مواد ڏانھن هلو

داس ڪيپيٽل

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


سرمايو
پهرئين جلد جي پهرين جرمن ڇاپي (1867ع) جو عنواني صفحو
ليکڪڪارل مارڪس
اصل عنوانڊاس ڪاپيٽال، ڪريٽيڪ ڊيئر پوليٽيشن اوئڪونومي
ملڪهيمبرگ، جرمني
ٻوليجرمن
موضوع
ڇپيو
  • 1867
  • 1885
  • 1894
ڇاپيندڙOtto Meissner
انگريزي ڇاپو
  • 1887
  • 1907
  • 1909
ٻيون ۽ ٽيون جلد فريڊرڪ اينگلس مارڪس جي وفات کان پوءِ ايڊٽ ڪري شايع ڪيا.



سرمايو: سياسي معيشت تي هڪ تنقيد (ڊاس ڪاپيٽال، ڪريٽيڪ ڊيئر پوليٽيشن اوئڪونومي)، جيڪو عام طور Das Kapital (ڊاس ڪاپيٽال) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ڪارل مارڪس جو مارڪسسٽ نظريي بابت بنيادي ۽ اهم ڪتاب آهي. هي سندس شاهڪار تصنيف آهي، جنهن ۾ سياسي معيشت جو تنقيدي جائزو پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد سرمائيداراڻو طرزِ پيداوار جي بنيادي معاشي قانونن ۽ لاڙن کي ظاهر ڪرڻ آهي. سرمايو ٽن جلدن تي مشتمل آهي، جن مان صرف پهريون جلد مارڪس جي حياتيءَ ۾ 1867ع ۾ شايع ٿيو؛ باقي ٻه جلد سندس مسودن مان سندس ساٿي فريڊرش اينگلس ترتيب ڏئي ترتيبوار 1885ع ۽ 1894ع ۾ شايع ڪيا.

سرمايو جو مرڪزي دليل اهو آهي ته سرمائيداري نظام جي محرڪ قوت محنت جو استحصال آهي، جنهن ۾ مزدورن جي بنا اجرت واري محنت اضافي قدر ۽ منافعي جو بنيادي سرچشمو بڻجي ٿي. جنس (ڪموڊٽي) جي تجزيي کان شروعات ڪندي، مارڪس دليل ڏئي ٿو ته سرمائيداراڻو طرزِ پيداوار هڪ تاريخي طور مخصوص نظام آهي، جنهن ۾ سماجي لاڳاپا جنس جي ڏي وٺ وسيلي قائم ٿين ٿا. هو قدر جو محنتي نظريو پيش ڪري ٿو، جنهن موجب ڪنهن جنس جي معاشي قدر جو دارومدار ان جي پيداوار لاءِ گهربل سماجي طور ضروري محنت جو وقت تي هوندو آهي. هن نظام ۾ مزدور جي محنت جي قوت هڪ جنس طور وڪرو ٿئي ٿي، پر ان جي استعمالي قدر—يعني نئون قدر پيدا ڪرڻ جي صلاحيت—ان جي مٽاسٽا واري قدر (يعني اجرت) کان وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سبب سرمائيدار اضافي قدر حاصل ڪرڻ جي قابل ٿيندو آهي. اهو عمل سرمائي جي گڏ ٿيڻ کي هٿي ڏئي ٿو، جيڪو اڳتي هلي ٽيڪنالاجيءَ ۾ تبديلي، مزدورن جي ذخيرائي فوج جي قيام، ۽ ڊگهي مدي ۾ منافعي جي شرح ۾ گهٽتائي جي رجحان کي جنم ڏئي ٿو، جنهن سان معاشي بحران ۽ طبقاتي جدوجهد وڌيڪ شدت اختيار ڪن ٿا.

