ڪيرالا

ڪيرالا
رياست
گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ: نياماسڀا مندرم, ڪتاند (Kuttanad) جا چانورن جا فصل, ڪووالام بيچ، ڪاٿاڪالي, ڪرتب ڏيکاريندڙ , اٿراپيلي آبشار, ٻيڙي وارو گھر
سرڪاري نشان
Nickname(s): خدا جو پنھنجو ملڪ, انڊيا جو مصالحن جو باغ ، ناريلن جي سرزمين
ڪيرالا جو مقام
Coordinates(ٿيروواناٿاپرم): 8.5°N 77°E / 8.5; 77
ملڪ	ڀارت
رياست جو درجو	1956 نومبر 1 (1-11-1956)
گادي	ٿيرووانانٿاپرم
ڪيرالا جا ٽوٽل ضلعا	14
حڪومت
• باڊي	ڪيرالا جي حڪومت
• گورنر	راجندر آرليڪر
• وزيراعلي	پنارايي وجيين (سي پي آء (ايم))
• مقننہ	ھڪ ايواني (141 سيٽون)
• پارليامينٽ ۾ نمائندگي	راجيا سڀا ۾ 9 سيٽون لوڪ سڀا ۾ 20 سيٽون
• ھاء ڪورٽ	ڪيرالا ھاء ڪورٽ ڪوچي
ايراضي
• ڪل	38,863 چورس ڪلوميٽر (15,005 چورس ميل)
ايراضي درجو	پکيڙ ۾ انڊيا جي 22ھين وڏي رياست
آبادي  (2011)
• ڪل	33387677
• درجو	آبادي ۾ انڊيا جي تيرھين وڏي رياست
• ڪثافت	auto في چورس ڪلوميٽر
رهاڪو نالو	ڪيرالائيٽ, ملايالي
GDP (2017–18)
ٻوليون
• سرڪاري	ملايالم
• وڌيڪ ٻوليون	انگريزي
وقتي علائقو	UTC+05:30 (انڊيا جو معياري وقت)
آء ايس او 3166 ڪوڊ	IN-KL
گاڏي رجسٽريشن	KL
ايڇ ڊي آء (2018)	0.784 (High) · انساني ترقي جي اشاريي مطابق انڊيا جي رياستن ۾ پھريون نمبر
خواندگي جي شرح (2011)	94%
انساني جنسي شرح (2011)	1084 ♀/1000 ♂
ويب سائيٽ	kerala.gov.in
علامتون جي علامتون
نشان	ڪيرالا جي مھر
پکي	وڏو ھارنبل
مڇي	سائي ڪورمائيڊ
گل	ڪانيڪونا گل
ميوو	جيڪ فروٽ
حشر	پپيليو ٻڌا
وڻ	ناريل جو وڻ

ڪيرالا(انگريزي: Kerala ) (/ˈkɛrələ/) ڏکڻ انڊياجي ھڪ رياست جيڪا ان جي ڏکڻ اولھ واري مالابار ساحل تي واقع آھي. اھا رياست پھرين نومبر 1956 ۾ اسٽيٽس ري آرگنائيزيشن ايڪٽ تحت ملايالم ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻھن جي علائقن کي گڏائي قائم ڪئي وئي. ھن رياست جي پکيڙ 38,863 چورس ڪلوميٽر (15,005 چورس ميل) آھي. ھن رياست جون حدون اتر ۽ اتر اوڀر ۾ ڪرناٽڪا، اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ تامل ناڊو ۽ اولھ ۾ لڪشادويپ سمنڊ سان ملن ٿيون. 2011 ۾ ان جي مردم شماري 33,387,677 آھي. ھن رياست ۾ 14 ضلعا آهن. رياست جو گاديءَ جو هنڌ ٿيرووانانٿاپرم شھر آھي. سرڪاري زبان ملايالم آھي. ھن علائقي جي پھرين مشھور بادشاھي چيرا شاھي خاندان جي ھئي سن 3000 ق م کان ھي علائقو مصالحا برآمد ڪرڻ جي ڪري مشھور رھندو آيو آھي. انھن مصالحن جو واپار ئي پورچوگيزن کي ھتي وٺي آيو ۽ اھڙي طرح انڊيا ۾ يورپي بيٺڪن جو آغاز ٿيو. انڊيا جي آزادي وقت ھتي ٻہ وڏيون پرنسلي رياستون ھيون جن ۾ ڪيرالا ٽروانڪور رياست ۽ ڪوچين جي بادشاھت شامل آهن. 1949 ۾ انھن ٻنھي کي ملائي ٿيروڪوچي رياست قائم ڪئي وئي. ھن رياست جي اتر ۾ واقع مالابار خطو برٽش انڊيا جي مدراس پريزيڊنسي جو حصو جيڪو پوء ڪيرالا جو حصو بڻايو ويو. ڪيرالا انڊيا جي ٻارھين وڏي معيشت آھي.

نالو

نالي جي اشتقاق

لفظ ڪيرالا جو سڀ کان پراڻو لکيل ذڪر ٽين صدي ق.م. جي هڪ پٿريلي ڪتبي ۾ ڪيرالاپوتو (يعني ”چيرا جو پٽ“) جي صورت ۾ ملي ٿو، جيڪو مورين شهنشاهه اشوڪ (274–237 ق.م.) طرفان ڇڏيل هو ۽ سندس عوامي ڀلائيءَ بابت فرمانن مان هڪ هو. ان وقت هن علائقي جي ٽن رياستن مان هڪ کي قديم تامل ۾ چيرالم سڏيو ويندو هو؛ چيرا ۽ ڪيرا ساڳئي لفظ جون مختلف صورتون آهن. لفظ چيرال ڪيرالا جي بادشاهن جي سڀ کان پراڻي ڄاتل گهراڻي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ۽ اهو قديم تامل ٻوليءَ جي لفظ ”ڍنڍ“ مان نڪتل آهي.

ڪيرالم شايد قديم تامل جي اصطلاح چيريو-الم، يعني ”ٽڪري يا جبل جي لاهي“، يا چيرا الم، يعني ”چيرائن جي سرزمين“، مان نڪتل ٿي سگهي ٿو. هڪ عوامي اشتقاق موجب ڪيرالا جو نالو مليالم جي لفظ ڪيرا، يعني ”ناريل جو وڻ“، ۽ الم، يعني ”زمين“، مان نڪتل آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي معنيٰ ”ناريلن جي سرزمين“ ٿئي ٿي. ناريل جي وڻن جي گهڻائيءَ سبب مقامي ماڻهو رياست لاءِ اهو لقب پڻ استعمال ڪندا آهن.

پرڏيهي واپاري حلقن ۾ ڪيرالا کي متبادل طور مالابار پڻ سڏيو ويندو هو. ڪوسماس انڊيڪوپليوسٽس جي زماني (ڇهين صدي عيسوي) کان ئي عرب ملاحن ڪيرالا کي مالي سڏڻ شروع ڪيو.

ڪيرالم نالو رکڻ

رياست جو نالو بدلائي ڪيرالم رکڻ، جيڪو رياست جو مليالم نالو آهي، بابت گهڻي عرصي کان مطالبا ٿيندا رهيا آهن. سرڪاري طور رياست جو نالو مليالم ۾ ڪيرالم (കേരളം) آهي، جڏهن تہ انگريزيءَ ۾ ان جو نالو ڪيرالا آهي.

ڪيرالا قانون ساز اسيمبلي جون 2024ع ۾ رياست جو نالو ڪيرالا مان بدلائي ڪيرالم ڪرڻ لاءِ اتفاق راءِ سان ٺهراءُ منظور ڪيو؛ ان کان اڳ آگسٽ 2023ع ۾ پڻ اهڙو ئي اتفاق راءِ وارو ٺهراءُ منظور ڪيو ويو هو. پينارائي وجيان، ڪيرالا جي وڏي وزير، ٻنهي ٺهرائن کي پيش ڪيو هو. انهن ٺهرائن ۾ ڀارت جي آئين جي آرٽيڪل 3 تحت رياست جو نالو بدلائڻ جي درخواست ڪئي وئي، جيئن اهو مليالي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري.

ڀارت جي مرڪزي ڪابينا 24 فيبروري 2026ع تي ان تجويز جي منظوري ڏني. ڪابينا جي منظوري کان پوءِ ڀارت جو صدر ڪيرالا (نالي جي تبديلي) بل، 2026ع کي ڀارت جي آئين جي آرٽيڪل 3 جي شرط تحت پنهنجي راءِ ظاهر ڪرڻ لاءِ ڪيرالا قانون ساز اسيمبلي ڏانهن موڪليندو.

ڪيرالا قانون ساز اسيمبليءَ جي منظوري کان پوءِ هي بل ڀارت جي پارليامينٽ ۾ پيش ڪيو ويندو ۽ جيڪڏهن اهو منظور ٿي ويو تہ رياست جو نالو سرڪاري طور ڪيرالم ٿي ويندو.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جي تاريخ

ڏند ڪٿا

پرشورام کي آبادڪارن سان گڏ ورڻ، پاڻيءَ جي هندو ديوتا، کي سمنڊ پوئتي هٽائڻ جو حڪم ڏيندي ڏيکاريندڙ هڪ تصوير

هندو ڏندڪٿا جي دشاوَتار وارين ڪهاڻين موجب، ڪيرالا جي زمين کي ڪهاڙي کڻندڙ جنگجو رشي پرشورام، جيڪو وشنو جو ڇهون اوتار آهي، سمنڊ مان واپس حاصل ڪيو هو. انهيءَ سبب ڪيرالا کي روايتي طور پرشورام ڪشيترم (”پرشورام جي سرزمين“) پڻ سڏيو ويندو آهي.

ڏند ڪٿا موجب، پرشورام پنهنجي ڪهاڙي سمنڊ ڏانهن اڇلائي ۽ پاڻي ان هنڌ تائين پوئتي هٽي ويو، جتي ڪهاڙي وڃي ڪري. اهڙيءَ طرح ظاهر ٿيل زمين گوڪرڻ کان ڪنياڪماري تائين پکڙيل هئي. سمنڊ مان نڪتل اها زمين لوڻياٺي ۽ رهائش جي لائق نہ هئي، تنهنڪري پرشورام نانگن جي راجا واسڪي کي سڏيو، جنهن زمين کي پاڪ ڪرڻ لاءِ مقدس زهر اوڳاڇيو ۽ ان کي زرخيز زمين ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. احترام طور واسڪي ۽ ٻين سڀني نانگن کي ان زمين جا محافظ مقرر ڪيو ويو.

هن ڏند ڪٿا کي سترهين يا ارڙهين صديءَ جي متن ڪيرالولپتي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪري باقاعدي صورت ڏني وئي. ان ۾ ڪيرالا جي شروعاتي ادارن، جهڙوڪ زمين جي مالڪيءَ جي نظام ۽ انتظاميا، جي ابتدا کي پرشورام جي ڪهاڻيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. وچئين دور ۾ چيرا بادشاهه چينگٽوان شايد پرشورام واري روايت جي پيروي ڪندي سمنڊ تي پنهنجي بالادستيءَ جي علامت طور پنهنجو نيزو سمنڊ ۾ اڇلايو هو.

ڪيرالا سان لاڳاپيل هڪ اهم پراڻڪ شخصيت مهابلي آهي، جيڪو هڪ اسُر ۽ مثالي انصاف پسند بادشاهه سمجهيو وڃي ٿو ۽ روايت موجب ڪيرالا مان ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو هو. هن جنگ ۾ ديوائن کي شڪست ڏئي کين جلاوطن ڪري ڇڏيو. ان تي ديوائن وشنو کان مدد گهري، جنهن پنهنجو پنجون اوتار وامن اختيار ڪيو ۽ نظم بحال ڪرڻ لاءِ مهابلي کي پاتال ڏانهن موڪلي ڇڏيو. مشهور عقيدي موجب مهابلي هر سال هڪ ڀيرو ڪيرالا موٽي ايندو آهي، جنهن جي ياد ۾ اونم جو تهوار ملهايو ويندو آهي.

متسيه پراڻ، جيڪو ارڙهن پراڻن مان سڀ کان قديم پراڻن مان هڪ آهي، متسيه، جيڪو وشنو جو پهريون اوتار آهي، ۽ بادشاهه منو، جيڪو پهريون انسان ۽ علائقي جو حڪمران هو، جي ڪهاڻيءَ کي ڪيرالا ۽ تامل ناڊو جي ملايا جبلن ۾ بيان ڪري ٿو.

قبل از تاريخ

نئين پٿر جي دور جي ماڻهن پاران مرايور ۾ اڏيل هڪ ڊولمين

موجوده ڪيرالا جو هڪ وڏو حصو قديم زماني ۾ سمنڊ هيٺ ٻڏل رهيو هجي، ائين سمجهيو وڃي ٿو. چنگناشيري جي ويجهو سامونڊي جاندارن جا پنڊ پهڻ ملڻ هن مفروضي جي حمايت ڪن ٿا.

ڪيرالا ۾ قبل از تاريخ دور جي آثار قديمه وارين دريافتن ۾ اڊوڪي ضلعي جي مرايور واري علائقي جا نئين پٿر جي دور جا ڊولمين شامل آهن. مقامي طور انهن کي مُنيارا چيو وڃي ٿو، جيڪو مُني (تارڪ الدنيا يا رشي) ۽ ارا (ڊولمين) مان نڪتل آهي.

وائناڊ جي ايڊڪل غارن ۾ موجود پٿرن تي اُڪريل نقش نئين پٿر جي دور جا آهن ۽ انهن کي لڳ ڀڳ 6000 ق.م. سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

آثار قديمه جي اڀياسن ۾ سڄي علائقي اندر وچ پٿر جي دور، نئين پٿر جي دور ۽ وڏن پٿرن واري دور جا ماڳ سڃاتا ويا آهن.

انهن دريافتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم ڪيرالا جي سماج ۽ ثقافت جي اوسر قديم پٿر جي دور کان شروع ٿي ۽ وچ پٿر جي دور، نئين پٿر جي دور ۽ وڏن پٿرن واري دور تائين جاري رهي.

پرڏيهي ثقافتن سان رابطن پڻ هن ثقافتي اوسر ۾ ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه مورخن موجب ڪانسي جي دور جي پڇاڙيءَ ۽ لوهه جي دور جي شروعات ۾ هن علائقي جا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان ممڪن لاڳاپا پڻ رهيا هوندا.

قديم تاريخ

ريشم رستي جو نقشو؛ مصالحن جو واپار سامونڊي رستن (نيري رنگ ۾) وسيلي ٿيندو هو.

سوميري دستاويزن موجب ڪيرالا گهٽ ۾ گهٽ 3000 ق.م. کان مصالحن جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ علائقو رهيو آهي، ۽ ان کي اڄ به ”مصالحن جو باغ“ يا ”ڀارت جو مصالحن جو باغ“ سڏيو ويندو آهي.

هن علائقي جي مصالحن ٽين ۽ ٻي هزارين ق.م. دوران قديم بابلي، اشوري ۽ مصري واپارين کي مالابار جي سامونڊي ڪناري ڏانهن ڇڪيو. انهيءَ دور ۾ عربن ۽ فينيقين پڻ ڪيرالا سان واپاري لاڳاپا قائم ڪيا.

شهنشاهه اشوڪ جي دور ۾ ڪيرالاپوترا جي سرزمين ڏکڻ ڀارت جي چئن آزاد بادشاهتن مان هڪ هئي؛ ٻيون ٽي چولا، پانڊيا ۽ ستياپوترا بادشاهتون هيون. عالمن جي عام راءِ موجب ڪيرالاپوترا چيرائن جو ٻيو نالو هو، جيڪي ڪيرالا ۾ قائم سڀ کان پراڻن وڏن حڪمران گهراڻن مان هئا.

ڏکڻ جون اهي سرزمينون ڪنهن زماني ۾ هڪ گڏيل ٻولي ۽ ثقافتي ڍانچي جون حصيدار هيون ۽ هي علائقو تاريخي طور تاملڪم جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. جڏهن تہ چيرا موجوده ڪيرالا جي گهڻي حصي تي حڪمراني ڪندا هئا، علائقي جو ڏاکڻو ڇيڙو پانڊين جي قبضي هيٺ هو. پانڊين جي هڪ واپاري بندرگاهه کي ڪجهه قديم مغربي ماخذن ۾ نيلسنڊا (يا نياڪنڊي) جي نالي سان سڃاتو ويو آهي.

بعد ۾ علائقي جو اقتدار واري واري سان پانڊين، چيرائن ۽ چولن جي هٿن ۾ رهيو. آي ۽ موشيڪا قديم ڪيرالا جا ٻه ٻيا حڪمران گهراڻا هئا، جيڪي ترتيبوار چيرا علائقي جي ڏکڻ ۽ اتر ۾ قائم هئا.

ق.م. جي آخري صدين تائين ڪيرالا جو سامونڊي ڪنارو يوناني ۽ رومي واپار، خاص طور ڪاري مرچ جي واپار، جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو هو. چيرائن جا قديم چين، اولهه ايشيا، مصر، يونان ۽ رومي سلطنت سان واپاري لاڳاپا هئا. پرڏيهي واپاري دستاويزن ۾ هن علائقي کي مالي يا مالابار سڏيو ويندو هو. ان وقت جي اهم بندرگاهن ۾ موزيرس، برڪرائي ۽ نيلسنڊا شامل هئا. روم ۽ ڪيرالا جي سالياني واپار جي ماليت جو اندازو پنج ڪروڙ سيسٽرشس لڳايو ويو آهي.

