مواد ڏانھن هلو

تمل ناڊو

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(مدراس پريزيڊنسي کان چوريل)
تامل ناڊو
رياست
تامل ناڊو جو سرڪاري نشان
ترانو: "تامل ٿائي والٿو"
(تامل ماتا لاء دعا )
انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام
Coordinates: 13°05′N 80°16′E / 13.09°N 80.27°E / 13.09; 80.27
ملڪ ڀارت
قيامجنوري 1950, 26؛ 76 سال اَڳُ (26-01-1950)†
گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھرچينائي (مدراس)
ٽوٽل ضلعا33
حڪومت
• باڊيتامل ناڊو جي حڪومت
• گورنربنواري لال پروھٽ
• وزيراعليايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي (آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم)
• ڊپٽي وزيراعلياون پانيرسيلوم(آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم)
• مقننہھڪ ايواني (234)[1]
• ھاء ڪورٽمدراس ھاء ڪورٽ[2]
ايراضي
• ڪل130,060 km2 (50,220 sq mi)
ايراضي درجوپکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست
آبادي
 (2011)[3]
• ڪل72,147,030
• درجوآبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست
• ڪثافتauto في چورس ڪلوميٽر
رهاڪو نالوتامل, تاملين, تاملر
GDP (2018–19)
ٻوليون
 • سرڪاريتامل[6]
 • اضافي ٻوليونانگريزي[6]
وقتي علائقوUTC+05:30 (انڊيا جو معياري وقت)
آء ايس او 3166 ڪوڊIN-TN
گاڏي رجسٽريشنTN
ايڇ ڊي آء (2017)Increase 0.708[7]
high · 6th
خواندگي جي شرح (2011)80.33%[8]
جنس جي شرح (2011)996 ♀/1000 ♂[9]
^# جانا گانا مانا قومي ترانو آهي ۽تامل ماتا لاء دعا تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.
^† 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو [10]
علامتون جي علامتون
نشان
ٿيرووليپوٿر آندل مندر
گيت
"تامل ديوي کان دعا"
ٻولي
تامل
پکي
زمردي فاختو
گل
گلوريئوسا للي
وڻ
ناريل جو وڻ
رقص
ڀارتناتيم
راند (اسپورٽ)
ڪوڏي ڪوڏي راند

تَامِل ناڊوُ(انگريزي: Tamil Nadu) (سانچو:IPA-ta ، جيڪو پھرين مدراس پريزيڊنسي(انگريزي: Madras Presidency ) ۽ پوء مدراس رياست طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ چينئي (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري پانڊيچري، ڪيرالا، ڪرناٽڪ ۽ آنڌر پرديش سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ بنگالي سمنڊ واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾ ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ چولا، چيرا ۽ پانڊيا جي بادشاھي شامل آھي.

نالي جو بڻ بڻياد

[سنواريو]

نالو تامل ٻولي مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ناڊو جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري تامل ناڊو جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ تامل جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.[11]

قديم سنگم ادب ۾ تاملڪم مان مراد موجوده تامل ناڊو، ڪيرالا ۽ ڪرناٽڪ توڙي آنڌرا پرديش جا ڪجهه حصا آهن. تولڪاپيم (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون تيرومالا ۽ ڪنياڪماري ڄاڻايل آهن.[12] تاملڪم جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ پورنانورو، پتيروپتو، سلپتيڪارم ۽ مني ميڪلائي ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.[13]

سلپتيڪارم (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ راماوتارم (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ تامل ناڊو جو نالو استعمال ٿيل آهي.[14][15][16]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تامل ناڊو جي تاريخ

قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ)

[سنواريو]

آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته تامل ناڊو وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.[17][18] ڀارتي آثار قديمه سروي پاران اديچنلور مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.[19] 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ نئين پٿر واري دور جا ڪهاڙا، جن تي سنڌو لکت جا نشان آهن، هڙپا ٻولي جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.[20][21]

ڪيلاڊي ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو سنڌو-گنگا ميدان ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.[22] اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ تامل براهمي استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.[23] ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور سنڌو ماٿري جي لکت ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.[24]

سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي)

[سنواريو]

سانچو:مک

سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ تاملڪم

سنگم دور لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو سنگم ادب آهي.[25][26] قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، چيرا، چولا ۽ پانڊيا جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.[27] چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن ڪاويري جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. وينڌر سڏجندڙ بادشاهه ويلير سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.[28] حڪمرانن ويدي مذهب، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم تولڪاپيم، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.[29]

انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ رومن سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.[30] رومن ۽ هان چين سان واپار جو وڏو حصو موزيرس ۽ ڪورڪائي جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.[31][32]

300ع کان پوءِ علائقي تي ڪلابھرا حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.[33] ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.[34] ٻه تامل رزميه سلپتيڪارم ۽ مني ميڪلائي هن دور ۾ لکيا ويا.[35] تروولور سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف تروڪورل، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.[36][37]

وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي)

[سنواريو]
پلوائن جي دور ۾ مهابلي پورم ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي گنگا جو نزول يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.

ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن ڀڪتي تحريڪ دوران شيو مت ۽ ويشنو مت جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.[38] جيتوڻيڪ پلو اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ مهيندروَرمن پهريون جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن ڪانچي پورم کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.[39] پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل گوپورم پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.[40]

پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ڪدنگون پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ اورائيور ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.[41] نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي آديتيا پهريون آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.[42]

1030ع ۾ راجيندرا چولا پهريون جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي چولا سلطنت

نائين صديءَ ۾ وجياليا چولا جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن ٿانجاور کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.[43] يارهين صدي عيسويءَ ۾ راجاراجا چولا پهريون سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده سري لنڪا ۽ مالديپ جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ هندي سمنڊ ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.[44][45] راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.[46] سندس پٽ راجيندرا چولا پهريون جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ بنگال تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.[47]

چولائن دراوڙي اڏاوتي طرز ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان ٿانجاور جو بريهديسورا مندر، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل گنگائي ڪونڊا چولاپورم نمايان آهن.[48]

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ ماراورمن سندرا پهريون جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.[49] هنن پنهنجي راڄڌاني مدورائي مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.[50] تيرهين صديءَ ۾ مارڪو پولو پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي امان مندر شامل آهي.[51]

وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي)

[سنواريو]

تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ دهلي سلطنت طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.[52] 1336ع ۾ وجيانگر سلطنت قائم ٿي.[53] وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ تاليڪوٽا جي جنگ ۾ دکن جي سلطنتن جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.[54][55]

ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر نائڪ علائقي تي قابض ٿيا، جن مان مدورائي جا نائڪ ۽ ٿانجاور جا نائڪ سڀ کان نمايان هئا.[56][57] هنن پاليئڪارار نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.[58]

پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي)

[سنواريو]

ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت علائقي جو انتظام ڪرناٽڪ جي نواب وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز آرڪاٽ هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.[59] مراٺن ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ ترچناپلي جي گهيري (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.[60][61] ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ ٿانجاور مراٺا بادشاهت قائم ٿي.[62]

ٿارنگمباڊي ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل فورٽ ڊانسبرگ

يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. پورچوگالي 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده مائلپور، مدراس ڀرسان سائو ٽومي نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.[63] 1609ع ۾ ڊچن پوليڪٽ ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته ڊينمارڪين ٿارنگمباڊي ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.[64][65]

20 آگسٽ 1639ع تي برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي فرانسس ڊي وجيانگر شهنشاهه پيڊا وينڪٽا رايا سان ملاقات ڪري ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.[66] هڪ سال پوءِ ڪمپني فورٽ سينٽ جارج تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ برطانوي راڄ جو بنيادي مرڪز ٿيو.[67]

1693ع تائين فرانسيسين پونڊيچيري ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين مدراس جي جنگ دوران مدراس تي قبضو ڪيو.[68] انگريزن 1749ع ۾ ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.[69] واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ ستن سالن جي جنگ دوران 1760ع ۾ وانڊيواش جي جنگ ٿي.[70]

ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب پاليئڪارارن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي پوليگار جنگيون جي نالي سان مشهور آهن. پولي ٿيور شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ سواگنگائي جي راڻي ويلو ناچيار ۽ پانچالانڪوريچي جي ويراپانڊيا ڪٽابومن پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.[71][72] ماروٿو ڀائرن، ڪٽابومن جي ڀاءُ اومائيٿورائي، ڌيران چنمالائي ۽ ڪيرالا ورما پازاسي راجا سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.[73]

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ميسور جي بادشاهت علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن اينگلو-ميسور جنگين سان ٿيو.[74]

ارڙهين صديءَ جي فورٽ سينٽ جارج ۽ مدراس جي اُڪير.

ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري مدراس پريزيڊنسي قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.[75] 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.[76]

10 جولاءِ 1806ع تي ويلور بغاوت ويلور قلعي ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.[77][78] 1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان برطانوي تاج ڏانهن منتقل ڪري برطانوي راڄ قائم ڪيو.[79]

اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ ريوتواري نظام جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، 1876–1878ع جو وڏو ڏڪار ۽ 1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده تامل پرڏيهه واسين جون برادريون وجود ۾ آيون.[80]

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ زور ورتو. انڊين نيشنل ڪانگريس جي قيام جي پسمنظر ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.[81][82] تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ وي. او. چدمبرم پلائي، سبرامنيا سيوا ۽ سبرامنيا ڀارتي شامل هئا، جو مرڪز رهيو.[83] تاملن سبھاش چندر بوس پاران قائم ڪيل انڊين نيشنل آرمي جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.[84]

آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور)

[سنواريو]

1947ع ۾ هندستان جي آزادي کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي مدراس رياست بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ آنڌرا پرديش، ڪرناٽڪ ۽ ڪيرالا جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ آنڌرا رياست مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.[85][86] 14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي تامل ناڊو رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.[87][88] 1965ع ۾ هندي ٻولي لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور انگريزيءَ کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.[89]

آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت سوشلسٽ ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.[90] 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو انساني ترقيءَ جو اشاريه قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.[91]

انتظامي ورھاست

[سنواريو]
تامل ناڊو جا ضلعا

تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.[92][93][94] ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.[95][96][97]


چنائي رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا.

رياست کي 38 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام ضلعي ڪليڪٽر هلائي ٿو، جيڪو انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 تعلقا شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن.

شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپلٽي يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل گريٽر چنائي ڪارپوريشن دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي.

ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو پنچائتي راڄ نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا.

قانونساز ادارو

[سنواريو]
فورٽ سينٽ جارج، تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي جو اجلاس گاهه

ڀارت جي آئين موجب گورنر رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ وزيراعليٰ کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو.

گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو.

ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو.

تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي چنائي جي فورٽ سينٽ جارج ۾ واقع آهي. رياست ڀارتي پارليامينٽ جي لوڪ سڀا لاءِ 39 ۽ راجيا سڀا لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي.

قانون ۽ امن امان

[سنواريو]
مدراس هاءِ ڪورٽ، تامل ناڊو جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.

مدراس هاءِ ڪورٽ 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي چيف جسٽس ڪري ٿو ۽ 2004ع کان مدورائي ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي.

تامل ناڊو پوليس 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس ڪري ٿو.

عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي.

سياست

[سنواريو]
ڪي. ڪاماراج، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.


ڀارت ۾ چونڊون ڀارت جي اليڪشن ڪميشن طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن.

اڳوڻي مدراس پريزيڊنسي ۾ جسٽس پارٽي ۽ سوراج پارٽي ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ اي. وي. راماسامي، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ خود احترام تحريڪ مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون انڊين نيشنل ڪانگريس کان هارائي وئي ۽ چڪرورتي راجاگوپالاچاري مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو دراوڙ ڪزگم رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو.

اي. پي. جي. عبدالڪلام، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين ڀارت جو يارهون صدر رهيو.

ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري گورنر جنرل رهيو. پيريار جي پوئلڳ سي. اين. انادورائي 1949ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم قائم ڪئي.

1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪي. ڪاماراج جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. جواهر لال نهرو جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ لال بهادر شاستري ۽ اندرا گانڌي جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو.

هندي مخالف تحريڪن کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ ايم. جي. رامچندرن جي اڳواڻيءَ ۾ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم قائم ٿي.

ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ ايم. ڪرونانڌي ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل جي. جيا للتا 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن ڀارت جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: سروپلي راڌاڪرشڻن، آر. وينڪٽارامن ۽ اي. پي. جي. عبدالڪلام.


آبادي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تامل ناڊو جي آبادي
تاريخي آبادي
سالآباديتبديلي
190119,252,630—
191120,902,616+8.6%
192121,628,518+3.5%
193123,472,099+8.5%
194126,267,507+11.9%
195130,119,047+14.7%
196133,686,953+11.8%
197141,199,168+22.3%
198148,408,077+17.5%
199155,858,946+15.4%
200162,405,679+11.7%
201172,147,030+15.6%

2011ع جي آدمشماري موجب، تامل ناڊو جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها ڀارت جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو.

2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا.

2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو انساني ترقيءَ جو اشاريه 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي.