پنهنجي تنقيد جي تعمير دوران مارڪس ٽن وڏين فڪري روايتن کي گڏ ڪري انهن تي تنقيد ڪئي: آدم سمٿ ۽ ڊيوڊ ريڪارڊو جهڙن مفڪرن جي ڪلاسيڪي سياسي معيشت، جارج ولھيلم فريڊرڪ هيگل جي جرمن مثاليت پسند فلسفي، ۽ فرانسيسي سوشلسٽ فڪر. سندس جدلياتي طريقو سرمائيداري جي اندروني تضادن ۽ ان جي تاريخي عارضي حيثيت کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اختيار ڪيو ويو. هن ڪتاب جو هڪ اهم موضوع جنسي بت پرستي (ڪموڊٽي فيٽشزم) آهي، يعني اهو عمل جنهن ۾ پيداوار جا سماجي لاڳاپا لڪي وڃن ٿا ۽ شين جي وچ ۾ لاڳاپا فطري ۽ خودمختيار نظر اچن ٿا. پهريون جلد پيداوار جي عمل تي، ٻيو جلد سرمائي جي گردش تي، ۽ ٽيون جلد سرمائيداري نظام کي مجموعي طور بيان ڪري ٿو، جتي اضافي قدر جي منافعي، وياج ۽ زميني ڀاڙي ۾ ورهاست جو جائزو ورتو ويو آهي.

سرمايو سماجي سائنسن جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين تصنيفن مان هڪ آهي. ان جو تجزيو عالمي پورهيت تحريڪ، سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ سياسي پارٽين، ۽ ڪيترين ئي علمي شاخن، جهڙوڪ سماجيات، سياسيات ۽ فلسفي لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو. هي ڪتاب اڄ به مارڪسي معاشيات جو مرڪزي متن آهي ۽ مغربي مارڪسزم، تنقيدي نظريو ۽ ثقافتي اڀياس تي گهرو اثر ڇڏي چڪو آهي. اشاعت کان وٺي هن ڪتاب تي وڏي پيماني تي بحث ۽ تنقيد ٿيندي رهي آهي، خاص طور ان جي قدر جي محنتي نظريي، سرمائيداري جي مستقبل بابت پيشنگوين، ۽ ويهين صديءَ جي ڪميونسٽ رياستن سان ان جي لاڳاپي جي حوالي سان.

پسمنظر ۽ اثر

[سنواريو]
آدم سمٿ
ڊيوڊ ريڪارڊو
جارج ولهيلم فريڊرش هيگل
هينري ڊي سينٽ سائمن

ڪارل مارڪس جو سرمايو سندس ان سڄي حياتيءَ تي پکڙيل علمي منصوبي جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد سياسي معيشت تي تنقيد جي هڪ جامع صورت پيش ڪرڻ هو.[1] هي ڪتاب ٽن وڏين فڪري ۽ سياسي روايتن—ڪلاسيڪي سياسي معيشت، جرمن تنقيدي فلسفو، ۽ خيالي سوشلزم—جو امتزاج ۽ تنقيدي جائزو آهي.[2]

مارڪس سترهين صديءَ کان وٺي اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تائين جي ڪلاسيڪي سياسي معيشت جي مفڪرن جو نهايت گهرو مطالعو ڪيو.[3] انهن ۾ برطانوي مفڪر وليم پيٽي، جان لاڪ، ٿامس هابز، ڊيوڊ هيوم، جيمس اسٽيورٽ، آدم سمٿ، ٿامس رابرٽ مالٿس ۽ ڊيوڊ ريڪارڊو شامل هئا.[4] هن فرانسيسي فزيوڪريٽ مفڪرن، جهڙوڪ فرانسوا ڪيني ۽ آن روبير جيڪ ٽرگو، سان گڏ بعد وارن معاشيات دانن جين شارل ليونار ڊي سيسمونڊي ۽ جين-باپتيسٽ سي جي خيالن جو پڻ جائزو ورتو.[5] انهن مفڪرن بابت سندس تفصيلي نوٽس، جيڪي اضافي قدر جا نظريا جي نالي سان شايع ٿيا، ڏيکارين ٿا ته هو سندن دليلن کي ڪيئن تنقيدي انداز سان پرکيندو هو: جتي مناسب هوندو هو اتي سندن بصيرتن کي قبول ڪندو هو، ۽ جتي خاميون يا تضاد ڏسندو هو اتي انهن کي ظاهر ڪري سندن نظرين کي نئين صورت ڏيندو هو.[6] سندس تنقيد رڳو مخصوص معاشي نظرين تائين محدود نه هئي، پر هن سياسي معيشت جي سموري شعبي جي بنيادي درجابندين ۽ مفروضن کي چئلينج ڪيو، يعني انهن سوالن کي به، جيڪي اهو علم پاڻ اٿاريندو هو، ۽ انهن ڳالهين کي به، جن کي هو بنا دليل پاڻمرادو صحيح سمجهندو هو.[7] مارڪس خاص طور محنت بابت پنهنجي نقطه نظر کي ڪلاسيڪي سياسي معيشت کان الڳ رکيو؛ جتي ڊيوڊ ريڪارڊو محنت کي تاريخ کان مٿانهون دولت جو سرچشمو سمجهندو هو، اتي مارڪس محنت کي هڪ تاريخي طور مخصوص سماجي صورت (تجريدي محنت) طور بيان ڪيو، جيڪا رڳو سرمائيداري نظام سان وابسته آهي.[8]