همعصر سنگم ادب ۾ بيان ٿيل آهي تہ رومي جهاز سون سان ڀرجي موزيرس پهچندا هئا ۽ ان جي بدلي ڪاري مرچ کڻي ويندا هئا. مون سون جي هوائن جي مدد سان ڪيرالا پهچندڙ شروعاتي مغربي واپارين مان سائيزيڪس جو يوڊوڪسس پڻ هو، جنهن لڳ ڀڳ 118 يا 166 ق.م. ۾ مصر جي هلينستي بطلمي گهراڻي جي بادشاهه بطليموس اٺين جي سرپرستيءَ هيٺ هي سفر ڪيو. علائقي جي بندرگاهي شهرن ۾ رومي مرڪزن، جن ۾ آگسٽس جو هڪ مندر ۽ رومي فوجين لاءِ ڇانوڻيون شامل هيون، جو ذڪر ٽيبيولا پوئٽنگريانا ۾ ملي ٿو، جيڪو رومي ڪرسس پبلڪس جي رستن جو واحد محفوظ ٿيل نقشو آهي.

اولهه ايشيا ۽ ڏکڻ يورپ جي واپارين ڪيرالا جي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز ۽ آباديون قائم ڪيون. ڪيرالا سان يهودين جا لاڳاپا 573 ق.م. کان قائم هجڻ جو خيال ڪيو وڃي ٿو.

عرب واپارين جا ڪيرالا سان گهٽ ۾ گهٽ چوٿين صدي ق.م. کان لاڳاپا هئا؛ هيروڊوٽس (484–413 ق.م.) لکيو تہ عربن پاران ڪيرالا مان آندل شيون عدن ۾ يهودين کي وڪرو ڪيون وينديون هيون. انهن عرب واپارين مقامي برادرين ۾ شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ مسلمان ماپيلا برادري وجود ۾ آئي.

چوٿين صدي عيسويءَ ۾ ڪجهه عيسائي فارس مان لڏي آيا ۽ اڳ موجود شامي عيسائي برادري سان شامل ٿيا، جيڪا پنهنجي شروعات پهرين صدي عيسويءَ ۾ ٿامس رسول جي تبليغي سرگرمين سان ڳنڍي ٿي.

ماپيلا جو اصطلاح اصل ۾ معزز پرڏيهي مهمانن لاءِ اعزازي لقب طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو يهودي، شامي عيسائي ۽ مسلمان مهاجرن جي اولاد سان لاڳاپيل ٿي ويو؛ اهڙيءَ طرح ترتيبوار يهودا ماپيلا، نصراني ماپيلا ۽ مسلمان ماپيلا جا اصطلاح رائج ٿيا.

انهن برادرين جي روايتن موجب، ڀارت جون ڪجهه شروعاتي مذهبي عبادتگاهون ڪيرالا ۾ قائم ڪيون ويون. انهن ۾ سينٽ ٿامس عيسائين جا گرجا گهر، چيرامن جمعه مسجد، جيڪا روايت موجب 629ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين مسجد سمجهي وڃي ٿي، ۽ 1568ع ۾ تعمير ٿيل پرديسي سيناگاگ شامل آهن، جيڪو دولت مشترڪه ۾ اڄ تائين فعال سڀ کان پراڻو يهودي عبادت خانو آهي.

وچيون دور

سينٽ ٿامس عيسائين کي ڏنل ٿريسَپلي ٽامي جون تختيون، جيڪي ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون تہ ڪولاشيڪھرا دور ۾ واپاري انجمنن ۽ واپاري جماعتن معيشت ۽ سماجي زندگيءَ ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو.

ٻي چيرا بادشاهت (تقريباً 800–1102ع)، جيڪا مهوڊيپورم جي ڪولاشيڪھرا گهراڻي جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، ڪولاشيڪھرا ورمن قائم ڪئي. هن بادشاهت جي حدن ۾ موجوده ڪيرالا جو گهڻو حصو ۽ هاڻوڪي تامل ناڊو جا ڪجهه علائقا شامل هئا. ڪولاشيڪھرا دور جي شروعاتي مرحلي ۾ ناگرڪوئل کان تروولا تائين ڏاکڻي علائقي تي آي گهراڻي جو قبضو هو. پر ڏهين صديءَ تائين آي گهراڻو پنهنجي طاقت وڃائي ويٺو ۽ اهو علائقو ڪولاشيڪھرا بادشاهت ۾ شامل ٿي ويو.

ڪولاشيڪھرا حڪمرانيءَ هيٺ ڪيرالا خوشحاليءَ جو دور ڏٺو، جنهن دوران فن، ادب، واپار ۽ هندومت جي ڀڳتي تحريڪ ۾ نمايان ترقي ٿي. انهيءَ دور ۾، خاص طور ٻوليءَ جي الڳ اوسر جي نتيجي ۾، تامل ثقافت کان ڌار هڪ مخصوص ڪيرالي سڃاڻپ اُڀرڻ شروع ٿي.

انتظامي مقصدن لاءِ بادشاهت کي صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن تي مقامي سردار، جن کي ناڊووازي چيو ويندو هو، حڪمراني ڪندا هئا. هر صوبي کي وري ديسم نالي ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهايو ويندو هو، جن جي نگراني ديساوازي ڪندا هئا.

يارهين صديءَ ۾ چيرائن ۽ چولن وچ ۾ لڳاتار تڪرارن سبب ڪيرالا جي بندرگاهن وسيلي ٿيندڙ پرڏيهي واپار ۾ خلل پيو. انهيءَ عرصي دوران ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم، جيڪي اڳ هندومت سان گڏ علائقي ۾ موجود هئا، زوال پذير ٿيا ۽ نيٺ ڪيرالا مان تقريباً ختم ٿي ويا. سماجي ڍانچو وڌيڪ سخت ٿيندو ويو ۽ ذات پات جون ورهاستون وڌيڪ گهريون ٿي ويون.

ڪولاشيڪھرا گهراڻي جو اقتدار آخرڪار 1102ع ۾ پوئين پانڊين ۽ پوئين چولن جي گڏيل حملي کان پوءِ ختم ٿي ويو. چوڏهين صديءَ ۾ ڏاکڻي ويناد بادشاهت جي حڪمران روي ورما ڪولاشيڪھرا (حڪومت 1299–1314ع) ٿوري عرصي لاءِ ڏکڻ ڀارت جي وڏي حصي تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي.

سندس وفات کان پوءِ مضبوط مرڪزي اقتدار نه هجڻ سبب علائقو لڳ ڀڳ ٽيهه ننڍين، هڪ ٻئي سان اڪثر جنگ ڪندڙ رياستن ۾ ورهائجي ويو. انهن مان اتر ۾ ساموٿري (زامورين) جي بادشاهت، ڏکڻ ۾ ويناد ۽ وچئين علائقي ۾ ڪوچي سڀ کان وڌيڪ طاقتور هيون.

ارڙهين صديءَ ۾ ٽراوانڪور جي بادشاهه انيزم ترونال مارٿانڊ ورما فوجي مهمن جو هڪ سلسلو شروع ڪيو ۽ اتر ڪيرالا تائين علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ٽراوانڪور کي خطي جي غالب طاقت بڻائي ڇڏيو. ڪوچي جي حڪمران امن جي درخواست ڪئي، جڏهن تہ مالابار جو علائقو آخرڪار سڌو سنئون برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو ۽ 1947ع ۾ ڀارت جي آزادي تائين برطانوي حڪومت هيٺ رهيو.

نوآبادياتي دور

واسڪو ڊي گاما جو ڪيرالا پهچڻ وارو سامونڊي رستو، نقشي ۾ ڪاري ليڪ سان ڏيکاريل آهي.

وچئين دور جي پوئين صدين ۾ عرب واپارين هندي سمنڊ ۾ مصالحن جي سامونڊي واپار تي بالادستي قائم ڪري ورتي هئي. اها بالادستي يورپي دريافتن جي دور ۾ چئلينج ٿيڻ لڳي، جڏهن مصالحن، خاص طور ڪارن مرچن جو واپار، يورپي تجارتي سرگرمين جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.

پندرهين صديءَ تائين پورچوگيزن اوڀر ڏانهن ويندڙ سامونڊي واپاري رستن تي پنهنجو ضابطو قائم ڪرڻ شروع ڪيو. ان سلسلي جي اهم ترين واقعي طور 1498ع ۾ واسڪو ڊي گاما ڪوزيڪوڊ (ڪاليڪٽ) جي ويجهو ڪپاڊ پهتو. ڪوزيڪوڊ جي ساموٿري پورچوگيزن کي پنهنجي رعيت سان واپار ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن کان پوءِ هنن اتي هڪ خوشحال واپاري ڪوٺي ۽ قلعو قائم ڪيو.

پر جڏهن پورچوگيزن ساموٿري جي سرپرستيءَ هيٺ واپار ڪندڙ عرب واپارين تي حملا ڪيا تہ ٻنهي ڌرين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. پورچوگيزن ساموٿري ۽ ڪوچي جي راجا وچ ۾ هلندڙ رقابت مان فائدو وٺندي ڪوچي سان اتحاد قائم ڪيو. 1505ع ۾ جڏهن فرانسسڪو ڊي الميڊا کي پورچوگيزي هندستان جو وائسراءِ مقرر ڪيو ويو تہ هن پنهنجو مرڪز ڪوزيڪوڊ بدران فورٽ ڪوچي (فورٽ ايمانوئيل) ۾ قائم ڪيو. سندس انتظام هيٺ پورچوگيزن مالابار ڪناري تي ڪيترائي قلعا اڏي پنهنجو اثر وڌيڪ مضبوط ڪيو.

انهن ڪاميابين باوجود پورچوگيزن کي ساموٿري جي سامونڊي فوج طرفان سخت مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو، خاص طور ڪوزيڪوڊ جي سامونڊي اميرن ڪنجالي مراڪرن جي اڳواڻيءَ ۾، جن پورچوگيزن خلاف اثرائتيون سامونڊي مهمون هلايون. انهيءَ مزاحمت نيٺ پورچوگيزن کي معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. 1571ع ۾ ساموٿري جي فوجن چاليام قلعي جي جنگ ۾ پورچوگيزن کي شڪست ڏني، جيڪا خطي ۾ پورچوگيزي ارادن لاءِ هڪ وڏو ڌڪ ثابت ٿي.

پورچوگيزن جي جاءِ آخرڪار ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني والاري، جنهن ڪوزيڪوڊ ۽ ڪوچي وچ ۾ هلندڙ تڪرارن مان فائدو وٺندي علائقي جي واپار تي پنهنجو ضابطو قائم ڪيو. پر ڊچن کي پڻ فوجي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن ۾ سڀ کان نمايان مزاحمت ٽراوانڪور شاهي خاندان جي مارٿانڊ ورما ڪئي. 1741ع ۾ ڪولاچيل جي جنگ ۾ ڊچن کي فيصلائتي شڪست ملي. ان کان پوءِ 1753ع ۾ ماويليڪرا جو معاهدو ٿيو، جنهن تحت ڊچن کي علائقي جي سياسي معاملن کان پاسيرو ٿيڻو پيو ۽ سندن ڪردار گهڻو ڪري واپار تائين محدود ٿي ويو. مارٿانڊ ورما پنهنجون فوجي مهمون جاري رکيون ۽ ٽراوانڪور کي ڪيرالا جي سڀ کان طاقتور رياست بڻائي ڇڏيو.

1766ع ۾ ميسور جي حڪمران حيدر علي اتر ڪيرالا تي حملو ڪيو. سندس پٽ ۽ جانشين ٽيپو سلطان وڌندڙ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف فوجي مهمون هلايون. اهي مقابلا چئن اينگلو-ميسور جنگين مان ٻن جنگين جو سبب بڻيا.

1790ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ٽيپو سلطان کي مالابار ضلعو ۽ ڏکڻ ڪنارا انگريزن حوالي ڪرڻا پيا، ۽ اهي علائقا 1792ع ۾ برطانوي هندستان جي مدراس پريزيڊنسي ۾ شامل ڪيا ويا. برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني 1791ع ۾ ڪوچي ۽ 1795ع ۾ ٽراوانڪور سان پڻ خراج ڀريندڙ اتحادي معاهدا قائم ڪيا. ارڙهين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين سڄو ڪيرالا يا تہ سڌيءَ ريت انگريزن جي انتظام هيٺ اچي چڪو هو يا سندن بالادستي قبول ڪري چڪو هو.

ويهين صديءَ ۾ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ دوران ڪيرالا ڪيترين اهم بغاوتن ۽ تحريڪن جو مرڪز رهيو. انهن مان سڀ کان نمايان 1921ع جي مالابار بغاوت هئي، جنهن ۾ مالابار علائقي جي ماپيلا مسلمانن هندو زميندارن ۽ برطانوي نوآبادياتي اختيارين خلاف بغاوت ڪئي.

انهيءَ عرصي دوران سماجي سڌارن جون تحريڪون پڻ زور وٺنديون ويون، خاص طور اهي تحريڪون جيڪي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتيازي سلوڪ کي چئلينج ڪري رهيون هيون. انهن سڌارن ۾ هڪ اهم سنگ ميل 1936ع ۾ ٽراوانڪور جو مندر داخلا اعلان هو، جنهن هيٺين ذاتين سان واسطو رکندڙ هندن کي انهن مندرن ۾ داخل ٿيڻ جو حق ڏنو، جيڪي اڳ رڳو مٿين ذاتين لاءِ مخصوص هئا.

ڀارت جي رياست

1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ، جڏهن برطانوي هندستان کي آزاد خودمختيار رياستن ڀارت ۽ پاڪستان ۾ ورهايو ويو، تڏهن ٽراوانڪور ۽ ڪوچي جون نوابي رياستون ڀارتي اتحاد ۾ شامل ٿي ويون. 1 جولاءِ 1949ع تي ٻنهي رياستن کي ملائي ٽراوانڪور-ڪوچين رياست قائم ڪئي وئي.

1 نومبر 1956ع تي مدراس رياست جي ڏکڻ ڪنارا ضلعي مان ڪاسرگوڊ تعلقو، مدراس رياست جو مالابار ضلعو—سواءِ نيلگيرس ضلعي جي گڊالور تعلقي، لڪشديپ، ٽاپ سلپ ۽ اناڪٽي جي اوڀر ۾ واقع اٽاپاڊي ٻيلي جي—۽ ٽراوانڪور-ڪوچين رياست کي گڏ ڪري نئين ڪيرالا رياست قائم ڪئي وئي. ٽراوانڪور-ڪوچين جا چار ڏاکڻيان تعلقا، يعني موجوده ڪنياڪماري ضلعو ۽ شينڪوٽائي وارو علائقو، ان مان ڌار ڪري تامل ناڊو ڏانهن منتقل ڪيا ويا. هيءَ نئين رياست رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع تحت قائم ڪئي وئي.

1957ع ۾ نئين قائم ٿيل ڪيرالا قانون ساز اسيمبلي جي پهرين چونڊن کان پوءِ اي. ايم. ايس. نمبودريپاد جي اڳواڻيءَ ۾ ڪميونسٽ حڪومت قائم ٿي. اها دنيا جي شروعاتي حڪومتن مان هڪ هئي، جنهن ۾ ڪميونسٽ پارٽي جمهوري چونڊن وسيلي اقتدار ۾ آئي؛ ان کان اڳ 1945ع ۾ سان مارينو جي جمهوريه ۾ ڪميونسٽن چونڊن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جي جاگرافي

انامودي، ڏکڻ ڀارت جي سڀ کان اوچي چوٽي.

واياناد جي جابلو علائقن ۾ چانهه ۽ ڪافي پيدا ڪئي وڃي ٿي.

ويمباناڊ ڍنڍ، ڪيرالا جي پٺاڻن پاڻين جو هڪ حصو، ڀارت جي سڀ کان ڊگهي ڍنڍ آهي.

پوناني جو سامونڊي ڪنارو.

ڪيرالا رياست لڪاديو سمنڊ ۽ اولهندي گهاٽ جي وچ ۾ واقع آهي. هيءَ رياست 8°18′ کان 12°48′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°52′ کان 77°22′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. ڪيرالا جي آبهوا گهميل استوائي برساتي ٻيلن واري آهي ۽ هتي ڪڏهن ڪڏهن سامونڊي طوفان پڻ اچن ٿا. رياست جو سامونڊي ڪنارو 590 ڪلوميٽر (370 ميل) ڊگهو آهي، جڏهن تہ ان جي ويڪر مختلف هنڌن تي 11 کان 121 ڪلوميٽر (7 کان 75 ميل) تائين آهي.

جاگرافيائي لحاظ کان ڪيرالا کي آبهوا جي لحاظ کان ٽن ڌار ڌار علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اوڀر وارا مٿانهان علائقا، جيڪي اڻانگا، ٿڌا ۽ جابلو آهن؛ وچ وارا علائقا، جيڪي لهرائيندڙ ٽڪرين تي مشتمل آهن؛ ۽ اولهه وارا هيٺانهان علائقا، جيڪي سامونڊي ڪناري جي ميداني پٽيءَ تي مشتمل آهن. ڪيرالا جي زمين جو وڏو حصو پري ڪيمبرين ۽ پليسٽوسين دورن جي ارضياتي بناوتن مان ٺهيل آهي. 1341ع ۾ ڪيرالا ۾ آيل هڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏ علائقي جي زميني بناوت کي وڏي پيماني تي تبديل ڪري ڇڏيو ۽ ان جي تاريخ تي پڻ اثر وڌو؛ انهيءَ ٻوڏ جي نتيجي ۾ مصالحن جي واپار لاءِ هڪ قدرتي بندرگاهه پڻ وجود ۾ آيو.

ڪيرالا جو اوڀر وارو علائقو اوچن جبلن، کاهين ۽ گهري ڪٽيل وادين تي مشتمل آهي، جيڪي اولهندي گهاٽ جي برساتي ڇانوَ واري علائقي جي اولهه ۾ واقع آهن. ڪيرالا جون اولهه طرف وهندڙ 41 نديون ۽ اوڀر طرف وهندڙ ٽي نديون هن ئي علائقي مان نڪرن ٿيون. اولهندي گهاٽ جبلن جي هڪ ديوار وانگر آهن، جيڪا رڳو پالڪڪاد جي ويجهو ٽٽي ٿي، جتي پالڪڪاد لڪ واقع آهي.

