مواد ڏانھن هلو

پيلي ندي

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
پيلي ندي
黄河 (ھوئانگ ھي)
ھينان جي شھر سانمينشيا ۾ پيلي ندي جو منظر
پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
مقام
ملڪ عوامي جمهوريه چين
صوبا جن مان ندي گذري ٿي چنگھائي, سيچوان, گينسو، ننگشيا، انر منگوليا, شانشي، شانڪسي، ھينان، شئنڊانگ
طبعي خاصيتون
سانچو:Infobox river/سرچشمو
ڇوڙبوھائي سمنڊ
 - جاءِڪينلي ضلعو, ڊونگيئنگ شئنڊانگ
 - جاگرافيائي بيهڪ37°45′47″N 119°09′43″E / 37.763°N 119.162°E / 37.763; 119.162
 - اوچائي0 m (0 ft)}
ڊيگهه5,464 ڪلوميٽر (3,395 mi)}
حوض جي پکيڙ752,546 چورس ڪلوميٽر (290,560 چورس ميل)
وهڪرو 
 • سراسري2,571 m3/s (90,800 cu ft/s)}
 • گهٽ ۾ گهٽ1,030 m3/s (36,000 cu ft/s)}
 • وڌ ۾ وڌ58,000 m3/s (2,000,000 cu ft/s)}
حوض جون خاصيتون
معاون درياهه 
 - کاٻافين ندي (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
 - ساڄاتائو ندي،ويئي ندي (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
پيلي ندي
"پيلي ندي" آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
چیني نالو
آسان چیني 黄河
روایتي چیني 黃河
تبتي نالو
تبتي རྨ་ཆུ།
منگولیائي نالو
منگولیائي Хатан гол
Ȟatan Gol
Шар мөрөн
Šar Mörön

پيلي ندي(انگريزي: Yellow River ) يا ھوئانگ ھي (انگريزي: Huang He ) عوامي جمهوريه چين جي يانگزي ندي کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ 5,464 ڪلوميٽر (3,395 mi) آھي[1]. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي چنگھائي جي بايان ھار جبل کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ صوبي جي شھر ڊونگيئنگ جي ڀرسان بوھائي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت 1,900 ڪلوميٽر (1,180 mi) آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت 1,100 ڪلوميٽر (680 mi) آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ 795,000 چورس ڪلوميٽر (307,000 چورس ميل) آھي.

ڊاڪسيا ندي جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) گينسو صوبي جي لنڪسيا پريفيڪچر ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ اڇي ندي، ڪاري ندي، ڊاڪسيا ندي، تائو ندي، ھوئانگ شوئي ندي، داتونگ ندي، ژوئانگلانگ ندي، ژولي ندي، چنگشوئي ندي، ڊاھيئي ندي، ڪويي ندي، ووڊنگ ندي، فين ندي، ويئي ندي، لوئو ندي، چن ندي ۽ ڊاوين ندي شامل آهن.

نالي جي بڻت

[سنواريو]

جڏهن زرد درياهه جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو "درياهه" (河، قديم چيني: *gâi) چيو ويندو هو.[2] يومينڪو نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده لوئس پليٽو مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.[3] متبادل نالا جهڙوڪ "گدلو درياهه" (濁河، *drôk-gâi) ۽ "(گدلو) زرد درياهه" (黃河، *gwâŋ-gâi)[2] ترتيبوار 145 ق.م.[4][5] ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.[lower-alpha 1] تانگ خاندان جي پڇاڙيءَ تائين "زرد درياهه" وارو نالو مڪمل طور "گدلي درياهه" جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.[lower-alpha 2] شانشي جي لوئس پليٽو ۾ جن چيني ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي "درياهه، منهنجا سائين" (老爺河، cjy) چيو ويندو آهي.[6][7] منگولي ٻولي ۾ هن جو نالو Šar mörön (Шар мөрөн، "زرد درياهه")[8] يا Khatan gol (Хатан гол، "راڻي درياهه") آهي.[9] هي درياهه ڪل تگين جي ڪتبي ۾ قديم ترڪي ٻولي ۾ "سائو درياهه" (yašïl ügüz، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.[10] معياري تبتي ٻوليءَ ۾ هن جو نالو "مور جو درياهه" (سانچو:Bo؛ 玛曲; 瑪曲; Mǎ qǔ) آهي.

