، ٻين ڦڦڙن ۾ هوائي ڳوٿرين وانگر، سادي ڦهلاءُ وسيلي گيسن جي ڏي وٺ جو هنڌ آهن.[105] پيرابرونڪائي ۽ انهن جي ايٽريا جي چوڌاري رت جو وهڪرو گيسن جي ڏي وٺ جو ڪراس-ڪرنت عمل ٺاهيندو آهي (ساڄي پاسي چٽ ڏسو).[103][104]

هوائي ٿيلها، جيڪي هوا کي رکن ٿا، سنهين ڀتين باوجود گيسن جي ڏي وٺ ۾ گهڻو حصو نٿا وٺن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ رت نالين جي فراهمي گهٽ هوندي آهي. هوائي ٿيلها ڇاتي ۽ پيٽ جي مقدار ۾ تبديلين سبب ڦهلجن ۽ سڪڙجن ٿا. مقدار ۾ اها تبديلي اسٽرنم ۽ پاسرين جي حرڪت سبب ٿئي ٿي، ۽ اها حرڪت اڪثر اڏام وارن ڏورن جي حرڪت سان هم وقت هوندي آهي.[106]

اهي پيرابرونڪائي، جن ۾ هوا جو وهڪرو هڪ طرفو هوندو آهي، پيليوپلمونڪ پيرابرونڪائي سڏجن ٿا ۽ سڀني پکين ۾ ملن ٿا. بهرحال، ڪجهه پکين ۾ ان کان علاوه ڦڦڙي بناوت به هوندي آهي، جتي پيرابرونڪائي ۾ هوا جو وهڪرو ٻه طرفو هوندو آهي. انهن کي نيوپلمونڪ پيرابرونڪائي چيو وڃي ٿو.[105]

ريڙهيون پائيندڙ جانور

[سنواريو]

گهڻن ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي ڦڦڙن ۾ هڪ مرڪزي برونڪس هوندو آهي، جيڪو وچ مان هيٺ لهي ٿو، ۽ ان مان ڪيترائي شاخا ڦڦڙن ۾ موجود انفرادي کيسي نما خالن تائين پهچن ٿا. اهي خانا مماليه جانورن جي هوائي ڳوٿرين سان ملندڙ جلندڙ آهن، پر انهن کان تمام وڏا ۽ تعداد ۾ گهٽ آهن. اهي ڦڦڙ کي اسفنج جهڙي بناوت ڏين ٿا. ٽواٽارا، نانگن ۽ ڪجهه ڪرڙين ۾ ڦڦڙ بناوت ۾ وڌيڪ سادا هوندا آهن، عام امفيبين وانگر.[106]

نانگن ۽ بي ٽنگين ڪرڙين ۾ عام طور فقط ساڄو ڦڦڙ مکيه ساهه وارو عضوو هوندو آهي؛ کاٻو ڦڦڙ تمام گهڻو گهٽيل يا ڪڏهن مڪمل غير موجود هوندو آهي. پر ايمفسبينين ۾ ابتڙ بندوبست هوندو آهي، جنهن ۾ کاٻو ڦڦڙ مکيه هوندو آهي ۽ ساڄو ڦڦڙ گهٽيل يا غير موجود هوندو آهي.[106]

ڪرڪوڊيلين ۽ مانيٽر ڪرڙين ٻنهي جا ڦڦڙ پکين جهڙا هوندا آهن، جيڪي هڪ طرفو هوائي وهڪرو مهيا ڪن ٿا ۽ انهن ۾ هوائي ٿيلها به هوندا آهن.[107] هاڻي ناپيد پٽيروسارز ظاهري طور هن قسم جي ڦڦڙ کي اڃا وڌيڪ نفيس بڻايو هو، جنهن ۾ هوائي ٿيلها پرن جي جهلين ۾، ۽ لونچوڊيڪٽڊس، ٽوپوڪسوارا ۽ ازدارڪوئڊس جي صورت ۾ پٺين ٽنگن ۾ به وڌيل هئا.[108]

ريڙهيون پائيندڙ جانورن جا ڦڦڙ عام طور محوري ڏورن ۽ وات جي پمپنگ سان پاسرين جي ڦهلجڻ ۽ سڪڙجڻ وسيلي هوا حاصل ڪن ٿا. ڪرڪوڊيلين پڻ جگري پسٽن طريقي تي ڀاڙين ٿا، جنهن ۾ جگر کي ناف واري هڏي (pelvis جو حصو) سان جڙيل هڪ ڏوري، جنهن کي ڊائيفراميٽڪس چيو وڃي ٿو، پٺتي ڇڪي ٿو،[109] جنهن سان ڪرڪوڊيل جي ڇاتي واري کوک ۾ منفي دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو، ۽ بوائل جي قانون موجب هوا ڦڦڙن ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪڇوا، جيڪي پنهنجون پاسريون هلائي نٿا سگهن، ان جي بدران اڳين ٽنگن ۽ ڇاتيءَ واري پٽي کي استعمال ڪري ڦڦڙن ۾ هوا اندر ۽ ٻاهر ڪن ٿا.[106]

امفيبين

[سنواريو]
Axolotl
ايڪسولوٽل (Ambystoma mexicanum) بالغ عمر تائين گلن سان گڏ پنهنجي لاروي صورت برقرار رکي ٿو.

گهڻن ڏيڏرن ۽ ٻين امفيبينن جا ڦڦڙ سادا ۽ غباري جهڙا هوندا آهن، جن ۾ گيسن جي ڏي وٺ ڦڦڙ جي ٻاهرين مٿاڇري تائين محدود هوندي آهي. اهو تمام ڪارائتو طريقو ناهي، پر امفيبينن جون ميٽابولڪ ضرورتون گهٽ هونديون آهن ۽ اهي پاڻيءَ ۾ پنهنجي چمڙي وسيلي ڦهلاءُ سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جلدي خارج ڪري سگهن ٿا، ۽ ساڳئي طريقي سان آڪسيجن جي فراهمي وڌائي سگهن ٿا. امفيبين پنهنجي ڦڦڙن ۾ هوا پهچائڻ لاءِ مثبت دٻاءُ وارو سرشتو استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ وات جي پمپنگ وسيلي هوا ڦڦڙن ۾ ڌڪي ويندي آهي. اهو گهڻن مٿاهن فقاري جانورن کان مختلف آهي، جيڪي منفي دٻاءُ سان هلندڙ ساهه کڻڻ وارو سرشتو استعمال ڪن ٿا، جتي ڦڦڙ پڃري واري ڇاتي کي ڦهلائڻ سان ڦهلجن ٿا.[110] وات جي پمپنگ ۾ وات جو فرش هيٺ ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان وات جي کوک هوا سان ڀرجي وڃي ٿي. پوءِ ڳلي جا ڏورا ڳلي کي کوپڙي جي هيٺئين پاسي خلاف دٻائين ٿا، جنهن سان هوا ڦڦڙن ۾ ڌڪي وڃي ٿي.[111]