اولهندي گهاٽ جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,500 ميٽر (4,900 فوٽ) آهي، جڏهن تہ ان جون سڀ کان اوچيون چوٽيون لڳ ڀڳ 2,500 ميٽر (8,200 فوٽ) تائين پهچن ٿيون. اڊوڪي ضلعي ۾ واقع انامودي ڏکڻ ڀارت جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جنهن جي اوچائي 2,695 ميٽر (8,842 فوٽ) آهي.

اولهندي گهاٽ جي جبلن واري سلسلي کي دنيا جي حياتياتي گوناگونيت جي اٺ سڀ کان اهم گرم مرڪزن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو ۽ اهو يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن ۾ پڻ شامل آهي. هن جبلن واري سلسلي جا ٻيلا هماليه جي جبلن کان به پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. اولهندي گهاٽ جي جبلن جي پسمنظر ۾ واقع اٿيراپلي آبشار کي ڀارت جو نياگرا پڻ چيو ويندو آهي. اهو چالاڪودي ندي تي واقع آهي ۽ رياست جو سڀ کان وڏو آبشار آهي.

واياناد ڪيرالا جو واحد پليٽو آهي. واياناد، ملاپورم جي نيلمبور واري چاليار وادي ۽ پالڪڪاد جي اٽاپاڊي وادي جا اوڀريان علائقا نيلگيري حياتياتي ذخيري جا حصا آهن ۽ ميسور پليٽو جي تسلسل ۾ اچن ٿا. اهي علائقا، پاڙيسري ڪرناٽڪ جي ضلعن سان گڏ، قدرتي سون جي ذخيرن لاءِ مشهور آهن.

ڪيرالا جي سامونڊي پٽيءَ ۾ ايلمينائيٽ، مونازائيٽ، ٿوريم ۽ ٽائٽينيم سميت ڪيترائي معدنيات ملن ٿا. ڪروناگاپلي جي سامونڊي پٽي ٿوريم تي مشتمل مونازائيٽ واري واريءَ سبب قدرتي پسمنظري تابڪاري جي بلند سطح لاءِ مشهور آهي. ڪجهه سامونڊي پنچايتن ۾ ٻاهرين تابڪاري جي وچين سطح 4 ملي گري في سال کان وڌيڪ آهي، جڏهن تہ سامونڊي ڪناري جي ڪجهه هنڌن تي اها 70 ملي گري في سال تائين پهچي ٿي.

ڪيرالا جي اولهندي سامونڊي پٽي، اوڀر واري علائقي جي ڀيٽ ۾ نسبتاً هموار آهي. هن علائقي ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل کارن پاڻيءَ وارن واهن، ڍنڍن، دريائي ڇوڙن ۽ ندين جو وسيع ڄار پکڙيل آهي، جنهن کي مجموعي طور ڪيرالا جا پٺاڻا پاڻي چيو وڃي ٿو.

ڪُٽناڊ، جنهن کي ڪيرالا جي چانورن جو پيالو پڻ چيو وڃي ٿو، ڀارت جي سڀ کان گهٽ اوچائيءَ وارو علائقو آهي. اهو دنيا جي انهن ٿورن علائقن مان پڻ هڪ آهي، جتي سمنڊ جي سطح کان هيٺ زمين تي پوک ڪئي وڃي ٿي.

ملڪ جي سڀ کان ڊگهي ڍنڍ ويمباناڊ ڍنڍ ڪيرالا جي پٺاڻن پاڻين جو نمايان حصو آهي. اها الاپوزا ۽ ڪوچي جي وچ ۾ واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ 200 چورس ڪلوميٽر (77 چورس ميل) آهي. ڀارت جي آبي رستن مان لڳ ڀڳ اٺ سيڪڙو ڪيرالا ۾ واقع آهن.

ڪيرالا ۾ ڪُل 44 نديون آهن، جن مان اهم ندين ۾ پيريار 244 ڪلوميٽر (152 ميل)، ڀارتاپوزا 209 ڪلوميٽر (130 ميل)، پمبا 176 ڪلوميٽر (109 ميل)، چاليار 169 ڪلوميٽر (105 ميل)، ڪادلونڊي پوزا 130 ڪلوميٽر (81 ميل)، چالاڪودي پوزا 130 ڪلوميٽر (81 ميل)، والاپٽنم 129 ڪلوميٽر (80 ميل) ۽ اچنڪويل ندي 128 ڪلوميٽر (80 ميل) شامل آهن.

رياست جي ندين جي سراسري ڊيگهه 64 ڪلوميٽر (40 ميل) آهي. گهڻيون نديون ننڍيون آهن ۽ مڪمل طور چؤماسي جي برساتن تي دارومدار رکن ٿيون. ڪيرالا جون نديون ننڍيون هجڻ ۽ انهن وٽ وڏا ڊيلٽا نه هجڻ سبب ماحولياتي تبديلين کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿيون. ندين کي واريءَ جي کوٽائي ۽ آلودگي جهڙن مسئلن کي پڻ منهن ڏيڻو پوي ٿو.

رياست کي قدرتي آفتن، جهڙوڪ زمين کسڪڻ، ٻوڏن ۽ ڏڪار جو خطرو پڻ رهندو آهي. ڪيرالا 2004ع جي هندي سمنڊ واري سونامي کان پڻ متاثر ٿيو. 2018ع ۾ رياست کي لڳ ڀڳ هڪ صديءَ جي بدترين ٻوڏ کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن تہ 2024ع ۾ ڪيرالا پنهنجي تاريخ جي سڀ کان تباهه ڪندڙ زمين کسڪڻ وارن واقعن مان گذريو.

آبهوا

چؤماسي دوران اولهندي گهاٽ مٿان ڇانيل ڪڪر، ڪيرالا.

ڪيرالا ۾ ساليانو لڳ ڀڳ 120 کان 140 ڏينهن برسات پوي ٿي. رياست جي آبهوا گهميل ۽ سامونڊي استوائي نوعيت جي آهي، جنهن تي اونهاري جي ڏکڻ اولهه چؤماسي ۽ سياري جي اتر اوڀر چؤماسي جي موسمي تيز برساتن جو نمايان اثر پوي ٿو. ڪيرالا جي سالياني برسات جو لڳ ڀڳ 65 سيڪڙو حصو جون کان آگسٽ تائين ڏکڻ اولهه چؤماسي دوران پوي ٿو، جڏهن تہ باقي برسات سيپٽمبر کان ڊسمبر تائين اتر اوڀر چؤماسي دوران پوي ٿي.

ڏکڻ اولهه چؤماسي جون گهم سان ڀريل هوائون، ڀارتي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ڇيڙي تائين پهچڻ کان پوءِ اتان جي زميني بناوت سبب ٻن شاخن ۾ ورهائجي وڃن ٿيون: عربي سمنڊ واري شاخ ۽ بنگال جي نار واري شاخ. ڏکڻ اولهه چؤماسي جي عربي سمنڊ واري شاخ سڀ کان پهرين اولهندي گهاٽ سان ٽڪرائجي ٿي، جنهن سبب ڪيرالا ڀارت جي پهرين رياست آهي، جتي ڏکڻ اولهه چؤماسي جون برساتون پهچن ٿيون.

اتر اوڀر چؤماسي دوران هوا جي دٻاءَ جي ورڇ جو نمونو ابتو ٿي وڃي ٿو. هن موسم ۾ اتر ڀارت کان ايندڙ ٿڌيون هوائون بنگال جي نار مان گهم حاصل ڪن ٿيون ۽ ڀارتي اپٻيٽ جي اوڀرندي سامونڊي ڪناري تي برسات وسائين ٿيون. ڪيرالا ۾ اتر اوڀر چؤماسي جو اثر خاص طور رياست جي ڏاکڻن ضلعن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

ڪيرالا ۾ سراسري طور ساليانو 2,923 ملي ميٽر (115 انچ) برسات پوي ٿي. رياست جي نسبتاً خشڪ هيٺانهين علائقن ۾ سالياني برسات رڳو لڳ ڀڳ 1,250 ملي ميٽر (49 انچ) آهي، جڏهن تہ اوڀرندي اڊوڪي ضلعي جي جبلن ۾ ساليانو 5,000 ملي ميٽر (197 انچ) کان وڌيڪ جبلائي برسات پوي ٿي، جيڪا رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.

اوڀرندي ڪيرالا ۾ نسبتاً خشڪ استوائي گهميل ۽ خشڪ آبهوا غالب آهي. اونهاري دوران رياست تي تيز طوفاني هوائن، سامونڊي طوفاني لهرن، سامونڊي طوفان سان لاڳاپيل شديد برساتن، ڪڏهن ڪڏهن ڏڪار ۽ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ جو خطرو رهندو آهي.

روزاني سراسري گرمي پد 19.8 °C کان 36.7 °C جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني سراسري گرمي پد سامونڊي هيٺانهين علائقن ۾ 25.0 کان 27.5 °C، جڏهن تہ اوڀرندي مٿانهين علائقن ۾ 20.0 کان 22.5 °C جي وچ ۾ رهي ٿو.

نباتات ۽ حيوانات

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جي نباتات ۽ حيوانات

سائلنٽ ويلي نيشنل پارڪ

ڪارڊمم هلز پنهنجي حياتياتي گوناگونيت جي ڪري مشهور آهن.

ڪيرالا جي حياتياتي گوناگونيت جو وڏو حصو اولهندي گهاٽ ۾ مرڪوز آهي ۽ اتي محفوظ ڪيو ويو آهي. ارڙهين صديءَ تائين ڪيرالا جي زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿون حصو گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل هو. 2004ع تائين ڀارت ۾ ملندڙ لڳ ڀڳ 15,000 ٻوٽن جي جنسن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪيرالا ۾ موجود هيون. رياست ۾ گلدار ٻوٽن جون لڳ ڀڳ 4,000 جنسون ملن ٿيون، جن مان 1,272 ڪيرالا جون مقامي جنسون، 900 دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ۽ 159 خطري هيٺ آهن.

ڪيرالا ۾ لڳ ڀڳ 9,400 چورس ڪلوميٽر (3,600 چورس ميل) ٻيلن جي ايراضي آهي. انهن ۾ هيٺين ۽ وچين اوچائين تي 3,470 چورس ڪلوميٽر استوائي گهميل سدا ساوا ۽ نيم سدا ساوا ٻيلا، وچين اوچائين تي 4,100 چورس ڪلوميٽر استوائي گهميل پن ڇاڻيندڙ ۽ 100 چورس ڪلوميٽر استوائي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا، جڏهن تہ بلند ترين علائقن ۾ 100 چورس ڪلوميٽر جابلو نيم استوائي ۽ معتدل شولا ٻيلا شامل آهن. مجموعي طور ڪيرالا جي لڳ ڀڳ 24 سيڪڙو ايراضي ٻيلن سان ڍڪيل آهي.

دنيا جي رامسر ڪنوينشن هيٺ درج ڪيل آبي علائقن مان چار — ساستامڪوٽا ڍنڍ، اشٽامودي ڍنڍ، ٿريسور–پوناني ڪول آبي علائقا ۽ ويمباناڊ–ڪول آبي علائقا — ڪيرالا ۾ واقع آهن. ان کان سواءِ وسيع نيلگيري حياتياتي ذخيري جا 1,455.4 چورس ڪلوميٽر (561.9 چورس ميل) ۽ اگستيامالا حياتياتي ذخيري جا 1,828 چورس ڪلوميٽر (706 چورس ميل) پڻ ڪيرالا ۾ واقع آهن.

ويهين صديءَ دوران زراعت لاءِ ٻيلن جي وڏي پيماني تي صفائي ڪئي وئي، جنهن سبب هاڻي باقي بچيل ٻيلن جو وڏو حصو مڪمل وڻ ڪٽائيءَ کان محفوظ ڪيو ويو آهي. اوڀرندي ڪيرالا جا هوا جي رخ ۾ واقع جبل استوائي گهميل ۽ استوائي خشڪ ٻيلن کي پناهه ڏين ٿا، جيڪي اولهندي گهاٽ ۾ عام آهن. دنيا جو سڀ کان پراڻو ساڳوان جو پوکيل ٻيلو، ڪونولي پلاٽ، نيلمبور ۾ واقع آهي.

ڪيرالا جا حيوانات پنهنجي وڏي گوناگونيت ۽ مقامي جنسن جي وڏي تناسب سبب نمايان آهن. رياست ۾ ٿڻائتن جون 118 جنسون ملن ٿيون، جن مان هڪ مقامي جنس آهي؛ پکين جون لڳ ڀڳ 500، مٺي پاڻيءَ جي مڇين جون 189، ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون 173 جنسون، جن مان 10 مقامي آهن، ۽ ٻنهي پاڻيءَ ۽ خشڪيءَ تي رهندڙ جانورن جون 151 جنسون ملن ٿيون، جن مان 36 مقامي آهن.

انهن جانورن ۽ سندن رهائشي ماڳن کي وڏي پيماني تي ماحولياتي تباهيءَ سبب خطرا درپيش آهن، جن ۾ مٽيءَ جو ڪٽاءُ، زمين کسڪڻ، زمين ۽ پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ وڌڻ ۽ قدرتي وسيلن جو بي تحاشا استعمال شامل آهن.

ڪيرالا جي ٻيلن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ وڻن جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ سونوڪيلنگ، ڊالبرگيا ليٽيفوليا، انجيلي، ملوموريڪو، ايريٿرينا ۽ ڪيسيا شامل آهن. ٻين ٻوٽن ۾ بانس، جهنگلي ڪارا مرچ، جهنگلي الائچي، ڪيلمس رتن کجي ۽ خوشبودار ويٽيور گاهه، ويٽيويريا زيزانيوئيڊس، شامل آهن.

ٻيلن ۾ ڀارتي هاٿي، بنگال جو شينهن، ڀارتي چيتو، نيلگيري ٽاهر، عام پام سيوٽ ۽ گرزلڊ جائنٽ اسڪوائرل پڻ ملن ٿا. ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾ بادشاهي نانگ، وائپر، پائٿن ۽ مَگر واڳون شامل آهن.

ڪيرالا جي پکين ۾ مالابار ٽروگن، گريٽ هارن بل، ڪيرالا لافنگ ٿرش، ڊارٽر ۽ سدرن هل مائنا شامل آهن. ڍنڍن، آبي علائقن ۽ آبي رستن ۾ ڪادو، ريڊ لائين ٽارپيڊو بارب، چوٽاچي ۽ نارنگي ڪرومائيڊ (Etroplus maculatus) جهڙيون مڇيون ملن ٿيون.

تازو ڪيرالا جي واداڪارا واري سامونڊي ڪناري تان گڏ ڪيل ٽارڊيگريڊ، جن کي عام طور پاڻيءَ جا رڇ چيو وڃي ٿو، جي هڪ نئين بيان ڪيل جنس کي ڪيرالا رياست جي نالي پٺيان Stygarctus keralensis نالو ڏنو ويو آهي.

علائقا، ضلعا ۽ شهر

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جون انتظامي ورهاستون, ڪيرالا جا ضلعا, ڪيرالا جي روينيو ڊويزنن جي فهرست, ڪيرالا جي تعلقن جي فهرست ۽ڪيرالا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست

پڻ ڏسو: ڪيرالا ۾ مقامي حڪومت

ڪيرالا جا 14 ضلعا

رياست جا 14 ضلعا ڇهن علائقن ۾ ورهايل آهن: اتر مالابار (ڪيرالا جو انتهائي اتر وارو حصو)، ڏکڻ مالابار (اتر-وچ ڪيرالا)، ڪوچي (وچ ڪيرالا)، اتر ٽراونڪور (ڏکڻ-وچ ڪيرالا)، وچ ٽراونڪور (ڏکڻ ڪيرالا) ۽ ڏکڻ ٽراونڪور (ڪيرالا جو انتهائي ڏکڻ وارو حصو). محصول ۽ زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿيندڙ ضلعن کي وڌيڪ 27 روينيو ڊويزنن ۽ 77 تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي. انهن تعلقن کي پنهنجي حدن اندر آبادين تي مالي ۽ انتظامي اختيار حاصل آهن، جن ۾ مقامي زميني رڪارڊ جي سار سنڀال پڻ شامل آهي. ڪيرالا جا تعلقا وڌيڪ 1,674 روينيو ڳوٺن ۾ ورهايل آهن.

ڀارتي آئين ۾ 73هين ۽ 74هين ترميمن کان پوءِ ڪيرالا ۾ مقامي خود حڪومت جا ادارا حڪومت جي ٽئين سطح طور ڪم ڪن ٿا. ڳوٺاڻي انتظام لاءِ 14 ضلعي پنچايتون، 152 بلاڪ پنچايتون ۽ 941 گرام پنچايتون آهن، جڏهن تہ شهري انتظام لاءِ 87 ميونسپالٽيون ۽ ڇهه ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.

ماهي، ڀارت جي پڊوچيري مرڪزي انتظام هيٺ علائقي جو حصو آهي. پڊوچيري کان لڳ ڀڳ 647 ڪلوميٽر (402 ميل) پري هجڻ باوجود، ماهي سامونڊي ڪناري تي واقع هڪ ڌار ٿيل علائقو آهي، جنهن جا زميني رستا ڪيرالا سان گهيريل آهن. ڪنور ضلعو ماهي کي ٽن پاسن کان، جڏهن تہ ڪوزيڪوڊ ضلعو چوٿين پاسي کان گهيري ٿو.

1664ع ۾ ڊچ مالابار جي انتظام هيٺ فورٽ ڪوچي جي ميونسپالٽي قائم ڪئي وئي، جيڪا ڀارتي اپٻيٽ جي پهرين ميونسپالٽي هئي. ارڙهين صديءَ ۾ ڊچ اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ اها ميونسپالٽي ختم ڪئي وئي.