تاريخ

[سنواريو]

وهڪري جون تبديليون

[سنواريو]
زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا
زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو، ما يوان (1160–1225ع، سونگ خاندان) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر چين جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي انساني تهذيب جي جنم ڀومي قرار ڏين ٿا.[11] بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ 1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ (يوان خاندان جي دور ۾)، 1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ (چنگ خاندان جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ 1931ع واري ٻوڏ شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.[12]

ٻوڏن جو بنيادي سبب لوئس پليٽو مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ لوئس واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي اتر چين جي ميداني علائقي ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا بند تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن شنڊونگ ٻيٽ نما جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن 480 ڪلوميٽر (300 mi) تائين تبديلي اچي ويندي هئي.[13]

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب اندروني منگوليا ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ برفي بند (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.[14]

چين ۾ جديد ڊيمن جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.[15] اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ قدرتي آفتن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

تهذيب جي جنم ڀومي

[سنواريو]
عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو
مغربي زو خاندان جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.

چيني ڏند ڪٿا موجب ديو قامت ڪوا فو سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ وي درياهه جو پاڻي پي ويو.[16]

بهار ۽ سرءُ جي دور[17] ۽ چن خاندان جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، لويانگ کان گذرڻ کان پوءِ درياهه شانشي ۽ هينان صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ هيبي ۽ شنڊونگ جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده تيانجن جي ويجهو بوهائي نار ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.[15]

ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري عظيم يو کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.[18]

يو گونگ ۾ لکيل آهي: "جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو."[19]

هتي ذڪر ڪيل "جشي" مان مراد موجوده چنگھائي صوبي جي شون هوا سالار خودمختيار ضلعو ڀرسان واقع آمني ماچن جبل آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف هوائين ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي سان مين ۽ مينگجن کان گذرندي لو درياهه سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو دائي پي جبل جي اتر کان، ژانگ درياهه کي پار ڪندي، موجوده چوژو ضلعو (هيبي) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده شين ضلعو وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي چنگ ضلعو جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار تيانجن جي ڏکڻ اوڀر مان بوهائي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر يو گونگ ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي "يو درياهه" سڏيو وڃي ٿو.

يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي

[سنواريو]

ژو خاندان جي بادشاهه ڊِنگ جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.[17][20] زرد درياهه لي يانگ (موجوده شون ضلعو، هينان جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.[21] ان کان پوءِ اهو ژانگ وو (موجوده ڇانگ ضلعو، هيبي جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو عظيم يو طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.[22] سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً هوا ضلعو کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ هينان ۾ پويانگ جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ شنڊونگ جي گوان ضلعو جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ چي پنگ مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، هيبي جي ڇانگژو مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده هوانگ هوا ضلعي جي اتر ۾ بوهائي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندو هو.[23] انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر جنگ ڪندڙ رياستن جي دور جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.[24] جنگ ڪندڙ رياستن جي دور ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.[25] ڇو ته زرد درياهه جي وادي اتر چين جي ميدان کان گوانژونگ واري علائقي ۽ چن رياست ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست هانگو لنگهه کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو هان خاندان جي گاديءَ وارن شهرن چانگ آن ۽ لويانگ جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو. 11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري شن خاندان جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر شنڊونگ جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.[15]

شاهي دور

[سنواريو]

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ هانگو لنگهه جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا تونگ گوان ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ بعد وارو ليانگ خاندان جي جنرل دوان نِنگ پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي بعد وارو تانگ کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ 1,000 چورس ميل (2,600 چورس ڪلوميٽر) علائقو ٻوڙي ڇڏيو. سونگ دور جي انجنيئر لي چون پڻ 1020ع ۾ ختان جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل چانيوان معاهدو سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.[26]

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. 1034ع ۾ هينگ لونگ وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ ديژو ۽ بوزو جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.[26] سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،[26] پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ شانگهو وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف تيانجن ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.[15]

ڏاکڻو وهڪرو وارو دور

[سنواريو]
زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو
هوائي ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان سيژو ۽ منگ زولِنگ جو نقشو، جيڪو پان جيشُن جي Overview of River Maintenance جي چار خزانا مڪمل لائبريري واري ايڊيشن مان ورتل آهي. چنگ خاندان واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب بوهائي سمنڊ ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي هوائي درياهه سان ملي موجوده اتر جيانگسو صوبو جي سامونڊي ڪناري ڀرسان زرد سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ ڪائيفينگ جي گورنر دو چونگ (杜充) جي اڳواڻي هيٺ سونگ خاندان جي فوجن جن خاندان جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه سي درياهه ۽ هوائي درياهه جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.[27] تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور شنڊونگ اپٻيٽ جي ڏکڻ کان وهي زرد سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.[28] گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي هونگزي ڍنڍ ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف يانگزي درياهه ڏانهن وهي ويو.[29]

1344ع جي ٻوڏ دوران زرد درياهه ٻيهر شنڊونگ اپٻيٽ جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت يوان خاندان زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار منگ خاندان جي قيام جو سبب بڻيون.[13] 1391ع ۾ ٻي وڏي ٻوڏ دوران درياهه ڪائيفينگ کان فينگيانگ ضلعو (آنهوئي) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار 1494ع جي ٻوڏ کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا لي شِنگ درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.[30] 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.[30]