چمڙي وسيلي ساهه کڻڻ جي امڪان ۽ ننڍي جسامت سبب سڀ ڄاتل بي ڦڦڙي ٽيٽراپوڊ امفيبين آهن. سلامينڊر نسلن جي اڪثريت بي ڦڦڙي سلامينڊر آهن، جيڪي پنهنجي چمڙي ۽ وات جي استر واري تاندوري وسيلي ساهه کڻن ٿا. اها ڳالهه لازمي طور انهن جي جسامت کي محدود ڪري ٿي: سڀ ننڍا ۽ ظاهر ۾ ڌاڳي جهڙا هوندا آهن، جنهن سان جسم جي مقدار جي ڀيٽ ۾ چمڙي جي مٿاڇري وڌ ۾ وڌ ٿئي ٿي.[112] ٻيو ڄاتل بي ڦڦڙي ٽيٽراپوڊ Atretochoana eiselti آهي، جيڪو هڪ سيسيلين آهي.[113]

امفيبينن جي ڦڦڙن ۾ عام طور ٻاهرين ڀتين جي چوڌاري نرم تاندوري جون ڪجهه تنگ اندروني ڀتيون (سيپٽا) هونديون آهن، جيڪي ساهه واري مٿاڇري کي وڌائين ٿيون ۽ ڦڦڙ کي ماکيءَ جي ماناري جهڙي صورت ڏين ٿيون. ڪجهه سلامينڊرن ۾ اهي به موجود نه هونديون آهن، ۽ ڦڦڙ جي ڀت هموار هوندي آهي. سيسيلين ۾، جيئن نانگن ۾، فقط ساڄو ڦڦڙ ڪنهن حد تائين جسامت يا واڌ حاصل ڪري ٿو.[106]

مڇيون

[سنواريو]

ڦڦڙ مڇين جي ٽن گروهن ۾ ملن ٿا: سيلڪينٿ، بشير ۽ ڦڦڙ مڇي. ٽيٽراپوڊن وانگر، پر ترڻ واري مثاني رکندڙ مڇين جي ابتڙ، انهن جو کليل حصو خوراڪ نلي جي پيٽ واري پاسي هوندو آهي. سيلڪينٿ ۾ غيرفعال ۽ اڻجوڙو باقياتي ڦڦڙ هوندو آهي، جنهن جي چوڌاري چرٻي وارو عضوو هوندو آهي.[114] بشير، جيڪي ڦڦڙ رکندڙ ري-فنڊ مڇين جو واحد گروهه آهن، هڪ جوڙو رکن ٿا، جيڪي اندر کان خالي ۽ اڻخاني ٿيل ٿيلها آهن، جتي گيسن جي ڏي وٺ تمام چپترن وراڪن تي ٿئي ٿي، جيڪي انهن جي اندروني مٿاڇري واري ايراضي وڌائين ٿا. ڦڦڙ مڇين جا ڦڦڙ ٽيٽراپوڊن جي ڦڦڙن سان وڌيڪ مشابهت رکن ٿا. انهن ۾ پيرنڪائمل سيپٽا جو پيچيده ڄار هوندو آهي، جيڪو انهن کي ڪيترن ساهه وارن خانن ۾ ورهائي ٿو.[115][116] آسٽريلوي ڦڦڙ مڇي ۾ فقط هڪ ڦڦڙ هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو ٻن لوبن ۾ ورهايل هوندو آهي. ٻين ڦڦڙ مڇين بابت روايتي طور سمجهيو ويو آهي ته انهن ۾ ٻه ڦڦڙ هوندا آهن، پر نئين تحقيق جوڙي وارن ڦڦڙن کي اهڙين ٻه پاسين ڦڦڙي ڪلين طور بيان ڪري ٿي، جيڪي هڪ ئي وقت پيدا ٿين ۽ ٻئي سڌو اڳئين آنڊي سان ڳنڍيل هجن؛ اهڙي صورت فقط ٽيٽراپوڊن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.[117] سڀني ڦڦڙ مڇين، بشمول آسٽريلوي، ۾ ڦڦڙ جسم جي مٿئين پٺئين حصي ۾ واقع هوندا آهن، ۽ ڳنڍيندڙ نلي خوراڪ نلي جي چوڌاري ۽ مٿان وڪڙ کائيندي آهي. رت جي فراهمي به خوراڪ نلي جي چوڌاري وڪڙ کائيندي آهي، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته ڦڦڙ اصل ۾ جسم جي پيٽ واري حصي ۾ ارتقا پذير ٿيا، جيئن ٻين فقاري جانورن ۾ آهي.[106]

غير فقاري جانور

[سنواريو]
مادي ڪوريئڙي جا ڪتابي ڦڦڙ (گلابي رنگ ۾ ڏيکاريل)

ڪيترن غير فقاري جانورن ۾ ڦڦڙ جهڙيون بناوتون هونديون آهن، جيڪي حقيقي فقاري ڦڦڙن جهڙو ساهه وارو مقصد پورو ڪن ٿيون، پر ارتقائي طور انهن سان لاڳاپيل نه آهن ۽ رڳو همگام ارتقا جي نتيجي ۾ پيدا ٿيون آهن. ڪجهه اراڪنڊ، جهڙوڪ ڪوريئڙا ۽ وڇون، ۾ ڪتابي ڦڦڙ سڏجندڙ بناوتون هونديون آهن، جيڪي فضائي گيسن جي ڏي وٺ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. ڪوريئڙي جي ڪجهه نسلن ۾ ڪتابي ڦڦڙن جا چار جوڙا هوندا آهن، پر گهڻن ۾ ٻه جوڙا هوندا آهن.[118] وڇونن جي جسم تي اسپائريڪل هوندا آهن، جن وسيلي هوا ڪتابي ڦڦڙن ۾ داخل ٿئي ٿي.[119]