شهر ۽ وسنديون

[سنواريو]

گاديءَ وارو شهر چنائي رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار ڪوئمبتور، مدورائي، تروچيراپلي ۽ تروپور اچن ٿا.

تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)
درجونالوضلعوآبادي
1چنائيچنائي8,696,010
2ڪوئمبتورڪوئمبتور2,151,466
3مدورائيمدورائي1,462,420
4تروچيراپليتروچيراپلي1,021,717
5تروپورتروپور962,982
6سيلمسيلم919,150
7ايروڊايروڊ521,776
8ويلورويلور504,079
9ترونيلويليترونيلويلي498,984
10ٿوٿوڪوڊيٿوٿوڪوڊي410,760

مذهب ۽ نسلي گروهه

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تامل ناڊو ۾ مذهب
تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)
مذهبسيڪڙو
هندو ڌرم87.6%
عيسائيت6.1%
اسلام5.86%
ٻيا يا اڻ ڄاڻايل0.4%

تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي هندو ڌرم جي پيروڪار هئي. عيسائي رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا.

تامل ماڻهو آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ تيلگو ماڻهو، مارواڙي ماڻهو، گجراتي ماڻهو، پارسي، سنڌي ماڻهو، اوڊيا ماڻهو، ڪناڊيگا، اينگلو انڊين، بنگالي ماڻهو، پنجابي ماڻهو ۽ مليالي ماڻهو شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا.

ٻوليون

[سنواريو]
تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)
ٻوليسيڪڙو
تامل88.3%
تيلگو5.87%
ڪناڊا1.78%
اردو1.75%
مليالم1.01%
ٻيون1.24%

تامل تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته انگريزي اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪلاسيڪي ٻولي طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون.

تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ مدراس باشائي، اولهه تامل ناڊو ۾ ڪونگو تامل، مدورائي جي ڀرپاسي مدورائي تامل ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ نيلائي تامل شامل آهن. تامل دراوڙي ٻولين جو حصو آهي ۽ ابتدائي دراوڙي ٻولي جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ سنسڪرت ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران ڪوريائي، جاپاني، فرانسيسي، مينڊرين چيني، جرمن ۽ اسپيني پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

ايل جي بي ٽي حق

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق

تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. چنائي رينبو پرائيڊ 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي.

2021ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن ڪنورزن ٿراپي ۽ انٽرسيڪس ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته هندو شادي ايڪٽ، 1955ع ۾ استعمال ٿيل "ڪنوار" جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي.

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تامل ناڊو جي معيشت

ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا.

رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 خاص اقتصادي علائقا آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي.

خدمتون

[سنواريو]
ٽائيڊل پارڪ، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ

2022ع تائين رياست ڀارت جي معلوماتي ٽيڪنالاجي جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ چنائي ۾ قائم ٿيل ٽائيڊل پارڪ ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي سافٽ ويئر بطور خدمت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي "ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي" پڻ سڏيو ويو آهي.

رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج، قائم رهيا آهن. مدراس بئنڪ، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ بئنڪ آف هندستان 1770ع ۾ ۽ جنرل بئنڪ آف انڊيا 1786ع ۾ قائم ٿيون. بئنڪ آف مدراس 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي امپيريل بئنڪ آف انڊيا بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.

مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ رزرو بئنڪ آف انڊيا جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. عالمي بئنڪ جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي.

پيداواري صنعت

[سنواريو]
ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ، چنائي ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.

مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.

گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي "ڀارت جو ڊيٽرائيٽ" پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري ڀارتي ريلوي لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي.

ڪپڙي جي صنعت پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. ڪوئمبتور کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر "ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر" سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين تروپور مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب "اُڻيل پوشاڪ جي گادي" طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي.

2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. "ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر" کي جاگرافيائي اشاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.

اروونڪاڊو ۽ تروچراپلي ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم جو مهيندراگري ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي.

زراعت

[سنواريو]
چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.

زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. ڪاويري جو ڊيلٽا وارو علائقو "تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي" طور مشهور آهي.

غير غذائي فصلن ۾ ڪمند اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، ٽيپيوڪا، لونگ ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست ڪيلن ۽ انب جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي رٻڙ ۽ ناريل جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ چانهه اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري نيلگري چانهه جي اهم پيدا ڪندڙ آهي.

2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي.

آبي زراعت ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي جهينگن، سامونڊي گاهه، مسل، ڪليم ۽ اوئسٽر جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي سائي انقلاب جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان ايم. ايس. سوامي ناٿن جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو.

ثقافت ۽ ورثو

[سنواريو]

لباس

[سنواريو]
خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل ڪانچي پورم ريشمي ساڙي.

تامل عورتون روايتي طور ساڙي پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.[98][99] قديم تامل شاعري، جهڙوڪ سلپتيڪارم، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.[100] عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن.

ڪانچي پورم ريشمي ساڙي تامل ناڊو جي ڪانچي پورم علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي جاگرافيائي اشاري طور تسليم ڪيو. ڪوائي ڪورا ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون پاواڊائي نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ڌاواڻي نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن.

مرد روايتي طور ويشٽي پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ ڌوتي پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. لنگي پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا.

کاڌو

[سنواريو]
ڪيلي جي پن تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.
ڪيلي جي پن تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.

چانور بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور سامبر، راسم ۽ پوريال سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ ناريل ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو.

روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو ڪيلي جي پن تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي.

اڊلي، دوسا، اُٿپم، پونگل ۽ پنيارم تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. پلاني پنچامرتھم، اوٽي ورڪي، ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي، منپارائي مروڪو ۽ سري ولي پُتور پالڪووا اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي.

ادب

[سنواريو]
داناءَ اگستيا جو مجسمو

تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت سنگم دور کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي تامل سنگم چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب تولڪاپيم ۽ رزميه تصنيفون سلپتيڪارم ۽ مني ميڪلائي شامل آهن.

پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ هيرو پٿرن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: پتينين ميلڪناڪو، جنهن ۾ ايٽوٽوڪائي ۽ پتوپاٽو شامل آهن، ۽ پتينين ڪيلڪناڪو. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ننول تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ تولڪاپيم تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ايلتو، سول، پورل، ياپو ۽ اڻي آهن. تروولور جو اخلاقيات بابت ڪتاب تروڪرَل تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي.

سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور "سنگم کان پوءِ وارو ادب" چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ پنج عظيم رزميه ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي ڀڪتي تحريڪ کان پوءِ ويشنو مت ۽ شيو مت سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ آلوار ۽ ناينار شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ ڪمبر جو لکيل راماوتارم اهم تصنيف هئي.

مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف اروناگري ناٿر جو تروپوگل آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ٿمبيران وناڪم نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. مدراس يونيورسٽي پاران شايع ڪيل تامل لغت ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي.

19هين صديءَ ۾ تامل نشاة ثانيه جنم ورتو ۽ ميناڪشي سندرم پلائي، يو. وي. سوامي ناٿا آئر، رامالنگا سواميگل، مرائيمالائي اڊيگل ۽ ڀارتيداسن جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور سبرامنيا ڀارتي ۽ ڀارتيداسن شامل هئا.

اڏاوت

[سنواريو]
وڏو گوپورم دراوڙي اڏاوت جي نمايان سڃاڻپ آهي

دراوڙي اڏاوت تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ منڊپ يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا گوپورم ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ڪلياڻي يا پشڪرڻي نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي.

گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ڪلسَم هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات پلوائن تائين وڃي ٿي، جن مهابلي پورم ۽ ڪانچي پورم ۾ يادگار تعمير ڪرايا. چولائن ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي پانڊيا دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا.

رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ويمانم اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي گرڀ گرهه يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ ٿنجاور جو برهديشور مندر ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي.

وچئين دور ۾ مغل اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ گوٿڪ بحالي اڏاوت جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص انڊو-ساراسيني اڏاوت جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين آرٽ ڊيڪو پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ جديديت جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي.

فن

[سنواريو]
ڪلاسيڪي ناچ ڀارت ناٽيم ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي

تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. چنائي کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ايال (شاعري)، اِسائي (موسيقي) ۽ ناٽڪم (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو.

ڀارت ناٽيم هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ ڪراڪٽم، ڪاواڊي، ڪوڊياٽم، اوئلاٽم، پرائياٽم ۽ پوراوياٽم شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. ڪوٿو هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن.

قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام تامل پنيسائي هو، جنهن جو ذڪر سلپتيڪارم جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ پرائي، ٿارائي، يال ۽ مراسو شامل آهن. نادسورم هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ٿاول نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ميلم قديم تاملڪم جي مڌالم ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي.

تامل ناڊو جي روايتي موسيقي ڪرناٽڪ موسيقي طور مشهور آهي، جنهن ۾ مٿوسوامي دڪشيتار جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. گانا مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي.

چنائي جو سرڪاري عجائب گهر، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر

رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل سرڪاري عجائب گهر ۽ نيشنل آرٽ گيلري ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. فورٽ سينٽ جارج جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر ڀارتي آثار قديمه سروي جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو.

تامل ناڊو تامل سئنيما جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور "ڪولي ووڊ" چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. "ڪولي ووڊ" نالو ڪوڊمباڪم ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ڪاليداس هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم عالم آرا کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. سامي ڪنو ونسينٽ، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، "خيمي واري سئنيما" جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو "ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون" هو.

تهوار

[سنواريو]
پونگل جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند جليڪٽو

پونگل تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو تامل شمسي ڪئلينڊر جي ٿائي مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا سوريا لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي "پونگل" تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ "اُٻرڻ" يا "اٿلي پوڻ" آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي.

مٽو پونگل چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. جليڪٽو انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.

تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني ڪولم، ٺاهين ٿا.

پٿانڊو تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ تامل ڪئلينڊر جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني چتيرائي جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو.

ڪارتيڪائي ديپم روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ڪارتيڪائي مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ڪارتيڪائي پورنامي تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. ٿائي پوسم تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ٿائي جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن پوسم تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا مروگن لاءِ مخصوص آهي. ڪاواڊي آٽم عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي.

آدي پيروڪو تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني آدي جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ امّن ۽ آيانار ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. پنگوني اٿيرم، پنگوني مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي.

تياگراج آراڌنا موسيقار تياگراج جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. ٿنجاور ضلعي جي ترووائيارو ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.[101] چنائي يل ترووائيارو موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.[102] چنائي سنگمم چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.[103] مدراس ميوزڪ سيزن، جيڪو مدراس ميوزڪ اڪيڊمي 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.[104]

بنيادي ڍانچو

[سنواريو]

پاڻي جي فراهمي

[سنواريو]
ڪاويري ندي رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي

تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ چوماسي برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي.

اهم دريائن ۾ ڪاويري، ڀواني، وائيگائي ۽ ٿاميراباراني شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو.

پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ ڪري ٿو. سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن.

صحت ۽ صفائي

[سنواريو]
چنائي ۾ راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.

صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. گڏيل قومن پاران مقرر ڪيل هزار سالا ترقياتي مقصدن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو.

رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي جنرل اسپتال 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي.

رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت پوليو ويڪسين فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو طبي سياحت جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا.

مواصلات

[سنواريو]

تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان فائبر آپٽڪ ڪيبلن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.

تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو.

بجلي ۽ توانائي

[سنواريو]
ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.

رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ تامل ناڊو بجلي بورڊ ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي.

2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو قابل تجديد توانائي جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي.

تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال ايٽمي بجلي گهر موجود آهن. ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو.

تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل هوائي توانائي جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور پالگهاٽ گيپ ۽ موپندل وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي.

ميڊيا

[سنواريو]
چنائي ۾ سن نيٽ ورڪ جو مرڪزي دفتر

رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار دي مدراس ڪوريئر سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ مدراس گزيٽ ۽ گورنمينٽ گزيٽ هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل دي اسپيڪٽيٽر ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار سوديسامترن 1899ع ۾ جاري ٿي.

رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ دي هندو، دينا ٿانٿي، ديناڪرن، دي ٽائمز آف انڊيا، دينا ملر ۽ دي دکن ڪرانيڪل شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون.

سرڪاري اداري دوردرشن 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ڊي ڊي پوڌيگائي 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل سن نيٽ ورڪ ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته آل انڊيا ريڊيو 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن.

ٻيون خدمتون

[سنواريو]

باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون انڊيا پوسٽ مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس فورٽ سينٽ جارج ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي.

آمدرفت

[سنواريو]

رستا

[سنواريو]
تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار


اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو.

تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه
قسم قومي شاهراهه رياستي شاهراهه اهم ضلعي رستا ٻيا ضلعي رستا ٻيا رستا ڪل
ڊيگهه (ڪلوميٽر) 6,805 12,291 12,034 42,057 197,542 271,000
چنائي ۾ ڪاٿيپارا جنڪشن جو فضائي منظر


تامل ناڊو ۾ 48 قومي شاهراهه آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي.

2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون.