1642ع جي ٻوڏ انسانن جي پيدا ڪيل هئي. ڪائيفينگ جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ لي زِيچينگ جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.[31] نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.[32] هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ چنگ خاندان جي ڪانگشي شهنشاهه جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو ڪنفيوشس ازم سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو تائوازم سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.[33] سونگ خاندان جي رين زونگ ۽ شين زونگ جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.[34]

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ بند، ريوٽمينٽ، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ پولڊر استعمال ڪيا ويندا هئا.[35] انهن طريقن بابت پان جيشُن جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.[36] پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.[37]

تنهن هوندي به زرد درياهه، هوائي درياهه ۽ عظيم واهه جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز سيژو کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو به هونگزي ڍنڍ هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

قيان لونگ شهنشاهه جي ڏاکڻي دوري جي چوٿين طومار ۾ هوائي ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.

اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين

[سنواريو]
1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي ٽوگتو ضلعي، اندروني منگوليا)
1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران قومپرست چيني فوج جا سپاهي.

1851ع کان 1855ع جي وچ ۾[15][28][30]، نيئن بغاوت ۽ تائي پنگ بغاوت دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. 1887ع جي ٻوڏ ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،[38] ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. 1897ع جي ٻوڏ کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.[28][39]

1898ع جي ٻوڏ شنڊونگ جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.[40]سانچو:Reference page ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ باڪسر تحريڪ ۽ باڪسر بغاوت جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.[41]سانچو:Reference page

1931ع جي ٻوڏ ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،[38] ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، ٻي چين-جاپان جنگ دوران، چيانگ ڪائي شيڪ جي حڪم تي ڪومنٽانگ فوجن هوايوانڪو ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي "جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت" قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد "پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ" واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً 54,000 چورس ڪلوميٽر (20,800 چورس ميل) علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي ژينگژو تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار ووهان تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.[42]

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،[43]:145 ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.[43]:145 جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،[43]:145 جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو چين جي ڪميونسٽ پارٽي جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.[43]:145

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.[43]:147 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.[43]:147 ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن[43]:147 ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.[43]:150

1946ع ۾ چين جي ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.[43] ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.[43] ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري چيني گهرو جنگ ۽ 1947ع جي سبب چيانگ ڪائي شيڪ لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.[43]:155 قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،[43]:158 ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.[43]:158-59 ساڳئي سال چوٿين مئي تحريڪ جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.[43]:159

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،[43]:159-60 جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.[43]:160 ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.[43]:162

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، چين جي عوامي جمهوريه 1954ع ۾ زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.[44](pp111–113) ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ اتر چين جي ميدان جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.[44](p114) 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.[44](p114)

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.[44](p168) 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.[44](p168)

12 آگسٽ 2024ع تي چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.[45]

جاگرافي

[سنواريو]
زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ 1,900 ڪلوميٽر (1,180 mi) ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ 1,100 ڪلوميٽر (680 mi) آهي. ان جو ڪل آبگير علائقو لڳ ڀڳ 795,000 چورس ڪلوميٽر (307,000 چورس ميل) آهي.

چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي موجب،[46] زرد درياهه جو سرچشمو بيان هار جبلن ۾ 34°29′31″N 96°20′25″E / 34.49194°N 96.34028°E / 34.49194; 96.34028 تي، يوشو تبتي خودمختيار صوبي جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون گيارنگ ڍنڍ ۽ نگورنگ ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي گولو تبتي خودمختيار صوبي جي اولهندي حصي ۾، چنگھائي جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. زوئيگي بيسن ۾، جيڪو گانسو جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور "اورڊوس لوپ" ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف اتر چين جي ميدان مان وهي بوهائي نار ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو آبگير طاس 752,443 چورس ڪلوميٽر (290,520 چورس ميل) تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.[47]

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن صوبن ۽ ٻن خودمختيار علائقن مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: چنگھائي، سيچوان، گانسو، ننگشيا، اندروني منگوليا، شانشي، شانسي، هينان ۽ شنڊونگ. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ لانژو، ينچوان، ووھائي، باوتو، لويانگ، ژينگژو، ڪائيفينگ ۽ جينان شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ ڪينلي ضلعي، شنڊونگ ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً تبتي پليٽو جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، اورڊوس لوپ ۽ لوئس پليٽو، ۽ اتر چين جي ميدان تي مشتمل آهن. بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.[حوالو گهربل] هن مقالي ۾ بنيادي طور زرد درياهه تحفظ ڪميشن طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.[48]