ڪوزيڪوڊ، پالڪڪاد، فورٽ ڪوچي، ڪنور ۽ ٿالاسيري جون ميونسپالٽيون پهرين نومبر 1866ع تي برطانوي هندستان ۾ قائم ڪيون ويون، جنهن ڪري اهي هاڻوڪي ڪيرالا رياست جون پهريون جديد ميونسپالٽيون بڻيون.

ترووننتاپورم ميونسپالٽي 1920ع ۾ قائم ٿي. ٻن ڏهاڪن کان پوءِ، سري چٿيرا ٿيرونال جي حڪمرانيءَ دوران، 30 آڪٽوبر 1940ع تي ترووننتاپورم ميونسپالٽي کي ميونسپل ڪارپوريشن جو درجو ڏنو ويو، جنهن ڪري اها ڪيرالا جي سڀ کان پراڻي ميونسپل ڪارپوريشن آهي. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ قائم ٿيندڙ رياست جي پهرين ۽ مجموعي طور ٻي سڀ کان پراڻي ميونسپل ڪارپوريشن ڪوزيڪوڊ ۾ 1962ع ۾ قائم ڪئي وئي.

ڪيرالا ۾ ڇهه ميونسپل ڪارپوريشنون آهن، جيڪي ترووننتاپورم، ڪوزيڪوڊ، ڪوچي، ڪولم، ٿريسور ۽ ڪنور شهرن جو انتظام هلائين ٿيون. ترووننتاپورم ميونسپل ڪارپوريشن ڪيرالا جي سڀ کان وڏي ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن تہ ڪوچي شهري مجموعو، جنهن کي ڪوچي يو اي پڻ چيو وڃي ٿو، رياست جو سڀ کان وڏو شهري مجموعو آهي.

2007ع ۾ معاشي تحقيقاتي اداري انڊيڪس اينالٽڪس پاران ڪيل هڪ سروي موجب، ترووننتاپورم، ڪوزيڪوڊ، ڪوچي، ڪولم ۽ ٿريسور کي ڀارت ۾ رهڻ لاءِ بهترين شهرن مان شمار ڪيو ويو. شهرن جي درجابندي لاءِ صحت، تعليم، ماحول، سلامتي، عوامي سهولتن ۽ وندر جهڙن معيارن کي استعمال ڪيو ويو.

حڪومت ۽ انتظاميا

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جي حڪومت, ڪيرالا قانون ساز اسيمبلي, ڪيرالا ۾ مقامي حڪومت, ڪيرالا حڪومت جي کاتن جي فهرست ۽ڪيرالا جون انتظامي ورهاستون

پڻ ڏسو: ڪيرالا جي سياست, ڪيرالا جون سياسي پارٽيون, ۽ ڪيرالا ۾ چونڊون

ترووننتاپورم ۾ ڪيرالا قانون ساز اسيمبلي جي عمارت

ترووننتاپورم ۾ سرڪاري سيڪريٽريٽ، ڪيرالا جي انتظامي حڪومت جو مرڪز

ڪوچي ۾ ڪيرالا هاءِ ڪورٽ جو عمارتن وارو مجموعو

رياست ۾ نمائنده جمهوريت جي پارلياماني نظام تحت حڪومت هلائي وڃي ٿي. ڪيرالا ۾ هڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. ڪيرالا قانون ساز اسيمبلي، جنهن کي نياماسڀا پڻ چيو وڃي ٿو، 140 ميمبرن تي مشتمل آهي، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. رياست لوڪ سڀا، يعني ڀارت جي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، لاءِ 20 ميمبر ۽ راجيا سڀا، يعني مٿئين ايوان، لاءِ 9 ميمبر چونڊي ٿي.

ڪيرالا جي حڪومت ڀارت ۾ جمهوري طريقي سان چونڊيل حڪومت آهي، جنهن جو آئيني سربراهه گورنر هوندو آهي. گورنر کي ڀارت جو صدر پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ سياسي پارٽي يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر وڏو وزير مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وڏي وزير جي صلاح تي گورنر وزيرن جي ڪائونسل مقرر ڪندو آهي.

گورنر رياست جو رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏي وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل تي حڪومت جا روزمره معاملا هلائڻ جي ذميواري هوندي آهي. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن.

سرڪاري سيڪريٽريٽ، جنهن جي اڳواڻي چيف سيڪريٽري ڪندو آهي، سرڪاري پاليسين جي جوڙجڪ ۽ انهن تي عملدرآمد ۾ وزيرن جي ڪائونسل جي مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياست جو سڀ کان سينيئر سرڪاري ملازم ۽ رياستي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي. رياستي حڪومت جو انتظام 47 سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلندو آهي.

هر سرڪاري کاتي جي سياسي اڳواڻي هڪ وزير ڪندو آهي، جڏهن تہ انتظامي اڳواڻي حڪومت جو سيڪريٽري ڪندو آهي، جيڪو ايڊيشنل چيف سيڪريٽري، پرنسپل سيڪريٽري يا سيڪريٽري جي عهدي تي هوندو آهي ۽ عام طور ڀارتي انتظامي سروس جو آفيسر هوندو آهي. ايڊيشنل چيف سيڪريٽري يا پرنسپل سيڪريٽري پنهنجي مقرر ڪيل کاتي جو انتظامي سربراهه هوندو آهي.

هر کاتي ۾ اسپيشل سيڪريٽري، ايڊيشنل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري، ڊپٽي سيڪريٽري، انڊر سيڪريٽري ۽ ٻيا معاون عملدار پڻ هوندا آهن. سيڪريٽريٽ جا کاتا بنيادي طور سرڪاري پاليسين جي جوڙجڪ ۽ انتظامي نگرانيءَ جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن تہ ماتحت کاتا ۽ ٻيا انتظامي ادارا ميداني سطح تي سرڪاري پاليسين ۽ پروگرامن تي عمل ڪندا آهن.

هر سيڪريٽريٽ کاتو هڪ يا وڌيڪ ماتحت کاتن، ڊائريڪٽوريٽن، ڪمشنريٽن، بورڊن يا اهڙن ٻين انتظامي ادارن تي انتظامي ضابطو رکي ٿو. اهي ادارا سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد، ضابطن جي انتظام، قانونن ۽ قاعدن جي نفاذ، عوامي خدمتن جي فراهمي ۽ ميداني سطح تي ٻين سرڪاري ڪمن جا ذميوار هوندا آهن. تنظيم جي نوعيت موجب انهن جي اڳواڻي عام طور ڊائريڪٽر، ڪمشنر يا ساڳئي درجي جو عملدار ڪندو آهي، جيڪو کاتي جي سربراهه طور ڪم ڪندو آهي. انهن کاتن ۽ ادارن جون پنهنجون انتظامي ذيلي ورهاستون پڻ هونديون آهن.

رياست کي 14 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر ضلعي ۾ ضلعي انتظاميا جي مرڪزي دفتر طور هڪ ڪليڪٽريٽ قائم آهي. ضلعي ڪليڪٽر ضلعي انتظاميا جو سربراهه هوندو آهي ۽ زميني محصول جي انتظام، آفتن جي انتظام، چونڊن، امن امان جي بحالي ۽ ضلعي اندر مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي.

انتظامي سهولت لاءِ هر ضلعي کي وڌيڪ روينيو ڊويزنن، تعلقن ۽ روينيو ڳوٺن ۾ ورهايو ويو آهي. اهي ورهاستون بنيادي طور زميني محصول جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون.

ڪيرالا ۾ قانون لاڳو ڪرڻ جي بنيادي ذميواري ڪيرالا پوليس تي آهي، جيڪا ڪيرالا حڪومت جي گهرو کاتي جي انتظامي ضابطي هيٺ ڪم ڪري ٿي. ڪيرالا پوليس کي ٻن پوليس زونن، اتر ۽ ڏکڻ، ۾ ورهايو ويو آهي، جن کي اڳتي رينجن، پوليس ضلعن، ذيلي ڊويزنن ۽ پوليس ٿاڻن ۾ ورهايو ويو آهي. رياست ۾ 484 مقامي پوليس ٿاڻا آهن، جيڪي بنيادي سطح تي قانون لاڳو ڪرڻ جا ذميوار آهن.

رياست جو عدالتي نظام ڪيرالا هاءِ ڪورٽ ۽ ماتحت عدالتن جي نظام تي مشتمل آهي. ڪوچي ۾ واقع ڪيرالا هاءِ ڪورٽ ۾ هڪ چيف جسٽس سان گڏ 35 مستقل ۽ 12 اضافي عارضي جج مقرر ٿيل هئا. هاءِ ڪورٽ لڪشديپ مرڪزي انتظام هيٺ علائقي جا ڪيس پڻ ٻڌي ٿي.

رياست جي ماتحت عدليه ۾ سڀني 14 ضلعن ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون شامل آهن، جن جي اڳواڻي ضلعي جج ڪندا آهن. ان کان سواءِ ديواني عدالتون، جن ۾ منصف ۽ سينيئر سول جج شامل آهن، ۽ فوجداري عدالتون، جن ۾ جوڊيشل مئجسٽريٽ، چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سيشن عدالتون شامل آهن، پنهنجي پنهنجي دائري اختيار موجب ڪيسن جي ٻڌڻي ڪن ٿيون.

مقامي حڪومت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا ۾ مقامي حڪومت

ڪيرالا جي ڳوٺاڻي مقامي خود حڪومت، يعني پنچايتن، جو سرڪاري نشان

ڪيرالا ۾ مقامي حڪومت جا ادارا، جهڙوڪ پنچايت، ميونسپالٽيون ۽ ميونسپل ڪارپوريشنون، 1959ع کان موجود آهن. تنهن هوندي بہ اختيارن جي وڏي پيماني تي هيٺين سطح تائين منتقليءَ جو اهم عمل 1993ع ۾ شروع ٿيو، جيڪو ڀارت جي مرڪزي حڪومت پاران ڪيل آئيني ترميمن سان هم آهنگ هو. 1994ع ۾ ڪيرالا پنچايت راڄ قانون ۽ ڪيرالا ميونسپالٽي قانون لاڳو ڪيا ويا، جن تحت ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو ۽ شهري انتظام لاءِ هڪ سطح وارو نظام قائم ڪيو ويو.

ڳوٺاڻي انتظام جو ٽن سطحن وارو ڍانچو گرام پنچايت، بلاڪ پنچايت ۽ ضلعي پنچايت تي مشتمل آهي. ڪيرالا پنچايت راڄ قانون، 1994ع انهن ادارن جا اختيار ۽ ذميواريون واضح ڪري ٿو.

شهري علائقن لاءِ ڪيرالا ميونسپالٽي قانون هڪ سطح وارو نظام مهيا ڪري ٿو، جنهن ۾ ميونسپالٽيون ۽ ميونسپل ڪارپوريشنون شامل آهن. اهي ادارا مقامي حڪومت ۽ شهري انتظام جا ذميوار آهن ۽ مقامي ادارن جي چونڊن وسيلي باقاعدي قائم ڪيا وڃن ٿا. اثرائتي اختيارن جي منتقليءَ لاءِ انهن ادارن کي وسيع انتظامي، قانوني ۽ مالي اختيار ڏنا ويا آهن. هن وقت رياستي حڪومت پنهنجي رياستي منصوبي جي خرچن جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو مقامي حڪومتن لاءِ مختص ڪري ٿي.

ڪيرالا ۾ ڪُل 1,200 مقامي حڪومتي ادارا آهن، جن ۾ 941 گرام پنچايتون، 152 بلاڪ پنچايتون، 14 ضلعي پنچايتون، 87 ميونسپالٽيون ۽ 6 ميونسپل ڪارپوريشنون شامل آهن.

2016ع ۾ ڪيرالا کي ڀارت جي پهرين ڊجيٽل رياست قرار ڏنو ويو. ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل جي انڊيا ڪرپشن سروي 2019ع موجب ڪيرالا کي ڀارت جي سڀ کان گهٽ بدعنوان رياست قرار ڏنو ويو. پبلڪ افيئرز انڊيڪس 2020ع ۾ پڻ ڪيرالا کي ڀارت جي بهترين انتظام هيٺ هلندڙ رياست قرار ڏنو ويو.

سياست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جي سياست

2026ع جي چونڊن کان پوءِ ڪيرالا قانون ساز اسيمبلي ۾ سياسي اتحادَن جي نمائندگي

ڪيرالا کي پنهنجي مضبوط سماجي ڀلائيءَ وارين پاليسين، زرعي زمين جي سڌارن ۽ انساني ترقيءَ جي بلند اشارن سبب اڪثر ڀارت جي نسبتاً وڌيڪ برابريءَ وارين رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. ڪيرالا جي سياست تي بنيادي طور ڪميونزم، جمهوري سوشلزم، سيڪيولرزم، مرڪزيت ۽ علائقائي مفادن جو اثر رهيو آهي. ساڄي ڌر جي سياست نسبتاً ننڍي سياسي قوت رهي آهي، جنهن جي مکيه نمائندگي ڀارتيه جنتا پارٽي جي اڳواڻيءَ وارو قومي جمهوري اتحاد ڪري ٿو.

ڪيرالا ۾ ٻه وڏا سياسي اتحاد آهن: انڊين نيشنل ڪانگريس جي اڳواڻيءَ وارو گڏيل جمهوري محاذ (يو ڊي ايف) ۽ ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا (مارڪسسٽ) جي اڳواڻيءَ وارو کاٻي ڌر جو جمهوري محاذ (ايل ڊي ايف). 1980ع کان ڪيرالا جي سياست تي بنيادي طور انهن ٻنهي اتحادن جو غلبو رهيو آهي ۽ حڪومت گهڻو ڪري ٻنهي وچ ۾ واري واري سان تبديل ٿيندي رهي آهي.

2026ع جي قانون ساز اسيمبليءَ جي چونڊن کان پوءِ يو ڊي ايف حڪمران اتحاد آهي، جڏهن تہ ايل ڊي ايف سرڪاري مخالف ڌر آهي.

ڀارت جي آئين موجب ڪيرالا ۾ نمائنده جمهوريت جو پارلياماني نظام قائم آهي ۽ رياست جي بالغ شهرين کي عام ووٽ جو حق حاصل آهي.

ڪيرالا جي انتظامي ورهاست

ڪيرالا جا ضلعا

ڪوڊ	ضلعو	صدر مقام	قيام	تعلقا	آبادي (2011)	پکيڙ	آبادي جي گهاٽائي (في ڪلوميٽر²)
AL	الاپوزا	الاپوزا	17 آگسٽ 1957ع	6 تعلقا: امبالاپوزا، چينگانور، چيرٿالا، ڪارٿيڪاپالي (ھريپاد)، ڪتاند (مانڪومبو)، ميويليڪارا	2,121,943	1,414 چورس ڪلوميٽر (546 چورس ميل)	1,501/km2 (3,890/sq mi)
ER	ايرناڪولام	ڪاڪاند	1 اپريل 1958ع	7 تعلقا: الووا، ڪانايانور (ايرناڪولام)، ڪوچي (فورٽ ڪوچي)، ڪوٿامنگلام، ڪناٿوناد (پيرومباوور)، موواتوپوزھا، نارٿ پاراوور	3,279,860	3,068 چورس ڪلوميٽر (1,185 چورس ميل)	1,069/km2 (2,770/sq mi)
ID	اڊوڪي	پائناوو	26 جنوري 1972ع	5 تعلقا: ديويڪولم، پيرميدي، اڊمبانچولا (نيدومڪانڊام)، ادوڪي (پائناوو)، ٿوڙوپوزھا	1,107,453	4,358 چورس ڪلوميٽر (1,683 چورس ميل)	254/km2 (660/sq mi)
KN	ڪانور	ڪانور	1 جنوري 1957ع	5 تعلقا: ٿاليسري، ارٽي، ڪانور، ٿاليپارامبا، پييانور	2,525,637	2,966 چورس ڪلوميٽر (1,145 چورس ميل)	852/km2 (2,210/sq mi)
KS	ڪساراگاد	ڪساراگاد	24 مئي 1984ع	4 تعلقا: مانجيشوارام (اپالا)، ڪساراگاد، ويلاريڪودو، ھوسدرگ	1,302,600	1,992 چورس ڪلوميٽر (769 چورس ميل)	654/km2 (1,690/sq mi)
KL	ڪولام	ڪولام	1 نومبر 1956ع	6 تعلقا: ڪولام، ڪراناگاپالي، ڪوناٿور (ساسٿامڪوٽا)، ڪوٽاراڪارا، پونالور، پاٿاناپورام	2,629,703	2,491 چورس ڪلوميٽر (962 چورس ميل)	1,056/km2 (2,740/sq mi)
KT	ڪوٽايام	ڪوٽايام	1 نومبر 1956ع	5 تعلقا: چانگاناسيري، ڪانجيراپالي، ڪوٽايام، وائڪوم، ميناچل (پالائي)	1,979,384	2,208 چورس ڪلوميٽر (853 چورس ميل)	896/km2 (2,320/sq mi)
KZ	ڪوزھيڪودي	ڪوزھيڪودي	1 جنوري 1957ع	4 تعلقا: ڪوزھيڪودي، ٿاماراسيري، ڪوييلانڊي، واٽاڪارا	3,089,543	2,344 چورس ڪلوميٽر (905 چورس ميل)	1,318/km2 (3,410/sq mi)
MA	مالاپورام	مالاپورام	16 جون 1969ع	7 تعلقا: نيلامبور، مانجيري (ايراند)، ڪونڊوٽي، پيرنٿالمانا، پوناني، ترور، ترورانگادي	4,110,956	3,550 چورس ڪلوميٽر (1,370 چورس ميل)	1,158/km2 (3,000/sq mi)
PL	پالاڪاد	پالاڪاد	1 جنوري 1957ع	6 تعلقا: الاٿور، چتور، پالاڪاد، پاتامبي، اوٽاپالام، مانارڪاد	2,810,892	4,480 چورس ڪلوميٽر (1,730 چورس ميل)	627/km2 (1,620/sq mi)
PT	پاٿانامٿيتا	پاٿانامٿيتا	1 نومبر 1982ع	6 تعلقا: آدور، ڪوني، ڪوزھينچري (پاٿانامٿيتا)، راني، مالاپالي، ٿيرووالا	1,195,537	2,637 چورس ڪلوميٽر (1,018 چورس ميل)	453/km2 (1,170/sq mi)
TV	ٿيرووانانٿاپرم	ٿيرووانانٿاپرم	1 نومبر 1956ع	6 تعلقا: نيياتنڪارا تعلقو، ڪاٽاڪاڊا، نيدومانگاد تعلقو، ٿيرووانانٿاپرم تعلقو، چراينڪيزاھو (آتنگال)، واراڪالا	3,307,284	2,192 چورس ڪلوميٽر (846 چورس ميل)	1,509/km2 (3,910/sq mi)
TS	ٿريسور	ٿريسور	1 نومبر 1956ع	7 تعلقا: ڪودنگالور، موڪونداپورام (ارنجالاڪودا)، چالاڪودي، چاواڪاد، ٿالاپلي (واڊاڪانچيري)، ٿريسور، ڪونامڪولام	3,110,327	3,032 چورس ڪلوميٽر (1,171 چورس ميل)	1,026/km2 (2,660/sq mi)
WA	واياناد	ڪالپيٽا	1 نومبر 1980ع	3 تعلقا: مانانٿاويدي، سلطان بيٽري، وييٿري (ڪالپييٽا)	816,558	2,131 چورس ڪلوميٽر (823 چورس ميل)	383/km2 (990/sq mi)
ڪُل					33,387,677	38,863 چورس ڪلوميٽر (15,005 چورس ميل)	859.11/km2 (2,225.1/sq mi)