ريل

[سنواريو]
چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي
ڪوئمبيڊو ميٽرو اسٽيشن تي چنائي ميٽرو جي ريل گاڏي


تامل ناڊو جو ريلوي ڄار ڀارتي ريلوي جي ڏاکڻي ريلوي زون جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون چنائي، تروچيراپلي، مدورائي ۽ سيلم ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي.

رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. چنائي سينٽرل، چنائي ايگمور، ڪوئمبتور جنڪشن ۽ مدورائي جنڪشن سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي.

تامل ناڊو ۾ ريلوي
رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر) پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر)
ويڪري پٽڙي ميٽر پٽڙي ڪل ويڪري پٽڙي ميٽر پٽڙي ڪل
3,812 46 3,858 5,555 46 5,601

چنائي ۾ ڏاکڻي ريلوي پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع چنائي مضافاتي ريلوي ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو.

چنائي ميٽرو چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. نيلگري جبل ريلوي نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد ريڪ ريلوي آهي.

هوائي آمدرفت

[سنواريو]
چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو، ڀارت جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ

تامل ناڊو جا هوائي اڏا

رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن جياڪومو ڊي اينجلس ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي.

15 آڪٽوبر 1932ع تي جي. آر. ڊي. ٽاٽا ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي.

تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو ۽ تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو شامل آهن، جڏهن ته مدورائي هوائي اڏو محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.

هي علائقو ڀارتي هوائي فوج جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. ڀارتي بحريه اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

آبي آمدرفت

[سنواريو]
چنائي بندرگاهه جو داخلي منظر

تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، چنائي بندرگاهه، اينور بندرگاهه ۽ توتوڪودي بندرگاهه آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. ناگاپٽنم بندرگاهه هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن.

تامل ناڊو ڀارتي بحريه جي اوڀر بحري ڪمان ۽ ڏکڻ بحري ڪمان ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي.

تعليم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تامل ناڊو ۾ تعليم

تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل لکيل رياستن مان هڪ آهي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هئي، جيڪا 77.7 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن جو هڪ اهم سبب ڪي. ڪاماراج پاران اسڪولن ۾ داخلا وڌائڻ لاءِ وڏي پيماني تي شروع ڪيل منجهند جي مانيءَ واري رٿا هئي. 1982ع ۾ غذائي کوٽ کي منهن ڏيڻ لاءِ هن رٿا کي وڌيڪ بهتر ڪري ”غذائيت واري منجهند جي مانيءَ جي رٿا“ ۾ تبديل ڪيو ويو. 2022ع تائين رياست ۾ ثانوي تعليم ۾ داخلا جي شرح 95.6 سيڪڙو هئي، جيڪا 79.6 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهڻي وڌيڪ هئي. پرٿم پاران پرائمري اسڪولن جي تعليم بابت ڪيل تجزيي ۾ اسڪول ڇڏڻ جي شرح گهٽ، پر ڪجهه ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ تعليم جو معيار ڪمزور ڄاڻايو ويو.

2022ع تائين رياست ۾ 37,211 کان وڌيڪ سرڪاري اسڪول، 8,403 سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ 12,631 خانگي اسڪول هئا، جن ۾ ترتيبوار 54 لک 70 هزار، 28 لک 40 هزار ۽ 56 لک 90 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا. رياست ۾ 312,683 استاد هئا، جن مان 80,217 سرڪاري امداد يافته اسڪولن ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته استاد ۽ شاگردن جو سراسري تناسب 1:26.6 هو.

سڀئي سرڪاري اسڪول تامل ناڊو اسٽيٽ بورڊ سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته خانگي اسڪول تامل ناڊو بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن، سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن، ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز يا نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. اسڪولي تعليم ٽن سالن جي عمر کان ٻن سالن جي ڪنڊرگارٽن سان شروع ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ ڀارت جي 10+2 تعليمي نظام تحت ڏهه سال اسڪولي ۽ ٻه سال اعليٰ ثانوي تعليم ڏني وڃي ٿي.

مدراس يونيورسٽي ڀارت جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 56 يونيورسٽيون هيون، جن ۾ 24 سرڪاري، چار خانگي ۽ 28 ڊيمڊ يونيورسٽيون شامل هيون. مدراس يونيورسٽي 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي شروعاتي جديد يونيورسٽين مان هڪ آهي. رياست ۾ 510 انجنيئرنگ ڪاليج آهن، جن مان 34 سرڪاري آهن. انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس انجنيئرنگ جي اهم تعليمي ادارن مان هڪ آهي، جڏهن ته انا يونيورسٽي جو ڪاليج آف انجنيئرنگ، گنڊي، جيڪو 1794ع ۾ قائم ٿيو، ڀارت جو قديم ترين انجنيئرنگ ڪاليج آهي. ڀارتي فوج جي آفيسرز ٽريننگ اڪيڊمي جو صدر دفتر پڻ چنائي ۾ آهي.

رياست ۾ 496 پولي ٽيڪنڪ ادارا آهن، جن مان 92 سرڪاري آهن، جڏهن ته آرٽس ۽ سائنس جا 935 ڪاليج آهن، جن مان 302 حڪومت هلائي ٿي. مدراس ڪرسچن ڪاليج، جيڪو 1837ع ۾ قائم ٿيو، پريزيڊنسي ڪاليج، جيڪو 1840ع ۾ قائم ٿيو، ۽ پچائيپا ڪاليج، جيڪو 1842ع ۾ قائم ٿيو، ملڪ جي قديم ترين آرٽس ۽ سائنس ڪاليجن مان آهن.

ڪنيمارا پبلڪ لائبريري ڀارت جي قديم ترين عوامي لائبريرين مان هڪ ۽ ملڪ جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي

رياست ۾ طب، نرسنگ ۽ ڏندن جي تعليم جا 870 کان وڌيڪ ڪاليج آهن، جن ۾ روايتي طب جا 21 ۽ جديد طب جا چار ادارا شامل آهن. مدراس ميڊيڪل ڪاليج 1835ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت جي قديم ترين طبي ڪاليجن مان هڪ آهي. 2023ع جي نيشنل انسٽيٽيوشنل رينڪنگ فريم ورڪ درجابنديءَ موجب تامل ناڊو جون 26 يونيورسٽيون، 15 انجنيئرنگ ڪاليج، 35 آرٽس ۽ سائنس ڪاليج، اٺ انتظامي ادارا ۽ اٺ طبي ڪاليج ملڪ جي پهرين 100 ادارن ۾ شامل هئا.