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ بوھائي سمنڊ مان ٿيندي اتر پيلو سمنڊ ۽ ڏکڻ پيلو سمنڊ تائين پهتي آهي، جتي شنڊونگ اپٻيٽ جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.[49]

ارضيات

[سنواريو]

زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً ديرين مائيوسين، پليائيوسين يا پليئسٽوسين دور دوران وجود ۾ آيو،[50][51] جيڪو تبتي پليٽو جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.[52]

مٿيون وهڪرو

[سنواريو]

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو بيان هار جبلن ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ هيڪو ٽائون (ٽوگتوھ ڪائونٽي)، اندروني منگوليا تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه 3,472 ڪلوميٽر (2,157 mi) ۽ ڪل طاس جو پکيڙ 386,000 چورس ڪلوميٽر (149,000 چورس ميل) آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي 3,496 meters (11,470 ft) گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور بيان هار جبلن ۽ امني ماچين جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون گيارنگ ڍنڍ (ژالنگ) ۽ نگورنگ ڍنڍ (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان 4,290 m (14,070 ft) کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو سانجيانگ يوان ("ٽن درياهن جا سرچشما") قومي قدرتي محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، يانگزي درياهه ۽ ميڪونگ درياهه جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه ماچو ڪائونٽي، گانسو ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي زوئيگي دلدل جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري ماچو ۽ زوئيگي ڪائونٽي، سيچوان جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر چنگھائي ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي شنگھائي ڪائونٽي ۾ لونگيانگ گھاٽي ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو چنگھائي جي لونگيانگ گھاٽي کان گانسو جي چنگتونگ گھاٽي تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان لونگيانگ، جيشي، ليوجيا، باپان ۽ چنگتونگ سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون آبي بجلي جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو چنگھائي مان نڪري گانسو ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو ليوجيا گھاٽي کان ٿورو اڳ آهي. يانگو گھاٽي کان هيٺ لانژو، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي ننگشيا ۾ چنگتونگ گھاٽي تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع آلوويئل ميدانن، يعني ينچوان ميدان ۽ هيتائو ميدان ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه 900 ڪلوميٽر (560 mi) ۽ ويڪر 30 to 50 ڪلوميٽر (19 to 31 mi) آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

وچيون وهڪرو

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اورڊوس لوپ ۽ هيتائو

اورڊوس لوپ زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو ژونگ ننگ ڪائونٽي، ننگشيا کان شروع ٿئي ٿو ۽ شانشي جي تونگ گوان ڪائونٽي ۾ ويئي درياهه سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو هيڪو (ٽوگتوھ ڪائونٽي)، اندروني منگوليا کان ژينگژو، هينان تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه 1,206 ڪلوميٽر (749 mi) آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ 344,000 چورس ڪلوميٽر (133,000 چورس ميل) آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور 890 m (2,920 ft) گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو لوئس پليٽو مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ تلڇٽ کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان درياهي پيٽ اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور "زمين کان مٿانهون درياهه" وجود ۾ اچي ٿو. هيڪو کان يومينڪو تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور جنشان وادي سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي آبي بجلي جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور هوڪو آبشار به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ شانسي ۽ شانشي جي سرحد تي واقع آهي.

هيٺيون وهڪرو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زرد درياهه جو ڊيلٽا

هيٺئين وهڪري ۾، ژينگژو کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو 786 ڪلوميٽر (488 mi) ڊگهو آهي، زرد درياهه ٻنڌن جي وچ ۾ وهندي اتر چين جي ميدان مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار بوهائي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو 23,000 چورس ڪلوميٽر (8,900 چورس ميل) آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون هوائي درياهه ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون هائي درياهه ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.[53] هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ 93.6 m (307 ft) آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي زمين کان مٿانهون درياهه سڏيو وڃي ٿو. ڪائيفينگ، هينان ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ 10 meters (33 ft) مٿي آهي.[54]

معاون نديون

[سنواريو]
زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون ويئي درياهه جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. تونگ لنگهه هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

خاصيتون

[سنواريو]
1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان زرد درياهه جي ڊيلٽا جي واڌ.