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جي معيشت

ترووننتاپورم ۾ ٽيڪنوپارڪ، ڀارت جو پهريون ۽ سڀ کان وڏو معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪ

ڪوچي ۾ ولارپادم ٽرمينل، ڀارت جو پهريون ڪنٽينر ٽرانس شپمينٽ ٽرمينل

ڪنور ۾ ماپيلا بي جو بندرگاهه

آزاديءَ کان پوءِ ڪيرالا جي معيشت کي سماجي جمهوري ڀلائيءَ واري معيشت طور هلايو ويو. تمام اعليٰ انساني ترقيءَ سان گڏ نسبتاً گهٽ معاشي ترقيءَ واري رجحان کي ڪيرالا رجحان يا ڪيرالا ترقياتي ماڊل چيو وڃي ٿو، جنهن جي اوسر ۾ مضبوط خدمتي شعبي اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

2019–20ع ۾ ڪيرالا جي معيشت 8.55 ٽريلين رپين (89 ارب آمريڪي ڊالر) جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار سان ڀارت جي اٺين وڏي رياستي معيشت هئي، جڏهن تہ في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 222,000 رپيا (2,300 آمريڪي ڊالر) هئي. 2019–20ع ۾ رياست جي مجموعي رياستي قدر افزوده پيداوار ۾ ٽئين شعبي جو حصو لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو، ٻئي شعبي جو 28 سيڪڙو ۽ بنيادي شعبي جو 8 سيڪڙو هو. 1960ع کان 2020ع تائين ڪيرالا جي معيشت آهستي آهستي زرعي معيشت مان خدمتن تي ٻڌل معيشت ڏانهن منتقل ٿيندي رهي.

رياست جو خدمتي شعبو، جيڪو ان جي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو، بنيادي طور مهمان نوازيءَ جي صنعت، سياحت، ايوَرويد ۽ طبي خدمتن، مذهبي زيارتن، معلوماتي ٽيڪنالاجي، آمدرفت، مالياتي شعبي ۽ تعليم تي ٻڌل آهي.

صنعتي شعبي جي اهم منصوبن ۽ صنعتن ۾ ڪوچين شپ يارڊ، جهاز سازي، تيل صاف ڪرڻ، سافٽ ويئر صنعت، سامونڊي ڪناري وارن معدنيات جون صنعتون، خوراڪ جي پروسيسنگ، سامونڊي شين جي پروسيسنگ ۽ رٻڙ تي ٻڌل مصنوعات شامل آهن.

رياست جو بنيادي معاشي شعبو گهڻو ڪري نقد آور فصلن تي ٻڌل آهي. ڪيرالا ڀارت ۾ ناريل، چانهه، ڪافي، ڪارا مرچ، قدرتي رٻڙ، الائچي ۽ ڪاجو جهڙن نقد آور فصلن جي قومي پيداوار جو هڪ نمايان حصو پيدا ڪري ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان خوراڪي فصلن جي پوک ۾ گهٽتائي اچڻ شروع ٿي.

ڪيرالا جي معيشت جو هڪ اهم حصو پرڏيهه، خاص طور فارسي نار جي عرب رياستن ۾ ڪم ڪندڙ مهاجرن تي دارومدار رکي ٿو ۽ سندن موڪليل رقم سالياني مجموعي رياستي گهرو پيداوار جي پنجين حصي کان وڌيڪ رهي آهي. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ نار جي معاشي عروج دوران رياست مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي.

2012ع ۾ ڪيرالا ڀارت جي سڀني رياستن کان وڌيڪ پرڏيهي موڪليل رقم حاصل ڪئي، جيڪا 11.3 ارب آمريڪي ڊالر هئي؛ اها ڀارت ڏانهن موڪليل ڪُل 71 ارب آمريڪي ڊالرن جو لڳ ڀڳ 16 سيڪڙو هئي. 2015ع ۾ ڪيرالا جي غير رهائشي ڀارتين جي بئنڪ جمعن جو مقدار هڪ لک ڪروڙ رپين (10 ارب آمريڪي ڊالر) کان وڌي ويو، جيڪو سڄي ڀارت جي غير رهائشي ڀارتين جي کاتن ۾ موجود لڳ ڀڳ ست لک ڪروڙ رپين (73 ارب آمريڪي ڊالر) جو لڳ ڀڳ ڇهون حصو هو. ملاپورم ضلعي ۾ مهاجر گهراڻن جو تناسب رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.

ڪيرالا رياستي منصوبابندي بورڊ پاران ڪرايل هڪ مطالعي ۾ سفارش ڪئي وئي تہ رياست پنهنجي خرچن جي مالي پورائي لاءِ پرڏيهي موڪليل رقم تي ڀاڙڻ بدران آمدنيءَ جا ٻيا قابل اعتماد ذريعا پڻ پيدا ڪري.

مارچ 2002ع تائين ڪيرالا جي بئنڪنگ شعبي ۾ 3,341 مقامي شاخون هيون. هر شاخ سراسري طور 10,000 ماڻهن کي خدمتون مهيا ڪندي هئي، جڏهن تہ قومي سراسري 16,000 ماڻهو في شاخ هئي. ڀارتي رياستن ۾ ڪيرالا بئنڪنگ رسائيءَ جي لحاظ کان ٽئين نمبر تي هو. پهرين آڪٽوبر 2011ع تي ڪيرالا ملڪ جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن جي هر ڳوٺ ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ بئنڪنگ سهولت موجود هئي.

2007ع ۾ بيروزگاريءَ جي شرح 9.4 سيڪڙو ڄاڻائي وئي. رياست جي روزگار واري شعبي جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا اڻپورو روزگار، نوجوانن ۾ روزگار حاصل ڪرڻ جي گهٽ صلاحيت ۽ عورتن جي مزدور قوت ۾ رڳو 13.5 سيڪڙو شرڪت شامل هئا. نوڪو ڪولي، يعني ”ڏسڻ جي اجرت“، وارو رواج پڻ هڪ مسئلو رهيو آهي. 1999–2000ع تائين ڳوٺاڻن علائقن ۾ غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 9.6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي هئي.

2020–21ع لاءِ رياست جي بجيٽ 1.15 لک ڪروڙ رپيا (12 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. مرڪزي ٽيڪسن مان حصو شامل ڪرڻ کان سواءِ رياستي حڪومت جي ٽيڪس آمدني 2020–21ع ۾ 674 ارب رپيا (7.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا 2019–20ع ۾ 557 ارب رپيا (5.8 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. ساڳئي عرصي دوران مرڪزي ٽيڪسن مان حصي کان سواءِ ڪيرالا حڪومت جي غير ٽيڪس آمدني 146 ارب رپين (1.5 ارب آمريڪي ڊالر) تائين پهتي.

تنهن هوندي بہ مجموعي رياستي گهرو پيداوار جي ڀيٽ ۾ ٽيڪسن جي بلند شرح باوجود ڪيرالا کي مسلسل بجيٽ خسارن ۽ سرڪاري قرض جي غير پائيدار سطح جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي، جن سماجي خدمتن تي پڻ اثر وڌو آهي. 2006ع ۾ رڪارڊ 223 هڙتالون ٿيون، جن سبب 20 ارب رپين (210 ملين آمريڪي ڊالر) کان وڌيڪ آمدنيءَ جي نقصان جو اندازو لڳايو ويو.

ڪيرالا جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 10 سيڪڙو واڌ قومي شرح کان ٽي سيڪڙو وڌيڪ رهي. 2013ع ۾ سرمائيداري خرچن ۾ 30 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن تہ قومي سراسري واڌ پنج سيڪڙو هئي. ٻه ڦيٿي گاڏين جي مالڪن ۾ 35 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن تہ قومي شرح 15 سيڪڙو هئي، ۽ استاد-شاگرد تناسب 2:100 کان وڌي 4:100 ٿي ويو.

ڪيرالا انفراسٽرڪچر انويسٽمينٽ فنڊ بورڊ رياست جي ملڪيت هيٺ هڪ مالياتي ادارو آهي، جنهن جو مقصد رياستي آمدنيءَ کان ٻاهرين ذريعن مان بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ لاءِ مالي وسيلا گڏ ڪري ڪيرالا جي مجموعي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ آهي.

نومبر 2015ع ۾ ڀارت جي شهري ترقيءَ واري وزارت ڪيرالا جي ستن شهرن کي اٽل مشن فار ريجووينشن اينڊ اربن ٽرانسفارميشن (امرت) نالي جامع ترقياتي پروگرام لاءِ چونڊيو. ترووننتاپورم، ڪولم، الاپوزا، ڪوچي، ٿريسور، ڪوزيڪوڊ ۽ پالڪڪاد ۾ مقامي شهري ادارن جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ هر شهر لاءِ سروس ليول امپروومينٽ پلان تيار ڪرڻ خاطر 25 لک رپين (26,000 آمريڪي ڊالر) جي پيڪيج جو اعلان ڪيو ويو.

گرانڊ ڪيرالا شاپنگ فيسٽيول 2007ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪيرالا جي نون شهرن ۾ 3,000 کان وڌيڪ دڪان ۽ ڪاروباري مرڪز شامل هئا ۽ جنهن دوران وڏيون ٽيڪس رعايتون، ويليو ايڊڊ ٽيڪس جي واپسي ۽ مختلف انعام ڏنا ويندا هئا.

ترووننتاپورم ۾ لولو انٽرنيشنل شاپنگ مال ڀارت جي سڀ کان وڏن شاپنگ مالن مان هڪ آهي.

ڪيترين معاشي ۽ سماجي ڪاميابين باوجود ڪيرالا کي ڪيترائي مسئلا درپيش آهن، جن ۾ بيروزگاريءَ جي بلند شرح، خاص طور تعليم يافته عورتن تي ان جو غير متناسب اثر، عالمي معاشي تبديلين سان وڏي وابستگي ۽ انتهائي حساس قدرتي ماحول شامل آهن.

صنعتون

ڪيرالا جون روايتي صنعتون، جن ۾ ناريل جي ريشي، هٿ آڏاڻن ۽ دستڪاري جون شيون ٺاهڻ شامل آهن، لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن کي روزگار مهيا ڪن ٿيون. دنيا ۾ پيدا ٿيندڙ اڇي ناريل جي ريشي جو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو ڪيرالا فراهم ڪري ٿو. ڀارت جو پهريون ناريل جي ريشي جو ڪارخانو 1859–60ع ۾ اليپي ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن تہ 1959ع ۾ اتي مرڪزي ناريل ريشو تحقيقي ادارو قائم ڪيو ويو.

سمال انڊسٽريز ڊولپمينٽ بئنڪ آف انڊيا (سڊبي) جي 2006–07ع واري ڳڻپ موجب، ڪيرالا ۾ 1,468,104 ننڍا، تمام ننڍا ۽ وچولي درجي جا ڪاروباري ادارا هئا، جن ۾ 3,031,272 ماڻهو ڪم ڪندا هئا. ڪيرالا اسٽيٽ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (ڪي ايس آءِ ڊي سي) ڪيرالا ۾ 650 کان وڌيڪ وچولي ۽ وڏي پيماني جي پيداواري ادارن کي هٿي ڏني، جن وسيلي 72,500 ماڻهن لاءِ روزگار پيدا ٿيو.

کاڻين جو شعبو رياست جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 0.3 سيڪڙو آهي. هن شعبي ۾ ايلمينائيٽ، ڪائولين، باڪسائيٽ، سليڪا، ڪوارٽز، روٽائل، زرڪون ۽ سليمانائيٽ جهڙا معدنيات ڪڍيا وڃن ٿا. ٻين اهم معاشي شعبن ۾ سياحت، طبي خدمتون، تعليم، بئنڪنگ، جهاز سازي، تيل صاف ڪرڻ، بنيادي ڍانچو، پيداواري صنعتون، گهريلو باغباني، چوپائي مال پالڻ ۽ ڪاروباري عملن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي شامل آهن.

زراعت

منار، ڪيرالا ۾ چانهه جا باغ

ڪيرالا جي زراعت ۾ هڪ اهم تبديلي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ آئي، جڏهن سڄي ڀارت ۾ چانورن جي دستيابي وڌڻ ۽ زرعي مزدورن جي کوٽ سبب رياست ۾ چانورن جي پيداوار گهٽجي وئي. نتيجي طور سارين جي پوک ۾ سيڙپڪاري گهٽجي وئي ۽ زرعي زمين جو وڏو حصو دائمي وڻن وارن فصلن ۽ موسمي فصلن جي پوک ڏانهن منتقل ٿي ويو.

زرعي مزدورن جي کوٽ، زمين جي بلند قيمتن ۽ زرعي زمينن جي معاشي طور غيرموزون ننڍي ماپ سبب فصلن جي منافعي ۾ گهٽتائي آئي. ڪيرالا جي رڳو 27.3 سيڪڙو خاندانن جو گذر سفر زراعت تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو ڀارت ۾ اهڙي قسم جي سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ آهي.

ڪيرالا ڀارت جي ڪارن مرچن جي ڪُل پيداوار جو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي قدرتي رٻڙ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو حصو رکي ٿو. ناريل، چانهه، ڪافي، ڪاجو ۽ مصالحا، جن ۾ الائچي، ونيلا، دالچيني ۽ جائفل شامل آهن، رياست جون اهم زرعي پيداوارون آهن.

ڀارت مان برآمد ٿيندڙ معياري ڪاجو جي مغزن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو ڪولم ۾ تيار ڪيا وڃن ٿا. ناريل ڪيرالا جو هڪ اهم نقد آور فصل آهي ۽ ناريل جي پوک هيٺ ايراضيءَ جي لحاظ کان ڪيرالا ڀارت ۾ پهرين نمبر تي رهيو آهي.

ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ الائچيءَ جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ڪيرالا مان حاصل ٿئي ٿو، جڏهن تہ ڀارت دنيا ۾ الائچي پيدا ڪندڙ وڏن ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جي ڪافيءَ جي ڪُل پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پڻ ڪيرالا ۾ پيدا ٿئي ٿو.

رياست جو بنيادي خوراڪي فصل چانور آهي، جنهن جون مختلف جنسون وسيع سارين جي کيتن ۾ پوکيون وڃن ٿيون. گهريلو باغ پڻ ڪيرالا جي زرعي شعبي جو هڪ اهم حصو آهن.

ماهيگيري

590 ڪلوميٽر (370 ميل) ڊگهي سامونڊي پٽي، 400,000 هيڪٽر اندرين آبي وسيلن ۽ لڳ ڀڳ 220,000 سرگرم مهاڻن سان ڪيرالا ڀارت ۾ مڇيءَ جي پيداوار ڪندڙ اهم رياستن مان هڪ آهي.

2003–04ع جي انگن اکرن موجب لڳ ڀڳ 11 لک (1.1 ملين) ماڻهن جو گذر سفر ماهيگيري ۽ ان سان لاڳاپيل ڪمن، جهڙوڪ مڇي سڪائڻ، پروسيسنگ، پيڪنگ، برآمد ۽ آمدرفت تي دارومدار هو. 2003–04ع ۾ ماهيگيري شعبي جي سالياني پيداوار جو اندازو 608,000 ٽن لڳايو ويو، جڏهن تہ هي شعبو رياست جي مجموعي معيشت ۾ لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو حصو وجهي ٿو. 2006ع ۾ ڀارت جي سامونڊي مڇيءَ جي ڪُل پيداوار جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو ڪيرالا مان حاصل ٿيو.

ڏکڻ اولهه چؤماسي دوران سامونڊي ڪناري سان گڏ پاڻيءَ ۾ معلق گپ جي هڪ پٽي ٺهي ٿي، جنهن سبب سامونڊي پاڻي نسبتاً ماٺو ٿي وڃي ٿو ۽ ماهيگيريءَ جي پيداوار پنهنجي عروج تي پهچي ٿي. هن قدرتي رجحان کي مقامي طور چاڪارا چيو وڃي ٿو.