2023ع تائين رياست جي تعليمي ادارن ۾ سماجي طور پٺتي پيل طبقن لاءِ 69 سيڪڙو جايون مخصوص هيون، جيڪا ڀارت جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. رياست ۾ قومي اهميت جا ڏهه ادارا پڻ آهن. تامل ناڊو زرعي يونيورسٽي، ڪپهه جي تحقيق جو مرڪزي ادارو، ڪمند جي افزائش بابت تحقيقاتي ادارو، ٻيلي جينيات ۽ وڻن جي افزائش جو ادارو ۽ ڀارتي ٻيلي تحقيق ۽ تعليم ڪائونسل سميت مختلف تحقيقي ادارا زرعي ۽ ٻيلي تحقيق ۾ سرگرم آهن.

2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 4,622 عوامي لائبريريون هيون. 1896ع ۾ قائم ٿيل ڪنيمارا پبلڪ لائبريري ملڪ جي قديم ترين لائبريرين مان هڪ ۽ ڀارت جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي، جن کي ملڪ ۾ شايع ٿيندڙ اخبارن ۽ ڪتابن جون ڪاپيون فراهم ڪيون وڃن ٿيون. انا سينٽينري لائبريري ايشيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. رياست جي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي تحقيقي ادارا پڻ موجود آهن. چنائي ڪتاب ميلو ڏکڻ ڀارت جي ڪتاب وڪڻندڙن ۽ ناشرن جي تنظيم پاران هر سال منعقد ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور ڊسمبر کان جنوريءَ دوران ٿيندو آهي.

سياحت ۽ تفريح

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تامل ناڊو ۾ سياحت
نيلگري جبل ريلوي نيلگري جبلن ۾ واقع آهي ۽ عالمي ورثو ماڳ جو حصو آهي

پنهنجي متنوع ثقافت، اڏاوتي ورثي ۽ مختلف جاگرافيائي منظرن سبب تامل ناڊو ۾ سياحت جي صنعت چڱي طرح ترقي يافته آهي. 1971ع ۾ تامل ناڊو حڪومت تامل ناڊو سياحت ترقياتي ڪارپوريشن قائم ڪئي، جيڪا رياست ۾ سياحت جي واڌاري ۽ سياحت سان لاڳاپيل بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ جي ذميوار مرڪزي اداري طور ڪم ڪري ٿي. هن اداري جو انتظام سياحت، ثقافت ۽ مذهبي اوقاف وارو کاتو ڪري ٿو. سياحت جي تشهير لاءِ ”دلڪش تامل ناڊو“ جو نعرو اختيار ڪيو ويو. 21هين صديءَ ۾ رياست ملڪي ۽ پرڏيهي سياحن جي اهم منزلن مان هڪ رهي آهي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ سياحن جي آمد ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي ۽ 14 ڪروڙ 7 لک کان وڌيڪ سياحن رياست جو دورو ڪيو.

تامل ناڊو جو سامونڊي ڪنارو 1,076 ڪلوميٽر (669 ميل) ڊگهو آهي ۽ ان سان گڏ ڪيترائي سامونڊي ڪنارا واقع آهن. 13 ڪلوميٽر (8.1 ميل) ڊگهو مرينا سامونڊي ڪنارو دنيا جي ڊگهن شهري سامونڊي ڪنارن مان هڪ آهي. رياست اولهه گهاٽ ۽ اوڀر گهاٽ جبلن سان گهيريل هجڻ سبب ڪيترن ئي جبلستاني تفريح گاهن جو گهر آهي. انهن مان اڌگامنڊلم، جنهن کي اوٽي پڻ چيو وڃي ٿو، نيلگري جبلن ۾ واقع آهي، جڏهن ته ڪوڊائيڪنال پلاني جبلن ۾ واقع آهي.

تامل ناڊو ۾ پٿر تراشي ٺاهيل ڪيترائي غار مندر ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ تعمير ٿيل 34,000 کان وڌيڪ مندر آهن، جن مان ڪجهه ڪيترائي سؤ سال پراڻا آهن. ڪيترن ئي دريائن ۽ وهڪرن سبب رياست ۾ ڪيترائي آبشار پڻ آهن، جن ۾ ڪورٽالم آبشار ۽ هوگيناڪل آبشار نمايان آهن.

رياست ۾ يونيسڪو پاران عالمي ورثي طور تسليم ڪيل چار ماڳ آهن: مهابلي پورم جي يادگارن جو مجموعو، عظيم زنده چولا مندر، نيلگري جبل ريلوي ۽ نيلگري حياتياتي گولو محفوظ علائقو.

رانديون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تامل ناڊو ۾ رانديون
ڪٻڊي تامل ناڊو جي رياستي راند آهي

ڪٻڊي هڪ جسماني رابطي واري راند آهي ۽ تامل ناڊو جي رياستي راند پڻ آهي. پرو ڪٻڊي ليگ علائقائي فرنچائز تي ٻڌل سڀ کان مشهور ڪٻڊي مقابلو آهي، جنهن ۾ تامل ٿلائيواز رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. شطرنج هڪ مشهور تختي واري راند آهي، جيڪا ستين صدي عيسويءَ ۾ چتورنگم جي نالي سان رائج هئي. چنائي کي اڪثر ”ڀارت جي شطرنج جي راڄڌاني“ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر ڪيترن ئي شطرنج گرانڊ ماسٽرن جو گهر آهي، جن ۾ اڳوڻو عالمي چيمپيئن وشوناٿن آنند پڻ شامل آهي. رياست 2013ع ۾ شطرنج جي عالمي چيمپيئن شپ ۽ 2022ع ۾ 44هين شطرنج اولمپياڊ جي ميزباني ڪئي. پلنگوزي، اُريادي، گلي ڏنڊا ۽ دايام جهڙيون روايتي رانديون سڄي علائقي ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. جليڪٽو ۽ ريڪلا ڍڳن سان لاڳاپيل روايتي راندين جا مقابلا آهن. روايتي جنگي فنن ۾ سلمبٽم، گٽا گستي ۽ اڊي مورائي شامل آهن.

چنائي ۾ ايم. اي. چدمبرم اسٽيڊيم، ڀارت جي قديم ترين ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ

ڪرڪيٽ رياست جي سڀ کان مشهور راند آهي. 1916ع ۾ قائم ڪيل ايم. اي. چدمبرم اسٽيڊيم ڀارت جي قديم ترين ڪرڪيٽ اسٽيڊيمن مان هڪ آهي ۽ هتي ڪرڪيٽ عالمي ڪپ جي ڪيترن ئي مقابلن جون ميچون کيڏيون ويون آهن. 1987ع ۾ قائم ڪيل ايم آر ايف پيس فائونڊيشن چنائي ۾ قائم تيز بالنگ جي تربيت جو ادارو آهي. چنائي انڊين پريميئر ليگ جي ڪامياب ترين ٽيمن مان هڪ چنائي سپر ڪنگز جو گهر آهي، ۽ شهر 2011ع، 2012ع ۽ 2024ع جي مقابلن دوران فائنلن جي ميزباني پڻ ڪئي. فٽبال پڻ مشهور آهي؛ انڊين سپر ليگ ملڪ جي اهم ڪلب مقابلن مان هڪ آهي ۽ چنائيين ايف سي رياست جي نمائندگي ڪري ٿي.

