عائشہ بنت ابوبڪر
عائشه بنت ابي بڪر
| |
|---|---|
 | |
| پيدائش | تقريباً 613ع يا 614ع مڪو، حجاز، عربستان |
| وفات | 17 رمضان 58ھ / 678ع مدينو، اموي خلافت |
| مدفن | جنت البقيع، مدينو |
| ٻيا نالا | ام المؤمنين |
| شهرت جو ڪارڻ | حديث جي روايت، اسلامي فقه ۽ اوائلي اسلامي تاريخ |
| مذهب | اسلام |
| جيون ساٿي | حضرت محمد ﷺ |
عائشه بنت ابي بڪر (عربي: عائشة بنت أبي بكر؛ تقريباً 613ع يا 614ع – 678ع)، عام طور حضرت عائشه يا ام المؤمنين عائشه جي نالي سان مشهور، اسلامي پيغمبر محمد ﷺ جي زالن مان هڪ ۽ پهرين راشد خليفي ابوبڪر صديق جي نياڻي هئي. قرآن ۾ پيغمبر محمد ﷺ جي زالن کي مؤمنن جون مائرون قرار ڏنو ويو آهي، جنهن سبب اسلامي روايت ۾ عائشه کي ام المؤمنين جي لقب سان ياد ڪيو وڃي ٿو.[1]
عائشه اوائلي اسلامي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين عورتن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. پيغمبر محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ هن حديث، فقه، قرآن جي تفسير، مذهبي رسمن ۽ پيغمبر جي گهريلو زندگيءَ بابت روايتن جي منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪيترائي صحابي ۽ تابعين ديني مسئلن بابت کانئس علم حاصل ڪندا هئا. هوءَ سياسي طور پڻ سرگرم رهي ۽ 656ع ۾ جنگ جمل ۾ سندس شرڪت اوائلي اسلامي گهرو ويڙهه، يعني پهرئين فتني، جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿي.
خاندان ۽ شروعاتي زندگي
[سنواريو]عائشه مڪي ۾ ابوبڪر ۽ ام رومان جي گهر ۾ پيدا ٿي. سندس پيءُ ابوبڪر پيغمبر محمد ﷺ جي ويجهن ساٿين مان هو ۽ محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ پهريون راشد خليفو ٿيو. عائشه جو خاندان قريش جي بنو تيم قبيلي سان تعلق رکندو هو.
عائشه جي صحيح ڄمڻ واري سال بابت قديم ماخذن ۾ قطعي اتفاق موجود ناهي، پر عام طور سندس ولادت ستين صدي عيسويءَ جي ٻئي ڏهاڪي جي شروعات ۾ مڪي ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي.
محمد ﷺ سان شادي
[سنواريو]عائشه جو نڪاح پيغمبر محمد ﷺ سان مڪي واري دور جي آخري سالن ۾ ٿيو ۽ شاديءَ کان پوءِ هوءَ مديني ۾ سندن گهر ۾ رهڻ لڳي.
عائشه جي شاديءَ وقت عمر تاريخي ۽ جديد علمي بحث جو موضوع رهي آهي. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم سميت روايتي سني حديثي مجموعن ۾ منسوب روايتن موجب نڪاح وقت سندس عمر ڇهه يا ست سال ۽ گڏ رهڻ شروع ڪرڻ وقت نو سال هئي.[2][3] جديد دور ۾ ڪجهه محققن ٻين تاريخي ۽ سوانحي انگن اکرن جي بنياد تي مختلف عمرن جا اندازا پيش ڪيا آهن، جڏهن ته حديثن جي تاريخي تشڪيل ۽ سندن ماخذن بابت پڻ علمي تحقيق جاري آهي.[4]
عائشه کي محمد ﷺ مان ڪو اولاد نه ٿيو. مديني واري دور ۾ هوءَ پيغمبر جي گهريلو ۽ مذهبي زندگيءَ جي ڪيترن ئي واقعن جي شاهد رهي، جنهن ڪري سندس روايتون بعد ۾ اسلامي حديث ۽ فقه لاءِ اهم ماخذ بڻيون.
افڪ وارو واقعو
[سنواريو]عائشه جي زندگيءَ جي مشهور واقعن مان هڪ افڪ وارو واقعو آهي. اسلامي روايت موجب هڪ سفر دوران قافلي کان پوئتي رهجي وڃڻ کان پوءِ عائشه تي بي وفائيءَ جو الزام لڳايو ويو. ان واقعي سبب مديني جي مسلمان برادريءَ ۾ تڪرار پيدا ٿيو.
سني اسلامي تفسير ۽ حديثي روايتن موجب سورت النور جون آيتون 11 کان اڳتي ان واقعي جي پسمنظر ۾ نازل ٿيون ۽ عائشه تي لڳايل الزام کي رد ڪيو ويو.[5] واقعيِ افڪ بابت عائشه کان منسوب تفصيلي روايت صحيح بخاري سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن ۾ محفوظ آهي.