ناريل ڪيڪڙو زميني آهي ۽ هوا ۾ ساهه کڻڻ لاءِ برانڪيوسٽگل ڦڦڙ سڏجندڙ بناوتون استعمال ڪري ٿو.[120] ننڍڙا ڪيڪڙا سمنڊ ۾ ڇڏيا ويندا آهن، پر بالغ ڪيڪڙا ترڻ نٿا ڄاڻن ۽ رڳو ابتدائي قسم جون گلون رکن ٿا. بالغ ڪيڪڙا زمين تي ساهه کڻي سگهن ٿا ۽ پاڻيءَ هيٺ پنهنجو ساهه روڪي سگهن ٿا.[121] برانڪيوسٽگل ڦڦڙن کي پاڻيءَ واري زندگيءَ کان زميني زندگيءَ کي ممڪن بڻائڻ، يا مڇيءَ کان امفيبين ڏانهن، هڪ واڌ ويجھي موافقتي مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو.[122]

پلمونيٽ گهڻو ڪري زميني سنگها ۽ سلگ آهن، جن مينٽل کوک مان هڪ سادو ڦڦڙ ٺاهيو آهي. ٻاهر موجود هڪ کليل سوراخ، جنهن کي نيوماسٽوم چيو وڃي ٿو، هوا کي مينٽل کوک واري ڦڦڙ ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏئي ٿو.[123][124]

ارتقائي بنياد

[سنواريو]

اڄوڪن زميني فقاري جانورن جا ڦڦڙ ۽ اڄوڪين مڇين جا گيس مثانا سادن ٿيلهن مان ارتقا پذير ٿيا سمجهيا وڃن ٿا، جيڪي خوراڪ نلي جي ٻاهر نڪرندڙ ٿيلهن طور ٺهيا هئا ۽ آڪسيجن گهٽ حالتن ۾ شروعاتي مڇين کي هوا ڳڙڪائڻ جي اجازت ڏيندا هئا.[125] اهي ٻاهر نڪرندڙ ٿيلها پهريون ڀيرو هڏيدار مڇين ۾ ظاهر ٿيا. گهڻين ري-پنک مڇين ۾ اهي ٿيلها بند ٿيل گيس مثانن ۾ تبديل ٿي ويا، جڏهن ته ڪيترن ڪارپ، ٽرائوٽ، هيرنگ، ڪيٽ فش ۽ ايل ۾ فائيسوسٽوم حالت برقرار رهي، جنهن ۾ ٿيلهو خوراڪ نلي ڏانهن کليل رهي ٿو. وڌيڪ بنيادي هڏيدار مڇين، جهڙوڪ گار، بشير، بوفن ۽ لوب-پنک مڇين ۾ اهي ٿيلها بنيادي طور ڦڦڙن طور ڪم ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا.[125] لوب-پنک مڇين زميني ٽيٽراپوڊن کي جنم ڏنو. تنهنڪري فقاري جانورن جا ڦڦڙ مڇين جي گيس مثانن سان هم اصل آهن، پر انهن جي گلن سان نه.[126]

ڦڦڙن جون بيماريون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ساهه جون بيماريون

ڦڦڙ ڪيترين بيمارين ۽ خرابين کان متاثر ٿي سگهن ٿا، جن ۾ دمو، نمونيا، سل، دائمي رڪاوٽي ڦڦڙي بيماري (COPD)، ڦڦڙن جو ڪينسر، ڦڦڙي ايمبولزم ۽ پلوريسي شامل آهن. انهن بيمارين جا سبب انفيڪشن، سگريٽ نوشي، هوا جي آلودگي، موروثي خرابيون، مدافعتي بيماريون ۽ رت جي وهڪري جون خرابيون ٿي سگهن ٿا. علامتون مرض جي قسم ۽ شدت موجب مختلف هونديون آهن ۽ رڳو کنگهه تائين محدود نه هونديون آهن.

علامتون

[سنواريو]

ڦڦڙن ۽ ساهه واري سرشتي جي بيمارين جون عام علامتون هيٺيون آهن:

  • ساهه جي تڪليف: ساهه کڻڻ ۾ ڏکيائي يا ساهه منجهڻ ڦڦڙن جي ڪيترين بيمارين جي عام علامت آهي. زڪام، انفلوئنزا ۽ ٻيون ساهه واريون انفيڪشنون اڳ ۾ ڦڦڙن جي بيماري رکندڙ ماڻهن ۾ وڌيڪ سنگين ٿي سگهن ٿيون ۽ نمونيا جهڙين پيچيدگين جو سبب بڻجي سگهن ٿيون.
  • جسماني سرگرمي دوران ساهه چڙهڻ: ڏاڪڻ چڙهڻ، پنڌ ڪرڻ يا ٻين معمولي سرگرمين دوران غيرمعمولي طور ساهه چڙهڻ، خاص طور ڊگهي عرصي جي کنگهه سان گڏ، ڦڦڙن جي بيماريءَ ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو. اهڙين حالتن جي سڃاڻپ لاءِ ڦڦڙن جي فعلي جاچ ۽ اسپائروميٽري سميت مختلف جاچون استعمال ڪيون وينديون آهن.
  • ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز: وِيزنگ ساهه کڻڻ دوران پيدا ٿيندڙ سيٽي جهڙو آواز آهي، جيڪو اڪثر هوائي رستن جي سوڙهي ٿيڻ سبب پيدا ٿيندو آهي. اهو دمو، الرجي ۽ دائمي رڪاوٽي ڦڦڙي بيماريءَ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.
  • هڪ ڄنگهه ۾ سوڄ ۽ سور: هڪ ڄنگهه، خاص طور پنيءَ، ۾ اوچتو سوڄ ۽ سور گھري رڳ جي ٿرومبوسس جي علامت ٿي سگهي ٿو. رڳ ۾ ٺهيل رت جو دڳ ڇڄي ڦڦڙن تائين پهچڻ ۽ ڦڦڙي شريان کي بند ڪرڻ سان ڦڦڙي ايمبولزم ٿي سگهي ٿي، جيڪا اوچتي ساهه جي تڪليف ۽ ڇاتيءَ جي سور جو سبب بڻجندڙ هڪ امڪاني طور جان ليوا حالت آهي.
  • کنگهه ۾ رت اچڻ: رت واري کنگهه سل، ڦڦڙن جي ڪينسر، برانڪيڪٽيسس، انفيڪشن ۽ ٻين بيمارين سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي ۽ ان جي سبب جي سڃاڻپ لاءِ طبي معائنو ضروري هوندو آهي.