ڪيرالا جي پاڻين ۾ مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جون ڪيتريون ئي جنسون ملن ٿيون. ڪُل پيداوار ۾ کليل پاڻيءَ ۾ رهندڙ مڇين جون جنسون لڳ ڀڳ 59 سيڪڙو، سمنڊ جي تري يا ان جي ويجهو رهندڙ جنسون 23 سيڪڙو، جڏهن تہ ڪرسٽيشين، مولسڪ ۽ ٻيا آبي جاندار لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو حصو رکن ٿا.

1999–2000ع جي هڪ اندازي موجب لڳ ڀڳ 1.05 ملين مهاڻا ساليانو 668,000 ٽن مڇي پڪڙيندا هئا. ڪيرالا جي 590 ڪلوميٽر (370 ميل) ڊگهي سامونڊي ڪناري تي 222 مهاڻن جا ڳوٺ آباد آهن، جڏهن تہ اندرين علائقن ۾ وڌيڪ 113 مهاڻن جا ڳوٺ موجود آهن.

آبادي ۽ سماج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جي آبادي

پڻ ڏسو: ڪيرالا جا نسلي گروهه ۽ ڪيرالا سان واسطو رکندڙ ماڻهن جي فهرست

2011ع جي آدمشماري موجب ڪيرالا جي آباديءَ جو عمر وار اهرام

ڪيرالا ۾ ڀارت جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 2.8 سيڪڙو رهي ٿو. رياست جي آباديءَ جي گهاٽائي 859 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي، جيڪا ڀارت جي سراسري 370 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي. 2011ع تائين ترووننتاپورم ڪيرالا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو.

ڪيرالا ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح ڀارت جي سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ آهي. 2011ع ۾ ڏهاڪي واري آباديءَ جي واڌ رڳو 4.9 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي سراسري 17.6 سيڪڙو جي ٽئين حصي کان به گهٽ هئي. 1951ع کان 1991ع تائين ڪيرالا جي آبادي 15.6 ملين ماڻهن جي واڌ سان ٻيڻي کان وڌيڪ ٿي 29.1 ملين تائين پهتي، جڏهن تہ 2011ع ۾ آبادي 33.3 ملين هئي.

ڪيرالا جا سامونڊي علائقا سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي رکن ٿا، جتي آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 2,022 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي، جيڪا رياست جي مجموعي سراسريءَ کان لڳ ڀڳ اڍائي ڀيرا وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ اوڀر وارا جبل ۽ ٽڪريون نسبتاً گهٽ آباد آهن.

2011ع جي ڀارت جي آدمشماري موجب ڪيرالا جي 47.7 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ وڏين رياستن مان هڪ هئي. لڳ ڀڳ 31.8 ملين ڪيرالي ماڻهو بنيادي طور مليالي آهن. رياست جا لڳ ڀڳ 321,000 مقامي قبائلي آديواسي، جيڪي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.1 سيڪڙو آهن، گهڻو ڪري اوڀر وارن علائقن ۾ رهن ٿا.

جنس

ڪيرالا جي ڪجهه سماجن ۾ تاريخي طور مادري نسب وارو وراثتي نظام رائج رهيو آهي، جنهن ۾ خاندان جي نسب ۽ ملڪيت جو لاڳاپو ماءُ جي خاندان سان هوندو هو. هن روايت سبب ڪيرالا جي ڪجهه سماجي گروهن ۾ عورتن کي نسبتاً وڌيڪ سماجي حيثيت ۽ اثر حاصل رهيو. خاص طور ڪجهه بااثر ذاتين ۾ اهو نظام عام هو ۽ ڌيئرن کي اهميت ڏيڻ جي سماجي روايت سان پڻ لاڳاپيل هو.

عيسائي مشنرين پڻ مليالي عورتن جي تعليم تي اثر وڌو، ڇاڪاڻ تہ هنن غريب خاندانن جي ڇوڪرين لاءِ اسڪول قائم ڪيا. عورتن لاءِ تعليم ۽ روزگار جا وڌندڙ موقعا عام طور گهٽ پيدائش جي شرح سان لاڳاپيل رهيا آهن، ۽ اهڙي سماجي اوسر ايندڙ نسلن لاءِ به تعليم ۽ معاشي موقعا وڌائڻ ۾ مدد ڪئي.

1996ع جي انساني ترقيءَ واري رپورٽ موجب ڪيرالا جو صنفي ترقيءَ وارو اشاري 0.597 هو، جيڪو ان وقت ڀارت جي سڀني رياستن کان وڌيڪ هو. عورتن ۾ بلند خواندگي، تعليم، ڪم ۾ شرڪت، ڊگهي حياتي ۽ عورتن جي حق ۾ آباديءَ جو تناسب ان جا اهم سبب هئا.

ڪيرالا ۾ عورتن ۽ مردن جو تناسب 1.084 عورتون في مرد آهي، جيڪو ڀارت جي مجموعي تناسب کان وڌيڪ آهي. ڪيرالا انهن رياستن مان آهي، جتي عورتن جو انگ مردن کان وڌيڪ آهي. تعليم عورتن کي سياسي شرڪت، موجوده معاملن بابت ڄاڻ ۽ مذهبي متن پڙهڻ جهڙا موقعا ته ڏنا آهن، پر سماجي ۽ قانوني برابري مڪمل طور حاصل ٿيل ناهي. سماجي ترقيءَ باوجود صنف اڃا تائين سماجي حرڪت ۽ موقعن تي اثر انداز ٿئي ٿي.

هم جنس پرست، ٻه جنسي ۽ ٽرانسجينڊر حق

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا ۾ ايل جي بي ٽي حق

ڪيرالا ڀارت ۾ ايل جي بي ٽي حقن ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن سان لاڳاپيل پاليسين ۾ اڳڀرين رياستن مان رهيو آهي. اها ڀارت جي شروعاتي رياستن مان هڪ هئي، جنهن ٽرانسجينڊر برادريءَ لاءِ باقاعدي فلاحي پاليسي تيار ڪئي. 2016ع ۾ ڪيرالا حڪومت سرڪاري اسپتالن وسيلي مفت جنس جي تصديق يا تبديليءَ واري جراحي علاج جي سهولت متعارف ڪرائي.

ڪويرالا ڪيرالا جي اهم ايل جي بي ٽي تنظيمن مان هڪ آهي. اها ايل جي بي ٽي ماڻهن بابت سماجي آگاهي وڌائڻ، صحت جي خدمتن، ڪم واري هنڌ جي پاليسين ۽ تعليمي نصاب ۾ حساسيت پيدا ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري ٿي. 2010ع کان ڪيرالا ڪوير پرائيڊ رياست جي مختلف شهرن ۾ هر سال منعقد ٿيندو رهيو آهي.

جون 2019ع ۾ ڪيرالا حڪومت حڪم جاري ڪيو تہ سرڪاري رابطن ۾ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ ”ٽئين جنس“ يا ”ٻي جنس“ جا لفظ استعمال نه ڪيا وڃن، پر ان جي بدران ٽرانسجينڊر جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي. ان کان اڳ سرڪاري فارمن ۽ دستاويزن ۾ جنس لاءِ مرد، عورت ۽ ٻيو/ٽئين جنس جا اختيار ڏنا ويندا هئا.

انساني ترقيءَ وارو اشاري

پڻ ڏسو: ڪيرالا ماڊل

2006ع ۾ ڀارتي رياستن جو انساني ترقيءَ وارو اشاري، ڀارت سرڪار ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام جي انگن اکرن موجب

جمهوري ۽ کاٻي ڌر جي مضبوط مقامي حڪمرانيءَ هيٺ ڪيرالا سماجي ترقيءَ جا اهڙا نتيجا حاصل ڪيا، جيڪي ڪيترن ئي شعبن ۾ ڀارتي سراسريءَ کان گهڻو بهتر رهيا آهن. 2015ع ۾ ڪيرالا جو انساني ترقيءَ وارو اشاري 0.770 هو، جيڪو بلند انساني ترقي واري زمري ۾ اچي ٿو ۽ ان وقت ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان مٿانهون هو.

2007–08ع ۾ اهو اشاري 0.790 هو، جڏهن تہ استعمال تي ٻڌل انساني ترقيءَ وارو اشاري 0.920 ڄاڻايو ويو. اڻويهين صديءَ کان بنيادي تعليم، صحت جي سار سنڀال ۽ غربت گهٽائڻ تي نسبتاً وڌيڪ سرڪاري خرچ رياست جي بلند انساني ترقيءَ کي برقرار رکڻ ۾ اهم رهيو. ڪيرالا بابت انساني ترقيءَ جي مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ڪيو ويو تہ سماجي ترقي پاڻ رياست جي معاشي ترقيءَ کي اڳتي وڌائڻ ۾ مددگار بڻجي رهي هئي.

ڪيرالا کي ڀارت جي صاف سٿرين ۽ صحتمند رياستن مان پڻ شمار ڪيو ويندو آهي.

2011ع جي آدمشماري موجب ڪيرالا جي خواندگيءَ جي شرح 94 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي. 2018ع ۾ ڀارت جي قومي شمارياتي اداري جي خواندگي سروي موجب اها شرح 96.2 سيڪڙو ڄاڻائي وئي. ڪوٽايام ضلعي ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو هئي.

2011ع تائين ڪيرالا ۾ سراسري متوقع حياتي لڳ ڀڳ 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي بلند ترين شرحن مان هڪ هئي. ڳوٺاڻي غربت جي شرح 1973–74ع ۾ 59 سيڪڙو مان گهٽجي 1999–2000ع جي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن تہ شهري غربت به ساڳئي عرصي ۾ نمايان گهٽجي وئي. تيندولڪر ڪميٽي جي 2013ع واري رپورٽ موجب ڪيرالا ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 9.1 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 5.0 سيڪڙو هئي.

اهي تبديليون وڏي حد تائين اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ ڪوچي ۽ ٽراوانڪور جي بادشاهتن پاران شروع ڪيل سماجي ڀلائيءَ وارن قدمن سان لاڳاپيل هيون. آزاديءَ کان پوءِ ڪيرالا حڪومتن پڻ هن پاليسيءَ کي جاري رکيو. نيتي آيوگ جي پائيدار ترقيءَ وارن مقصدن جي ڊيش بورڊ ۽ ڀارتي رزرو بئنڪ جي شمارياتي انگن اکرن موجب ڪيرالا ڀارت جي گهٽ غربت رکندڙ رياستن مان هڪ آهي.

ڪيرالا اهڙي آباديءَ واري منتقلي مان گذريو آهي، جيڪا عام طور وڌيڪ ترقي يافته ملڪن جهڙوڪ ڪينيڊا، جاپان ۽ ناروي ۾ ڏٺي وڃي ٿي. 2005ع ۾ رياست جي لڳ ڀڳ 11.2 سيڪڙو آبادي 60 سالن کان مٿي عمر جي هئي. تازن ڏهاڪن ۾ وڏي پيماني جي اندروني ۽ پرڏيهي لڏپلاڻ پڻ ڪيرالا جي آباديءَ، خاندانن ۽ مزدور منڊيءَ تي اهم اثر وڌو آهي.

2004ع ۾ ڄمڻ جي شرح لڳ ڀڳ 18 في هزار هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب ڪيرالا جي مجموعي زرخيزيءَ جي شرح 1.6 هئي. ملاپورم ضلعي کان سواءِ سڀني ضلعن ۾ اها شرح 2 کان گهٽ هئي. ملاپورم ۾ اها سڀ کان وڌيڪ، لڳ ڀڳ 2.2، جڏهن تہ پاٿانامٿيتا ضلعي ۾ سڀ کان گهٽ، لڳ ڀڳ 1.3 هئي.

ڪيرالا ڪيترن سماجي اشارن ۾ اڳڀرو هجڻ باوجود ڪجهه مسئلن کي منهن ڏئي ٿو، جن ۾ عورتن ۾ خودڪشيءَ جي نسبتاً بلند شرح، ڪمائيءَ ۾ عورتن جو گهٽ حصو، ٻارن جون شاديون، جنسي هراسان ڪرڻ جون شڪايتون ۽ عورتن جي سماجي آزاديءَ تي پابنديون شامل آهن.

رياست ۾ ٻارن جون شاديون مجموعي طور ڀارت جي ڪيترن حصن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهن، پر ملاپورم ضلعي ۾ اهڙن ڪيسن جو انگ نسبتاً وڌيڪ رپورٽ ٿيو آهي. 2019ع ۾ ڪيرالا ۾ ٻارن جي جنسي استحصال بابت شڪايتن جو انگ پڻ تمام گهڻو رڪارڊ ڪيو ويو.

2015ع ۾ ڪيرالا ۾ ڏوهن جي ڪيسن ۾ سزا جي شرح 77 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا ان وقت ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان بلند شرحن مان هڪ هئي. ڳوٺاڻي ڪيرالا ۾ بي گهر ماڻهن جو تناسب 0.1 سيڪڙو کان گهٽ رهيو آهي، ۽ رياست بي گهر ماڻهن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ ۽ بي زمين خاندانن جي بحاليءَ لاءِ مختلف منصوبن تي ڪم ڪندي رهي آهي.

اليڪٽرانڪ حڪمرانيءَ جي منصوبن جي وسيع عملدرآمد کان پوءِ ڪيرالا پاڻ کي مڪمل ڊجيٽل رياست بڻائڻ واري شروعات ۾ پڻ اڳڀرو رهيو آهي.

صحت

پڻ ڏسو: ڪيرالا جي سرڪاري اسپتالن جي فهرست

ترووننتاپورم ۾ ريجنل ڪينسر سينٽر

ڪيرالا ڀارت ۾ عالمي صحت سار سنڀال واري نظام لاڳو ڪرڻ ۾ اڳڀرو رهيو آهي. رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح متبادل سطح کان گهٽ آهي ۽ ٻارن جي موت جي شرح پڻ ڀارت جي گهڻين ٻين رياستن کان گهٽ رهي آهي. اڳوڻن اندازن موجب هر 1,000 زنده ڄاول ٻارن مان 12 کان 14 ٻار فوت ٿيندا هئا، جڏهن تہ 2015–16ع جي قومي خانداني صحت سروي موجب اها شرح گهٽجي 6 في هزار تائين پهتي.

سنگاپور جي فلاحي اداري لين فائونڊيشن پاران ڪرايل هڪ مطالعي موجب، ڳڻتي جوڳين ۽ لاعلاج بيمارين وارن مريضن لاءِ تسڪين واري سنڀال جي سهولتن سبب ڪيرالا کي ڀارت ۾ زندگيءَ جي آخري مرحلي جي سار سنڀال لاءِ بهترين هنڌن مان هڪ قرار ڏنو ويو.

ان جي باوجود ڪيرالا ۾ بيمارين جي مجموعي شرح ڀارت جي ٻين رياستن کان نسبتاً وڌيڪ رهي آهي. هڪ اڳوڻي اندازي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ هر هزار ماڻهن مان 118 ۽ شهري علائقن ۾ 88 ماڻهو بيماريءَ جو شڪار هئا، جڏهن تہ ڀارت جي مجموعي سراسري ترتيبوار 55 ۽ 54 في هزار هئي. گهٽ ڄمڻ واري وزن جي شرح پڻ لڳ ڀڳ 13.3 سيڪڙو رهي آهي.

رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو لکين کوهن جي پاڻيءَ تي ڀاڙي ٿو، جنهن ڪري سيوريج جي کوٽ سان گڏ پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيمارين، جهڙوڪ دست، پيچش، هيپاٽائٽس ۽ ٽائيفائيڊ جا وبائي واقعا صحت لاءِ هڪ اهم مسئلو رهيا آهن. 2017ع تائين ڪيرالا ۾ ذيابيطس جي مريضن جو انگ ۽ بيماريءَ جي پکڙجڻ جي شرح ڀارت جي سڀ کان بلند شرحن مان هئي.

يونيسيف ۽ عالمي صحت تنظيم ڪيرالا کي ٻارن لاءِ موافق پاليسين، خاص طور ماءُ جي کير کي مصنوعي خوراڪ تي ترجيح ڏيڻ، سبب دنيا جي پهرين ٻارن لاءِ موافق رياست قرار ڏنو. ڪيرالا ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻارن جي پيدائش اسپتالن يا ٻين طبي ادارن ۾ ٿيندي آهي، ۽ رياست ٻارن جي موت جي گهٽ شرح لاءِ پڻ مشهور آهي. قومي خانداني صحت سروي ۾ طبي ادارن اندر پيدائش جي شرح لڳ ڀڳ 100 سيڪڙو ڄاڻائي وئي.

ڪيرالا ۾ ايوَرويد، سڌا طب ۽ ڪيترائي مقامي روايتي علاج پڻ رائج آهن، جن ۾ ڪلاري، مرما چڪتسا ۽ وش ويديم شامل آهن. ڪجهه روايتي برادرين، جهڙوڪ ڪنيار، پنهنجي ٻين روايتي پيشائن سان گڏ مقامي طبي علاج جي ڄاڻ لاءِ پڻ سڃاتيون وينديون هيون. اهي علمي روايتون گهڻو ڪري گروڪُل شاگرديءَ وسيلي منتقل ٿينديون رهيون ۽ روايتي ۽ متبادل علاج جي طريقن جو ميلاپ پيش ڪن ٿيون.

آريا ويديا سالا 1902ع ۾ ڪوٽڪل ۾ ويديارتنم پي. ايس. واريئر قائم ڪئي. ڪوٽڪل ملاپورم کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر پري آهي. آريا ويديا سالا رياست جي وڏن ايوَرويدڪ علاج ۽ دوائن جي ادارن مان هڪ آهي ۽ عالمي سطح تي مشهور ايوَرويدڪ دوائن جي برانڊن مان پڻ شمار ٿئي ٿي.