چنائي ۽ ڪوئمبٽور سميت وڏن شهرن ۾ گهڻ-مقصد راندين جا ميدان موجود آهن، جتي فٽبال ۽ ايٿليٽڪس جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. چنائي ۾ والي بال، باسڪيٽ بال، ڪٻڊي ۽ ٽيبل ٽينس لاءِ گهڻ-مقصد بند راندين جو مرڪز پڻ موجود آهي. چنائي 1995ع جي ڏکڻ ايشيائي راندين جي ميزباني ڪئي. تامل ناڊو هاڪي ايسوسيئيشن رياست ۾ هاڪي جو انتظام ڪندڙ ادارو آهي، جڏهن ته چنائي جو ميئر راڌاڪرشنن اسٽيڊيم 2005ع جي مردن جي چيمپيئنز ٽرافي ۽ 2007ع جي مردن جي ايشيا ڪپ سميت بين الاقوامي هاڪي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي.

1846ع ۾ قائم ڪيل مدراس بوٽ ڪلب ۽ 1911ع ۾ قائم ڪيل رائل مدراس ياٽ ڪلب چنائي ۾ ٻيڙين جي ڊوڙ، چپو هلائڻ ۽ ڪينوئنگ جهڙين راندين کي هٿي ڏين ٿا. 1990ع ۾ کوليل مدراس موٽر ريس ٽريڪ ڀارت جو پهريون مستقل موٽر ريسنگ سرڪٽ هو ۽ هتي فارمولا ريسنگ جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪوئمبٽور کي اڪثر ”ڀارت جو موٽر اسپورٽس مرڪز“ ۽ ”ڀارتي موٽر اسپورٽس جو پٺاڻو“ سڏيو ويندو آهي، ۽ هتي ڪاري موٽر اسپيڊ وي، فارمولا 3 درجي جو ريسنگ سرڪٽ، واقع آهي. گهوڙن جي ڊوڙ گنڊي ريس ڪورس ۾ منعقد ٿئي ٿي، جڏهن ته رياست ۾ 18 سوراخن وارا ٽي گولف ميدان آهن: ڪاسموپوليٽن ڪلب، جمخانا ڪلب ۽ ڪوئمبٽور گولف ڪلب.