ڪجهه ڦڦڙي بيماريون شروعاتي مرحلن ۾ واضح علامتون پيدا نه ڪنديون آهن. خاص طور ڦڦڙن جو ڪينسر ڪڏهن ڪنهن ٻئي سبب ڪرايل ڇاتيءَ جو ايڪس ري يا سي ٽي اسڪين دوران اتفاقي طور معلوم ٿيندو آهي. مرض جي وڌڻ سان لڳاتار کنگهه، ڇاتيءَ جو سور، ٿڪاوٽ، وزن گهٽجڻ ۽ هڏن جو سور ظاهر ٿي سگهن ٿا.

روڪٿام

[سنواريو]

ڦڦڙن جي ڪيترين بيمارين کان بچاءَ لاءِ سگريٽ نوشي کان پاسو ڪرڻ اهم آهي. تمباڪي جو دونهون ڦڦڙن جي تاندورن ۽ هوائي رستن کي نقصان پهچائي ٿو ۽ دائمي رڪاوٽي ڦڦڙي بيماري ۽ ڦڦڙن جي ڪينسر جو خطرو وڌائي ٿو. هوا جي آلودگي، نقصانڪار دونهين ۽ پيشاورانه مٽيءَ کان بچاءُ، مناسب جسماني سرگرمي ۽ ساهه وارين انفيڪشنن جي بروقت سڃاڻپ پڻ ڦڦڙن جي صحت لاءِ اهم آهن.

پلوريسي ۽ پلورائي پاڻياٺ

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو پلوريسي ۽ پلورائي پاڻياٺ

ڦڦڙن جي چوڌاري موجود پلورا جي سوزش کي پلوريسي چيو ويندو آهي. اها نمونيا، سل، ٻين انفيڪشنن، ڪينسر ۽ مختلف بنيادي بيمارين سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. ان جي خاص علامت ڇاتيءَ جو تيز يا چڀندڙ سور آهي، جيڪو گهرو ساهه کڻڻ، کنگهڻ يا ڇڪ اچڻ سان وڌي سگهي ٿو.

پلورا جي ٻن تهن جي وچ واري پلورائي کوک ۾ غيرمعمولي طور پاڻياٺ گڏ ٿيڻ کي پلورائي پاڻياٺ چيو ويندو آهي. پاڻياٺ جي مقدار وڌڻ سان ڦڦڙ دٻجي سگهي ٿو ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف پيدا ٿي سگهي ٿي. پلوريسي ۽ پلورائي پاڻياٺ جي سڃاڻپ طبي معائني ۽ تصويري جاچن وسيلي ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ علاج بنيادي سبب تي دارومدار رکي ٿو.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