فلسفياتي فڪر، جنهن جي شروعات يوناني فلسفي سان ٿي، مارڪس جي فڪري تعمير جو ٻيو اهم بنياد هو. (مارڪس پنهنجو ڊاڪٽري مقالو ايپيڪورس تي لکيو هو ۽ ارسطو جي فلسفي کان به چڱيءَ طرح واقف هو.)[6] هن جرمن فلسفي جي روايت، خاص طور باروخ اسپينوزا، گوٽفريڊ ولهيلم لائپنز، ايمانوئل ڪانٽ ۽ سڀ کان وڌيڪ جارج ولهيلم فريڊرش هيگل جي فڪر جو تفصيلي مطالعو ڪيو.[6] 1830ع ۽ 1840ع واري ڏهاڪي ۾ نوجوان هيگلين پاران پيدا ڪيل تنقيدي فضا ۽ لودوگ فوئرباخ جهڙن مفڪرن سان سندس فڪري لاڳاپن سندس شروعاتي فڪر کي گهرو اثر ڏنو.[9] هيگل کان مارڪس جدليات جو طريقو اختيار ڪيو، پر ان کي نئين معنيٰ ڏني؛ اهو اهڙو طريقو هو، جنهن ذريعي حرڪت، تبديلي ۽ تضاد جي عمل کي سمجهي سگهجي ٿو.[10] لودوگ فوئرباخ جي ماديت کان متاثر ٿي، هن هيگلي مثاليت کان الڳ ٿي اهو دليل ڏنو ته سماجي شعور مادي حالتن جو نتيجو هوندو آهي، نه ته مادي حالتون سماجي شعور جو نتيجو.[11] جدليات ۽ تاريخ جي ماديت پسند تشريح جي هن امتزاج کي مارڪس پنهنجي فڪري طريقي جو بنيادي ستون بڻايو.[12] ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته مارڪس جي پختي دور واري هيگل تي تنقيد رڳو هيگل جي مثاليت کي ماديت سان بدلائڻ نه هئي، بلڪه اهو ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي ته هيگل جي مثاليت پسند جدليات جو "عقلي جوهر"—يعني پاڻمرادو حرڪت ڪندڙ "موضوع ۽ معروض"—حقيقت ۾ سرمائي جي بيگانگي پيدا ڪندڙ سماجي بناوت آهي.[13]

ٽيون وڏو اثر خيالي سوشلزم هو، جيڪو مارڪس جي دور ۾ بنيادي طور فرانسيسي هو، جيتوڻيڪ ان جا انگريزي پيش رو ٿامس مور ۽ رابرٽ اوون پڻ هئا.[6] هينري ڊي سينٽ سائمن، شارل فورييه، پئير-جوزف پرودون، ايتيئن ڪابي ۽ لوئي آگسٽ بلانڪي جهڙن مفڪرن 1830ع ۽ 1840ع واري ڏهاڪي ۾ خيالي سوشلزم جي زندهه فڪري روايت کي هٿي ڏني.[14] مارڪس خاص طور 1843ع کان 1844ع تائين پيرس ۾ رهائش دوران هن روايت کان چڱيءَ طرح واقف ٿيو.[15] جيتوڻيڪ هن پاڻ کي ان خيالي سوشلزم کان الڳ رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کي هو اهڙو سطحي نظريو سمجهندو هو جيڪو نئين سماج تائين پهچڻ جو عملي رستو پيش نه ڪندو هو، پر پنهنجي ڪيترن ئي دليلن ۾ هن انهن مفڪرن، خاص طور شارل فورييه ۽ پئير-جوزف پرودون، جي نظرين کي تنقيدي انداز ۾ رد ڪندي پنهنجو موقف واضح ڪيو.[14] سندس مقصد اهو هو ته جرمن تنقيدي فلسفي جي اوزارن جي مدد سان ڪلاسيڪي سياسي معيشت جو جائزو وٺي، ۽ ان ذريعي فرانسيسي خيالي سوشلزم جي امنگن کي واضح ڪندي، ان کي سائنسي سوشلزم جي صورت ۾ تبديل ڪيو وڃي.[14]