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary". Deccan Chronicle. Tamil Nadu. 23 ڊسمبر 2016. اصل نسخو مان 1 جنوري 2017 تي محفوظ ڪيل. 31 ڊسمبر 2016 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  2. ↑ "Rajendran is new DGP". thehindu.com. 18 October 2016 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: line feed اکر in |title= at position 13 (مدد)
  3. ↑ "Census of india 2011" (PDF). Government of India. اصل نسخو (PDF) مان 13 نومبر 2013 تي محفوظ ڪيل. 6 جنوري 2014 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  4. ↑ "Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19" (PDF). PRS Legislative Research. اصل نسخو (PDF) مان 2 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2019 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: |archive-date= / |archive-url= timestamp mismatch; 1 مارچ 2018 suggested (مدد); Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  5. ↑ "MOSPI Gross State Domestic Product". Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India. 1 March 2019. 9 June 2019 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 "52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015)" (PDF). Ministry of Minority Affairs (Government of India). 29 مارچ 2016. ص. 132. اصل نسخو (PDF) مان 25 مَئي 2017 تي محفوظ ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  7. ↑ "Sub-national HDI – Area Database". Global Data Lab (انگريزي ۾). Institute for Management Research, Radboud University. اصل نسخو مان 23 سيپٽمبر 2018 تي محفوظ ڪيل. 25 سيپٽمبر 2018 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  8. ↑ "censusindia.gov.in" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 19 اپريل 2016 تي محفوظ ڪيل. 2 سيپٽمبر 2014 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  9. ↑ "Sex ratio of Tamil Nadu". Census of India. اصل نسخو مان 27 فيبروري 2014 تي محفوظ ڪيل. 27 فيبروري 2014 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  10. ↑ Tamil Nadu Legislative Assembly history 2012.
  11. ↑ Zvelebil, Kamil V. (1973). The smile of Murugan: on Tamil literature of South India. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.
  12. ↑ "Venkadam to Kumari". Dina Mani (تامل ۾). January 2011. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  13. ↑ "History of Ancient Tamilakam" (تامل ۾). Tamil Virtual University. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  14. ↑ "Cilappatikaram" (تامل ۾). Tamil Virtual University. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  15. ↑ "Cilappatikaram" (تامل ۾). Dinamalar. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  16. ↑ "Kambaramayanam" (تامل ۾). Tamil Concordance. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  17. ↑ "Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances". 31 January 2018. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  18. ↑ "Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them?". The Washington Post. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  19. ↑ "Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution". The Times of India. 1 January 2006. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  20. ↑ T, Saravanan (22 February 2018). "How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script". {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  21. ↑ "the eternal harappan script". Open magazine. 27 November 2014. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  22. ↑ Shekar, Anjana (21 August 2020). "Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us?". The News Minute. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  23. ↑ "A rare inscription". The Hindu. 1 July 2009. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  24. ↑ "Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum". The Hindu. 19 February 2023. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  25. ↑ Jesudasan, Dennis S. (20 September 2019). "Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study". The Hindu. ISSN 0971-751X. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  26. ↑ Dr. Anjali (2017). Social and Cultural History of Ancient India. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.
  27. ↑ "Three Crowned Kings of Tamilakam". National Geographic Society. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  28. ↑ Singh, Upinder (2008). From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.
  29. ↑ Kamil Zvelebil (1991). "Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature". Archiv Orientální. 59: 345–359.
  30. ↑ "The Edicts of King Ashoka". Colorado State University. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  31. ↑ Neelakanta Sastri, K.A. (1955). A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.
  32. ↑ "The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile". Gastronomica 7. 26 October 2021.
  33. ↑ Chakrabarty, D.K. (2010). The Geopolitical Orbits of Ancient India. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.
  34. ↑ T.V. Mahalingam (1981). Proceedings of the Second Annual Conference. South Indian History Congress. pp. 28–34.
  35. ↑ S. Sundararajan. Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure. Navrang, 1991. p. 233.
  36. ↑ Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). Tamil Culture as Revealed in Tirukkural. p. 137.
  37. ↑ Gopalan, Subramania (1979). The Social Philosophy of Tirukkural. p. 53.
  38. ↑ Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar. Oxford University Press. p. 333.
  39. ↑ Francis, Emmanuel (28 October 2021). "Pallavas". The Encyclopedia of Ancient History. ص. 1–4. doi:10.1002/9781119399919.eahaa00499.
  40. ↑ "Group of Monuments at Mahabalipuram". UNESCO World Heritage Centre. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  41. ↑ "Pandya dynasty". Encyclopedia Britannica. {{cite encyclopedia}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  42. ↑ Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). The Pallavas. Asian Educational Services. p. 83.
  43. ↑ Biddulph, Charles Hubert (1964). Coins of the Cholas. Numismatic Society of India. p. 34.
  44. ↑ John Man (1999). Atlas of the year 1000. Harvard University Press. p. 104.
  45. ↑ Singh, Upinder (2008). From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education. p. 590.
  46. ↑ Thapar, Romila (2003). The Penguin History of Early India. pp. 364–365.
  47. ↑ Singh, Upinder (2008). From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education. p. 590.
  48. ↑ "Great Living Chola Temples". UNESCO. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  49. ↑ Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). South India and her Muhammadan Invaders. Chennai: Oxford University Press. p. 44.
  50. ↑ Sen, Sailendra Nath (1999). Ancient Indian History and Civilization. p. 458.
  51. ↑ "Meenakshi Amman Temple". Britannica. 30 November 2023. {{cite encyclopedia}}: |access-date= requires |url= (مدد)
  52. ↑ Cynthia Talbot (2001). Precolonial India in Practice. Oxford University Press. pp. 281–282.
  53. ↑ Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). Beyond Turk and Hindu. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.
  54. ↑ Srivastava, Kanhaiya L (1980). The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526. p. 202.
  55. ↑ "Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world". A Social History of the Deccan, 1300–1761. 2005. ص. 78–104.
  56. ↑ Eugene F. Irschick (1969). Politics and Social Conflict in South India. p. 8.
  57. ↑ Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). The Nayaks of Madurai. Hyderabad.
  58. ↑ Bayly, Susan (2004). Saints, Goddesses and Kings. Cambridge University Press. p. 48.
  59. ↑ Naravane, M.S. (2014). Battles of the Honourable East India Company. pp. 151, 154–158.
  60. ↑ Ramaswami, N. S. (1984). Political history of Carnatic under the Nawabs. pp. 43–79.
  61. ↑ Tony Jaques (2007). Dictionary of Battles and Sieges: F-O. pp. 1034–1035.
  62. ↑ Subramanian, K. R. (1928). The Maratha Rajas of Tanjore. pp. 52–53.
  63. ↑ "Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal". Indian Institute of Asian Studies. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  64. ↑ "Origin of the Name Madras". Corporation of Madras. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  65. ↑ "Danish flavour". Frontline. 6 November 2009. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  66. ↑ Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). Symbols of Substance. Oxford University Press.
  67. ↑ Roberts J. M. (1997). A short history of the world. p. 277.
  68. ↑ S., Muthiah (21 November 2010). "Madras Miscellany: When Pondy was wasted". The Hindu.
  69. ↑ Tucker, Spencer C. (2010). A global chronology of conflict. p. 756.
  70. ↑ "Seven Years' War: Battle of Wandiwash". History Net. 21 August 2006. {{cite web}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  71. ↑ "Velu Nachiyar, India's Joan of Arc" (Press release). Government of India. {{cite press release}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  72. ↑ Yang, Anand A (2007). "Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India". The Journal of Asian Studies 66 (4): 881–896. https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_2007-11_66_4/page/881.
  73. ↑ Caldwell, Robert (1881). A Political and General History of the District of Tinnevelly. pp. 195–222.
  74. ↑ Radhey Shyam Chaurasia (2002). History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D. p. 94.
  75. ↑ "Madras Presidency". Britannica. {{cite encyclopedia}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  76. ↑ Naravane, M. S. (2014). Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj. pp. 172–181.
  77. ↑ "July, 1806 Vellore". Outlook. 17 July 2006. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  78. ↑ Pletcher, Kenneth. "Vellore Mutiny". Encyclopædia Britannica. {{cite encyclopedia}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  79. ↑ Adcock, C.S. (2013). The Limits of Tolerance. Oxford University Press. pp. 23–25.
  80. ↑ Kolappan, B. (22 August 2013). "The great famine of Madras and the men who made it". The Hindu. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  81. ↑ Sitaramayya, Pattabhi (1935). The History of the Indian National Congress. p. 11.
  82. ↑ Bevir, Mark (2003). "Theosophy and the Origins of the Indian National Congress". International Journal of Hindu Studies 7 (1–3): 14–18.
  83. ↑ "Subramania Bharati: The poet and the patriot". The Hindu. 9 December 2019. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  84. ↑ "An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle". The Hindu. 7 November 2023. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  85. ↑ Andhra State Act, 1953 (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.
  86. ↑ States Reorganisation Act, 1956 (PDF). Parliament of India.
  87. ↑ "Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu". The Hindu. 6 July 2023. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  88. ↑ Sundari, S. (2007). Migrant women and urban labour market: concepts and case studies. p. 105.
  89. ↑ Shoba, V. (14 August 2011). "Chennai says it in Hindi". The Indian Express. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  90. ↑ Krishna, K.L. (September 2004). Economic Growth in Indian States (Report). Indian Council for Research on International Economic Relations.
  91. ↑ Demography of Tamil Nadu (Report). Government of India. {{cite report}}: |access-date= requires |url= (مدد); |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  92. ↑ "List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise". Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu. اصل نسخو مان 24 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 November 2011 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  93. ↑ "About Us". Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu. اصل نسخو مان 22 جنوري 2012 تي محفوظ ڪيل. 13 نومبر 2011 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  94. ↑ "List of Town Panchayats" (PDF). Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu. اصل نسخو (PDF) مان 27 آڪٽوبر 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 نومبر 2011 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  95. ↑ "District Wise Block Maps". Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu. اصل نسخو مان 22 نومبر 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 نومبر 2011 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  96. ↑ "List of District panchayat" (PDF). Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu. اصل نسخو (PDF) مان 27 آڪٽوبر 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 نومبر 2011 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  97. ↑ "Grama Sabha". Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu. اصل نسخو مان 8 نومبر 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 نومبر 2011 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  98. ↑ Hume, Lynne (2020). Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses. Taylor & Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.
  99. ↑ Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). Historical Dictionary of the Tamils. Rowman & Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.
  100. ↑ Pillai, S. Subramania (2019). Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.
  101. ↑ Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). Historical Dictionary of the Tamils. Rowman & Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.
  102. ↑ "Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival". The Indian Express. 5 December 2018.
  103. ↑ "Chennai Sangamam to return after a decade". The Times of India. 30 December 2022.
  104. ↑ Knight, Douglas M. Jr. (2010). Balasaraswati: Her Art and Life. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=تمل_ناڊو&oldid=415071" تان ورتل