سانچو:Col div

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 Drake, Richard L.; Vogl, Wayne; Mitchell, Adam W.M. (2014). Gray's anatomy for students (3rd ڇاپو). ايڊنبرا: چرچل لونگسٽون/ايلسيويئر. ص. 167–174. ISBN 978-0-7020-5131-9.
  2. ↑ Betts, J. Gordon (2013). Anatomy & physiology. OpenStax College, Rice University. ص. 787–846. ISBN 978-1-938168-13-0. 11 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 Standring, Susan (2008). Borley, Neil R. (مرتب). Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice (40th ڇاپو). ايڊنبرا: چرچل لونگسٽون/ايلسيويئر. ص. 992–1000. ISBN 978-0-443-06684-9. متبادل يوآرايل
  4. 1 2 3 Moore, K (2018). Clinically oriented anatomy (8th ڇاپو). Wolters Kluwer. ص. 333–339. ISBN 978-1-4963-4721-3.
  5. 1 2 3 Arakawa, H; Niimi, H; Kurihara, Y; Nakajima, Y; Webb, WR (December 2000). "Expiratory high-resolution CT: diagnostic value in diffuse lung diseases". American Journal of Roentgenology 175 (6): 1537–1543. doi:10.2214/ajr.175.6.1751537. PMID 11090370.
  6. 1 2 Koster, TD; Slebos, DJ (2016). "The fissure: interlobar collateral ventilation and implications for endoscopic therapy in emphysema.". International Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease 11: 765–73. doi:10.2147/COPD.S103807. PMID 27110109.
  7. 1 2 3 Hacking, Craig; Knipe, Henry (22 March 2013). "Lung fissures". Radiopaedia. 8 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ Jones, Jeremy (May 2011). "Bronchopulmonary segmental anatomy | Radiology Reference Article | Radiopaedia.org". radiopaedia.org (انگريزي ۾).
  9. ↑ Tortora, Gerard (1987). Principles of anatomy and physiology (5th ڇاپو). New York: Harper and Row. ص. 564. ISBN 978-0-06-350729-6.
  10. ↑ Chaudhry R, Bordoni B (Jan 2019). "Anatomy, Thorax, Lungs". StatPearls [Internet]. PMID 29262068.
  11. 1 2 Molina, D. Kimberley; DiMaio, Vincent J.M. (December 2012). "Normal Organ Weights in Men". The American Journal of Forensic Medicine and Pathology 33 (4): 368–372. doi:10.1097/PAF.0b013e31823d29ad. PMID 22182984.
  12. 1 2 Molina, D. Kimberley; DiMaio, Vincent J. M. (September 2015). "Normal Organ Weights in Women". The American Journal of Forensic Medicine and Pathology 36 (3): 182–187. doi:10.1097/PAF.0000000000000175. PMID 26108038.
  13. ↑ Yu, J.A.; Pomerantz, M; Bishop, A; Weyant, M.J.; Mitchell, J.D. (2011). "Lady Windermere revisited: Treatment with thoracoscopic lobectomy/segmentectomy for right middle lobe and lingular bronchiectasis associated with non-tuberculous mycobacterial disease". European Journal of Cardio-Thoracic Surgery 40 (3): 671–675. doi:10.1016/j.ejcts.2010.12.028. PMID 21324708.
  14. ↑ Ayed, A.K. (2004). "Resection of the right middle lobe and lingula in children for middle lobe/lingula syndrome". Chest 125 (1): 38–42. doi:10.1378/chest.125.1.38. PMID 14718418.
  15. ↑ Young B, Lowe JS, Stevens A, Heath JW (2006). Wheater's functional histology: a text and colour atlas. Deakin PJ (illust) (5th ڇاپو). [Edinburgh?]: Churchill Livingstone/Elsevier. ص. 234–250. ISBN 978-0-443-06850-8.
  16. ↑ "The Lymphatic System – Human Anatomy". 8 September 2017 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Saladin, Kenneth S. (2011). Human anatomy (3rd ڇاپو). New York: McGraw-Hill. ص. 634. ISBN 978-0-07-122207-5.
  18. ↑ Dorland (2011-06-09). Dorland's Illustrated Medical Dictionary (32nd ڇاپو). Elsevier. ص. 1077. ISBN 978-1-4160-6257-8. 11 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  19. 1 2 Mithieux, Suzanne M.; Weiss, Anthony S. (2005). "Elastin". Fibrous Proteins: Coiled-Coils, Collagen and Elastomers. Advances in Protein Chemistry. جلد 70. ص. 437–461. doi:10.1016/S0065-3233(05)70013-9. ISBN 978-0-12-034270-9. PMID 15837523.
  20. 1 2 3 4 Pocock, Gillian; Richards, Christopher D. (2006). Human physiology: the basis of medicine (3rd ڇاپو). Oxford: Oxford University Press. ص. 315–318. ISBN 978-0-19-856878-0.
  21. ↑ Stanke, F (2015). "The Contribution of the Airway Epithelial Cell to Host Defense". Mediators Inflamm 2015. doi:10.1155/2015/463016. PMID 26185361.
  22. ↑ Van Lommel, A (June 2001). "Pulmonary neuroendocrine cells (PNEC) and neuroepithelial bodies (NEB): chemoreceptors and regulators of lung development.". Paediatric Respiratory Reviews 2 (2): 171–6. doi:10.1053/prrv.2000.0126. PMID 12531066.
  23. 1 2 Garg, Ankur; Sui, Pengfei; Verheyden, Jamie M.; Young, Lisa R.; Sun, Xin (2019). "Consider the lung as a sensory organ: A tip from pulmonary neuroendocrine cells". Organ Development. Current Topics in Developmental Biology. جلد 132. ص. 67–89. doi:10.1016/bs.ctdb.2018.12.002. ISBN 978-0-12-810489-7. PMID 30797518. S2CID 73489416.
  24. ↑ Weinberger, S; Cockrill, B; Mandel, J (2019). Principles of pulmonary medicine (Seventh ڇاپو). Elsevier. ص. 67. ISBN 978-0-323-52371-4.
  25. 1 2 3 Hall, John (2011). Guyton and Hall textbook of medical physiology (12th ڇاپو). Philadelphia: Saunders/Elsevier. ISBN 978-1-4160-4574-8.
  26. ↑ Abbott, Gerald F.; Rosado-de-Christenson, Melissa L.; Rossi, Santiago E.; Suster, Saul (November 2009). "Imaging of Small Airways Disease". Journal of Thoracic Imaging 24 (4): 285–298. doi:10.1097/RTI.0b013e3181c1ab83. PMID 19935225.
  27. ↑ Weinberger, Steven (2019). Principles of Pulmonary Medicine. Elsevier. ص. 2. ISBN 978-0-323-52371-4.
  28. 1 2 Hochhegger, B (June 2019). "Pulmonary Acinus: Understanding the Computed Tomography Findings from an Acinar Perspective.". Lung 197 (3): 259–265. doi:10.1007/s00408-019-00214-7. PMID 30900014.
  29. 1 2 Gray, Henry; Standring, Susan; Anhand, Neel, مرتب (2021). Gray's Anatomy: the anatomical basis of clinical practice (42nd ڇاپو). Amsterdam: Elsevier. ص. 1028. ISBN 978-0-7020-7705-0.
  30. 1 2 Goel, A (28 February 2010). "Primary pulmonary lobule". 12 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Gilcrease-Garcia, B; Gaillard, Frank (27 February 2010). "Secondary pulmonary lobule". radiopaedia.org. 10 August 2019 تي حاصل ڪيل.
  32. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Stanton, Bruce M.; Koeppen, Bruce A., مرتب (2008). Berne & Levy physiology (6th ڇاپو). Philadelphia: Mosby/Elsevier. ص. 418–422. ISBN 978-0-323-04582-7.