مارڪس جا مقصد ۽ طريقو

[سنواريو]
ڪارل مارڪس، 1875ع ۾. سرمايو سندس سڄي حياتيءَ تي پکڙيل سياسي معيشت تي تنقيد واري منصوبي جي تڪميل هو.

سرمايو ۾ مارڪس جو بنيادي مقصد "جديد سماج جي معاشي حرڪت جي قانون کي بي نقاب ڪرڻ" هو.[16] هن جو ارادو اهڙن مخصوص تاريخي قانونن کي ظاهر ڪرڻ هو، جيڪي سرمائيداراڻو طرزِ پيداوار جي پيدائش، ارتقا ۽ زوال تي حڪمراني ڪن ٿا، نه ڪي اهڙن دائمي يا آفاقي معاشي قانونن کي ڳولڻ، جيڪي هر سماج تي هڪجهڙا لاڳو ٿين.[17] مارڪس جي نظر ۾ سرمايو جو هڪ بنيادي اصول اهو آهي ته اهڙا آفاقي معاشي قانون موجود ئي ناهن؛ معاشي تنظيم جي هر مخصوص سماجي صورت جا پنهنجا الڳ معاشي قانون هوندا آهن.[18] هي رڳو علمي مشق نه هئي، بلڪه سندس ڪم تنقيدي نظريو ۽ سماج جي انقلابي تبديلي سان وابستگيءَ مان جنم ورتو هو.[19] سندس مقصد مزدور تحريڪ لاءِ "سائنسي حقيقت جي پٿر جهڙي مضبوط بنياد" مهيا ڪرڻ هو، جنهن ذريعي سرمائيداري جي اندروني تضادن ۽ استحصالي نوعيت کي ظاهر ڪري سگهجي.[20] انهيءَ بنياد تي ڪجهه شارح سرمايو کي صرف سائنسي تجزيو نه، پر هڪ سياسي هٿيار به سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد طبقاتي جدوجهد جي حرڪت کي پورهيت طبقي جي نظرئي کان واضح ڪري مزدورن کي بين الاقواميت ۽ مزدور تحريڪ جي خيالن ڏانهن راغب ڪرڻ هو.[21]