2014ع ۾ ڪيرالا ڀارت جي پهرين رياست بڻجي، جنهن سڪرتهم نالي پروگرام وسيلي غريب مريضن لاءِ مفت ڪينسر علاج مهيا ڪرڻ شروع ڪيو. رياست ۾ ڪينسر، جگر ۽ گردن جي بيمارين جا واقعا نسبتاً گهڻا رپورٽ ٿين ٿا. 2016ع جي هڪ رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 250,000 ماڻهو ڪينسر جو علاج ڪرائي رهيا هئا، جڏهن تہ هر سال لڳ ڀڳ 42,000 نوان ڪينسر ڪيس رپورٽ ٿيندا هئا. ساڳئي وقت رياست جي اسپتالن ۾ هر سال لڳ ڀڳ 150 کان 200 جگر جي پيوندڪاريون ٿينديون هيون.

گردن جي عطين لاءِ ڊگهي انتظار فهرستن غيرقانوني انساني گردن جي واپار بابت خدشا پيدا ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ مالي طور ڪمزور مريضن جي مدد لاءِ ڪڊني فيڊريشن آف انڊيا جهڙا ادارا قائم ٿيا.

2017–18ع تائين صحت خدمتن واري کاتي هيٺ جديد طب جا 6,691 ادارا ڪم ڪري رهيا هئا، جن ۾ مجموعي طور 37,843 بسترا موجود هئا؛ انهن مان 15,780 بسترا ڳوٺاڻن ۽ 22,063 شهري علائقن ۾ هئا.

ٻولي

ضلعن موجب ڳالهائجندڙ ٻوليون:
مليالم
80–90٪
90–100٪

مليالم ڪيرالا جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ اها ڀارت جي ڪلاسيڪي ٻولين مان هڪ آهي.

اڊوڪي ضلعي ۽ پالڪڪاد ضلعي ۾ تامل ڳالهائيندڙ آبادي نمايان آهي؛ انهن ضلعن ۾ تامل ڳالهائيندڙن جو تناسب ترتيبوار لڳ ڀڳ 17.48 سيڪڙو ۽ 4.8 سيڪڙو آهي.

ڪساراگاد ضلعي جي اترين حصن ۾ تولو ۽ ڪناڊا پڻ ڳالهائجن ٿيون. ضلعي جي ڪُل آباديءَ مان لڳ ڀڳ 8.77 سيڪڙو ماڻهو تولو ۽ 4.23 سيڪڙو ماڻهو ڪناڊا ڳالهائين ٿا.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا ۾ مذهب

• 
  سلطان بيٿري ۾ جين مندر.
• 
  اصل چيرامن جمعه مسجد جو ماڊل.
• 
  پالايور ۾ سينٽ ٿامس سائرو-مالابار چرچ.

ڪيرالا ۾ مذهب (2011ع)

  هندومت (54.7%)

  اسلام (26.6%)

  عيسائيت (18.4%)

  ٻيا يا ڪو به نه (0.32%)

ڪيرالا جي هر تعلقي ۾ سڀ کان وڌيڪ پيروڪار رکندڙ مذهب جو سيڪڙو

ڪيرالا مذهبي لحاظ کان تمام گهڻي گوناگون رياست آهي، جتي هندو، مسلمان ۽ عيسائي وڏي انگ ۾ رهن ٿا. ان کي اڪثر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ مذهبي گوناگون رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هندومت ڪيرالا ۾ سڀ کان وڌيڪ پيروڪار رکندڙ مذهب آهي، جڏهن تہ اسلام ۽ عيسائيت جا پڻ وڏي انگ ۾ پيروڪار آهن. ڀارت جي ڪيترن ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ ڪيرالا ۾ مذهبي فرقيواريت نسبتاً گهٽ رهي آهي.

2011ع جي ڀارت جي آدمشماري موجب ڪيرالا جي آباديءَ مان 54.7 سيڪڙو هندو، 26.6 سيڪڙو مسلمان ۽ 18.4 سيڪڙو عيسائي هئا، جڏهن تہ باقي لڳ ڀڳ 0.3 سيڪڙو ماڻهو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا يا ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا. ملاپورم ضلعي کان سواءِ رياست جي سڀني ضلعن ۾ هندو سڀ کان وڏو مذهبي گروهه آهن؛ ملاپورم ۾ مسلمانن جو انگ هندن کان وڌيڪ آهي. ڪيرالا ڀارت جي انهن رياستن مان آهي جتي عيسائين جي آبادي تمام وڏي آهي.

2016ع ۾ رياست اندر ڄاول ٻارن مان لڳ ڀڳ 41.9 سيڪڙو هندو، 42.6 سيڪڙو مسلمان، 15.4 سيڪڙو عيسائي ۽ 0.2 سيڪڙو ٻين مذهبي گروهن سان واسطو رکندڙ خاندانن ۾ ڄاوا.

اسلام ڪيرالا تائين وسيع هندي سمنڊ واري واپاري نيٽ ورڪ ذريعي وچ اوڀر کان ايندڙ مصالحن ۽ ريشم جي واپارين سان پهتو. ڪجهه مورخ ان امڪان کي رد نٿا ڪن تہ اسلام ڪيرالا ۾ ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ئي پهچي چڪو هو. مقامي روايتن ۾ چيرامن پيرومل تاج الدين جو ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت روايت آهي تہ هو هڪ هندو بادشاهه هو، جيڪو عربستان ويو، محمد سان مليو ۽ اسلام قبول ڪيو.

ڪيرالا جي مسلمانن کي عام طور ماپيلا چيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ماپيلا ڪيرالا جي مسلمان آباديءَ ۾ موجود ڪيترين برادرين مان رڳو هڪ برادري آهي. چيرامن پيروملن جي ڏند ڪٿا موجب ڀارت جي پهرين مسجد 624ع ۾ ڪوڊونگالور ۾ چيرا گهراڻي جي آخري حڪمران جي اجازت سان تعمير ڪئي وئي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ هن محمد جي حياتيءَ دوران اسلام قبول ڪيو هو.

قديم عيسائي روايت موجب عيسائيت 52ع ۾ ٿامس رسول جي ڪيرالا جي سامونڊي ڪناري تي پهچڻ سان هتي آئي. سينٽ ٿامس عيسائين ۾ سائرو-مالابار ڪيٿولڪ چرچ، سائرو-مالانڪارا ڪيٿولڪ چرچ، جيڪبائيٽ سيريئن ڪرسچن چرچ، مار ٿاما سيريئن چرچ، مالانڪارا آرٿوڊوڪس سيريئن چرچ، چرچ آف سائوٿ انڊيا جا سيريئن اينگليڪن ۽ پينٽيڪوسٽل سينٽ ٿامس عيسائي شامل آهن.

ڪيرالا جي لاطيني ڪيٿولڪ عيسائين جي موجوده برادريءَ جي شروعات گهڻو ڪري سورهين صديءَ ۾ پورچوگيزي پادروادو جي مشنري سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. پورچوگيز، ڊچ، فرينچ، برطانوي ۽ ٻين يورپي آبادڪارن سان صدين جي ميل جول سبب ڪيرالا ۾ يورپي ۽ ڀارتي نسل جي گڏيل پسمنظر رکندڙ اينگلو-انڊين برادري پڻ موجود آهي.

روايت موجب يهوديت بادشاهه سليمان جي زماني، لڳ ڀڳ ڏهين صدي ق.م.، ۾ ڪيرالا تائين پهتي. ڪيرالا جي يهودين کي ڪوچين يهودي يا مالابار يهودي چيو وڃي ٿو ۽ اهي ڀارت جي قديم ترين يهودي برادرين مان آهن. ويهين صديءَ تائين ڪيرالا ۾ هڪ نمايان يهودي آبادي موجود هئي، پر پوءِ انهن مان گهڻا اسرائيل لڏي ويا. ڪوچي ۾ پرديسي سيناگاگ دولت مشترڪه ۾ اڄ تائين فعال سڀ کان پراڻن يهودي عبادتگاهن مان هڪ آهي.

جين ڌرم جا پيروڪار خاص طور واياناد ضلعي ۾ موجود آهن.

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا ۾ تعليم

ٿيرووانانٿاپورم ۾ ڪيرالا يونيورسٽي

ڪيرالا جو فلڪيات ۽ رياضيءَ وارو اسڪول چوڏهين کان سورهين صديءَ جي وچ ۾ عروج تي رهيو. فلڪياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي ڪوششن دوران، ڪيرالا اسڪول آزاديءَ سان رياضيءَ جا ڪيترائي اهم تصور ايجاد ڪيا، جن ۾ ٽِرگنوميٽرڪ فنڪشنن لاءِ سيريز جي توسيع پڻ شامل هئي.

اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ ڪيرالا جي جديد تعليمي تبديليءَ جي شروعات چرچ مشن سوسائٽي جي مشنرين جي انهن ڪوششن سان ٿي، جن جو مقصد عام ماڻهن تائين تعليم پهچائڻ هو. 1854ع جي ووڊز ڊسپيچ جي سفارشن کان پوءِ ٽراوانڪور ۽ ڪوچين جي نوابي رياستن وڏي پيماني تي تعليم جي واڌاري جون مهمون شروع ڪيون، جيڪي گهڻو ڪري ذاتين ۽ برادرين جي بنياد تي هيون، ۽ وڌيڪ خانگي تعليمي قدمن کي همٿائڻ لاءِ امدادي گرانٽن جو نظام متعارف ڪرايو.

ڪيٿولڪ چرچ جي اڳواڻيءَ هيٺ سينٽ ٿامس ڪاليج، ٿريسور ۽ ايس بي ڪاليج، چانگاناسيري جهڙا ڪيٿولڪ تعليمي ادارا قائم ڪيا ويا. فادر ڪورياڪوس الياس چاوارا، مار چارلس لاوين ايس جي، وائڪونڊا سوامي، نارايڻ گرو ۽ ايانڪالي جهڙن اڳواڻن رياست جي سماجي امتياز جو شڪار ذاتين کي تعليم تائين رسائي ڏيارڻ لاءِ ڪم ڪيو. انهن ڪوششن ۾ برادريءَ تي ٻڌل تنظيمن جهڙوڪ نائر سروس سوسائٽي، ايس اين ڊي پي، مسلم ايجوڪيشنل سوسائٽي، مسلم مهاجنا سڀا، نمبوديرين جي يوگا ڪشيما سڀا ۽ عيسائي چرچن جي جماعتن پڻ سهڪار ڪيو، جنهن سان ڪيرالا ۾ عام تعليم وڌيڪ ترقي ڪئي.

1991ع ۾ ڪيرالا ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن کي مڪمل طور خوانده قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ ان وقت حقيقي خواندگيءَ جي شرح رڳو 90 سيڪڙو هئي. 2006–07ع ۾ ڪيرالا ڀارت جي 21 وڏين رياستن جي تعليمي ترقيءَ جي اشاري ۾ پهرين نمبر تي رهيو. 2007ع تائين ابتدائي تعليم ۾ داخلا جي شرح لڳ ڀڳ 100 سيڪڙو ٿي چڪي هئي؛ ۽ ڀارت جي ٻين رياستن جي ابتڙ، تعليمي موقعا جنس، سماجي گروهن ۽ علائقن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ هڪجهڙا ورهايل هئا.

2011ع جي آدمشماري موجب ڪيرالا ۾ خواندگيءَ جي شرح 93.9 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ سڄي ڀارت جي شرح 74.0 سيڪڙو هئي. جنوري 2016ع ۾ ڪيرالا پنهنجي اٿُليَم خواندگي پروگرام ذريعي 100 سيڪڙو ابتدائي تعليم حاصل ڪندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي.

رياست جي اسڪولن ۾ رائج تعليمي نظام جي شروعاتي مرحلي ۾ ڏهن سالن جو نصاب شامل آهي، جيڪو ٽن مرحلن ۾ ورهايل آهي: هيٺين پرائمري، مٿين پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول. ان کي 4+3+3 نظام چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ انگ هر مرحلي جي تعليمي سالن کي ظاهر ڪن ٿا.

شروعاتي ڏهن سالن جي اسڪولي تعليم کان پوءِ شاگرد عام طور هائير سيڪنڊري تعليم ۾ داخلا وٺن ٿا، جتي ٽي مکيه شعبا آهن: فنون، واپار ۽ سائنس. اڪثر سرڪاري اسڪول ڪيرالا بورڊ آف پبلڪ ايگزامينيشن سان لاڳاپيل آهن. ٻين تعليمي بورڊن ۾ انڊين سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن (ICSE)، سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن (CBSE) ۽ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ (NIOS) شامل آهن.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جي ثقافت

ڪٿڪلي جو فنڪار

اونم، ڪيرالا جي سڀ کان وڏي جشن دوران، ڪيرالا جا ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان پوڪلم (گلن جي غاليچي) جا نقش ٺاهين ٿا.

فائل:Thrissur Pooram.jpg

ٿريسور پورم جو ميلو

موهني آٽم جي پيشڪش

اونم ساديا

ڪيرالا جي ثقافت گڏيل ۽ جهانگير نوعيت جي آهي ۽ اها هندستان جي ثقافت جو هڪ اڻٽٽ حصو آهي. اها آريائي، دراوڙي، عرب ۽ يورپي ثقافتن جو سنگم آهي، جيڪا هزارين سالن دوران هندستان جي ٻين علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن جي اثرن هيٺ ترقي ڪندي رهي آهي. ان جي سڃاڻپ ان جي قدامت ۽ مليالي ماڻهن طرفان برقرار رکيل نامياتي تسلسل سان ٿئي ٿي. پاڙيسري ۽ سمنڊ پار ثقافتن سان صدين جي رابطن ان کي وڌيڪ وسيع ۽ شاهوڪار بڻايو. تنهن هوندي بہ، ملڪ جي ٻين حصن کان ڪيرالا جي جاگرافيائي الڳائپ سبب هتي هڪ منفرد طرزِ زندگي، فن، اڏاوت، ٻولي، ادب ۽ سماجي ادارا وجود ۾ آيا آهن.

رياست ۾ هر سال 10,000 کان وڌيڪ ميلا ۽ تهوار ملهايا وڃن ٿا. مليالم ڪئلينڊر، جيڪو ڪيرالا ۾ 825ع کان شروع ٿيل شمسي نجمي ڪئلينڊر آهي، زرعي ۽ مذهبي سرگرمين جي رٿابنديءَ لاءِ عام استعمال ٿيندو آهي. مليالم، هندستان جي ڪلاسيڪي ٻولين مان هڪ، ڪيرالا جي سرڪاري ٻولي آهي. رياست ۾ درجن کان وڌيڪ ٻيون درج ٿيل ۽ غير درج ٿيل ٻوليون پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون. ڪيرالا ۾ هندستان جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ شراب جو استعمال سڀ کان وڌيڪ ٻڌايو ويو آهي.

ميلا ۽ تهوار

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جا مندرن وارا ميلا ۽ اونم

ڪيرالا جي ڪيترن ئي مندرن ۾ سال جي مخصوص ڏينهن تي ميلا ۽ تهوار ملهايا وڃن ٿا. انهن ميلن جي هڪ عام خصوصيت مقدس جهنڊي چاڙهڻ آهي، جيڪو ميلي جي آخري ڏينهن تي ديوتا جي مورتيءَ کي مقدس غسل ڪرائڻ کان پوءِ لاٿو ويندو آهي. اهڙن ميلن ۾ پورم شامل آهن، جن مان سڀ کان مشهور ٿريسور پورم آهي. هاٿي، آتش بازيءَ جا شاندار مظاهرا ۽ وڏا ميڙ ٿريسور پورم جون اهم ڪششون آهن.

ٻين مشهور ميلن ۽ مذهبي جشنن ۾ مڪراويلڪو، چيناڪٿور پورم، اٽوڪل پونگالا ۽ نينمارا ولانگي ويلا شامل آهن. انهن کان سواءِ ڪيترائي مندر هر سال مقامي طور اُتسوم سڏجندڙ ميلا منعقد ڪن ٿا. مالي وسيلن وارا مندر عام طور جشن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ شاندار نموني سينگاريل هاٿي شامل ڪندا آهن. مندر جي مورتيءَ کي هاٿيءَ تي رکي ڀرپاسي جي علائقن ۾ جلوس ڪڍيو ويندو آهي. جڏهن جلوس مندر جي آس پاس وارن گهرن وٽ پهچي ٿو تہ ماڻهو عام طور چانور، ناريل ۽ ٻيون نذرون پيش ڪندا آهن. جلوسن ۾ اڪثر روايتي موسيقي، جهڙوڪ پنچاري ميلم يا پنچاواديم، پڻ شامل هوندي آهي.

رياست جي مسلمان برادري عيد الفطر ۽ عيد الاضحيٰ ملهائي ٿي، جڏهن تہ عيسائي ڪرسمس ۽ ايسٽر جا تهوار ملهائين ٿا.

اونم ڪيرالا جي ماڻهن جو فصل لڻڻ وارو تهوار آهي، جيڪو رياست جي زرعي ماضيءَ جي ياد ڏياري ٿو. اهو ڪيرالا جو مقامي تهوار آهي، جنهن دوران چار ڏينهن سرڪاري موڪلون ٿين ٿيون، جيڪي اونم جي شام، يعني اُٿراڊم، کان چوٿين اونم ڏينهن تائين هلن ٿيون. اونم مليالم ڪئلينڊر جي مهيني چنگم، يعني آگسٽ–سيپٽمبر، ۾ ايندو آهي ۽ بادشاهه مهاٻلي جي وطن واپسيءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. اونم جون مجموعي تقريبون ڏهن ڏينهن تائين هلن ٿيون ۽ سڄي ڪيرالا ۾ ملهايون وڃن ٿيون. ان سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ ولم ڪلي، پولي ڪلي، پوڪلم، ٿمبي ٿلل ۽ اوناويلو شامل آهن.