  33. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Pawlina, W (2015). Histology a Text & Atlas (7th ڇاپو). Wolters Kluwer Health. ص. 670–678. ISBN 978-1-4511-8742-7.
  34. 1 2 3 4 Srikanth, Lokanathan; Venkatesh, Katari; Sunitha, Manne Mudhu; Kumar, Pasupuleti Santhosh; Chandrasekhar, Chodimella; Vengamma, Bhuma; Sarma, Potukuchi Venkata Gurunadha Krishna (16 October 2015). "In vitro generation of type-II pneumocytes can be initiated in human CD34+ stem cells". Biotechnology Letters 38 (2): 237–242. doi:10.1007/s10529-015-1974-2. PMID 26475269.
  35. ↑ Hiemstra, PS; McCray PB, Jr; Bals, R (April 2015). "The innate immune function of airway epithelial cells in inflammatory lung disease.". The European Respiratory Journal 45 (4): 1150–62. doi:10.1183/09031936.00141514. PMID 25700381.
  36. ↑ "The human mycobiome in health and disease". Genome Med 5 (7): 63. 2013. doi:10.1186/gm467. PMID 23899327.
  37. ↑ Richardson, M; Bowyer, P; Sabino, R (1 April 2019). "The human lung and Aspergillus: You are what you breathe in?". Medical Mycology 57 (Supplement_2): S145–S154. doi:10.1093/mmy/myy149. PMID 30816978.
  38. ↑ Miller, Jeff (11 April 2008). "Tennis Courts and Godzilla: A Conversation with Lung Biologist Thiennu Vu". UCSF News & Media (انگريزي ۾). 2020-05-05 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ "8 Interesting Facts About Lungs". Bronchiectasis News Today (آمريڪي انگريزي ۾). 2016-10-17. 2020-05-05 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ Notter, Robert H. (2000). Lung surfactants: basic science and clinical applications. New York: Marcel Dekker. ص. 120. ISBN 978-0-8247-0401-8. 2008-10-11 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Jiyuan Tu; Kiao Inthavong; Goodarz Ahmadi (2013). Computational fluid and particle dynamics in the human respiratory system (1st ڇاپو). Dordrecht: Springer. ص. 23–24. ISBN 978-94-007-4487-5.
  42. ↑ Guyton, A; Hall, J (2011). Medical Physiology. Saunders/Elsevier. ص. 478. ISBN 978-1-4160-4574-8.
  43. ↑ Levitzky, Michael G. (2013). "Chapter 2. Mechanics of Breathing". Pulmonary physiology (8th ڇاپو). New York: McGraw-Hill Medical. ISBN 978-0-07-179313-1.
  44. ↑ "Molecular mechanisms of beta(2)-adrenergic receptor function, response, and regulation". The Journal of Allergy and Clinical Immunology 117 (1): 18–24; quiz 25. January 2006. doi:10.1016/j.jaci.2005.11.012. PMID 16387578.
  45. ↑ Tortora, G; Derrickson, B (2011). Principles of Anatomy & Physiology. Wiley. ص. 504. ISBN 978-0-470-64608-3.
  46. 1 2 Moore, K (2018). Clinically oriented anatomy (8th ڇاپو). Wolters Kluwer. ص. 342. ISBN 978-1-4963-4721-3.
  47. ↑ "Variations in the lobes and fissures of lungs – a study in South Indian lung specimens" (en ۾). European Journal of Anatomy 18 (1): 16–20. 2019-06-09. ISSN 1136-4890. http://www.eurjanat.com/web/paper.php?id=120051lq.
  48. ↑ Meenakshi, S; Manjunath, KY; Balasubramanyam, V (2004). "Morphological variations of the lung fissures and lobes.". The Indian Journal of Chest Diseases & Allied Sciences 46 (3): 179–82. PMID 15553206.
  49. ↑ Marko, Z (2018). "Human lung development:recent progress and new challenges". Development 145 (16). doi:10.1242/dev.163485. PMID 30111617.
  50. 1 2 3 Sadler, T. (2010). Langman's medical embryology (11th ڇاپو). Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. ص. 204–207. ISBN 978-0-7817-9069-7.
  51. ↑ Moore, K.L.; Persaud, T.V.N. (2002). The Developing Human: Clinically Oriented Embryology (7th ڇاپو). Saunders. ISBN 978-0-7216-9412-2.
  52. ↑ Hill, Mark. "Respiratory System Development". UNSW Embryology. 23 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  53. 1 2 3 4 Miura, T (2008). "Modeling Lung Branching Morphogenesis". Multiscale Modeling of Developmental Systems. Current Topics in Developmental Biology. جلد 81. ص. 291–310. doi:10.1016/S0070-2153(07)81010-6. ISBN 978-0-12-374253-7. PMID 18023732.
  54. ↑ Ochoa-Espinosa, A; Affolter, M (1 October 2012). "Branching morphogenesis: from cells to organs and back.". Cold Spring Harbor Perspectives in Biology 4 (10). doi:10.1101/cshperspect.a008243. PMID 22798543.
  55. 1 2 Wolpert, Lewis (2015). Principles of development (5th ڇاپو). Oxford University Press. ص. 499–500. ISBN 978-0-19-967814-3.
  56. ↑ Sadler, T. (2010). Langman's medical embryology (11th ڇاپو). Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. ص. 202–204. ISBN 978-0-7817-9069-7.
  57. 1 2 Larsen, William J. (2001). Human embryology (3. ڇاپو). Philadelphia: Churchill Livingstone. ص. 144. ISBN 978-0-443-06583-5.
  58. ↑ Kyung Won, Chung (2005). Gross Anatomy (Board Review). Hagerstown, MD: Lippincott Williams & Wilkins. ص. 156. ISBN 978-0-7817-5309-8.
  59. ↑ Larsen, William J. (2001). Human embryology (3. ڇاپو). Philadelphia: Churchill Livingstone. ص. 134. ISBN 978-0-443-06583-5.
  60. ↑ Alberts, Daniel (2012). Dorland's illustrated medical dictionary (32nd ڇاپو). Philadelphia: Saunders/Elsevier. ص. 56. ISBN 978-1-4160-6257-8.
  61. ↑ Timoneda, Joaquín; Rodríguez-Fernández, Lucía; Zaragozá, Rosa; Marín, M.; Cabezuelo, M.; Torres, Luis; Viña, Juan; Barber, Teresa (21 August 2018). "Vitamin A Deficiency and the Lung". Nutrients 10 (9): 1132. doi:10.3390/nu10091132. PMID 30134568.
  62. 1 2 "Changes in the newborn at birth". MedlinePlus Medical Encyclopedia.
  63. ↑ O'Brodovich, Hugh (2001). "Fetal lung liquid secretion". American Journal of Respiratory Cell and Molecular Biology 25 (1): 8–10. doi:10.1165/ajrcmb.25.1.f211. PMID 11472968.
  64. ↑ Schittny, JC; Mund, SI; Stampanoni, M (February 2008). "Evidence and structural mechanism for late lung alveolarization". American Journal of Physiology. Lung Cellular and Molecular Physiology 294 (2): L246–254. doi:10.1152/ajplung.00296.2007. PMID 18032698.
  65. ↑ Schittny, JC (March 2017). "Development of the lung". Cell and Tissue Research 367 (3): 427–444. doi:10.1007/s00441-016-2545-0. PMID 28144783.
  66. ↑ Burri, PH (1984). "Fetal and postnatal development of the lung". Annual Review of Physiology 46: 617–628. doi:10.1146/annurev.ph.46.030184.003153. PMID 6370120.