محمد ﷺ جي آخري بيماري ۽ وفات
[سنواريو]روايتي اسلامي ماخذن موجب محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران ٻين زالن جي اجازت سان عائشه جي حجرَي ۾ رهڻ لڳا. اتي ئي 632ع ۾ سندن وفات ٿي ۽ کين انهيءَ حجرَي ۾ دفن ڪيو ويو.[6]
محمد ﷺ جي وفات وقت عائشه اڃا نوجوان هئي. ان کان پوءِ هن لڳ ڀڳ اڌ صدي مديني ۾ گذاري ۽ حديث، فقه ۽ اسلامي روايت جي منتقليءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.
علمي حيثيت ۽ حديث
[سنواريو]عائشه اوائلي اسلام جي اهم ترين حديث راوين ۽ علمي شخصيتن مان شمار ٿئي ٿي. هن کان پيغمبر محمد ﷺ جي عبادتن، گهريلو زندگي، شادي، طهارت، حج، روزي، عورتن سان لاڳاپيل شرعي مسئلن ۽ ٻين ڪيترن موضوعن بابت روايتون منقول آهن.
روايتي حديثي ڳڻپ موجب عائشه سان منسوب حديثن جو تعداد ٻن هزارن کان وڌيڪ ڄاڻايو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ مختلف حديثي ڳڻپ جي طريقن سبب انگن ۾ فرق ملي ٿو. سندس روايتون صحيح بخاري، صحيح مسلم ۽ ٻين وڏن حديثي مجموعن ۾ شامل آهن.
ابو موسى اشعري کان منسوب روايت موجب جڏهن صحابين کي ڪنهن حديث بابت ڏکيائي پيش ايندي هئي ۽ اهي عائشه کان پڇندا هئا تہ وٽس ان بابت علم ملندو هو.[7]
عائشه رڳو حديثن جي راوي نه هئي، پر روايتن جي تشريح ۽ ڪڏهن ٻين راوين جي بيانن جي تصحيح پڻ ڪندي هئي. بعد جي اسلامي عالمن سندس فقهي راين ۽ حديثي تنقيد کي الڳ ڪتابن ۾ گڏ ڪيو. خاص طور بدرالدين زرڪشي جي الإجابة لإيراد ما استدركته عائشة على الصحابة ۾ انهن روايتن جو ذڪر آهي، جن ۾ عائشه ٻين صحابين کان منقول روايتن يا سندن تشريح بابت اختلاف يا وضاحت ڪئي.
جديد علمي تحقيق ۾ پڻ عائشه کي اسلامي حديثي روايت جي تشڪيل ۽ عورتن جي علمي اختيار جي تاريخ ۾ اهم شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو.[8]
سياسي سرگرمي
[سنواريو]محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ عائشه راشدين خلافت جي دور جا ڪيترائي اهم واقعا ڏٺا. سندس پيءُ ابوبڪر 632ع کان 634ع تائين خليفي رهيو. ان کان پوءِ عمر بن خطاب ۽ عثمان بن عفان جي خلافتن دوران به عائشه مديني ۾ هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي شخصيت رهي.
عثمان جي خلافت جي آخري دور ۾ سياسي اختلاف وڌيا. 656ع ۾ عثمان جي قتل کان پوءِ علي بن ابي طالب خليفي طور چونڊيو ويو. عثمان جي قتل ۽ سندس قاتلن سان ورتاءَ بابت اختلاف جلد ئي وڏي سياسي بحران ۾ تبديل ٿيو.
جنگ جمل
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جنگ جمل
656ع ۾ عائشه، طلحه بن عبيدالله ۽ زبير بن العوام سان گڏ عراق ڏانهن رواني ٿي. سندن سياسي تحريڪ جو اهم مطالبو عثمان جي قتل جي ذميوارن خلاف ڪارروائي هو. ٻئي طرف خليفي علي بن ابي طالب جي حڪومت کي نئين سياسي صورتحال مستحڪم ڪرڻ ۽ مختلف هٿياربند گروهن کي ڪنٽرول ڪرڻ جو مسئلو درپيش هو.
ٻئي ڌريون بصري جي ڀرسان آمهون سامهون ٿيون ۽ ڳالهين کان پوءِ به هٿياربند ويڙهه شروع ٿي وئي. هيءَ جنگ 36ھ/656ع ۾ ٿي ۽ اسلامي تاريخ ۾ جنگ جمل يا اٺ واري جنگ جي نالي سان مشهور ٿي.[9]
عائشه جنگ دوران هڪ اٺ تي رکيل هودج ۾ موجود هئي ۽ ويڙهه سندس اٺ جي چوڌاري خاص طور شديد ٿي. انهيءَ سبب جنگ کي جمل، يعني اٺ، سان منسوب ڪيو ويو. جنگ علي جي لشڪر جي فتح سان ختم ٿي. طلحه ۽ زبير مارجي ويا، جڏهن تہ عائشه محفوظ رهي. جنگ کان پوءِ علي سندس حفاظت ۽ مديني ڏانهن واپسيءَ جو انتظام ڪيو.