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري تلڇٽ (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. لوئس پليٽو مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.[حوالو گهربل] هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته ڪولوراڊو درياهه ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ نيل درياهه ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.[15]

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته يانگزي درياهه جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ 74,000 چورس ڪلوميٽر (29,000 چورس ميل) زمين کي سيراب ڪندو هو.[47] زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ 8,000 چورس ڪلوميٽر (3,100 چورس ميل) آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.[55]

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو ۾ يانگزي درياهه مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي هان درياهه جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم چين جي عظيم واهه جي رستي سان.[حوالو گهربل]

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ رسوبي وهڪرو (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ قدرتي بندن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.[حوالو گهربل]

آبي بجلي جا بند

[سنواريو]
ليوجياشيا بند، گانسو

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل آبي بجلي گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

  1. ↑ زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.
  2. ↑ Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن "زرد درياهه" جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ 黃 ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.[3]

(1966؛ ڊينگڪو ڪائونٽي (بايان نور جو حصو)، اندروني منگوليا)

(1968؛ چنگتونگشيا، ننگشيا)

(1999؛ هوالونگ ڪائونٽي، هائيڊونگ، چنگھائي)

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.[56]

پارگذر

[سنواريو]
زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر
پونٽون پل (لوڪو پونٽون پل چيني ٻولي: {{{1}}}) جينان، شانڊونگ ۾ زرد درياهه تي

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:[حوالو گهربل]

شانڊونگ

شانڊونگ–هينان

هينان

شانسي–هينان

شانشي–هينان

ننگشيا

اندروني منگوليا

گانسو

چنگھائي

جيوت

[سنواريو]

مڇيون

[سنواريو]
پيراڊائيس مڇي ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 خاندانن ۽ 92 جنسن سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني مقامي آهن). تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، پرڏيهي نوعن جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ خطري هيٺ نوع قرار ڏنو ويو آهي.

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي. 2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون. ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر لي سي ژونگ هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.

ايشيائي درياهن وانگر، ڪارپ خاندان (Cyprinidae) زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ پٿريلي لوچ (20 کان وڌيڪ جنسون)، گوبي مڇيون (تقريباً 15 جنسون)، لوچ (تقريباً 10 جنسون) ۽ بيگريڊ ڪيٽ فش (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.

چنگھائي-تبت پليٽو جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي جمناسائپرس، جمناڊپٽائڪس، پليٽيفاروڊون، شزوپائگوپسس ۽ ٽرائپلوفائسا جهڙيون لوچون ملن ٿيون. زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون. انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل سالمن قسمون غالب ٿي ويون آهن.

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي کارن يا يوريهيلائن مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، ايشيائي سي باس، فليٽ فش ۽ ٽاڪيفوگو پفر مڇيون شامل آهن.

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو. وڏيون ايشيائي ڪارپ، شڪاري ڪارپ، ووچانگ بريم ۽ وڏيون ڪيٽ فش اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ چيني پيڊل فش، ڪالوگا اسٽرجن ۽ يانگزي اسٽرجن گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.[57]

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.[58] 1 اپريل 2022ع کان چنگھائي، سيچوان ۽ گانسو جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي. [59]

آبي زراعت

[سنواريو]
چيني تلاءَ وارو ڪڇون (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ چيني نرم خول وارو ڪڇون ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.

زرد درياهه عام طور تي آبي زراعت لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ يانگزي يا پرل درياهه جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز شِنگ يانگ جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو ژينگژو کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ وانگچُن ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 مو (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.[60]

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: چيني تلاءَ وارو ڪڇون ۽ چيني نرم خول وارو ڪڇون. ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو. چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي "زرد درياهه ڪڇون" (黄河鳖) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ وانگچُن، شِنگ يانگ، هينان ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.[61]

تمام وڏي جسامت وارو چيني ديو قامت سلامينڊر، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.[62]

نباتات

[سنواريو]

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه، مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ، ٻيلو، اورڊوس ريگستان، منگوليا–منچوريا گھاسزار ۽ بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه شامل آهن.[63] نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.[64] هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور سيپ ويڊ، فريگمائٽس، فاڪس ٽيل گاھ، ڪونائي گاھ ۽ ٽيمرسڪ شامل آهن.[65]

نباتاتي تبديليون

[سنواريو]

درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.[66]

تحفظ جون ڪوششون

[سنواريو]

شانگچيو کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه خطري هيٺ آيل نوعن لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.[67]

آلودگي

[سنواريو]

25 نومبر 2008ع تي دي گارجين جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ "چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه" ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت پاڻيءَ جي آلودگي سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.[68]

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر شيننگ تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.[69]

زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام جي معيار موجب "سطح پنج" کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.[ڪهڙو؟]

ثقافت ۾

[سنواريو]
لانژو ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو

هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!
...
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!
سڀئي جاپاني حملي آورن سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!
اتر جي حفاظت ڪريو!
ملڪ جي حفاظت ڪريو!
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه تيان (آسمان) مان وهي ٿو ۽ کيرائين واٽ جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب ژانگ چيان کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو اُڻت وارو شٽل ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري (ويگا) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ آوارو تارو اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ (الطائر) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.[70]

هيبي ۽ هينان صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار "درياهه جي اتر" ۽ "درياهه جي ڏکڻ" آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران ژانگ درياهه آهي.

ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو

روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي "ماءُ درياهه" ۽ "چيني تهذيب جو گهوارو" سڏين ٿا.

چين جي تاريخ دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي "چين جو فخر" ۽ "چين جو ڏک" پڻ سڏيو ويو آهي.[71] ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.[72] ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي "چيني روح جي علامت" طور پيش ڪن ٿيون.[73]

آفتن جو درياهه

اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي "آفتن جو درياهه" (چيني ٻولي: {{{1}}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.[74][75]

جڏهن زرد درياهه صاف وهي

ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ "گدلو وهڪرو" (چيني ٻولي: {{{1}}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو "جڏهن زرد درياهه صاف وهي" اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري "when pigs fly" سان مشابهت رکي ٿو.[حوالو گهربل]

يونگلي شهنشاهه جي دور ۾ "زرد درياهه جي صاف وهڻ" کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ چيلن (1414ع ۾ بنگال جي سفارت پاران ژينگ هي جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، زويو ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.[76]

سياحت

[سنواريو]
ڪنبولا نيشنل جيوپارڪ، چنگھائي

زرد درياهه سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ چنگھائي جو ڪنبولا يونيسڪو گلوبل جيوپارڪ، گانسو ۾ ليوجياشيا ڊيم ڀرسان بنگلنگ غارن وارا مندر، گانسو جو زرد درياهه پٿرن وارو ٻيلو، ۽ شانشي ۾ هوڪو آبشار شامل آهن.