  67. ↑ Tortora, G; Anagnostakos, N (1987). Principles of Anatomy and Physiology. Harper and Row. ص. 555. ISBN 978-0-06-350729-6.
  68. 1 2 Williams, Peter L; Warwick, Roger; Dyson, Mary; Bannister, Lawrence H. (1989). Gray's Anatomy (37th ڇاپو). Edinburgh: Churchill Livingstone. ص. 1278–1282. ISBN 0443-041776.
  69. ↑ "Gas Exchange in humans". 19 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ Tortora, G; Anagnostakos, N (1987). Principles of Anatomy and Physiology. Harper and Row. ص. 574. ISBN 978-0-06-350729-6.
  71. 1 2 3 4 Levitzky, Michael G. (2013). "Chapter 1. Function and Structure of the Respiratory System". Pulmonary physiology (8th ڇاپو). New York: McGraw-Hill Medical. ISBN 978-0-07-179313-1.
  72. ↑ Tortora, Gerard J.; Anagnostakos, Nicholas P. (1987). Principles of anatomy and physiology (Fifth ڇاپو). New York: Harper & Row, Publishers. ص. 567. ISBN 978-0-06-350729-6.
  73. 1 2 3 4 Tortora, Gerard J.; Anagnostakos, Nicholas P. (1987). Principles of anatomy and physiology (Fifth ڇاپو). New York: Harper & Row, Publishers. ص. 556–582. ISBN 978-0-06-350729-6.
  74. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Brian R. Walker; Nicki R. Colledge; Stuart H. Ralston; Ian D. Penman, مرتب (2014). Davidson's principles and practice of medicine. Illustrations by Robert Britton (22nd ڇاپو). Churchill Livingstone/Elsevier. ISBN 978-0-7020-5035-0.
  75. 1 2 Walter F. Boron (2004). Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach. Elsevier/Saunders. ص. 605. ISBN 978-1-4160-2328-9.
  76. 1 2 Hoad-Robson, Rachel; Kenny, Tim. "The Lungs and Respiratory Tract". Patient.info. Patient UK. اصل نسخو مان 15 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ Smyth, Hugh D.C. (2011). "Chapter 2". Controlled pulmonary drug delivery. New York: Springer. ISBN 978-1-4419-9744-9.
  78. ↑ Mannell, Robert. "Introduction to Speech Production". Macquarie University. 8 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ "An overlooked role for lungs in blood formation". National Institutes of Health (NIH). 2017-04-03. اصل نسخو مان April 4, 2017 تي محفوظ ڪيل.
  80. ↑ "The human proteome in lung – The Human Protein Atlas". www.proteinatlas.org. 2017-09-25 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ Uhlén, Mathias; Fagerberg, Linn; Hallström, Björn M.; Lindskog, Cecilia; Oksvold, Per; Mardinoglu, Adil; Sivertsson, Åsa; Kampf, Caroline et al. (23 January 2015). "Tissue-based map of the human proteome". Science 347 (6220). doi:10.1126/science.1260419. PMID 25613900.
  82. ↑ Lindskog, Cecilia; Fagerberg, Linn; Hallström, Björn; Edlund, Karolina; Hellwig, Birte; Rahnenführer, Jörg; Kampf, Caroline; Uhlén, Mathias et al. (28 August 2014). "The lung-specific proteome defined by integration of transcriptomics and antibody-based profiling". The FASEB Journal 28 (12): 5184–5196. doi:10.1096/fj.14-254862. PMID 25169055.
  83. ↑ American College of Physicians. "Pulmonology". ACP. اصل نسخو مان 9 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  84. ↑ "The Surgical Specialties: 8 – Cardiothoracic Surgery". Royal College of Surgeons. 9 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ "Aspergilloma". Medical Dictionary. TheFreeDictionary.
  86. ↑ "Clinical Manifestation | Hantavirus | DHCPP | CDC". www.cdc.gov (آمريڪي انگريزي ۾). 21 February 2019. 7 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ Arvers, P (December 2018). "[Alcohol consumption and lung damage: Dangerous relationships].". Revue des maladies respiratoires 35 (10): 1039–1049. doi:10.1016/j.rmr.2018.02.009. PMID 29941207.
  88. ↑ Slovinsky, WS; Romero, F; Sales, D; Shaghaghi, H; Summer, R (November 2019). "The involvement of GM-CSF deficiencies in parallel pathways of pulmonary alveolar proteinosis and the alcoholic lung.". Alcohol (Fayetteville, N.Y.) 80: 73–79. doi:10.1016/j.alcohol.2018.07.006. PMID 31229291.
  89. ↑ Galli, Elena; Gianni, Simona; Auricchio, Giovanni; Brunetti, Ercole; Mancino, Giorgio; Rossi, Paolo (2007-09-01). "Atopic dermatitis and asthma" (en ۾). Allergy and Asthma Proceedings 28 (5): 540–543. doi:10.2500/aap2007.28.3048. ISSN 1088-5412. PMID 18034972. http://www.ingentaconnect.com/content/10.2500/aap2007.28.3048.
  90. 1 2 Crystal, RG (15 December 2014). "Airway basal cells. The "smoking gun" of chronic obstructive pulmonary disease.". American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine 190 (12): 1355–62. doi:10.1164/rccm.201408-1492PP. PMID 25354273.
  91. ↑ "Lung Cancer Screening". U.S. Preventative Services Task Force. 2013. اصل نسخو مان 2010-11-04 تي محفوظ ڪيل. 2016-07-10 تي حاصل ڪيل.
  92. ↑ Cadichon, Sandra B. (2007), "Chapter 22: Pulmonary hypoplasia", ۾ Kumar, Praveen; Burton, Barbara K. (مرتب), Congenital malformations: evidence-based evaluation and management
  93. ↑ Sieunarine, K.; May, J.; White, G.H.; Harris, J.P. (August 1997). "Anomalous azygos vein: a potential danger during endoscopic thoracic sypathectomy". ANZ Journal of Surgery 67 (8): 578–579. doi:10.1111/j.1445-2197.1997.tb02046.x. PMID 9287933.
  94. ↑ Bintcliffe, Oliver; Maskell, Nick (8 May 2014). "Spontaneous pneumothorax". BMJ 348. doi:10.1136/bmj.g2928. PMID 24812003. http://www.bmj.com/content/bmj/348/bmj.g3302.full.pdf.
  95. ↑ Weinberger, Steven; Cockrill, Barbara; Mandell, J (2019). Principles of Pulmonary Pathology. Elsevier. ص. 30. ISBN 978-0-323-52371-4.
  96. ↑ "Lung examination". meded.ucsd.edu. 31 August 2019 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ Malik, N; Tedder, BL; Zemaitis, MR (January 2021). Anatomy, Thorax, Triangle of Auscultation. PMID 30969656.
  98. 1 2 3 4 Kim E., Barrett (2012). "Chapter 34. Introduction to Pulmonary Structure and Mechanics". Ganong's review of medical physiology (24th ڇاپو). New York: McGraw-Hill Medical. ISBN 978-0-07-178003-2.
  99. ↑ Criée, C.P.; Sorichter, S.; Smith, H.J.; Kardos, P.; Merget, R.; Heise, D.; Berdel, D.; Köhler, D. et al. (July 2011). "Body plethysmography – Its principles and clinical use". Respiratory Medicine 105 (7): 959–971. doi:10.1016/j.rmed.2011.02.006. PMID 21356587.
  100. 1 2 Applegate, Edith (2014). The Anatomy and Physiology Learning System. Elsevier Health Sciences. ص. 335. ISBN 978-0-323-29082-1.