جنگ جمل پهرئين فتني جي اهم واقعن مان هڪ هئي ۽ بعد ۾ سني ۽ شيعه تاريخ نگاريءَ ۾ ان جي سببن، ذميوارين ۽ عائشه جي سياسي ڪردار بابت مختلف تشريحون پيدا ٿيون. جديد تاريخي مطالعي ۾ پڻ هن واقعي کي اوائلي مسلم برادريءَ ۾ سياسي اختيار، عثمان جي قتل جي نتيجن ۽ خلافت جي جائز حيثيت بابت پيدا ٿيل بحران جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.
جنگ کان پوءِ عائشه مديني موٽي آئي ۽ ٻيهر ڪنهن وڏي فوجي مهم جي اڳواڻي نه ڪئي.
مديني ۾ آخري زندگي
[سنواريو]جنگ جمل کان پوءِ عائشه پنهنجي باقي زندگيءَ جو وڏو حصو مديني ۾ گذاريو. هن تعليم، حديث جي روايت ۽ ديني مسئلن بابت رهنمائي جاري رکي. ڪيترائي صحابي، تابعين ۽ سندس مائٽ کانئس حديثون روايت ڪندا هئا.
سندس گهر اسلامي علم جي منتقليءَ جو اهم مرڪز بڻيو. محمد ﷺ جي گهريلو زندگيءَ سان سڌي واقفيت سبب سندس روايتن کي خاص اهميت حاصل ٿي، ڇاڪاڻ تہ عبادت ۽ خانداني زندگيءَ جا ڪيترائي تفصيل ٻين صحابين لاءِ سڌي طرح مشاهدي ۾ اچڻ ممڪن نه هئا.
مذهبي ۽ تاريخي ورثو
[سنواريو]عائشه جي شخصيت بابت اسلامي روايتن ۾ مختلف پهلو نمايان آهن. سني اسلام ۾ کيس ام المؤمنين، وڏي حديث راوي، فقيهه ۽ پيغمبر محمد ﷺ جي اهم ساٿي طور وڏي عزت حاصل آهي. سندس روايتون سني حديث، فقه ۽ سيرت جي اهم ماخذن ۾ شامل آهن.
شيعه اسلام جي تاريخي روايت ۾ سندس جنگ جمل ۾ علي بن ابي طالب جي مخالفت کي وڌيڪ تنقيدي نظر سان ڏٺو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ مختلف شيعه عالمن ۽ دورن ۾ ان واقعي جي تشريح جا تفصيل مختلف رهيا آهن.
جديد علمي مطالعي ۾ عائشه جي زندگيءَ کي شروعاتي اسلامي سياست، حديث جي منتقلي، صنف ۽ مذهبي اختيار، ۽ مسلمان عورتن جي علمي تاريخ جي حوالي سان پڻ تحقيق جو اهم موضوع بڻايو ويو آهي.
وفات
[سنواريو]عائشه مديني ۾ 58ھ/678ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي تاريخ عام طور 17 رمضان 58ھ ڄاڻائي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ قديم ماخذن ۾ تاريخ بابت ڪجهه اختلاف موجود آهي. کيس مديني جي جنت البقيع قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.
سندس عمر بابت انگ سندس ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف سبب مختلف ڏنا ويا آهن؛ ان ڪري تقريباً 63 کان 67 سالن تائين جا انگ مختلف ماخذن ۾ ملن ٿا.
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- ↑ "Surah Al-Ahzab 33:6". Quran.com.
- ↑ "Sahih al-Bukhari 5133". Sunnah.com.
- ↑ "Sahih Muslim 1422d". Sunnah.com.
- ↑ Little, Joshua J. (2022). The Hadith of ʿĀʾišah’s Marital Age: a study in the evolution of early Islamic historical memory (Thesis). University of Oxford.
- ↑ "Sahih al-Bukhari 4141". Sunnah.com.
- ↑ "Sahih al-Bukhari 4449". Sunnah.com.
- ↑ "Jami` at-Tirmidhi 3883". Sunnah.com.
- ↑ Rehman, Sofia (2024). Gendering the Ḥadīth Tradition: Recentring the Authority of Aisha, Mother of the Believers. Oxford University Press. doi:10.1093/oso/9780192865984.001.0001.
- ↑ "Sahih al-Bukhari 7100". Sunnah.com.
وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- Abbott, Nabia (1942). Aishah: The Beloved of Mohammed. University of Chicago Press.
- Spellberg, Denise A. (1994). Politics, Gender, and the Islamic Past: The Legacy of 'A'isha bint Abi Bakr. Columbia University Press. ISBN 9780231079990.
- Rehman, Sofia (2024). Gendering the Ḥadīth Tradition: Recentring the Authority of Aisha, Mother of the Believers. Oxford University Press. doi:10.1093/oso/9780192865984.001.0001.