1986ع ۾ چيني رافٽنگ ٽيمن پهريون ڀيرو زرد درياهه جو مڪمل سفر ڪيو.[77] ان کان پوءِ زرد درياهه جي مڪمل ڊيگهه تي پيادل هلڻ ۽ سائيڪل ذريعي سفر ڪرڻ جون به ڪامياب ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ مٿئين وهڪري جا ڪي حصا اهڙا آهن جتي درياهه جي ڪناري تائين پهچ ممڪن ناهي.[78]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.
  2. 1 2 Schuessler, Axel (2009). Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa. University of Hawaiʻi Press. ص. 79, 158, 210. §3-23, §11-12, §18-1
  3. 1 2 Deng, Chunqin (2015) (zh ۾). pp. 40–42.
  4. ↑ Sima Qian (司馬遷) (1982) [145 BC]. 高祖本紀 [Basic Annals of Gaozu]. 史記 [Records of the Grand Historian] (Literary Chinese ۾). 中华书局. 夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利
  5. ↑ Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). Records Of The Grand Historian Of China, Vol. I, p.109.
  6. ↑ Xing Xiangdong (邢向东); Wang Zhaofu (王兆富) (2014). 吴堡方言调查研究. Zhonghua shuju. ص. 111.
  7. ↑ Yang Wenyan (杨文岩) (2012). 麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方. 古麟州与杨家将 (چيني ۾). Shaanxi renmin chubanshe.
  8. ↑ Bawden, Charles (1997). Mongolian–English Dictionary. Routledge. ص. 537 and 593. ISBN 9781136155888.
  9. ↑ Atwood, Christopher P. (1996). "Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult". History of Religions 36 (2): 126. doi:10.1086/463455.
  10. ↑ the Kultegin stele (side I), line 17 آرڪائيو ڪيا ويا 2022-10-20 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  11. ↑ Little, Archibald John (2010) [1905]. The Far East. Clarendon Press. ص. 53. ISBN 978-1-108-01387-1.
  12. ↑ White, Matthew (2012). The Great Big Book of Horrible Things. W. W. Norton. ص. 47. ISBN 9780393081923.
  13. 1 2 Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) The Dynasties of China, Perseus Books Group, ISBN 0786712198
  14. ↑ The Ice Bombers Move Against Mongolia. strategypage.com (29 March 2011)
  15. 1 2 3 4 5 6 Tregear, T. R. (1965) A Geography of China, pp. 218–219.
  16. ↑ Summary of the story given in the definition of 夸父追日: 现代汉语词典(第七版) [A Dictionary of Current Chinese (Seventh Edition)] (Simplified Chinese ۾). Beijing: The Commercial Press. 1 September 2016. ص. 513, 755. ISBN 978-7-100-12450-8.
  17. 1 2 Gernet, Jacques. Le monde chinois, p. 59. Map "4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)". (in فرانسيسي)
    English version: Gernet, Jacques (1996), A History of Chinese Civilization (Second ڇاپو), Cambridge, England: Cambridge University Press, ISBN 0-521-49781-7
  18. ↑ 黄河水利委员会黄河志总编辑室 2010, 一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代
  19. ↑ Wikisource link to 禹贡. Wikisource.
  20. ↑ Viollet, Pierre-Louis (2017). Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History. CRC Press. ص. 230. ISBN 978-0203375310.
  21. ↑ "Wikisource link to 卷029". Wikisource link to 漢書. Wikisource. "王横言："禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。""
  22. ↑ "禹河大徙". 黄河网. 水利部黄河水利委员会. اصل نسخو مان 2017-04-24 تي محفوظ ڪيل. 2017-04-23 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ 胡渭. Wikisource link to 禹贡锥指. Wikisource. "周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。"
  24. ↑ 袁仲翔, 王质彬 & 徐福龄 1991, 一、夏商西周春秋战国时期
  25. ↑ Allaby, Michael & Garrat, Richard. Facts on File Dangerous Weather Series: Floods, p. 142. Infobase Pub., 2003. ISBN 0-8160-5282-4. Accessed 15 October 2011.
  26. 1 2 3 Elvin, Mark & Liu Cuirong (eds.) Studies in Environment and History: Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History, pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. ISBN 0-521-56381-X.
  27. ↑ Chen, Yunzhen; Syvitski, James PM; Shu, Gao; Overeem, Irina; Kettner, Albert J (2012). "Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China". Ambio 41 (7): 682–698. doi:10.1007/s13280-012-0290-5. PMID 22673799. Bibcode: 2012Ambio..41..682C.
  28. 1 2 3 Grousset, Rene. The Rise and Splendour of the Chinese Empire, p. 303. University of California Press, 1959.
  29. ↑ Pietz, David A. (2015). The Yellow River. Harvard University Press. ص. 50. ISBN 9780674058248.
  30. 1 2 3 Tsai, Shih-Shan Henry. SUNY Series in Chinese Local Studies: The Eunuchs in the Ming Dynasty. SUNY Press, 1996. ISBN 0791426874, 9780791426876.
  31. ↑ Lorge, Peter Allan. War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795, p. 147. Routledge, 2005. ISBN 978-0-415-31691-0.
  32. ↑ Xu Xin. The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion, p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. ISBN 978-0-88125-791-5.
  33. ↑ Davis, Mike (17 June 2002). Late Victorian Holocausts. Verso. ص. 387–88. ISBN 978-1-78168-061-2.
  34. ↑ Lamoroux, Christian (1998). From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time. Cambridge University Press. ص. 556–571. ISBN 0-521-56381-X.
  35. ↑ Davis, Mike (17 June 2002). Late Victorian Holocausts. Verso. ص. 388. ISBN 978-1-78168-061-2.
  36. ↑ Overview on River Management (《河防一覽》 Héfáng yīlǎn), 1590.
  37. ↑ Elvin, Mark; Su, Ninghu (1998). The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time. Cambridge University Press. ص. 400. ISBN 0-521-56381-X.
  38. 1 2 International Rivers Report. "Before the Deluge آرڪائيو ڪيا ويا 4 July 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.". 2007.
  39. ↑ Needham, Joseph. Science and Civilization in China. Vol. 1. Introductory Orientations, p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 ISBN 052105799X.
  40. ↑ Tanner, Harold Miles (2026). War in Modern China: a Military History. Warfare in Modern China series. Abingdon, Oxon; New York, NY: Routledge. ISBN 978-1-003-38388-8.
  41. ↑ Tanner, Harold Miles (2026). War in Modern China: a Military History. Warfare in Modern China series. Abingdon, Oxon; New York, NY: Routledge. ISBN 978-1-003-38388-8.
  42. ↑ Lary, Diana. "The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster". Op. cit. in Selden, Mark & So, Alvin Y., eds. War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century, pp. 143–170. Rowman & Littlefield, 2004 ISBN 0742523918.
  43. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Edgerton-Tarpley, Kathryn (Summer 2017). "A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947". Social Science History 41 (2): 141–173. doi:10.1017/ssh.2017.2. https://www.jstor.org/stable/90017906.