  101. ↑ Laeremans, M (2018). "Black Carbon Reduces the Beneficial Effect of Physical Activity on Lung Function". Medicine and Science in Sports and Exercise 50 (9): 1875–1881. doi:10.1249/MSS.0000000000001632. PMID 29634643.
  102. ↑ Davies, Madeline. "Here's Why It's Illegal to Sell Animal Lungs for Consumption in the U.S.", Eater, 10 November 2021. Retrieved 26 January 2023.
  103. 1 2 3 Ritchson, G. "BIO 554/754 – Ornithology: Avian respiration". Department of Biological Sciences, Eastern Kentucky University. 2009-04-23 تي حاصل ڪيل.
  104. 1 2 Scott, Graham R. (2011). "Commentary: Elevated performance: the unique physiology of birds that fly at high altitudes". Journal of Experimental Biology 214 (15): 2455–2462. doi:10.1242/jeb.052548. PMID 21753038.
  105. 1 2 3 Maina, John N. (2005). The lung air sac system of birds development, structure, and function; with 6 tables. Berlin: Springer. ص. 3.2–3.3 "Lung", "Airway (Bronchiol) System" 66–82. ISBN 978-3-540-25595-6.
  106. 1 2 3 4 5 6 Romer, Alfred Sherwood; Parsons, Thomas S. (1977). The Vertebrate Body. Philadelphia: Holt-Saunders International. ص. 330–334. ISBN 978-0-03-910284-5.
  107. ↑ "Unidirectional airflow in the lungs of birds, crocs…and now monitor lizards!?". Sauropod Vertebra picture of the week. 2013-12-11. 9 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ Claessens, Leon P.A.M.; O'Connor, Patrick M.; Unwin, David M.; Sereno, Paul (18 February 2009). "Respiratory Evolution Facilitated the Origin of Pterosaur Flight and Aerial Gigantism". PLOS ONE 4 (2). doi:10.1371/journal.pone.0004497. PMID 19223979. Bibcode: 2009PLoSO...4.4497C.
  109. ↑ Munns, SL; Owerkowicz, T; Andrewartha, SJ; Frappell, PB (1 March 2012). "The accessory role of the diaphragmaticus muscle in lung ventilation in the estuarine crocodile Crocodylus porosus". The Journal of Experimental Biology 215 (Pt 5): 845–852. doi:10.1242/jeb.061952. PMID 22323207. Bibcode: 2012JExpB.215..845M.
  110. ↑ Janis, Christine M.; Keller, Julia C. (2001). "Modes of ventilation in early tetrapods: Costal aspiration as a key feature of amniotes". Acta Palaeontologica Polonica 46 (2): 137–170. https://www.app.pan.pl/article/item/app46-137.html.
  111. ↑ Brainerd, E. L. (December 1999). "New perspectives on the evolution of lung ventilation mechanisms in vertebrates". Experimental Biology Online 4 (2): 1–28. doi:10.1007/s00898-999-0002-1. Bibcode: 1999EvBO....4b...1B.
  112. ↑ Duellman, W.E.; Trueb, L. (1994). Biology of amphibians. illustrated by L. Trueb. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-4780-6.
  113. ↑ Wilkinson, M.; Sebben, A.; Schwartz, E.N.F.; Schwartz, C.A. (April 1998). "The largest lungless tetrapod: report on a second specimen of (Amphibia: Gymnophiona: Typhlonectidae) from Brazil". Journal of Natural History 32 (4): 617–627. doi:10.1080/00222939800770321.
  114. ↑ Lambertz, M. (2017). "The vestigial lung of the coelacanth and its implications for understanding pulmonary diversity among vertebrates: New perspectives and open questions". Royal Society Open Science 4 (11). doi:10.1098/rsos.171518. PMID 29291127. Bibcode: 2017RSOS....471518L.
  115. ↑ Encyclopedia of Fish Physiology: From Genome to Environment. Academic Press. June 2011. ISBN 978-0-08-092323-9.
  116. ↑ Zaccone, Giacomo; Mauceri, Angela; Maisano, Maria; Giannetto, Alessia; Parrino, Vincenzo; Fasulo, Salvatore (2007). "Innervation and Neurotransmitter Localization in the Lung of the Nile bichir Polypterus bichir bichir". The Anatomical Record 290 (9): 1166–1177. doi:10.1002/ar.20576. PMID 17722050. https://anatomypubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ar.20576.
  117. ↑ Camila Cupello, Tatsuya Hirasawa, Norifumi Tatsumi, Yoshitaka Yabumoto, Pierre Gueriau, Sumio Isogai, Ryoko Matsumoto, Toshiro Saruwatari, Andrew King, Masato Hoshino, Kentaro Uesugi, Masataka Okabe, Paulo M Brito (2022) Lung evolution in vertebrates and the water-to-land transition, eLife
  118. ↑ "book lung | anatomy". Encyclopædia Britannica. 2016-02-24 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ "spiracle | anatomy". Encyclopædia Britannica. 2016-02-24 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "The morphology and vasculature of the respiratory organs of terrestrial hermit crabs (Coenobita and Birgus): gills, branchiostegal lungs and abdominal lungs". Arthropod Structure & Development 34 (1): 63–87. 2005. doi:10.1016/j.asd.2004.11.002. Bibcode: 2005ArtSD..34...63F.
  121. ↑ Burggren, Warren W.; McMahon, Brian R. (1988). Biology of the Land Crabs (انگريزي ۾). Cambridge University Press. ص. 25. ISBN 978-0-521-30690-4.
  122. ↑ Burggren, Warren W.; McMahon, Brian R. (1988). Biology of the Land Crabs (انگريزي ۾). Cambridge University Press. ص. 331. ISBN 978-0-521-30690-4.
  123. ↑ Land Snails (& other Air-Breathers in Pulmonata Subclass & Sorbeconcha Clade). at Washington State University Tri-Cities Natural History Museum. Accessed 25 February 2016. http://shells.tricity.wsu.edu/ArcherdShellCollection/Gastropoda/Pulmonates.html آرڪائيو ڪيا ويا 2018-11-09 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  124. ↑ Hochachka, Peter W. (2014). Mollusca: Metabolic Biochemistry and Molecular Biomechanics (انگريزي ۾). Academic Press. ISBN 978-1-4832-7603-8.
  125. 1 2 Colleen Farmer (1997). "Did lungs and the intracardiac shunt evolve to oxygenate the heart in vertebrates". Paleobiology 23 (3): 358–372. doi:10.1017/S0094837300019734. Bibcode: 1997Pbio...23..358F. http://www.biology.utah.edu/farmer/publications%20pdf/1997%20Paleobiology23.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2010-06-11 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  126. ↑ Longo, Sarah; Riccio, Mark; McCune, Amy R (June 2013). "Homology of lungs and gas bladders: Insights from arterial vasculature". Journal of Morphology 274 (6): 687–703. doi:10.1002/jmor.20128. PMID 23378277. Bibcode: 2013JMorp.274..687L.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:انساني سرشتا ۽ عضوا سانچو:هيٺيون ساهه وارو سرشتو ايناٽامي سانچو:ساهه واري فعليات

حوالا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڦڦڙ&oldid=391898" تان ورتل