موسيقي ۽ ناچ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جا فن ۽ ڪيرالا جي موسيقي

ڪيرالا ڪيترن ئي نمائشي فنن جو گهر آهي. انهن ۾ پنج ڪلاسيڪي ناچ جا نمونا ــ ڪٿڪلي، موهني آٽم، ڪوڊياٽم، ٿلل ۽ ڪرشن ناٽم ــ شامل آهن، جيڪي ڪلاسيڪي دور ۾ شاهي خاندانن جي سرپرستيءَ هيٺ مندرن جي ناٽڪ گهرن ۾ پيدا ٿيا ۽ ترقي ڪئي.

ڪيرالا ناٽنم، ٿيراياٽم، ڪلياٽم، ٿييم، ڪوٿو ۽ پداياني پڻ علائقي جي مندرن واري ثقافت سان لاڳاپيل ناچ جا نمونا آهن. اوپنا ۽ دف مٽو جهڙا روايتي ناچ رياست جي مسلمانن ۾ مشهور رهيا آهن، جڏهن تہ مارگم ڪلي ۽ پريچا مٽو ڪلي سرياني عيسائين ۾، ۽ چاويٽو ناڊڪم لاطيني عيسائين ۾ مشهور آهي.

ڪيرالا ۾ ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي ترقيءَ کي مندرن جي ثقافت سان لاڳاپيل روايتي نمائشي فنن جي اثر ۽ ڀاڱيداريءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مقامي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو نمونو سوپانا سنگيتم انهيءَ اهم ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو مندرن جي ثقافت ڪيرالا جي فنن جي ترقيءَ ۾ ادا ڪيو. ڪرناٽڪ موسيقي ڪيرالا جي روايتي موسيقيءَ تي غالب آهي. ان صنف جي مقبوليت ۾ اوڻيهين صديءَ دوران سواتي ٿرونال راما ورما اهم ڪردار ادا ڪيو.

سوپانم نالي راڳ تي ٻڌل ڌنون ڪٿڪلي جي پيشڪشن سان گڏ وڄايون وڃن ٿيون. ميلم، جنهن ۾ پانڊي ۽ پنچاري نمونا شامل آهن، ڌڪ وارن سازن تي ٻڌل موسيقيءَ جو انداز آهي؛ اهو مندرن سان لاڳاپيل ميلن ۾ چينڊا ساز سان وڄايو ويندو آهي. پنچاواديم پنج قسمن جي ڌڪ وارن سازن تي ٻڌل موسيقيءَ جي گڏيل پيشڪش آهي.

ڪيرالا جا بصري فن روايتي ڀتين جي تصويرن کان وٺي رياست جي سڀ کان مشهور مصور راجا روي ورما جي فن پارن تائين پکڙيل آهن. ڪيرالا جي اڪثر ذاتين ۽ برادرين وٽ مختلف موضوعن سان لاڳاپيل لوڪ گيتن ۽ داستاني گيتن جا شاهوڪار ذخيرا آهن. انهن ۾ وڊڪن پٽوڪل (اتر جا داستاني گيت)، ٿيڪن پٽوڪل (ڏکڻ جا داستاني گيت)، ونچي پٽوڪل (ٻيڙين جا گيت)، ماپيلا پٽوڪل (مسلمانن جا گيت) ۽ پلي پٽوڪل (چرچ جا گيت) شامل آهن.

سئنيما

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مليالم سئنيما

مليالم فلمن سماجي موضوعن جي اثرائتي پيشڪش ذريعي هندستاني فلمي صنعت ۾ پنهنجي الڳ سڃاڻپ قائم ڪئي آهي. ڪيرالا سان واسطو رکندڙ هدايتڪارن جهڙوڪ ادور گوپالاڪرشنن، مانڪاڊا روي ورما، جي. اراوندن، ڀارتن، پي. پدمرجن، ايم. ٽي. واسوديوان نائر، ڪي. جي. جارج، پريادرشن، جان ابراهيم، رامو ڪريات، ڪي. ايس. سيتوماڌون، اي. ونسنٽ ۽ شاجي اين. ڪرون هندستان جي متوازي سئنيما ۾ نمايان حصو ورتو آهي.

ڪيرالا ڪيترن ئي مشهور اداڪارن جو پڻ جنم ڀومي آهي، جن ۾ موهن لال، مموٽي، ستين، پريم نذير، ماڌو، شيلا، شاردا، مس ڪماري، جيان، ادور ڀاسي، سيما، ڀارت گوپي، ٿلاڪن، وجيا راگھون، ڪلاڀون مني، اندرنس، شوبنا، نوين پولي، سرينيواسن، اوروشي، منجو واريئر، سريش گوپي، جيارام، مرلي، شنڪرادي، ڪاويه ماڌون، ڀاونا مينن، پرٿويراج سوڪمارن، پاروتي ٿرووٿو، جياسوريا، دلقر سلمان، اڊوول انيڪرشنن، جگتي سري ڪمار، نيڊومودي وينو، ڪي پي اي سي للتا، انوسينٽ ۽ فهد فاصل شامل آهن.

مرحوم مليالم اداڪار پريم نذير 720 کان وڌيڪ فلمن ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ جو عالمي رڪارڊ رکي ٿو. 1980ع واري ڏهاڪي کان موهن لال ۽ مموٽي مليالم فلمي صنعت جا ٻه نمايان اداڪار رهيا آهن؛ موهن لال پنج نيشنل فلم ايوارڊ حاصل ڪيا آهن، جن مان چار اداڪاريءَ لاءِ آهن، جڏهن تہ مموٽي اداڪاريءَ لاءِ ٽي نيشنل فلم ايوارڊ حاصل ڪيا آهن.

مليالم سئنيما ڪي. جي. يسوداس، ڪي. ايس. چترا، ايم. جي. سري ڪمار، وايلار راما ورما، وي. ماڌوسودنن نائر، ايم. ٽي. واسوديوان نائر ۽ او. اين. وي. ڪروپ جهڙيون ٻيون به ڪيتريون ئي نامور شخصيتون پيدا ڪيون آهن. آخري ٻن ڄڻن کي هندستان جو سڀ کان وڏو ادبي اعزاز، گيان پيٺ ايوارڊ، ملي چڪو آهي.

ڪيرالا سان واسطو رکندڙ رسول پوڪوٽي فلم سلم ڊاگ ملينيئر لاءِ بهترين آواز جي ميلاپ جو اڪيڊمي ايوارڊ حاصل ڪندڙ هندستانين مان هڪ آهي. 2018ع تائين مليالم سئنيما نيشنل فلم ايوارڊ ۾ بهترين اداڪار جا 14، بهترين اداڪارا جا 6، بهترين فلم جا 11 ۽ بهترين فلم هدايتڪار جا 13 ايوارڊ حاصل ڪري چڪي هئي.

ادب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مليالم ادب

سنگم ادب کي مليالم ادب جو قديم پيشرو سمجهي سگهجي ٿو. مليالم ادب جي شروعات قديم مليالم واري دور، يعني نائين کان تيرهين صدي عيسوي، کان ٿئي ٿي. هن روايت ۾ چوڏهين صديءَ جا نيرانم شاعر — مادوا پانيڪر، شنڪرا پانيڪر ۽ راما پانيڪر — ۽ سورهين صديءَ جو شاعر ٿونچٿو ايزوٿچن اهم آهن، جنهن جي لکڻين جديد مليالم ٻولي ۽ شاعريءَ جي شروعات کي نمايان ڪيو.

مليالم ڪئلينڊر جي پهرين لڳ ڀڳ ڇهن صدين دوران ادب جو وڏو حصو زباني روايتن تي ٻڌل هو، جن ۾ اتر مالابار جا وڊڪن پٽوڪل ۽ ڏکڻ ٽراوانڪور جا ٿيڪن پٽوڪل جهڙا داستاني گيت شامل هئا.

2013ع ۾ مليالم کي ڀارت جي ڪلاسيڪي ٻولين مان هڪ قرار ڏنو ويو. پندرهين ۽ سورهين صدي عيسويءَ ۾ چيروسيري نمبوديري، ٿونچٿو ايزوٿچن ۽ پونٿانم نمبوديري جي شاعريءَ ۽ لکڻين جديد مليالم جي موجوده صورت جي اوسر تي وڏو اثر وڌو. سترهين يا ارڙهين صديءَ سان لاڳاپيل شاعر اُننايي واريئر ۽ ارڙهين صديءَ جي شاعر ڪونچن نمبيار پڻ جديد مليالم ادب جي شروعاتي اوسر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

ڀارتاپوزا ندي، جنهن کي پوناني ندي پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ ان جون معاون نديون جديد مليالم ادب جي واڌ ويجهه ۾ اهم رهيون آهن.

پاريميڪل ٿاما ڪٿنار ۽ ڪيرالا ورما وليا ڪوئي ٿمپوران مليالم نثر ۾ پنهنجي خدمتن لاءِ مشهور آهن. شاعرن جي مشهور ٽه مورتي، يعني ڪويترايم — ڪمارن آسان، ولٿول نارايڻ مينن ۽ اُلور ايس. پرميشورا آير — ڪيرالا جي شاعريءَ کي پراڻي پيچيده اسلوب ۽ مابعدالطبيعاتي موضوعن کان پري ڪري وڌيڪ غنائي انداز ڏانهن آندو.

موئن ڪٽي ويديار ۽ پوليڪوٽل حيدر جهڙن شاعرن ماپيلا پٽوڪل ۾ اهم ڀاڱو وڌو، جيڪي عربي مليالم ادب جي هڪ نمايان صنف آهن.

ڀارتي ٻولين ۾ لکيل ابتدائي سفرنامن مان هڪ مليالم ڪتاب ورٿمانپُستڪم آهي، جيڪو پاريميڪل ٿاما ڪٿنار 1785ع ۾ لکيو. ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ کان مليالم نثر، صحافت ۽ ادبي تنقيد وڌيڪ منظم نموني ترقي ڪرڻ لڳا.

جديد مليالم ادب ۾ سماجي، سياسي ۽ معاشي زندگيءَ سان لاڳاپيل موضوع نمايان آهن ۽ جديد ادب ۾ سياسي شدت پسنديءَ ڏانهن لاڙو پڻ ڏٺو ويو آهي.

مليالم ادب کي ڇهه گيان پيٺ ايوارڊ ملي چڪا آهن، جيڪو دراوڙي ٻولين ۾ ٻيو ۽ ڀارت جي ٻولين ۾ ٽيون وڏو انگ آهي. ويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ جي. شنڪرا ڪروپ، ايس. ڪي. پوٽيڪاٽ، ٿڪازي شيواشنڪرا پلي، ايم. ٽي. واسوديوان نائر، او. اين. وي. ڪروپ ۽ اڪيتھم اچوٿن نمبوديري جهڙن گيان پيٺ انعام يافته شاعرن ۽ اديبن جديد مليالم ادب ۾ نمايان حصو وڌو.

بعد ۾ او. وي. وجين، ڪمالا داس، ايم. مڪندن، ارونڌتي راءِ ۽ وائڪوم محمد بشير جهڙن اديبن کي عالمي سڃاڻپ پڻ حاصل ٿي.

طعام

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا جي طعام

ڪيرالا جي کاڌ خوراڪ ۾ ڀاڄين وارا ۽ غير ڀاڄين وارا ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ مڇي، ڪڪڙ ۽ گوشت وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. ڪيرالا ۾ هزارين سالن کان مصالحا پوکيا وڃن ٿا ۽ اهي هن جي رڌڻي جي بنيادي سڃاڻپ آهن.

چانور رياست جو مکيه خوراڪي اناج آهي ۽ ڏينهن جي تقريباً هر مانيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪيرالا جي گهڻن ناشتي وارن کاڌن ۾ چانور ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ شامل هوندو آهي، جهڙوڪ اڊلي، دوسا، پُٽو، پٿيري، اپم ۽ اڊي اپم. ان کان سواءِ ٽاپيوڪا تي ٻڌل کاڌا ۽ دال مان ٺهندڙ وڊا پڻ عام آهن.

اهي کاڌا اڪثر چٽڻي، ڪڊالا، پاياسم، پيار، پاپڙ، اپم، ڪڪڙ جي ڪَري، بيف فرائي، انڊا مسالا يا مڇيءَ جي ڪَري سان گڏ کاتا وڃن ٿا. پراٺا ۽ برياني پڻ ڪيرالا جي هوٽلن ۽ ريسٽورنٽن ۾ عام آهن. ٿالاسيري برياني هڪ مشهور علائقائي خاصيت آهي.

منجهند جي مانيءَ ۾ اڪثر چانور ۽ ڪَري سان گڏ رسَم، پُلي شيري ۽ سامبر شامل هوندا آهن. ساديا هڪ روايتي ڀاڄين واري ماني آهي، جيڪا ڪيلي جي پن تي پيش ڪئي ويندي آهي ۽ آخر ۾ پاياسم ڏنو ويندو آهي.

مشهور هلڪن کاڌن ۾ ڪيلي جا چپس، سُرن جا چپس، ٽاپيوڪا چپس، اچپم، اُني اپم ۽ ڪُزهلاپم شامل آهن.

سامونڊي خوراڪ ۾ ڪري مين، جهنگڙا، شرمپ ۽ ٻين ڪرسٽيشين تي ٻڌل کاڌا مشهور آهن. ٿالاسيري جي کاڌ خوراڪ پنهنجي وڏي تنوع لاءِ مشهور آهي ۽ ان ۾ ڪيترن ئي ثقافتي ۽ واپاري اثرن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.

ميڊيا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيرالا ۾ ميڊيا

مليالا منوراما جي آفيس، ڪوٽيام، ڪولم

ڪيرالا ۾ ميڊيا، ٽيليڪميونيڪيشن، نشريات ۽ ڪيبل خدمتون ٽيليڪام ريگيوليٽري اٿارٽي آف انڊيا (ٽرائي) جي ضابطي هيٺ آهن. 2015–16ع ۾ ڪرايل نيشنل فيملي هيلٿ سروي–4 موجب ڪيرالا ڀارت جي انهن رياستن ۾ مٿانهين درجي تي هو، جتي ماڻهن جي ميڊيا تائين رسائي سڀ کان وڌيڪ هئي.

ڪيرالا ۾ نون وڏين ٻولين ۾ ڪيترائي اخبارون شايع ٿين ٿيون، پر انهن مان گهڻيون مليالم ۽ انگريزي ۾ آهن. رياست ۾ وڏي گردش رکندڙ مليالم اخبارن ۾ مليالا منوراما، ماتروڀومي، ديشابھيماني، مڌيمم، ڪيرالا ڪومودي، منگلم، چندريڪا، ديپيكا، جنايوگم، جنمڀومي، سراج ڊيلي ۽ سپرڀاتم شامل آهن.

مکيه مليالم رسالن ۽ هفتيوارن ۾ ماتروڀومي آژچاپتپُ، ونيٿا، انڊيا ٽوڊي مليالم، مڌيمم ويڪلي، گريه لکشمي، ڌنم، چترڀومي ۽ ڀاشاپوشيني شامل آهن.

ڊي ڊي مليالم رياستي ملڪيت وارو ٽيليويزن نشرياتي ادارو آهي. ڪيترائي ملٽي سسٽم آپريٽر مليالم، انگريزي، ٻين ڀارتي ٻولين ۽ عالمي چينلن جو گڏيل پيڪيج مهيا ڪن ٿا.

مشهور مليالم ٽيليويزن چينلن ۾ ايشيانيٽ، ايشيانيٽ نيوز، ايشيانيٽ پلس، ايشيانيٽ موويز، سوريا ٽي وي، سوريا موويز، مژاويل منوراما، منوراما نيوز، ڪيرالي ٽي وي، ڪيرالي نيوز، فلاورز، ميڊيا ون ٽي وي، ماتروڀومي نيوز، ڪپا ٽي وي، امرتا ٽي وي، رپورٽر ٽي وي، جيهند، جنم ٽي وي، جيوان ٽي وي، ڪومودي ٽي وي ۽ شالوم ٽي وي شامل آهن.

ڀارت ۾ انٽرنيٽ جي رسائيءَ جي بلند شرحن مان هڪ رکڻ سبب ڊجيٽل ميڊيا، خاص طور سماجي ميڊيا ۽ او ٽي ٽي خدمتون، ڪيرالا ۾ ڄاڻ ۽ وندر جا اهم ذريعا بڻجي چڪا آهن.

رياست ۾ ماڻهن تي ٻڌل سائنس تحريڪ پڻ نمايان آهي، ۽ ليکڪن جون گڏيل سهڪاري تنظيمون جهڙيون سرگرميون به وڌنديون رهيون آهن.

بي ايس اين ايل، ايئرٽيل، ووڊافون آئيڊيا ۽ جيو ڪيرالا جا اهم موبائل فون سروس فراهم ڪندڙ آهن. براڊبينڊ انٽرنيٽ جون سهولتون سڄي رياست ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن، ۽ اهم انٽرنيٽ سروس فراهم ڪندڙن ۾ بي ايس اين ايل، ايشيانيٽ سيٽلائيٽ ڪميونيڪيشنز، ايئرٽيل، ووڊافون آئيڊيا، ريل وائر ۽ ٽاٽا ڪميونيڪيشنز شامل آهن.

پڻ ڏسو

• ڪيرالا جو خاڪو
• ڏکڻ هندستان
• دراوڙي ماڻهو
• ڪيرالا جي ميونسپل ڪارپوريشنن جي فهرست
• ڪيرالا جي تعلقن جي فهرست
• ڪيرالا جي شهري مقامي ادارن جي فهرست
• ڪيرالا جي ضلعن جي فهرست
• ڪيرالا جي روينيو ڊويزنن جي فهرست
• ڪيرالا جو فلڪيات ۽ رياضيات وارو اسڪول