  44. 1 2 3 4 5 Harrell, Stevan (2023). An Ecological History of Modern China. Seattle: University of Washington Press. ISBN 9780295751719.
  45. ↑ "黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网". news.youth.cn. 2025-04-08 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ "China Exploration & Research Society". cers.org.hk. اصل نسخو مان 28 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 2021-01-06 تي حاصل ڪيل.
  47. 1 2 China's Yellow River, Part 1. The New York Times (2007-05-30)
  48. ↑ Yellow River Conservancy Commission. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.
  49. ↑ J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng (2004). "Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea". Marine Geology 209 (1–4): 45–67. doi:10.1016/j.margeo.2004.06.009. Bibcode: 2004MGeol.209...45L.
  50. ↑ Wang, Xin; Hu, Gang; Saito, Yoshiki; Ni, Guanzhong; Hu, Han; Yu, Ziying; Chen, Jingping; Wang, Mi et al. (2022). "Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition?". Science Bulletin 67 (15): 1603–1610. doi:10.1016/j.scib.2022.06.003. PMID 36546288. Bibcode: 2022SciBu..67.1603W. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change..
  51. ↑ Xue, Chunting (August 1993). "Historical changes in the Yellow River delta, China". Marine Geology 113 (3–4): 321–330. doi:10.1016/0025-3227(93)90025-Q. Bibcode: 1993MGeol.113..321X. https://www.researchgate.net/publication/240420103.
  52. ↑ Hu, Zhenbo; Pan, Baotian; Guo, Lianyong; Vandenberghe, Jef; Liu, Xiaopeng; Wang, Junping; Fan, Yunlong; Mao, Junwei et al. (2016-02-01). "Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension". Quaternary Science Reviews 133: 1–14. doi:10.1016/j.quascirev.2015.12.003. ISSN 0277-3791. Bibcode: 2016QSRv..133....1H. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864.
  53. ↑ Yang, Gonghuan; Zhuang, Dafang (2014). Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality. Springer. ص. 143. ISBN 9789401786195.
  54. ↑ "Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley". Water International 21 (1): 12–19. 1996. doi:10.1080/02508069608686482. Bibcode: 1996WatIn..21...12L. http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html.
  55. ↑ Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually, China Daily 1 February 2005
  56. ↑ Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission People's Daily, 14 December 2000
  57. ↑ Zhao, Y. (2020). "Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin". Biodiversity Science 28 (12): 1496–1510. doi:10.17520/biods.2020191.
  58. ↑ The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River
  59. ↑ 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告
  60. ↑ 黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 [Ten thousand of mu of fish ponds in the riverside Xingyang]. zgnyqss.com (Simplified Chinese ۾). 2011-09-30. اصل نسخو مان 1 February 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ 荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 [Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm]. zynews.com (Simplified Chinese ۾). 2007-07-24. اصل نسخو مان 22 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ Yan, Fang; Lü, Jingcai; Zhang, Baolin; Yuan, Zhiyong; Zhao, Haipeng; Huang, Song; Wei, Gang; Mi, Xue et al. (2018). "The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species". Current Biology 28 (10): R590–R592. doi:10.1016/j.cub.2018.04.004. PMID 29787716. Bibcode: 2018CBio...28.R590Y.
  63. ↑ Olson, David M.; Dinerstein, Eric; Wikramanayake, Eric D.; Burgess, Neil D.; Powell, George V. N.; Underwood, Emma C.; D'amico, Jennifer A.; Itoua, Illanga et al. (2001). "Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth". BioScience 51 (11): 933. doi:10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2.
  64. ↑ Greer, Charles; Popov, Igor (15 December 2025). "Yellow River: Plant and Animal Life". Britannica. United States. 28 December 2025 تي حاصل ڪيل.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  65. ↑ Xu, Zhen; Li, Renqiang; Dou, Wenjun; Wen, Hui; Yu, Shulin; Wang, Pan; Ning, Lehua; Duan, Jiaquan et al. (20 February 2024). "Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China". Land 13 (3): 264. doi:10.3390/land13030264. Bibcode: 2024Land...13..264X.
  66. ↑ Liu, Jiaxuan; Luo, Mengjiao; Qu, Fanzhu; Sun, Bowen; Yu, Yang; Meng, Ling (2025-05-21). "Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course" (en ۾). Agronomy 15 (5): 1258. doi:10.3390/agronomy15051258. ISSN 2073-4395. Bibcode: 2025Agron..15.1258L.
  67. ↑ Wang, Xiaofang; Song, Yiming; Zhang, Xiangju; Hou, Heping; Li, Yongsheng (20 October 2024). "Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China". Forests 15 (10): 1831. doi:10.3390/f15101831. Bibcode: 2024Fore...15.1831W.
  68. ↑ Branigan, Tania (25 November 2008). "One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research". The Guardian. UK. 14 March 2009 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图)" [Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures]. 北京青年报. 2004-09-16 – Sina وسيلي.
  70. ↑ سانچو:ChineseBioDict
  71. ↑ Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) Berkshire encyclopedia of China, Berkshire Publishing Group, p. 1125 ISBN 978-0-9770159-4-8
  72. ↑ Chen, Fei (2019). "Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan". International Journal of Asian Studies 16 (1): 33–51. doi:10.1017/S1479591418000323. ISSN 1479-5914. https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF.
  73. ↑ Chen, Shing-Lih (1995). "The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style". University of British Columbia.
  74. ↑ 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River[مئل ڳنڍڻو]
  75. ↑ 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展
  76. ↑ Duyvendak, J.J.L. (1939). "The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century". T'oung Pao. Second Series 34 (5): 401–403.
  77. ↑ "The Yangtze River conquest: rafting for China's honour".
  78. ↑ "Next trip: Cycling Yellow River from Sea".

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=پيلي_ندي&oldid=397993" تان ورتل