مارڪس، جيئن جرمن ٻئي ڇاپي جي مؤخره ۾ وضاحت ڪئي، سرمايو ۾ پيشڪش جو جيڪو طريقو اختيار ڪيو، اهو سندس تحقيق جي طريقي کان مختلف هو. تحقيق جي مرحلي ۾ هن موضوع سان لاڳاپيل مواد کي تفصيل سان گڏ ڪيو، ان جي ارتقا جي مختلف صورتن جو تجزيو ڪيو، ۽ انهن جي اندروني لاڳاپن کي ڳولي لڌو. ان سموري عمل کان پوءِ ئي "حقيقي حرڪت کي مناسب نموني پيش ڪرڻ" ممڪن ٿيو.[22] هي اهو عمل آهي، جنهن کي مارڪس "لهندڙ رستو" سڏي ٿو، جنهن ۾ معاشي زندگيءَ جي ظاهري ۽ الجهيل صورتن مان هلي سندن گهري بنيادي جوهر تائين پهچبو آهي. ان جي ابتڙ، پيشڪش جو طريقو "چڙهندڙ رستو" اختيار ڪري ٿو، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ تجريدي جوهر کان شروعات ڪري آهستي آهستي ظاهري صورتن کي واضح ڪيو وڃي ٿو ۽ آخرڪار وري حقيقي ۽ جامع سماجي ڪل تائين پهچجي ٿو.[23] انهيءَ ڪري سرمايو جي شروعات بنيادي تصورن—جهڙوڪ جنس، قدر ۽ پئسو—سان ٿئي ٿي، جيڪي شروعاتي بابن ۾ ڪجهه حد تائين قبلي (a priori) انداز ۾ پيش ڪيا ويا آهن، جنهن سبب ڪتاب جي شروعاتي پڙهائي خاصي ڏکي محسوس ٿئي ٿي.[24] مارڪس جو دليل سرن جي قطار وانگر سڌي ترتيب سان اڳتي نٿو وڌي، پر بصر وانگر آهستي آهستي کلندو وڃي ٿو؛ پهرين ظاهري صورتن کان شروعات ڪري تصوراتي مرڪز تائين پهچي ٿو، پوءِ وري اتان ٻاهر ڦهلجي ٿو، جتي هر نئون تصور اڳئين کان وڌيڪ مالا مال ۽ بامعنيٰ بڻجي وڃي ٿو.[25]

مارڪس جي طريقي جو هڪ اهم پهلو تجريد جو استعمال آهي. هن محسوس ڪيو ته سماجي سائنسون تجربگاهن ۾ ضابطي هيٺ تجربا نٿيون ڪري سگهن، تنهنڪري هن سرمائيداري جي بنيادي حرڪتن کي الڳ ڪري سمجهڻ لاءِ "تجريد جي قوت" استعمال ڪئي.[26] سندس تجزيو سرمائيداراڻي طرزِ پيداوار کي ان جي "خالص" صورت ۾ ڏسي ٿو، جتي تاريخي اتفاقن يا مخصوص تجرباتي فرقن کان عارضي طور نظر هٽائي، بنيادي بناوتن ۽ رجحانن کي ظاهر ڪيو وڃي ٿو.[27] سندس طريقي ۾ ڪيترائي منفرد فڪري نمونا استعمال ٿين ٿا، جهڙوڪ واقعن کي ٻٽي يا متضاد صورتن ۾ سمجهڻ؛ "الٽجڻ" (eversion)، جنهن ۾ مختلف عنصر پنهنجو مرتبو مٽائي ڇڏين ٿا؛ ۽ تجريد ۽ شخصيت بخشي جا اهي عمل، جن جي ذريعي سماجي لاڳاپا مخصوص صورت اختيار ڪن ٿا.[28]

جدلياتي طريقو مارڪس جي فڪري نظام جو مرڪزي حصو آهي، جيتوڻيڪ هن ان تي ڪڏهن به الڳ ڪتاب نه لکيو.[29] هيگل کان ورتل، پر ماديت جي بنياد تي "سڌو بيهاريل"، مارڪس جي جدليات معاشي واقعن کي الڳ الڳ نه، پر سندن اندروني لاڳاپن ۾، هڪ اهڙي "گڏيل ڪل" جي صورت ۾ سمجهي ٿي، جيڪا هڪ غالب طرزِ پيداوار جي چوڌاري منظم هوندي آهي.[30] ان جو مقصد "هر تاريخي طور ترقي يافته صورت کي هڪ وهندڙ، حرڪت ڪندڙ حالت ۾" سمجهڻ آهي، جيئن سماج جي "عارضي پهلو" کي انهن اندروني تضادن ذريعي سمجهي سگهجي، جيڪي ان جي ارتقا ۽ آخرڪار زوال جو سبب بڻجن ٿا.[31] جدليات جو هڪ بنيادي موضوع ڪنهن به شيءِ جي جوهر (يا مواد) ۽ ان جي ظاهري صورت (يا روپ) جي وچ ۾ فرق آهي؛ مثال طور، جنهن ريت اجرت محنت جي بنيادي استحصال کي لڪائي ڇڏي ٿي.[12] مارڪس جي جدليات روايتي "ٿيسز، اينٽي ٿيسز ۽ سنٿيسز" وارو بند نظام نه آهي، بلڪه اها هڪ "وڌندڙ منطق" آهي، جنهن ۾ تضاد پاڻ نظام جي اندر موجود هوندا آهن ۽ دليل کي اڳتي وڌائيندا آهن، جنهن سان تضادن جي لڳاتار واڌ ظاهر ٿيندي رهي ٿي.[32] سرمايو جي جدليات کي ڪجهه مفڪر تاريخ جي "فوق التاريخي" تصور تي تنقيد پڻ سمجهن ٿا؛ يعني مارڪس ڪنهن آفاقي تاريخي منطق بدران صرف سرمائيداراڻي سماجي نظام جي اندر موجود مخصوص رخ واري حرڪت کي سڃاڻي ٿو، جيڪا ان جي اندروني تضادن مان پيدا ٿئي ٿي.[33]

ڊيوڊ هاروي جي وضاحت مطابق سرمايو جي پهرين جلد ۾ بنيادي تصورن جي جدلياتي ارتقا.[34] مارڪس جو طريقو انهن اندروني تضادن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي دليل کي اڳتي وڌائين ٿا.

ڪيترن ئي پڙهندڙن کي سرمايو جي شروعات جنس کان ڪرڻ ڪجهه من ماني محسوس ٿيندي آهي.[35] مارڪس پاڻ به ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين انهيءَ سوال سان جهيڙيندو رهيو ته پنهنجي تنقيد جي شروعات ڪٿان ڪري.[35] سندس "لهندڙ طريقي"—يعني سڌي مشاهدي واري حقيقت کان بنيادي تصورن ڏانهن وڃڻ—هن کي جنس تائين پهچايو، ڇاڪاڻ⁠تہ سرمائيداراڻي سماج ۾ اها دولت جي سڀ کان ابتدائي صورت آهي ۽ پنهنجي اندر نظام جا سڀئي بنيادي تضاد ابتدائي صورت ۾ سموئي بيٺي آهي.[36] هن شروعاتي نقطي کان، جيڪو سڌي تجربي بدران تجريد ذريعي تيار ڪيل نظرياتي تعمير آهي،[37] مارڪس پنهنجو تجزيو اڳتي وڌائي ٿو. هو جنس جي ٻٽي ڪردار (استعمالي قدر ۽ مٽاسٽا وارو قدر) جو جائزو وٺي قدر جي صورت تائين پهچي ٿو، ۽ پوءِ پئسو کي قدر جي لازمي ظاهري صورت طور بيان ڪري ٿو.[38] اهڙي طرح ٻٽي صورتن ۽ انهن جي (اڪثر متضاد) وحدت ذريعي اڳتي وڌڻ سندس جدلياتي پيشڪش جي نمايان خصوصيت آهي.[39] سندس طريقو دروني تنقيد تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ سماج جي درجابندين جو جائزو "انهن جي پنهنجي شرطن" مطابق ورتو وڃي ٿو ته جيئن سندن اندروني تضاد ۽ تاريخي طور انهن جي خاتمي جا امڪان ظاهر ٿي سگهن.[40]

مارڪس جي سياسي معيشت تي تنقيد رڳو اڳين نظرين جي ترديد نه آهي، بلڪه بورجوازي معاشي فڪر جي بنيادي درجابندين ۽ مفروضن تي تنقيد آهي.[41] هو سماجي لاڳاپن جي "قدرتي بڻائڻ" ۽ شئيت بخشي تي اعتراض ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ تاريخي طور مخصوص سرمائيداراڻا لاڳاپا اهڙا پيش ڪيا وڃن ٿا ڄڻ اهي شين جون فطري ۽ دائمي خاصيتون هجن.[42] ان جو سڀ کان نمايان مثال جنسي بت پرستي آهي، جتي پيدا ڪندڙ ماڻهن جي وچ وارا سماجي لاڳاپا سندن پيدا ڪيل شين جي وچ وارن لاڳاپن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا، ۽ ان سان اصل سماجي حقيقت لڪي وڃي ٿي.[43] هي "جادوئي، بگڙيل ۽ ابتو دنيا" رڳو ذهني وهم نه، پر هڪ اهڙي معروضي ظاهري صورت آهي، جيڪا جنس پيدا ڪندڙ سماج ۾ محنت جي مخصوص سماجي شڪل مان پيدا ٿئي ٿي.[44] مارڪس جو مقصد روزمره زندگيءَ جي انهيءَ "مذهب" کي بي نقاب ڪرڻ هو، جيڪو عام شعور ۽ سياسي معيشت جي درجابندين ٻنهي جي بنياد بڻيل آهي.[45]

تصنيف جو عمل

[سنواريو]

سرمايو جي تصنيف هڪ ڊگهو ۽ نهايت مشڪل عمل هو، جيڪو ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين جاري رهيو. مارڪس 1840ع واري ڏهاڪي ۾ معاشيات جو گهرو مطالعو شروع ڪيو، پر 1848ع جي انقلابن ۽ پوءِ جلاوطني سبب اهو ڪم ڪجهه عرصي لاءِ رڪجي ويو. 1850ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هن لنڊن ۾ ٻيهر منظم نموني تحقيق شروع ڪئي.[46] سندس 1844ع جا معاشي ۽ فلسفياتي مسودا انهن خيالن جو ابتدائي ۽ اڻپورو خاڪو هئا، جيڪي اڳتي هلي سرمايو جي صورت اختيار ڪيائون.[47] ڪجهه عالمن موجب سرمايو کي بيگانگيءَ (يا غيرانساني بڻجڻ) جي نظريي جي منطقي تڪميل سمجهي سگهجي ٿو، جنهن کي مارڪس پهريون ڀيرو انهن شروعاتي مسودن ۾ بيان ڪيو هو.[48] هيگلي فلسفي کان مارڪس جي فڪري جدائيءَ جي صحيح نوعيت ۽ سندس نئين طريقي جي سائنسي حيثيت ويهين صديءَ جي مارڪسسٽن جي وچ ۾ هڪ اهم بحث بڻجي وئي، جنهن جو نمايان مثال لوئي آلتوسير جو مشهور علمياتي انقطاع وارو نظريو آهي، جنهن مطابق سرمايو وارو پختو مارڪس پنهنجي اڳين، وڌيڪ هيگلي اثر هيٺ لکيل نوجوان مارڪس جي تصنيفن کان بنيادي طور مختلف آهي.[49]

سرمايو لاءِ مارڪس جي مسودي مان هڪ صفحو، لڳ ڀڳ 1860ع

1850ع ۽ 1860ع واري ڏهاڪي دوران مارڪس ڪيترائي نوٽ بڪ معاشي تحقيق، ڪتابن مان اقتباسن ۽ پنهنجي ترقي پذير نظرين سان ڀريا.[50] گرونڊرِسه، جيڪو 1857ع–1858ع دوران لکيل هڪ ڊگهو مسودو آهي، سرمايو جي ارتقا ۾ هڪ اهم سنگ ميل ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ بيگانگي، جدليات ۽ قدر جي نظريي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.[51] گرونڊرِسه جي ڀيٽ ۾ سرمايو جي آخري صورت گهڻي وڌيڪ سنواريل آهي. ان مسودي ۾ مارڪس جي فڪري طريقي جا "ڇيني جا نشان" واضح ڏسي سگهجن ٿا، ۽ ڪيترن اصطلاحن ۾ ابهام موجود آهي، جيڪو بعد ۾ ختم ڪيو ويو؛ مثال طور، "محنت" جو لفظ ڪڏهن مزدور جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت ۽ ڪڏهن ڪم ڪرڻ جي عمل ٻنهي لاءِ استعمال ٿيو، جنهن کي پوءِ "محنت جي قوت" جي درست اصطلاح سان واضح ڪيو ويو.[52]

1859ع ۾ مارڪس سياسي معيشت تي تنقيد ۾ هڪ حصو جي عنوان سان هڪ ابتدائي نسخو شايع ڪيو، پر اهو سندس رٿيل منصوبي جو رڳو ننڍڙو حصو هو ۽ ان کي گهڻي توجهه نه ملي.[53] ان کان پوءِ به مارڪس پنهنجو مسودو مسلسل نظرثاني ۽ توسيع ڪندو رهيو. هن جي تحقيق تي آمريڪي گهرو ويڙهه ۽ بين الاقوامي پورهيت انجمن (پهرين انٽرنيشنل) جهڙن واقعن جو به اثر پيو، جنهن ۾ هو هڪ اهم اڳواڻ بڻجي ويو. سرمايو لکڻ جو علمي منصوبو ۽ انٽرنيشنل جي سياسي سرگرميون هڪ ٻئي سان گهري طرح ڳنڍيل هيون؛ مارڪس هن ڪتاب کي مزدور تحريڪ لاءِ هڪ اهم اوزار سمجهندو هو، ۽ ساڳئي وقت مزدورن جي عملي جدوجهد به سندس فڪر کي نئين رخ ڏيندي رهي.[54]

مارڪس جي ڪمال پسندي ۽ معاصر سياسي بحثن ۽ تڪرارن ۾ الجهي وڃڻ واري عادت ڪتاب جي تڪميل ۾ وڏي دير جو سبب بڻيا.[55] هو اڪثر پنهنجي خراب صحت، خاص طور جگر جي بيمارين ۽ ڪاربنڪل جي تڪليف جو ذڪر ڪندو هو، جن کي هو پنهنجي ذهني دٻاءُ ۽ سخت مالي تنگيءَ جو نتيجو سمجهندو هو.[56] سندس ويجهو دوست ۽ ساٿي فريڊرش اينگلس هن سڄي عرصي دوران کيس مالي ۽ علمي سهارو فراهم ڪندو رهيو ۽ بار بار کيس ڪتاب مڪمل ڪرڻ لاءِ همٿائيندو رهيو.[57]

فيبروري 1867ع ۾، پهريون جلد ڇپائي لاءِ موڪلڻ کان ٿورو اڳ، مارڪس اينگلس کي صلاح ڏني ته هو اونوري ڊي بالزاڪ جو ناول اڻڄاتل شاهڪار ضرور پڙهي. مارڪس محسوس ڪيو ته ان ناول جي مرڪزي ڪردار، هڪ اهڙي مصور، جيڪو پنهنجي شاهڪار کي بار بار سنواري آخرڪار ان کي ئي بگاڙي ڇڏي ٿو، ۽ سندس پنهنجي سرمايو لکڻ واري ڊگهي جدوجهد ۾ گهڻي مشابهت موجود آهي.[58] هي واقعو ظاهر ڪري ٿو ته مارڪس پنهنجي پيچيده ڪتاب جي سمجهه ۽ قبوليت بابت ڪيترو فڪرمند هو، ۽ پاڻ کي هڪ اهڙي تخليقي فنڪار طور ڏسندو هو، جيڪو هڪ عظيم علمي ڪم سرانجام ڏئي رهيو آهي.[59]

1857ع ۾ تيار ڪيل مارڪس جي شروعاتي منصوبي مطابق سرمايو جو دائرو شايع ٿيل جلدن کان گهڻو وسيع هو. ان ۾ ڇهن ڪتابن جو تصور پيش ڪيو ويو هو: سرمائي، زميني ملڪيت، اجرتي محنت، رياست، بين الاقوامي واپار، ۽ عالمي منڊي ۽ بحرانن بابت.[60] بعد ۾ هن منصوبي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون ڪيون ويون. 1863ع کان پوءِ "عام سرمائي" (capital in general) وارو تصور، جيڪو ڪيترن سرماين جي پاڻ ۾ مقابلي کان تجريد ڪندو هو، ڇڏي ڏنو ويو، جنهن سان سڄي ڪتاب جي جوڙجڪ تبديل ٿي وئي.[61]

1865ع–1866ع تائين رٿا کي تبديل ڪري سرمائي بابت چئن جلدن تي مشتمل ڪم جي صورت ڏني وئي، جنهن جا پهريان ٽي جلد اهي ئي هئا، جيڪي پوءِ شايع ٿيا، جڏهن⁠تہ چوٿون جلد معاشي نظرين جي تاريخ لاءِ مخصوص ڪيو ويو.[62] اجرتي محنت ۽ زميني ملڪيت جهڙا موضوع بالترتيب پهرئين جلد ۽ ٽئين جلد (زميني ڀاڙي جي تجزيي) ