مواد ڏانھن هلو

ناٽڪ گھر

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ناٽڪ گهر
رايل ٿئيٽر،لنڊن 1821

ٿيئٽر يا ناٽڪ گهر (Theatre)، ٿيئٽر يوناني ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معني آهي ’ڏسڻ‘ يا ’نظارو پسڻ. ناٽڪ جي جاءِ. جيئن تہ حقيقت ۾ ڊرامو، اسٽيج تي عملي طور پيش ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو اھي، انھيءَ ڪري اھا جاءِ جتي ڊراما اسٽيج ٿيندو آهي، ان کي ”ٿئيٽر“ سڏيو ويندو آهي. منگهارام ملڪاڻي لکيو آهي تہ ”يادہ کڻ گهرجي تہ ناٽڪ فن، ٻين فنن وانگر پاڻ ۾ ئي پورو نہ آھي، جنھن کي صرف ڪتب خاني ۾ ويھي مطالعو ڪجي. ناٽڪ جو اخري مآصد تڏھن پورو ٿيل سمجهبو، جنھن ناٽڪ گهر (Theatre) ۾ اھو ڪري ڏيکاريو وڃي ۽ رنگ ڀوميءَ (Stage) تي اداڪاري (Acting)، چترڪاري (Painting)، وسترڪاري (Construing)، سنگيت (Music) ۽ ناچ (Dancing) جي ان کي پوري پوري واھر وٺڻي ٿي پوي.“[1]

ويانا ۾ ٿئيٽر جي اسٽيج

ٿيئٽر جي تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٿيٽر جي تاريخ

قديم، هيلينسٽڪ يونان ۽ ميگنا گريشيا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قديم يونان جو ٿيٽر

قديم اٿينس کي مغربي ٿيٽر جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو، جتي ڊرامي ۽ ٿيٽر جي منظم روايت وجود ۾ آئي. قديم يونان ۾ ٿيٽر صرف وندر جو ذريعو نه هو، پر اهو مذهبي رسمن، شهري زندگي، سياست، قانون، موسيقي، شاعري، راندين، شادين، جنازن ۽ سماجي گڏجاڻين سان ويجهڙائي سان لاڳاپيل هو. خاص طور تي ديونيسيا جي مذهبي ميلي ۾ ٿيٽر جي پيشڪشن ۾ شرڪت شهري فرضن جو اهم حصو سمجهي ويندي هئي.[2][3]

قديم يونان ۾ ٿيٽر فن جي ترقي سان گڏ ڊرامي جي تنقيد، ٿيٽر جي اڏاوت ۽ اداڪاري جا بنيادي اصول پڻ ترقي ڪيا. ان دور ۾ اداڪار گهڻو ڪري مرد هوندا هئا ۽ مختلف ڪردارن جي ادائيگي لاءِ چهرا لڪائڻ وارا نقاب استعمال ڪندا هئا. يوناني ٿيٽر ۾ ڊرامي جون ٽي بنيادي صنفون رائج هيون: الميو (ٽريجڊي)، مزاحيه ڊرامو (Comedy) ۽ ساٽائر راند (Satyr play).[4]

ارسطو مطابق، ٿيٽر جي شروعات انهن مذهبي ميلن مان ٿي، جيڪي ديونيسس، يعني شراب ۽ زرخيزي جي ديوتا، جي عزت ۾ منعقد ڪيا ويندا هئا. پيشڪشون اڌ گول شڪل وارن کليل ٿيٽرن ۾ ٿينديون هيون، جيڪي جبلن جي ڍلانن تي تعمير ڪيا ويندا هئا ۽ جن ۾ هزارين تماشائي ويهي سگهندا هئا. ٿيٽر ۾ آرڪيسٽرا (رقص لاءِ ميدان)، اسڪيني (پسمنظر ۽ لباس بدلائڻ جي جاءِ) ۽ تماشائين لاءِ ويهڻ جون قطارون شامل هونديون هيون. ڇاڪاڻ⁠تہ ڊرامي ۾ لفظن ۽ شاعري کي خاص اهميت حاصل هئي، تنهنڪري بهتر صوتيات (اڪاسٽڪس) تي به خاص ڌيان ڏنو ويندو هو.[5]

قديم يوناني الميو، جيڪو اڄ تائين بچيل الميي جي قديم ترين صورت آهي، ڇهين صدي ق.م. دوران وجود ۾ آيو ۽ پنجين صدي ق.م. ۾ پنهنجي عروج تي پهتو. ان دور جا مشهور ڊراما نگار ايسڪائلس، سوفوڪليس ۽ يوريپيڊس هئا، جن جا ڪيترائي ڊراما اڄ تائين محفوظ آهن. انهن جا گهڻا ڊراما يوناني اساطير تي ٻڌل هئا، جڏهن ته ايسڪائلس جو فارسي (دي پرشنس) واحد بچيل الميو آهي، جيڪو تاريخي واقعن، خاص طور تي سالاميس جي جنگ، تي ٻڌل آهي.[6]

يوناني الميا ديونيسيا جي سالياني مقابلي ۾ پيش ڪيا ويندا هئا، جتي هر ڊراما نگار کي ٽي الميا ۽ هڪ ساٽائر راند پيش ڪرڻي پوندي هئي. انهن مقابلن ۽ مذهبي رسمن قديم يوناني ٿيٽر کي اهڙي اداري جي صورت ڏني، جنهن بعد ۾ رومي، يورپي ۽ جديد مغربي ٿيٽر تي گهرو اثر وڌو.[7]

رومي ٿيٽر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قديم روم جو ٿيٽر

قديم روم جي دور ۾ مغربي ٿيٽر وڌيڪ ترقي ڪئي ۽ پنهنجي دائري کي تمام گهڻو وسيع ڪيو. رومي مؤرخ ليوي جي بيان موجب، رومين پهريون ڀيرو چوٿين صدي ق.م. ۾ ايٽرسڪن اداڪارن جي پيشڪشن ذريعي ٿيٽر سان واقفيت حاصل ڪئي، جيتوڻيڪ ان کان اڳ به روم ۾ مختلف عوامي رسمن ۽ تفريحي سرگرمين جي صورت ۾ ڊرامائي روايتون موجود هيون.[8]

قديم روم جو ٿيٽر هڪ گهڻ رخو ۽ مقبول فن هو، جنهن ۾ گهٽيءَ جا ناٽڪ، مذهبي ميلن جون پيشڪشون، ناچ، ڪرتب، مزاحيه ڊراما ۽ سنجيده الميا شامل هئا. پلاٽس جون مزاحيه رچنائون عام ماڻهن ۾ بيحد مشهور هيون، جڏهن ته سينيڪا جا الميا اعليٰ ادبي معيار جا نمونا سمجهيا وڃن ٿا. ٽين صدي ق.م. دوران رومي ثقافت تي يوناني تهذيب جي اثر سبب رومي ٿيٽر ۾ نمايان تبديليون آيون، جن لاطيني ڊرامي کي نئين اوج تي پهچايو.[9]

270 کان 240 ق.م. جي وچ ۾ رومي جمهوريه يوناني علائقن تائين ڦهلجي وئي، جنهن کان پوءِ رومين يوناني ڊرامي کي ويجهڙائي سان اختيار ڪيو. 240 ق.م. کي رومي ڊرامي جي باقاعده شروعات جو سال سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ رومي سلطنت جي دور ۾ ٿيٽر سڄي يورپ، بحيره روم جي علائقن ۽ برطانيا تائين پکڙجي ويو.[10]

رومي ادب جا ابتدائي اهم ڊراما ليويس اينڊرونيڪس لکيا، جنهن کان پوءِ گنيوس نيويوس به الميا ۽ مزاحيه ڊراما لکڻ شروع ڪيا. جيتوڻيڪ انهن ٻنهي جا اصل ڊراما محفوظ نه رهيا آهن، پر انهن کان پوءِ رومي ڊرامي جي روايت مضبوط بنيادن تي قائم ٿي وئي ۽ ٻي صدي ق.م. جي شروعات تائين ڊراما نويسن جي هڪ باقاعده تنظيم (collegium poetarum) به قائم ٿي چڪي هئي.[11]

اڄ تائين محفوظ رهندڙ رومي مزاحيه ڊراما Fabula palliata سان تعلق رکن ٿا، جيڪي يوناني موضوعن تي ٻڌل هئا. انهن جا ٻه اهم ليکڪ پلاٽس ۽ ٽيرينس آهن. رومي مزاحيه ڊرامن ۾ يوناني ٿيٽر جي ڪورس واري روايت ختم ڪئي وئي ۽ ان جي جاءِ تي گفتگو سان گڏ موسيقي کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي. انهن ڊرامن جا منظر گهڻو ڪري شهر جي گهٽين ۾ پيش ٿيندا هئا ۽ انهن جي ڪهاڻين ۾ غلط فهمين، اتفاقن ۽ لڪل ڳالهين جو اهم ڪردار هوندو هو.[12]

پلاٽس 205 کان 184 ق.م. جي وچ ۾ ڪيترائي مزاحيه ڊراما لکيا، جن مان ويهه محفوظ آهن. سندس ڊراما تيز مزاح، چست مڪالمن ۽ مختلف شعري وزنن جي استعمال سبب مشهور آهن. ٽيرينس 166 کان 160 ق.م. جي وچ ۾ ڇهه مزاحيه ڊراما لکيا، جيڪي سڀئي محفوظ آهن. سندس ڊرامن ۾ انساني نفسيات، اخلاقي تضادن ۽ پيچيده ڪهاڻين کي نمايان حيثيت حاصل آهي.[13]

قديم رومي المين مان ڪو به ابتدائي متن محفوظ نه رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪوئنٽس اينيوس، مارڪس پاڪويوس ۽ لوشيس اڪيس پنهنجي دور جا مشهور الميه نگار هئا. سلطنت جي دور مان صرف سينيڪا جا نو الميا محفوظ آهن، جيڪي يوناني ڊرامن جي لاطيني موافقت (Fabula crepidata) آهن. سندس مشهور ڊرامو فيدرا، يوريپيڊس جي هپوليٽس تي ٻڌل آهي.[14]

قديم يونان جي ابتڙ، قديم روم ۾ عورتن کي به ٿيٽر ۾ حصو وٺڻ جي اجازت هئي. گهڻيون عورتون ناچ ۽ ڳائڻ سان وابسته هيون، پر ڪجهه اداڪارائن ڳالهائيندڙ ڪردارن ۾ پڻ شهرت حاصل ڪئي. يوخارِس، ڊائونيشيا، گيليريا ڪوپيولا ۽ فابيا آريٽي جهڙيون اداڪارائون پنهنجي فن، دولت ۽ شهرت سبب مشهور ٿيون، ۽ انهن پنهنجي پيشورانه تنظيم سوڪِيائي مِيمي پڻ قائم ڪئي.[15]

ڀارتي ٿيٽر

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڀارت جو ٿيٽر ۽ ڀارتي ڪلاسيڪي ڊرامو
يڪشاگانا ۾ راڪشس (ديو)، جيڪو ڀارتي ٿيٽر جي موسيقياتي رقص-ڊرامي جي هڪ صورت آهي.

ڀارتي ٿيٽر جي سڀ کان قديم سڃاتل صورت سنسڪرت ٿيٽر آهي، جنهن جا سڀ کان پراڻا محفوظ ٽڪرا پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکن ٿا.[16][17] ان جي شروعات يوناني ۽ رومي ٿيٽر جي ترقيءَ کان پوءِ، پر ايشيا جي ٻين علائقن ۾ ٿيٽر جي ارتقا کان اڳ ٿي.[18] ان جو ظهور ٻئي صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ جي وچ واري عرصي ۾ ٿيو، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين ان پنهنجي عروج تي رهيو. اهو دور ڀارت جي تاريخ ۾ نسبتاً امن وارو زمانو هو، جنهن دوران سوين ڊراما تصنيف ڪيا ويا.[19][20] ان کان اڳ وارن دورن مان مليل آثارِ قديمه جي وڏي مقدار ۾ موجود شاهدي ڪنهن منظم ٿيٽر جي روايت جي موجودگيءَ جو ڪو ثبوت فراهم نٿي ڪري.[20]

قديم ويد، جيڪي 1500 ق.م. کان 1000 ق.م. جي وچ واري زماني جا مذهبي حمد آهن ۽ دنيا جي قديم ترين ادبي نمونن مان شمار ٿين ٿا، انهن ۾ ٿيٽر جو ڪو به واضح ذڪر نٿو ملي، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورا ڪجهه مڪالمي جي صورت ۾ ترتيب ڏنل آهن. ساڳيءَ طرح ويدي دور جون مذهبي رسمون به ٿيٽر جي صورت اختيار ڪندي نظر نٿيون اچن.[20] پتانجلي جي مهاڀاشيا ۾ سنسڪرت ڊرامي جي ابتدائي صورت بابت سڀ کان پراڻو حوالو ملي ٿو.[21] 140 ق.م. ۾ لکيل هيءُ گرامر تي ڪتاب، ڀارت ۾ ٿيٽر جي شروعات لاءِ هڪ ممڪن تاريخي بنياد مهيا ڪري ٿو.[21]

سنسڪرت ٿيٽر بابت سڀ کان اهم ماخذ ناٽيه شاستر (Nāṭyaśāstra) آهي، جيڪو ٿيٽر بابت هڪ جامع ڪتاب آهي. ان جي تصنيف جي تاريخ بابت اختلاف آهي ۽ اندازا 200 ق.م. کان 200 عيسويءَ جي وچ ۾ لڳايا وڃن ٿا، جڏهن ته ان جي تصنيف ڀارت مني ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي. هيءُ ڪتاب قديم دنيا ۾ ڊراما نگاري بابت سڀ کان جامع تصنيف سمجهيو وڃي ٿو. ان ۾ اداڪاري، رقص، موسيقي، ڊراما نگاري، ٿيٽر جي عمارت، لباس سازي، ٿيٽر جو سينگار، اسٽيج سامان، ٿيٽر ڪمپنين جي تنظيم، ناظرين، مقابلا ۽ هندو ڏند ڪٿا جي روشنيءَ ۾ ٿيٽر جي شروعات بابت بيان شامل آهن.[21] ان مان ان دور جي عملي ٿيٽر بابت به اهم ڄاڻ ملي ٿي. سنسڪرت ٿيٽر مقدس هنڌن تي پيش ڪيو ويندو هو، جتي پادرين کي نسل در نسل رقص، موسيقي ۽ تلاوت جي تربيت ڏني ويندي هئي. ان جو مقصد تعليم ڏيڻ سان گڏ وندر مهيا ڪرڻ پڻ هو.

ڪوڊياٽم ۾ سگريو جو ڪردار ادا ڪندڙ فنڪار

شاهي درٻارن جي سرپرستيءَ هيٺ، فنڪار پيشاور ٿيٽر ڪمپنين سان لاڳاپيل هوندا هئا، جن جي اڳواڻي هڪ اسٽيج مينيجر (سوترڌار) ڪندو هو، جيڪو ڪيترن ئي موقعن تي پاڻ به اداڪاري ڪندو هو.[16][21] سندس ذميواري کي ڪٽ پتلي هلائيندڙ سان تشبيهه ڏني ويندي هئي، ڇاڪاڻ ته سوترڌار جي لفظي معنيٰ "ڌاڳن يا تندن کي سنڀاليندڙ" آهي.[21] فنڪارن کي آواز ۽ جسماني حرڪتن جي سخت تربيت ڏني ويندي هئي.[22] عورتن جي اداڪاريءَ تي ڪا پابندي نه هئي؛ ڪجهه ڪمپنيون مڪمل مردن تي، ڪجهه مڪمل عورتن تي ۽ ڪجهه گڏيل فنڪارن تي مشتمل هونديون هيون. البت ڪجهه جذبات اهڙا سمجهيا ويندا هئا، جيڪي مردن بدران عورتن لاءِ وڌيڪ مناسب هئا. ڪجهه فنڪار پنهنجي عمر جا ڪردار ادا ڪندا هئا، جڏهن ته ٻيا پاڻ کان ننڍي يا وڏي عمر جا ڪردار نڀائيندا هئا. ناٽيه شاستر ٿيٽر جي سڀني عنصرن مان سڀ کان وڌيڪ ڌيان اداڪاري (ابھينايا) تي ڏئي ٿو، جنهن جا ٻه بنيادي انداز بيان ڪيا ويا آهن: حقيقت پسند (لوڪ ڌرمي) ۽ روايتي (ناٽيه ڌرمي)، جڏهن ته ڪتاب جو بنيادي زور روايتي انداز تي آهي.[22][lower-alpha 1]

سنسڪرت ڊرامي کي سنسڪرت ادب جي سڀ کان وڏي ادبي ڪاميابي تصور ڪيو وڃي ٿو.[16] ان ۾ مقرر ڪيل نمونائي ڪردار استعمال ڪيا ويندا هئا، جهڙوڪ هيرو (نائڪ)، هيروئن (نائيڪا) ۽ مسخرو (ودوشڪ). اداڪار اڪثر ڪنهن هڪ مخصوص قسم جي ڪردارن ۾ مهارت حاصل ڪندا هئا. ڪاليداس، جيڪو پهرين صدي ق.م. سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، قديم ڀارت جو سڀ کان وڏو سنسڪرت ڊراما نگار سمجهيو وڃي ٿو. سندس مشهور رومانوي ڊرامن ۾ مالويڪاگني مترم (مالويڪا ۽ اگني متر)، وڪرمووروشيه (وڪرما ۽ اروشي بابت) ۽ ابھجنانا شاڪنتلا (شاڪنتلا جي سڃاڻپ) شامل آهن. آخري ڊرامو مهاڀارت جي هڪ ڪهاڻيءَ تان اخذ ڪيو ويو آهي ۽ سندس سڀ کان مشهور تخليق آهي. اهو پهريون سنسڪرت ڊرامو هو، جنهن جو ترجمو انگريزي ۽ جرمن ٻولين ۾ ٿيو. شاڪنتلا جي انگريزي ترجمي گوئٽي جي مشهور تصنيف فاسٽ (1808–1832) تي پڻ اثر وڌو.[16]

ان کان پوءِ ڀارت جو ٻيو وڏو ڊراما نگار ڀواڀوتي (تقريباً 7هين صدي عيسوي) هو. چيو وڃي ٿو ته هن ٽي اهم ڊراما تصنيف ڪيا: مالتي-ماڌو، مهاويرچرت ۽ اتر رامچرت. انهن مان آخري ٻه ڊراما گڏجي رامائڻ جي تقريباً سموري داستان کي پيش ڪن ٿا. طاقتور ڀارتي شهنشاهه هرشا (606–648) بابت به روايت آهي ته هن ٽي ڊراما لکيا: مزاحيه رتناولي، پريادرشڪا ۽ ٻڌ ڌرمي ڊرامو ناگانندا.

اوڀر ايشيائي ٿيٽر

[سنواريو]
1858ع جي جولاءِ ۾ ايدو جي اچيمورا-زا ٿيٽر ۾ شباراڪو جي پيشڪش؛ اوتاگاوا ٽويوڪني ٽيون جو ٽرپٽڪ ڪاٺ جي ڇپائي
جيڊ ڊريگن سنو مائونٽن اوپن ايئر ٿيٽر ۾ عوامي پيشڪش

تانگ خاندان جي دور کي ڪڏهن ڪڏهن "هزار تفريحن جو دور" پڻ سڏيو ويندو آهي. هن زماني ۾ شهنشاهه مِنگ هوانگ هڪ اداڪاريءَ جو ادارو قائم ڪيو، جيڪو پيئر گارڊن جي نالي سان مشهور ٿيو. ان جو مقصد اهڙي ڊرامي کي فروغ ڏيڻ هو، جنهن ۾ موسيقي بنيادي حيثيت رکي ٿي. انهيءَ ڪري چين ۾ اداڪارن کي روايتي طور "پيئر گارڊن جا ٻار" پڻ سڏيو ويندو آهي. شهنشاهه لِنگ جي دور ۾ ڇانوَ جي ڪٺ پتلي (شيڊو پپيٽري) پهريون ڀيرو چين ۾ ٿيٽر جي هڪ باقاعده ۽ سڃاتل صورت طور ظاهر ٿي. ان جا ٻه نمايان انداز هئا: بيجنگي (اتر وارو) ۽ ڪينٽونيز (ڏاکڻو). ٻنهي اندازن ۾ فرق بنيادي طور ڪٺ پتلين جي تياريءَ جي طريقي ۽ انهن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڏنڊن جي جڳهه ۾ هوندو هو، نه ڪي پيش ڪيل ڊرامن جي نوعيت ۾. ٻنهي اندازن ۾ عام طور اهڙا ڊراما پيش ڪيا ويندا هئا، جيڪي مهم جوئي ۽ خيالي واقعن تي ٻڌل هوندا هئا، جڏهن ته هي انتهائي علامتي فن سياسي پروپيگنڊا لاءِ تمام گهٽ استعمال ٿيندو هو.

جاپان ۾ ڪابوڪي، نوه ۽ ڪيوگين جهڙيون روايتي ٿيٽر جون صورتون سترهين صدي عيسويءَ دوران ترقي ڪري منظم شڪل اختيار ڪري ويون.[23]

ڪينٽونيز ڇانوَ واريون ڪٺ پتليون ٻنهي اندازن مان وڏيون هونديون هيون. اهي ٿلهي چمڙي مان تيار ڪيون وينديون هيون، جنهن جي ڪري انهن جا پاڇا وڌيڪ نمايان ۽ مضبوط هوندا هئا. انهن ۾ علامتي رنگن جو پڻ اهم استعمال ٿيندو هو؛ مثال طور ڪارو چهرو ايمانداري، جڏهن ته ڳاڙهو چهرو بهادريءَ جي علامت هوندو هو. انهن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڏنڊ ڪٺ پتليءَ جي مٿي سان عمودي نموني لڳايا ويندا هئا، تنهن ڪري پاڇي دوران اهي ناظرين کي نظر نه ايندا هئا.

بيجنگي انداز جون ڪٺ پتليون نسبتاً ننڍيون ۽ نفيس هونديون هيون. اهي پتلي ۽ شفاف چمڙي، خاص طور گڏهه جي پيٽ واري چمڙي، مان تيار ڪيون وينديون هيون. انهن کي شوخ رنگن سان سينگاريو ويندو هو، جنهن جي نتيجي ۾ سندن پاڇا به رنگين نظر ايندا هئا. انهن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ باريڪ ڏنڊ ڳچيءَ وٽ چمڙي جي هڪ پٽي سان ڳنڍيل هوندا هئا. اهي ڏنڊ ڪٺ پتليءَ جي جسم سان متوازي هلندا هئا ۽ پوءِ نوي درجا مڙي ڳچيءَ سان ملندا هئا. جيتوڻيڪ پاڇي دوران اهي ڏنڊ نظر ايندا هئا، پر اهي ڪٺ پتليءَ جي پاڇي کان ٻاهر هوندا هئا، تنهن ڪري ڪردار جي صورت تي ڪو اثر نه پوندو هو. ڏنڊ ڳچيءَ سان ان ڪري لڳايا ويندا هئا ته جيئن هڪ ئي جسم سان مختلف مٿا آسانيءَ سان تبديل ڪري سگهجن. جڏهن مٿا استعمال ۾ نه هوندا هئا ته انهن کي ململ جي ڪتاب يا ڪپڙي سان استر ٿيل دٻي ۾ رکيو ويندو هو. پراڻي عقيدي موجب، هر رات ڪٺ پتليءَ جا مٿا ضرور ڌار ڪيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن اهي گڏ رهجي وڃن ته ڪٺ پتليون رات جو جيئريون ٿي سگهن ٿيون. ڪجهه ڪٺ پتلي هلائيندڙ ته احتياط طور مٿا هڪ ڪتاب ۾ ۽ جسم ٻئي ڪتاب ۾ رکندا هئا ته جيئن انهن جي ٻيهر جيئري ٿيڻ جو ڪو به امڪان نه رهي. چيو وڃي ٿو ته ڇانوَ واري ڪٺ پتلي يارهين صديءَ ۾ پنهنجي فني عروج تي پهتي، جنهن کان پوءِ اها حڪومت جي هڪ اوزار طور به استعمال ٿيڻ لڳي.

سونگ خاندان جي دور ۾ ڪيترائي مشهور ڊراما پيش ڪيا ويندا هئا، جن ۾ ڪرتب بازي ۽ موسيقي اهم عنصر هوندا هئا. يوان خاندان جي دور ۾ اهي وڌيڪ ترقي ڪري زاجو جي نالي سان سڃاتل هڪ نفيس ڊرامائي صنف ۾ تبديل ٿيا، جنهن جي بناوت عام طور چار يا پنج پردن تي مشتمل هوندي هئي. يوان ڊرامو سڄي چين ۾ پکڙجي ويو ۽ وقت سان گڏ ڪيترن ئي علائقائي اندازن ۾ ورهائجي ويو، جن مان سڀ کان مشهور بيجنگ اوپيرا آهي، جيڪو اڄ به وڏي مقبوليت رکي ٿو.

شيانگ شينگ چين جي روايتي مزاحيه فن جي هڪ اهم صنف آهي، جيڪا يا ته اڪيلي ڳالهه (مونولاگ) يا ٻن فنڪارن جي مکالمن (ڊائلاگ) جي صورت ۾ پيش ڪئي ويندي آهي.

انڊونيشيائي ٿيٽر

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو انڊونيشيا جو ٿيٽر ۽ باليني ٿيٽر
پرامبانن مندر جي احاطي ڀرسان وايانگ وونگ جي پيشڪش ۾ راما ۽ سيتا

انڊونيشيا ۾ ٿيٽر جون پيشڪشون مقامي ثقافت جو هڪ اهم حصو بڻيل آهن، ۽ هتي ٿيٽر جي روايت هزارين سالن کان ترقي ڪندي آئي آهي. انڊونيشيا جي قديم ترين ٿيٽر جي گهڻين صورتن جو سڌو تعلق مقامي زباني ۽ لکت واري ادبي روايتن سان آهي. مشهور ڪٺ پتلي ٿيٽرن، جهڙوڪ سنڊاني ماڻهن جو وايانگ گوليڪ (ڪاٺين ڏنڊن سان هلندڙ ڪٺ پتلي جو ناٽڪ) ۽ جاوي ۽ باليني ماڻهن جو وايانگ ڪولت (چمڙي جي ڇانوَ واري ڪٺ پتلي جو ناٽڪ)، پنهنجي گهڻي ڀاڱي ڪهاڻين جو مواد رامائڻ ۽ مهاڀارت جي مقامي صورتن مان حاصل ڪن ٿا. اهي رزميه داستان جاوا ۽ بالي جي وايانگ وونگ (انساني ٿيٽر) لاءِ پڻ بنيادي ماخذ آهن، جنهن ۾ ڪردارن کي انساني اداڪار پيش ڪندا آهن. بهرحال، وايانگ گوليڪ جي ڪجهه پيشڪشن ۾ اسلامي داستان پڻ پيش ڪيا ويندا آهن، جيڪي مينڪ (Menak) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.[24][25]

وايانگ ڪهاڻي ٻڌائڻ جي هڪ قديم فنڪاري آهي، جيڪا پنهنجي نفيس ڪٺ پتلين يا انساني اداڪاريءَ، ۽ پيچيده موسيقياتي اندازن سبب عالمي شهرت رکي ٿي.[26] ان جا سڀ کان پراڻا ثبوت پهرين هزارين عيسويءَ جي آخري دور جي وچئين زماني جي متنن ۽ آثارِ قديمه جي ماڳن مان مليا آهن.[27] وايانگ بابت سڀ کان پراڻو معلوم لکت وارو حوالو نائين صدي عيسويءَ جو آهي. لڳ ڀڳ 840ع ۾ مرڪزي جاوا جي ماتارام سلطنت جي مهاراجا سري لوڪاپالا پاران جاري ڪيل قديم جاوي (ڪاوي) ٻوليءَ جي جاها لکت (جاھا انڪرپشن) ۾ ٽن قسمن جي فنڪارن جو ذڪر ملي ٿو: اتاپوڪن، آرنگگت ۽ ابانول. آرنگگت مان مراد وايانگ ڪٺ پتلي جو ناٽڪ، اتاپوڪن مان مراد نقاب پوش رقص، جڏهن ته ابانول مان مراد مزاحيه فن آهي. يارهين صدي عيسويءَ جي هڪ جاوي نظم ۾ رنگگت (Ringgit) کي چمڙي جي ڇانوَ واري ڪٺ پتلي جي صورت طور بيان ڪيو ويو آهي.

وچئين دور جون اسلامي ٿيٽر روايتون

[سنواريو]

وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ ٿيٽر جون مختلف صورتون رائج هيون، جن ۾ ڪٺ پتلي جو ٿيٽر (جنهن ۾ هٿ سان هلندڙ ڪٺ پتليون، ڇانوَ جو ناٽڪ ۽ ميريونيٽ پيشڪشون شامل هيون) ۽ زندهه مذهبي ڊراما، جيڪي تعزيو (Ta'ziyeh) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، نمايان حيثيت رکن ٿا. تعزيي ۾ اداڪار اسلامي تاريخ جي اهم واقعن کي ٻيهر پيش ڪندا هئا. خاص طور تي شيعه اسلام جي ڊرامن جو مرڪزي موضوع علي بن ابي طالب جي فرزندن حسن بن علي ۽ حسين بن علي جي شهادت (استشهاد) جا واقعا هوندا هئا.[28]

غير مذهبي يا دنياوي ڊراما اخراجه جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن جو ذڪر وچئين دور جي ادب سان لاڳاپيل ڪتابن ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ اهي ڪٺ پتلي جي ٿيٽر ۽ تعزيي جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام هئا.[28]

اولهه ۾ شروعاتي جديد ۽ جديد ٿيٽر

[سنواريو]
ڪاميڊيا ڊيلا آرٽي جي مشهور ٽولي آئي گيلوسي جي پيشڪش، هيرونيمس فرانڪن اول جي مصوري، لڳ ڀڳ 1590ع

اولهه ۾ 15هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين ٿيٽر ڪيترين ئي نون صورتن ۾ ترقي ڪئي، جن ۾ اطالوي ٿيٽر جي ڪاميڊيا ڊيلا آرٽي ۽ ميلوڊراما خاص طور تي اهم هئا. مجموعي طور تي ٿيٽر جو رجحان قديم يونان ۽ نشات ثانيه جي شاعراڻي ڊرامي کان هٽي وڌيڪ فطري نثر تي ٻڌل مکالمن ڏانهن وڌيو، خاص طور تي صنعتي انقلاب کان پوءِ.[29]

1642ع کان 1660ع تائين انگلينڊ ۾ پيورٽن دورِ حڪومت سبب ٿيٽر جون سرگرميون تقريباً معطل رهيون. پيورٽنن جي وڌندڙ ٿيٽر مخالف روين سبب وليم پرائن 1633ع ۾ هسٽريوماسٽڪس نالي ڪتاب لکيو، جيڪو ٿيٽر تي لڳندڙ پابندي کان اڳ ان خلاف سڀ کان مشهور تنقيدي حملو هو. پيورٽنن ٿيٽر کي گناهه قرار ڏيندي 1642ع ۾ لنڊن جي سڀني ٿيٽرن کي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو.[30] 24 جنوري 1643ع تي اداڪارن Theدي ايڪٽرز ريمانسٽرانس، آر ڪمپلينٽ فار دي سائلنسنگ آف ديئر پروفيشن نالي پمفليٽ ذريعي هن پابنديءَ خلاف احتجاج ڪيو.[31] هي جمود 1660ع ۾ چارلس ٻيون جي انگلينڊ جي بحالي دوران تخت تي واپسي سان ختم ٿيو. ان کان پوءِ ٿيٽر سميت ٻين فنون کي نئين سر فروغ مليو، جنهن تي فرانسيسي ثقافت جو گهرو اثر هو، ڇاڪاڻ⁠تہ چارلس پنهنجي جلاوطنيءَ جو وڏو حصو فرانس ۾ گذاريو هو.

لنڊن جي ويسٽ اينڊ ٿيٽر علائقي ۾ واقع ٿيٽر رائل، ڊروري لين، جيڪو مئي 1663ع ۾ کوليو ويو ۽ لنڊن جو قديم ترين سرگرم ٿيٽر آهي.[32]

1660ع ۾ ٻن ڪمپنين، ڊيوڪز ڪمپني ۽ ڪنگز ڪمپني، کي باضابطه طور ڊراما پيش ڪرڻ جا لائسنس ڏنا ويا. شروعاتي پيشڪشون تبديل ڪيل عمارتن، جهڙوڪ ليسلز ٽينس ڪورٽ، ۾ ٿينديون هيون. بعد ۾ ڪووينٽ گارڊن ۾ پهريون ويسٽ اينڊ ٿيٽر، ٿيٽر رائل، ٿامس ڪليگرو جي رٿابنديءَ هيٺ موجوده ٿيٽر رائل، ڊروري لين جي هنڌ تي تعمير ڪيو ويو.[32]

هن دور ۾ ٿيٽر جي عمارتن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي تبديليون آيون. ايلزبيٿي دور جي گلوب ٿيٽر جهڙين گول شڪل وارين عمارتن جي جاءِ تي اهڙا ٿيٽر ٺهيا، جن ۾ اسٽيج سامهون هوندو هو ۽ ناظرين لاءِ سامهون رخ ڪندڙ ويهڻ جون قطارون هونديون هيون. جيئن ته هاڻي اسٽيج جي چوڌاري ويهڻ جو رواج ختم ٿي ويو، تنهن ڪري ڪجهه سيٽن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت ملي. بادشاهه لاءِ سڀ کان بهترين جاءِ اسٽيج جي عين سامهون وچ تي مخصوص هوندي هئي، جتان نه رڳو منظر چڱيءَ طرح ڏسي سگهجي، پر اسٽيج جي تعمير ۾ استعمال ٿيندڙ بصري توازن (پرسپيڪٽو) به بهتر نموني نظر ايندو هو. هن دور جي مشهور منظرساز فليپ جيڪس ڊي لوٿربورگ اسٽيج جي جڳهه ۽ منظرنامن جي جديد استعمال سبب وڏي شهرت حاصل ڪئي.

ان دور جي سياسي ۽ مذهبي ڇڪتاڻ کان پوءِ به اهو بحث جاري رهيو ته اسٽيج تي ڪهڙي قسم جو مواد پيش ٿيڻ گهرجي. واعظ ڪندڙ جيرمي ڪوليئر پنهنجي ڪتاب اي شارٽ ويو آف دي اِموريليٽي اينڊ پروفيننس آف دي انگلش اسٽيج ۾ انگريزي ٿيٽر تي سخت تنقيد ڪئي. ڪيترن ئي مذهبي ماڻهن جو خيال هو ته اسٽيج تي غير اخلاقي منظر پيش ڪرڻ سان ڏسندڙن جي اخلاقي زندگي متاثر ٿيندي آهي. هي بحث اڄ به مختلف صورتن ۾ جاري آهي.[33]

سترهين صديءَ ۾ عورتن کي پهريون ڀيرو اسٽيج تي اداڪاري ڪرڻ جي اجازت ملي، جڏهن ته ان کان اڳ مرد ئي عورتن جا ڪردار ادا ڪندا هئا. عورتن جي شموليت ان دور جي لحاظ کان انقلابي تبديلي هئي، جيتوڻيڪ ڪيترن نقادن ان کي نامناسب سمجهيو. بادشاهه چارلس ٻيون نوجوان مردن کي عورتن جا ڪردار ادا ڪندي ڏسڻ پسند نه ڪندو هو، تنهن ڪري هن عورتن کي پنهنجا ڪردار پاڻ ادا ڪرڻ جي اجازت ڏني.[34] ان سان ڊراما نويسن کي نون موضوعن ۽ پلاٽن تي ڪم ڪرڻ جو موقعو مليو، جهڙوڪ عورتن جو مردن جي ويس ۾ ظاهر ٿيڻ يا مزاحيه حالتن ۾ اخلاقي بحرانن مان بچي نڪرڻ.

1829ع ۾ هڪ برطانوي ٿيٽر جي اشتهاري پوسٽر

هن دور جون مزاحيه رچنائون نوجوان ڪردارن ۽ سندن محبتن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ چالاڪ نوجوان هيرو آخرڪار پاڪدامن ۽ خودمختيار هيروئن جي محبت حاصل ڪندو هو، جيئن رچرڊ برنسلي شيريڊن جي دي اسڪول فار اسڪينڊل ۾ ڏسي سگهجي ٿو. انهن مان گهڻيون مزاحيه رچنائون فرانسيسي ڊراما نگار موليئر جي اثر هيٺ لکيل هيون، جنهن اطالوي ڪاميڊيا ڊيلا آرٽي ۽ فرانسيسي نيوڪلاسيڪي مزاح کي گڏائي جديد مزاحيه ڊرامي کي نئون رخ ڏنو.[35]

ساڳئي وقت سانحي تي ٻڌل ڊراما پڻ سياسي اقتدار ۽ اخلاقي انصاف جي موضوعن سبب مقبول رهيا، خاص طور تي بادشاهت جي بحالي کان پوءِ.[36] اهي به گهڻي حد تائين فرانسيسي سانحن کان متاثر هئا، جيتوڻيڪ انگريزي ڊرامن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه عنصر به شامل ڪيا ويندا هئا. ان کان سواءِ احساساتي مزاح (سينٽيمينٽل ڪاميڊي) ۽ گھريلو سانحو (ڊوميسٽڪ ٽريجڊي) جهڙيون صنفون به انگلينڊ ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪري ويون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي عام ماڻهن جي زندگيءَ سان وڌيڪ ويجهڙائي رکنديون هيون.[37]

جيتوڻيڪ اڳي ٿيٽر ڪمپنيون هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ سفر ڪندي پيشڪشون ڪنديون هيون، پر ارڙهين صديءَ ۾ قومي ٿيٽر جي تصور کي وڏي هٿي ملي. جرمني ۾ هن خيال جو وڏو حامي ايبل سائلر هو، جيڪو هامبُرگِشَه اُنٽرپرائزه ۽ سائلر ٿيئٽر ڪمپني جو مالڪ پڻ هو ۽ شٽُرم اُنڊ ڊرانگ تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيتن مان شمار ٿيندو هو.[38]

ٽارٽو، ايسٽونيا ۾ وانيموين ٿيٽر جي "ننڍي عمارت"، جيڪا 1918ع ۾ تعمير ٿي.[39]

اوڻيهين صديءَ دوران رومانويت، ميلوڊراما، وڪٽورين برليسڪ ۽ يوجين اسڪرائب ۽ وڪٽورين سارڊو جا Well-made plays آهستي آهستي قدرتيت، حقيقت نگاري، فئيدو جي مزاحيه ڊرامن، رچرڊ ويگنر جي شٽُرم اُنڊ ڊرانگ تي ٻڌل اوپيرائن، ميوزيڪل ٿيٽر (جنهن ۾ گلبرٽ ۽ سليوان جون اوپيرائون شامل آهن)، ايف. سي. برنينڊ، ڊبليو. ايس. گلبرٽ ۽ آسڪر وائلڊ جي ڊرائنگ روم مزاحيه ڊرامن، علامت نگاري، آگسٽ اسٽرينڊبرگ ۽ هينرڪ ابسن جي آخري دور جي اظهاريت، ۽ ايڊورڊي ميوزيڪل ڪاميڊي لاءِ رستو هموار ڪيو.[40]

اهي رجحان ويهين صديءَ ۾ به جاري رهيا، جتي قسطنطين اسٽانسلاوسڪي ۽ لي اسٽراسبرگ جي حقيقت نگار ٿيٽر، اروين پيسڪيٽر ۽ برٽولٽ بريخت جي سياسي ٿيٽر، سيميوئل بيڪيٽ ۽ يوجين يونسڪو جي ايبسرڊ ٿيٽر، آمريڪي ۽ برطانوي ميوزيڪل، جوئن لٽل ووڊ جي ٿيئٽر ورڪشاپ جهڙين گڏيل تخليقي ٿيٽر ڪمپنين، رابرٽ ولسن ۽ رابرٽ ليپاج جي تجربيڪار ۽ مابعد جديد ٿيٽر، آگسٽ ولسن ۽ ٽامسن هاءِ وي جي نوآبادياتي دور کانپوءِ وارو ٿيٽر، ۽ آگسٽو بوال جي مظلومن جو ٿيٽر جهڙيون تحريڪون نمايان ٿيون.

قسم

[سنواريو]

ڊرامو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڊرامو
شيڪسپيئر جي ناٽڪ رچرڊ ٽيون جي هڪ منظر جي عڪاسي

ڊرامو افسانوي ادب جي اها مخصوص صورت آهي جيڪا اداڪاري وسيلي پيش ڪئي وڃي ٿي.[41] هي اصطلاح قديم يوناني لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”عمل“ آهي، ۽ اهو فعل δράω (dráō) مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”ڪرڻ“ يا ”ادا ڪرڻ“ آهي. ٿيٽر ۾ ڊرامي جي پيشڪش، جنهن ۾ اداڪار اسٽيج تي تماشائين جي سامهون ڪردار ادا ڪن ٿا، گڏيل تخليق، گڏيل پيداوار ۽ اجتماعي قبوليت جي بنياد تي قائم هوندي آهي. ڊرامائي متنن جي جوڙجڪ، ادب جي ٻين صنفن جي ڀيٽ ۾، هن گڏيل تخليقي عمل ۽ اجتماعي مشاهدي کان سڌيءَ طرح متاثر ٿيندي آهي.[42]

انگريزي نشاتِ ثانيه جي ابتدائي دور جو الميو هيملٽ (1601ع)، جيڪو وليم شيڪسپيئر لکيو، ۽ قديم اٿينس جو الميو اوڊيپس ريڪس (تقريباً 429 ق.م)، جيڪو سوفوڪليس لکيو، ڊرامي جي فن جا شاهڪار سمجهيا وڃن ٿا.[43] جديد دور جو هڪ نمايان مثال يوجين او نيل جو لانگ ڊي'ز جرني اِنٽو نائيٽ (1956ع) آهي.[44]

عام طور شاعريءَ جي هڪ صنف طور، ڊرامائي طرز کي رزميه ۽ غنائي طرز جي مقابلي ۾ ڏٺو ويو آهي، ۽ اها روايت ارسطو جي بوطيقا (تقريباً 335 ق.م) کان وٺي جاري آهي، جيڪا ڊرامي جي نظرئي بابت سڀ کان قديم موجود تصنيف آهي.[lower-alpha 2] ”ڊرامو“ جو اصطلاح ڪنهن مخصوص قسم جي ناٽڪ لاءِ محدود معنيٰ ۾ 19هين صديءَ کان استعمال ٿيڻ لڳو. هن معنيٰ ۾ ڊرامو اهڙي ناٽڪ کي چيو ويندو آهي، جيڪو نه مزاحيه هجي ۽ نه الميو؛ مثال طور ايميل زولا جو ٿيريز راڪين (1873ع) يا انتون چيخوف جو ايوانوف (1887ع). البت، قديم يونان ۾ ”ڊرامو“ جو لفظ هر قسم جي ناٽڪي پيشڪش لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ الميا، مزاحيا ۽ انهن جي وچ واريون سڀ صورتون شامل هيون.

ڊرامو اڪثر موسيقي ۽ ناچ سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. مثال طور اوپيرا ۾ سڄو ڊرامو ڳايو ويندو آهي؛ جڏهن ته ميوزيڪل ۾ ڳالهيل مڪالمو ۽ گيت ٻئي شامل هوندا آهن. ڊرامي جون ڪجهه صورتون اهڙيون به آهن، جن ۾ پسمنظر موسيقي يا موسيقيءَ جي سنگت ذريعي ڳالهه ٻولهه کي وڌيڪ اثرائتو بڻايو ويندو آهي، جيئن ميلوڊراما ۽ جاپاني نو ٿيٽر.[lower-alpha 3] تاريخ جي ڪن دورن (جهڙوڪ قديم رومي ۽ جديد رومانوي دور) ۾ ڪجهه ڊراما پيش ڪرڻ بدران صرف پڙهڻ لاءِ لکيا ويندا هئا.[lower-alpha 4] بديهه اداڪاري ۾ ڊرامو اڳواٽ موجود نه هوندو آهي؛ اداڪار تماشائين جي سامهون ئي فوري طور ڊرامائي متن ۽ منظرنامو تخليق ڪندا آهن.[lower-alpha 5]

ميوزيڪل ٿيٽر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميوزيڪل ٿيٽر
لنڊن پيليڊيم ۾ ڪيٽس

موسيقي ۽ ٿيٽر جو لاڳاپو قديم زماني کان رهيو آهي. مثال طور قديم اٿينس جو الميو، ناچ ۽ ڊرامو جو گڏيل روپ هو، جنهن ۾ يوناني ڪورس پنهنجا حصا ڳائيندو هو (اولوس جي سنگت سان، جيڪو جديد اوبو جهڙو ساز آهي)، ۽ ڪجهه اداڪار پڻ پنهنجا حصا ۽ انفرادي گيت (مونودي) ڳائيندا هئا.[45] جديد ميوزيڪل ٿيٽر به ٿيٽر جي اهڙي صورت آهي، جنهن ۾ موسيقي، ڳالهيل مکالمو ۽ ناچ گڏيل طور شامل هوندا آهن. اهو 19هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ مزاحيه اوپيرا (خاص طور گلبرٽ ۽ سليوان)، ويرائٽي شو، واڊيوِل ۽ ميوزڪ هال جهڙين صنفن مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو.[46]

1890ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيندڙ ايڊورڊيائي ميوزيڪل ڪاميڊي، پوءِ پرنسيس ٿيٽر، نيويارڪ جا شروعاتي ميوزيڪل، ۽ 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي جون مزاحيه پيشڪشون (جهڙوڪ راجرز ۽ هيئمرسٽائين جا ڪم) اڳتي هلي اوڪلاهوما! (1943ع) کان پوءِ وڌيڪ سنجيده ۽ ڊرامائي رخ اختيار ڪرڻ لڳيون.[lower-alpha 6] ان کان پوءِ مشهور ميوزيڪلن ۾ ماءِ فيئر ليڊي (1956ع)، ويسٽ سائڊ اسٽوري (1957ع)، دي فينٽاسٽڪس (1960ع)، هيئر (1967ع)، اي ڪورس لائين (1975ع)، لي ميزرابل (1980ع)، ڪيٽس (1981ع)، اِنٽو دي ووڊس (1986ع)، دي فينٽم آف دي اوپيرا (1986ع)، ۽ جديد دور جا رينٽ (1994ع)، دي لائين ڪنگ (1997ع)، وِڪڊ (2003ع)، هيملٽن (2015ع) ۽ فروزن (2018ع) شامل آهن.

ميوزيڪل ٿيٽر جون پيشڪشون ننڍي پيماني تي آف براڊوي، علائقائي ٿيٽرن ۽ ٻين هنڌن تي پڻ ٿينديون آهن، پر گهڻو ڪري انهن ۾ شاندار منظرڪشي، وسيع لباس ۽ وڏا اسٽيج سيٽ شامل هوندا آهن. مثال طور براڊوي ٿيٽر ۽ ويسٽ اينڊ ٿيٽر جون ميوزيڪل پيشڪشون عام طور وڏي بجيٽ، شاندار لباس ۽ وسيع اسٽيج سينگار سان تيار ڪيون وينديون آهن.

مزاحيه ناٽڪ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مزاحيه ناٽڪ
روم جي ڪيپيٽولين عجائب گهر ۾ موجود ٻي صدي عيسويءَ جي رومي موزائيڪ، جنهن ۾ الميو ۽ مزاحيه ناٽڪ جا ٿيٽري نقاب ڏيکاريل آهن.

اهي ٿيٽري پيشڪشون، جيڪي ڪهاڻي بيان ڪرڻ لاءِ مزاح کي بنيادي وسيلو بڻائين ٿيون، مزاحيه ناٽڪ سڏجن ٿيون. انهن ۾ جديد فارس جهڙوڪ بوئنگ-بوئنگ يا روايتي ناٽڪ جهڙوڪ ايز يو لائڪ اِٽ شامل آهن. اهڙو ٿيٽر، جيڪو اونداهن، تڪراري يا ممنوع موضوعن کي ڄاڻي واڻي مزاحيه انداز ۾ پيش ڪري، ڪاري مزاح سڏجي ٿو. ڪاري مزاح جون به مختلف صورتون آهن، جهڙوڪ جسماني مزاح، طنزيه مزاح ۽ اونداهي طنز.

الميو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الميو

الميو اهڙي عمل جي تقليد آهي، جيڪو سنجيده، مڪمل ۽ هڪ خاص عظمت رکندڙ هجي؛ اهڙي ٻوليءَ ۾ بيان ڪيل هجي، جيڪا فنڪاراڻين خوبين سان سينگاريل هجي، ۽ اهي خوبيون ناٽڪ جي مختلف حصن ۾ الڳ الڳ موجود هجن؛ اهو بيان نه، پر عمل جي صورت ۾ پيش ڪيو وڃي؛ ۽ رحم ۽ خوف جا جذبا پيدا ڪري انهن جذبن جي مناسب تطهير جو سبب بڻجي.

— ارسطو، بوطيقا[47]

ارسطو جو جملو ”ناٽڪ جي مختلف حصن ۾ مختلف فنڪاراڻيون خوبيون موجود هجن“ ڊرامي جي جوڙجڪ جي اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ان ۾ ڳالهيل حصا اٽڪ يوناني لهجي ۾ لکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪورس جا ڳايل يا پڙهيل حصا ڊورڪ يوناني لهجي ۾ هوندا هئا. هي فرق انهن مذهبي ۽ شعري روايتن کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪي گڏجي ٿيٽري ڊرامي جي نئين صورت ۾ تبديل ٿيون.

الميو ڊرامي جي هڪ مخصوص ادبي روايت آهي، جنهن مغربي تهذيب جي سڃاڻپ ۽ ارتقا ۾ تاريخي طور اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.[48][49] جيتوڻيڪ اها روايت گهڻ رخي ۽ وقت سان تبديل ٿيندڙ رهي آهي، تڏهن به ”الميو“ جو اصطلاح ثقافتي سڃاڻپ ۽ تاريخي تسلسل جي علامت طور استعمال ٿيندو رهيو آهي. جيئن ريمنڊ وليمز لکي ٿو، ”يوناني ۽ ايلزبيٿي، هڪ ئي ثقافتي صورت ۾؛ هيليني ۽ عيسائي، هڪ ئي گڏيل سرگرميءَ ۾.“[50] اٿينس جي ٿيٽرن ۾ لڳ ڀڳ اڍائي هزار سال اڳ ان جي مبهم شروعات کان وٺي، جتان ايسڪائلس، سوفوڪليس ۽ يوريپيڊيز جي فقط ٿوريون ئي تصنيفون بچيون آهن، پوءِ وليم شيڪسپيئر، لوپي ڊي ويگا، جان راسين ۽ فريڊرش شلر جي ڪمن تائين، ۽ جديد دور ۾ اسٽرنڊبرگ جي فطرت نگار المين، سيميوئل بيڪيٽ جي جديديت پسند المين، ۽ هائنر مولر جي مابعد جديد المين تائين، الميو هميشه ثقافتي تجربن، فڪري بحثن، جدوجهد ۽ تبديليءَ جو اهم ميدان رهيو آهي.[51][52] ارسطو جي بوطيقا کان پوءِ الميي کي ادبي صنفن جي درجابنديءَ لاءِ به استعمال ڪيو ويو؛ ڪڏهن شاعريءَ ۾ رزميه ۽ غنائي شاعريءَ جي مقابلي ۾، ته ڪڏهن ڊرامي ۾ مزاحيه ناٽڪ جي مقابلي ۾. جديد دور ۾ الميي کي ڊرامي، ميلوڊراما، تراجي ڪاميڊي ۽ ايپڪ ٿيٽر جي مقابلي ۾ پڻ بيان ڪيو ويو آهي.[lower-alpha 7]

بديهه اداڪاري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بديهه اداڪاري
داريو فو، جيڪو جديد ٿيٽر جي سڀ کان وڌيڪ پيش ٿيندڙ ناٽڪ نويسن مان هڪ هو، پنهنجي انتهائي بداهيءَ واري اسلوب سبب عالمي شهرت ماڻي. کيس 1997ع ۾ ادب جو نوبل انعام پڻ مليو.

بداهي يا بديهه اداڪاري ٿيٽر جو هميشه کان اهم حصو رهي آهي، ۽ 16هين صديءَ جي ڪوميڊيا ڊيل آرٽي کي ان جي پهرين منظم صورت طور سڃاتو وڃي ٿو. 1997ع ۾ ادب جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ داريو فو ۽ اپرائيٽ سٽيزنز بريگيڊ جهڙين ٿيٽري جماعتن جي ذريعي بداهيءَ واري ٿيٽر کي وڏي مقبوليت ملي، ۽ اڄ به اهو مختلف نظرين، اسلوبن ۽ فڪري رخن سان ارتقا ڪندو پيو وڃي.

ڪيٿ جانسٽون ۽ وايولا اسپولن کي جديد دور ۾ بداهيءَ جي سکيا جا پهريان اهم استاد تسليم ڪيو وڃي ٿو. جانسٽون بداهه اداڪاريءَ کي لکيل ڊرامي جي متبادل طور ڏٺو، جڏهن ته اسپولن ۽ سندس پوئلڳن ان کي ڊرامائي صلاحيتن جي تربيت، نون ڊرامائي خيالن جي تخليق ۽ حالتن تي ٻڌل مزاحيه پيشڪشن جي اوزار طور استعمال ڪيو. اسپولن کي ان ڳالهه ۾ پڻ دلچسپي هئي ته بداهي سکڻ جو عمل انساني صلاحيتن جي واڌ ويجهه ۾ ڪيئن مددگار ثابت ٿي سگهي ٿو.[53]

اسپولن جي پٽ پال سلز، شڪاگو ۾ دي سيڪنڊ سٽي جو پهريون ڊائريڪٽر بڻجي، بداهيءَ واري ٿيٽر کي هڪ مستقل ٿيٽري فن جي حيثيت سان مقبول بڻايو.

نظريا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڊرامائي نظريو
ڳوٺاڻي ميلي ۾ ٿيٽر جي پيشڪش، لڳ ڀڳ 1600ع

انساني ثقافت جو اڍائي هزار سالن کان وڌيڪ عرصي تائين اهم حصو رهڻ سبب ٿيٽر بابت ڪيترائي مختلف نظريا ۽ عملي طريقا وجود ۾ آيا آهن. انهن مان ڪي سياسي يا روحاني نظرين سان لاڳاپيل آهن، جڏهن⁠تہ ڪي رڳو فنّي اصولن تي ٻڌل آهن. ڪجهه نظريا ڪهاڻيءَ کي بنيادي حيثيت ڏين ٿا، ڪي ٿيٽر کي هڪ زندهه واقعي طور ڏسن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا ٿيٽر کي سماجي تبديليءَ جو ذريعو سمجهن ٿا.

قديم يوناني فلسفي ارسطو پنهنجي مشهور ڪتاب پوئيٽڪس (لڳ ڀڳ 335 ق.م.) ۾ ٿيٽر بابت سڀ کان پراڻو محفوظ نظرياتي بيان پيش ڪيو، جنهن جا خيال اڄ تائين ڊرامي ۽ ٿيٽر جي نظرين تي اثرانداز ٿيندا رهيا آهن.[54][55] هن ڪتاب ۾ ارسطو "شاعري" (يوناني ٻوليءَ ۾ جنهن جي لفظي معنيٰ "تخليق ڪرڻ" آهي) جو جائزو وٺي ٿو، جنهن ۾ ڊرامو، مزاحيه ڊرامو، سانحو، سيٽائر ڊرامو، غنائي شاعري، رزميه شاعري ۽ ديثيرامب شامل آهن. هن انهن جي بنيادي اصولن، قسمن ۽ جوڙجڪ جو تجزيو ڪيو، جڏهن⁠تہ سندس بحث جو مرڪزي موضوع سانحو آهي.[56]

ارسطو موجب سانحي جا ڇهه بنيادي جزا آهن، جيڪي اهميت جي ترتيب سان هي آهن: مٿوس (پلاٽ يا ڪهاڻي)، ايٿوس (ڪردار)، dianoia (خيال)، ليڪسس (ٻولي يا اظهار)، ميلوس (گيت يا موسيقي) ۽ اوپسس (منظر يا بصري ڏيک).[57][58] ٿيٽر جي محقق مارون ڪارلسن موجب، جيتوڻيڪ ارسطو جي پوئيٽڪس کي اولهه جي تنقيدي روايت ۾ بنيادي حيثيت حاصل آهي، پر ان جي تقريباً هر نڪتي بابت مختلف رايا موجود آهن.[59] ويهين صديءَ جي نمايان ٿيٽر مفڪرن ۽ عملي ماهرن ۾ قسطنطين اسٽانسلاوسڪي، وسيوولود ميئرهولڊ، جاڪ ڪوپو، ايڊورڊ گورڊن ڪريگ، برٽولٽ بريخت، انتونين آرتو، جوئن لٽل ووڊ، پيٽر بروڪ، جيرزي گروٽووسڪي، آگسٽو بوال، ايوجينيو باربا، داريو فو، وايولا اسپولين، ڪيٿ جانسٽون ۽ رابرٽ ولسن شامل آهن.

قسطنطين اسٽانسلاوسڪي ٿيٽر کي فن جي هڪ خودمختيار شڪل قرار ڏنو، جيڪا ادب کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. سندس خيال موجب ڊراما نويس جو ڪردار تخليقي عمل ۾ اهم ضرور آهي، پر اهو ٻين تخليقڪارن جي گڏيل ڪم جو صرف هڪ حصو آهي.[60][61][62][63][lower-alpha 8]

جديد اداڪاريءَ جي نظريي ۾ اسٽانسلاوسڪي جون جدت آڻيندڙ خدمتون گذريل صديءَ دوران اولهه جي مکيه اداڪاريءَ جي تربيت جو بنياد رهيون آهن.[64][65][66][67][68] سندس اداڪاريءَ جي نظام جا ڪيترائي اصول اڄ ايترا عام ۽ فطري سمجهيا وڃن ٿا، جو ڪيترائي اداڪار انهن کي استعمال ته ڪن ٿا، پر کين اها خبر به نه هوندي آهي ته اهي اسٽانسلاوسڪي جي نظام جو حصو آهن.[69]

سندس اڳوڻن شاگردن، اداڪاريءَ جي استادن ۽ نظرياتي تحريرن جي ڪيترين ئي ترجمن سبب اسٽانسلاوسڪي جو نظام مختلف ثقافتن جون حدون پار ڪري عالمي سطح تي ڦهلجي ويو ۽ يورپ توڙي آمريڪا ۾ اداڪاري بابت ٿيندڙ بحثن تي غالب رهيو.[64][70][71][72] ڪيترائي اداڪار سندس نظام کي اتر آمريڪي ميٿڊ ايڪٽنگ سان هڪجهڙو سمجهن ٿا، جيتوڻيڪ ميٿڊ ايڪٽنگ گهڻو ڪري نفسياتي طريقن تي ٻڌل آهي، جڏهن⁠تہ اسٽانسلاوسڪي جو طريقو گهڻ رخو، جامع ۽ نفسياتي-جسماني آهي، جيڪو ڪردار ۽ عمل کي اندروني توڙي بيروني ٻنهي رخن کان سمجهي ٿو ۽ اداڪار جي ذهن ۽ جسم کي هڪ مسلسل وحدت طور ڏسي ٿو.[73][74]

فني پهلو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسٽيج ڪرافٽ
ويانا اسٽيٽ اوپيرا جي پٺئين حصي (Backstage) ۾ واقع ٿيٽر جو اسٽيج عمارت

ٿيٽر جي بنياد گڏيل تعاون تي ٻڌل پيداوار ۽ اجتماعي نموني پيشڪش جي قبوليت تي آهي. ڊرامائي متنن جي جوڙجڪ، ادب جي ٻين صنفن جي ڀيٽ ۾، سڌيءَ طرح هن گڏيل تخليقي عمل ۽ اجتماعي پيشڪش کان متاثر ٿيندي آهي.[42] ڪنهن ناٽڪ جي پيشڪش ۾ عام طور تي ناٽڪ نويس، هدايتڪار، اداڪارن جي ٽولي ۽ هڪ فني پيداوار واري ٽيم شامل هوندي آهي، جنهن ۾ منظرنامو جوڙيندڙ (سيٽ ڊزائنر)، روشني جوڙيندڙ، لباس جوڙيندڙ، آواز جوڙيندڙ، اسٽيج مئنيجر، پيداوار مئنيجر ۽ فني هدايتڪار شامل هوندا آهن. پيشڪش جي نوعيت موجب هن ٽيم ۾ موسيقار، ڊراما صلاحڪار (ڊراميچرگ)، وڊيو ڊزائنر يا جنگي منظرن جو هدايتڪار پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.

فنلينڊ جي شهر ٽامپيري ۾ واقع پيينڪي سمر ٿيٽر جو ڦرندڙ کليل تماشائي حصو

اسٽيج ڪرافٽ (Stagecraft) هڪ جامع اصطلاح آهي، جيڪو ٿيٽر، فلم ۽ وڊيو جي پيشڪش جي فني پهلوئن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان ۾ منظرنامي جي تعمير ۽ تنصيب، روشنيءَ جي لڳائڻ ۽ ترتيب، لباس جي جوڙجڪ ۽ تياري، ميڪ اپ، اسٽيج تي استعمال ٿيندڙ سامان (پراپس) جي فراهمي، اسٽيج مئنيجمينٽ، ۽ آواز جي رڪارڊنگ ۽ مڪسنگ شامل آهن، پر اهي ئي ان جا سمورا جزا نه آهن. اسٽيج ڪرافٽ، منظرنگاري (سينوگرافي) کان الڳ تصور آهي. ان کي بنيادي طور هڪ فني ميدان سمجهيو ويندو آهي، جنهن جو مقصد ڊزائنر جي تخليقي تصور کي عملي شڪل ڏيڻ هوندو آهي.

ٿيٽر جي پردي کي هلائڻ وارو ميڪانيڪي نظام

پنهنجي سادي صورت ۾، اسٽيج ڪرافٽ جو انتظام هڪ ئي شخص (اڪثر ننڍين پيشڪشن ۾ اسٽيج مئنيجر) سنڀاليندو آهي، جيڪو منظرنامي، لباس، روشني، آواز ۽ اداڪارن جي تنظيم جا سمورا ڪم سرانجام ڏيندو آهي. جڏهن ته وڌيڪ پيشاور سطح تي، جهڙوڪ جديد براڊوي جي ٿيٽرن ۾، اسٽيج ڪرافٽ سوين ماهر ڪاريگرن، رنگسازن، بجلي جي ماهرن، اسٽيج ورڪرن، درزين، وگ ٺاهيندڙن ۽ ٻين ماهرن جي ذميواري هوندي آهي. اسٽيج ڪرافٽ جي اها جديد صورت انتهائي فني ۽ تخصصي آهي، جنهن ۾ ڪيترائي ذيلي شعبا ۽ هڪ ڊگهي تاريخي روايت شامل آهي. اڪثر علائقائي ٿيٽرن ۽ وڏن ڪميونٽي ٿيٽرن ۾ هڪ فني هدايتڪار ۽ مختلف ڊزائنرن جي ٽيم هوندي آهي، جنهن جا هر ميمبر پنهنجي لاڳاپيل شعبي جي ڊزائن ۽ عملدرآمد جي ذميواري سنڀاليندو آهي.

ذيلي درجابنديون ۽ تنظيم

[سنواريو]

جديد دور ۾ ٿيٽر جون ڪيتريون ئي تحريڪون وجود ۾ آيون آهن، جيڪي ٿيٽر کي مختلف طريقن سان پيش ڪن ٿيون. ٿيٽر سان لاڳاپيل ادارا پنهنجي پيچيدگي، مقصد ۽ ڪم جي نوعيت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان تمام گهڻو مختلف هوندا آهن. هن شعبي سان لاڳاپيل ماڻهن ۾ شروعاتي سکيا وٺندڙ ۽ شوقيه فنڪار (خاص طور ڪميونٽي ٿيٽر ۾) کان وٺي پيشاور فنڪار (جهڙوڪ براڊوي ٿيٽر ۽ ان جهڙين پيشڪشن ۾ ڪم ڪندڙ) شامل آهن. ٿيٽر جون پيشڪشون انتهائي محدود بجيٽ سان به تيار ڪري سگهجن ٿيون ۽ ڪيترن ئي ملين ڊالرن جي وڏي بجيٽ سان پڻ. هن تنوع سبب ٿيٽر جون ڪيتريون ئي ذيلي درجابنديون وجود ۾ آيون آهن، جن ۾ هيٺيان شامل آهن:

ريپرٽري ڪمپنيون

[سنواريو]
ٿيٽر رائل، ڊروري لين، لنڊن، ت. 1821

جڏهن ته گهڻيون جديد ٿيٽر ڪمپنيون هڪ وقت ۾ صرف هڪ ناٽڪ جي مشق ڪنديون آهن، ان کي مقرر مدت (Run) تائين پيش ڪنديون آهن، پوءِ ان جي پيشڪش ختم ڪري نئين ناٽڪ جي مشق شروع ڪنديون آهن، ان جي ابتڙ ريپرٽري ڪمپنيون هڪ ئي وقت ڪيترن ئي ناٽڪن جي مشق ڪنديون آهن. اهي ڪمپنيون ضرورت موجب انهن مان مختلف ناٽڪ پيش ڪري سگهن ٿيون ۽ اڪثر ڪيترن ئي سالن تائين انهن کي پيش ڪنديون رهنديون آهن، پوءِ انهن کي پنهنجي پروگرام مان خارج ڪنديون آهن. گهڻيون ناچ ڪمپنيون پڻ هن ريپرٽري نظام تي عمل ڪن ٿيون. لنڊن جو رائل نيشنل ٿيٽر پڻ ريپرٽري نظام تحت ڪم ڪندو آهي.

ريپرٽري ٿيٽر ۾ عام طور هڪجهڙي مهارت رکندڙ اداڪارن جو هڪ گروهه شامل هوندو آهي، ۽ اهو ڪنهن هڪ مشهور اداڪار جي ڀيٽ ۾ پوري ٽولي جي شهرت ۽ صلاحيت تي وڌيڪ ڀاڙيندو آهي. اهڙو ٿيٽر عام طور هدايتڪار جي سخت ڪنٽرول يا روايتي ٿيٽري ضابطن تي به گهٽ ڀاڙيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ئي گڏيل پيشڪشن ۾ گڏ ڪم ڪندڙ اداڪار هڪ ٻئي سان اهڙي هم آهنگي پيدا ڪري وٺندا آهن، جنهن سبب کين روايتن يا ٻاهرين هدايتن تي اڳ جيترو ڀاڙڻو نه پوندو آهي.[75]

ٻيا اصطلاح

[سنواريو]
لا اسڪالا، ميلان، اٽلي، دنيا جو مشهور ترين اوپيرا هائوس آهي.[76]

هڪ ٿيٽر ڪمپني اهڙي تنظيم کي چيو ويندو آهي، جيڪا ٿيٽري پيشڪشون تيار ڪري ٿي، جڏهن ته ٿيٽر ٽولي (ٿيئٽر ٽرئوپ يا ايڪٽنگ ڪمپني) اهڙي فنڪارن جي گروهه کي چيو ويندو آهي، جيڪو گڏجي ٿيٽري پيشڪشون ڪندو آهي. گهمندڙ ٿيٽر ڪمپني هڪ آزاد ٿيٽر يا ناچ ڪمپني هوندي آهي، جيڪا اڪثر مختلف شهرن ۽ ملڪن جو سفر ڪندي آهي ۽ هر شهر جي الڳ ٿيٽر ۾ پنهنجي پيشڪش پيش ڪندي آهي.[77]

ڪنهن به ٿيٽري پيشڪش لاءِ هڪ ٿيٽر ڪمپني ۽ هڪ ٿيٽر عمارت يا پيشڪش واري جڳهه ٻنهي جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن ڪا ٿيٽر ڪمپني ڪنهن ٿيٽر عمارت ۾ واحد مستقل ڪمپني طور ڪم ڪندي آهي ته ان ٿيٽر (۽ ان سان لاڳاپيل ڪمپني) کي رهائشي ٿيٽر (ريزيڊنٽ ٿيئٽر) يا پيداوار ڪندڙ ٿيٽر (پروڊيوسنگ ٿيئٽر) چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها جڳهه پنهنجون پيشڪشون پاڻ تيار ڪندي آهي. ٻيون ٿيٽر ڪمپنيون ۽ ناچ ڪمپنيون، جن وٽ پنهنجي مستقل ٿيٽر عمارت نه هوندي آهي، اهي يا ته ڪرائي جي ٿيٽرن يا پيش ڪندڙ ٿيٽرن ۾ پنهنجا پروگرام پيش ڪنديون آهن. ڪرائي جا ۽ پيش ڪندڙ ٿيٽر عام طور مستقل رهائشي ڪمپنيون ناهن رکندا، پر ڪڏهن ڪڏهن انهن سان هڪ يا وڌيڪ جزوقتي رهائشي ڪمپنيون پڻ لاڳاپيل هونديون آهن، ان کان سواءِ ٻيون آزاد ساٿي ڪمپنيون به، جڳهه موجود هئڻ جي صورت ۾، انهن ٿيٽرن کي استعمال ڪنديون آهن. ڪرائي وارو ٿيٽر آزاد ڪمپنين کي جڳهه حاصل ڪرڻ جي سهولت فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته پيش ڪندڙ ٿيٽر آزاد ڪمپنين کي چونڊي سندن پيشڪشون پنهنجي اسٽيج تي پيش ڪندو آهي.[حوالو گهربل]

ڪجهه فنڪاري ٽوليون پنهنجيون پيشڪشون روايتي ٿيٽر عمارتن بدران غير روايتي جڳهن تي پڻ پيش ڪن ٿيون. اهڙيون پيشڪشون کليل هنڌن يا عمارتن جي اندر غير روايتي ڪارڪردگي واري جڳهه تي ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ گهٽي ٿيٽر ۽ جڳهه-مخصوص ٿيٽر شامل آهن. غير روايتي جڳهن جو استعمال ناظرين لاءِ وڌيڪ وسرجندڙ يا وڌيڪ بامعنيٰ ماحول پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. اهڙين جڳهن ۾ ڪڏهن ڪڏهن روايتي ٿيٽرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تبديليون آڻي سگهجن ٿيون يا انهن کي مختلف قسمن جي فني سامان، روشنيءَ جي نظام ۽ منظرنامن جي ترتيب لاءِ وڌيڪ موزون بڻائي سگهجي ٿو.[78]

يونينون

[سنواريو]

ناٽڪ ۽ پرفارمنگ آرٽس سان لاڳاپيل مختلف پيشاور يونينون موجود آهن، جيڪي اداڪارن، هدايتڪارن، اسٽيج مئنيجرن، ڊزائنرن ۽ فني عملي جي حقن جي نمائندگي ۽ تحفظ لاءِ ڪم ڪن ٿيون. انهن مان ڪجهه اهم يونينون هيٺيان آهن:

پڻ ڏسو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ناٽڪ جو خاڪو

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]
  • Aston, Elaine، ۽ George Savona. 1991. Theatre as Sign-System: A Semiotics of Text and Performance. London ۽ New York: Routledge. ISBN 978-0-415-04932-0.
  • والٽر بينيامين. 1928. The Origin of German Tragic Drama. ترجمو: John Osborne. London ۽ New York: Verso، 1998. ISBN 1-85984-899-0.
  • Brown, John Russell. 1997. What is Theatre?: An Introduction and Exploration. Boston ۽ Oxford: Focal Press. ISBN 978-0-240-80232-9.
  • Bryant, Jye. 2018. Writing & Staging A New Musical: A Handbook. Kindle Direct Publishing. ISBN 9781730897412.
  • Carnicke, Sharon Marie (2000). "Stanislavsky's System: Pathways for the Actor". ۾ Hodge, Alison (مرتب). Twentieth-Century Actor Training. London and New York: Routledge. ص. 11–36. ISBN 978-0-415-19452-5.
  • Dacre, Kathy، ۽ Paul Fryer (ايڊيٽر). 2008. Stanislavski on Stage. Sidcup، Kent: Stanislavski Centre, Rose Bruford College. ISBN 1-903454-01-8.
  • جيل دولوز ۽ فيليڪس گتاري. 1972. اينٽي-اوئڊيپس. ترجمو: Robert Hurley، Mark Seem ۽ Helen R. Lane. London ۽ New York: Continuum، 2004. ISBN 0-416-72060-9.
  • ريٽا فيلسڪي (ايڊيٽر). 2008. Rethinking Tragedy. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-8740-2.
  • Harrison, Martin. 1998. The Language of Theatre. London: Routledge. ISBN 978-0878300877.
  • فائلس هارٽنول (ايڊيٽر). 1983. The Oxford Companion to the Theatre. چوٿون ايڊيشن. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-211546-1.
  • Leach, Robert (1989). Vsevolod Meyerhold. Directors in Perspective series. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-31843-3.
  • Leach, Robert، ۽ Victor Borovsky (ايڊيٽر). 1999. A History of Russian Theatre. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-03435-7.
  • Meyer-Dinkgräfe, Daniel. 2001. Approaches to Acting: Past and Present. London ۽ New York: Continuum. ISBN 978-0-8264-7879-5.
  • وسيولوڊ ميئرهولڊ. 1991. Meyerhold on Theatre. ايڊيٽر ۽ مترجم: Edward Braun. نظرثاني ٿيل ايڊيشن. London: Methuen. ISBN 978-0-413-38790-5.
  • Mitter, Shomit. 1992. Systems of Rehearsal: Stanislavsky, Brecht, Grotowski and Brook. London ۽ New York: Routledge. ISBN 978-0-415-06784-3.
  • O'Brien, Nick. 2010. Stanislavski In Practise. London: Routledge. ISBN 978-0-415-56843-2.
  • Rayner, Alice. 1994. To Act, To Do, To Perform: Drama and the Phenomenology of Action. Ann Arbor: University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-10537-3.
  • Roach, Joseph R. 1985. The Player's Passion: Studies in the Science of Acting. Ann Arbor: University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-08244-5.
  • Piccitto, Diane & Robinson, Terry F., مرتب (2023). The Visual Life of Romantic Theater, 1780–1830. Ann Arbor: University of Michigan Press. ISBN 9780472132881.
  • Speirs, Ronald (مترجم). 1999. The Birth of Tragedy and Other Writings. از فريڊرش نٽشي. ايڊيٽر: Raymond Geuss ۽ Ronald Speirs. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-63987-5.
  • Teachout, Terry (13 December 2021). "The Best Theater of 2021: The Curtain Goes Up Again". دي وال اسٽريٽ جرنل. 3 March 2022 تي حاصل ڪيل.

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد، سنڌ.
  2. ↑ Brown (1998), pp. 441–447.
  3. ↑ Cartledge (1997), pp. 3–5.
  4. ↑ Brockett & Hildy (2003), pp. 15–19.
  5. ↑ Chambers Dictionary of World History.
  6. ↑ Brown (1998), pp. 442–444.
  7. ↑ Aristotle, Poetics.
  8. ↑ Beacham (1996), pp. 2–3.
  9. ↑ Brockett & Hildy (2003), pp. 43–47.
  10. ↑ Brockett & Hildy (2003), pp. 36, 43, 47.
  11. ↑ Brockett & Hildy (2003), pp. 47–48.
  12. ↑ Brockett & Hildy (2003), pp. 48–49.
  13. ↑ Brockett & Hildy (2003), pp. 48–49.
  14. ↑ Brockett & Hildy (2003), pp. 49–50.
  15. ↑ Easterling & Hall (2002), p. 301.
  16. 1 2 3 4 Brandon 1993, p. xvii.
  17. ↑ Brandon 1997, pp. 516–517.
  18. ↑ Richmond, Swann & Zarrilli 1993, p. 12.
  19. ↑ Brandon 1997, p. 70.
  20. 1 2 3 Richmond 1998, p. 516.
  21. 1 2 3 4 5 Richmond 1998, p. 517.
  22. 1 2 Richmond 1998, p. 518.
  23. ↑ Deal 2007, p. 276.
  24. ↑ Don Rubin; Chua Soo Pong; Ravi Chaturvedi; ۽ ٻيا (2001). The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: Asia/Pacific. Taylor & Francis. ص. 184–186. ISBN 978-0-415-26087-9.
  25. ↑ "Pengetahuan Teater" (PDF). Kemdikbud.
  26. ↑ ""Wayang puppet theatre", Inscribed in 2008 (3.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity (originally proclaimed in 2003)". UNESCO. 10 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ James R. Brandon (2009). Theatre in Southeast Asia. Harvard University Press. ص. 143–145, 352–353. ISBN 978-0-674-02874-6.
  28. 1 2 Moreh 1986, pp. 565–601.
  29. ↑ Kuritz 1988, p. 305.
  30. ↑ "From pandemics to puritans: when theatre shut down through history and how it recovered". The Stage. 17 December 2020 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ The Actors remonstrance or complaint for the silencing for their profession, and banishment from their severall play-houses. 24 January 1643 – Early English Books Online – يونيورسٽي آف مشيگن لائبريري وسيلي.
  32. 1 2 "London's 10 oldest theatres". The Daily Telegraph. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان January 11, 2022 تي محفوظ ڪيل. 6 April 2020 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ Robinson, Scott R. "The English Theatre, 1642–1800". CWU Department of Theatre Arts. اصل نسخو مان May 2, 2012 تي محفوظ ڪيل. August 6, 2012 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ "Women's Lives Surrounding Late 18th Century Theatre". اصل نسخو مان April 22, 2013 تي محفوظ ڪيل. August 7, 2012 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ Bermel, Albert. "Moliere – French Dramatist".
  36. ↑ Black 2010, pp. 533–535.
  37. ↑ Matthew, Brander. "The Drama in the 18th Century".
  38. ↑ Wilhelm Kosch, "Seyler, Abel", in Dictionary of German Biography, eds. Walther Killy and Rudolf Vierhaus, Vol. 9, Walter de Gruyter editor, 2005, ISBN 3-11-096629-8, سانچو:P..
  39. ↑ "7028 end. Tartu Saksa Teatrihoone Vanemuise 45a, 1914–1918.a." Kultuurimälestiste register (ايستونائي ۾). 23 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ Brockett & Hildy 2003, pp. 293–426.
  41. ↑ Elam 1980, p. 98.
  42. 1 2 Pfister 2000, p. 11.
  43. ↑ Fergusson 1968, pp. 2–3.
  44. ↑ Burt 2008, pp. 30–35.
  45. ↑ Rehm 1992, 150n7.
  46. ↑ Jones 2003, pp. 4–11.
  47. ↑ S. H. Butcher, , 2011[مئل ڳنڍڻو]
  48. ↑ Banham 1998, p. 1118.
  49. ↑ Williams 1966, pp. 14–16.
  50. ↑ Williams 1966, p. 16.
  51. ↑ Williams 1966, pp. 13–84.
  52. ↑ Taxidou 2004, pp. 193–209.
  53. ↑ Gordon 2006, p. 194.
  54. ↑ Dukore 1974, p. 31.
  55. ↑ Janko 1987, p. ix.
  56. ↑ Aristotle Poetics 1447a13 (1987, 1).[مڪمل حوالو گهربل آهي]
  57. ↑ Carlson 1993, p. 19.
  58. ↑ Janko 1987, pp. xx, 7–10.
  59. ↑ Carlson 1993, p. 16.
  60. ↑ Benedetti 1999, pp. 124, 202.
  61. ↑ Benedetti 2008, p. 6.
  62. ↑ Carnicke 1998, p. 162.
  63. ↑ Gauss 1999, p. 2.
  64. 1 2 Banham 1998, p. 1032.
  65. ↑ Carnicke 1998, p. 1.
  66. ↑ Counsell 1996, pp. 24–25.
  67. ↑ Gordon 2006, pp. 37–40.
  68. ↑ Leach 2004, p. 29.
  69. ↑ Counsell 1996, p. 25.
  70. ↑ Carnicke 1998, pp. 1, 167.
  71. ↑ Counsell 1996, p. 24.
  72. ↑ Milling & Ley 2001, p. 1.
  73. ↑ Benedetti 2005, pp. 147–148.
  74. ↑ Carnicke 1998, pp. 1, 8.
  75. ↑ Peterson 1982.
  76. ↑ Griffin, Clive (2007). Opera (1st U.S. ڇاپو). New York: Collins. ص. 172. ISBN 978-0-06-124182-6.
  77. ↑ "Touring company | Musical, Drama, Comedy | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 2025-03-28 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ Alice T., Carter. "Non-traditional venues can inspire art, or just great performances". www.pittsburghlive.com. Pittsburgh Tribune-Review. اصل نسخو مان 2010-09-03 تي محفوظ ڪيل. 2026-05-11 تي حاصل ڪيل.
  79. 1 2 3 "Actors' Equity Association joins other arts, entertainment and media industry unions To Announce Legislative Push To Advance Diversity, Equity and Inclusion". Actors' Equity Association. February 11, 2021. اصل نسخو مان October 1, 2023 تي محفوظ ڪيل. 29 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ "About". Equity. اصل نسخو مان January 8, 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ "About Us". MEAA. January 23, 2014. 25 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  1. ↑ ابھينايا جي لفظي معنيٰ "اڳتي کڻي وڃڻ" آهي.
  2. ↑ فرانسس فرگسن لکي ٿو ته ”ڊرامو، غنائي شاعريءَ جي ابتڙ، بنيادي طور لفظن جي ترتيب نه آهي؛ بلڪه لفظ واقعي ۽ ڪردارن جي بنيادي جوڙجڪ مان جنم وٺن ٿا. جيئن ارسطو بوطيقا ۾ لکي ٿو ته ’شاعر کي بيتن جو نه، پر پلاٽن جو خالق هئڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته هو شاعر ان ڪري آهي جو هو تمثيل ڪري ٿو، ۽ هو عملن جي تمثيل ڪري ٿو.‘ (1949، ص. 8)
  3. ↑ هن بابت ڏسو: Banham 1998 ۾ "opera"، "musical theatre, American"، "melodrama" ۽ "Nō".
  4. ↑ جيتوڻيڪ ٿيٽر جي مورخن ۾ اختلاف موجود آهي، پر امڪان آهي ته رومي فلسفي سينيڪا جا ناٽڪ اسٽيج تي پيش ڪرڻ لاءِ نه لکيا ويا هئا. لارڊ بائرن جو مينفريڊ ”ڊرامائي نظم“ جو هڪ مشهور مثال آهي.
  5. ↑ بديهه اداڪاري جون ڪجهه صورتون، خاص طور ڪوميڊيا ڊيل آرٽي، رڳو منظرن جي خاڪن يا lazzi جي بنياد تي عمل ڪنديون آهن (ڏسو Gordon 1983 ۽ Duchartre 1966). بداهيءَ جي هر صورت ۾ اداڪار هڪ ٻئي جي ردعمل، ڪردارن جي صورتحال ۽ گهڻو ڪري تماشائين سان رابطي مان رهنمائي وٺندا آهن. جديد ٿيٽر ۾ بداهيءَ جا اهم نظريا جون لِٽل وُڊ، ڪيٿ جانسٽون ۽ آمريڪا ۾ وايولا اسپولن پيش ڪيا.
  6. ↑ عام طور اِن ٽائون (1892ع) کي پهريون ايڊورڊيائي ميوزيڪل ڪاميڊي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اها ايڊورڊيائي دور شروع ٿيڻ کان اٺ سال اڳ پيش ڪئي وئي هئي.
  7. ↑ ڏسو Carlson 1993، Pfister 2000، Elam 1980 ۽ Taxidou 2004.
  8. ↑ 1902ع ۾ اسٽانسلاوسڪي لکيو: "ليکڪ ڪاغذ تي لکي ٿو، جڏهن⁠تہ اداڪار اسٽيج تي پنهنجي جسم سان لکي ٿو. جيئن اوپيرا جو موسيقي نوٽ پاڻ اوپيرا نه هوندو آهي، تيئن ڊرامي جو متن به ان وقت تائين ڊرامو نه هوندو، جيستائين اهو اسٽيج تي جاندار صورت اختيار نه ڪري."؛ حوالو: Benedetti (1999a, 124).

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:ناٽڪ سانچو:انسانيات

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ناٽڪ_گھر&oldid=399932" تان ورتل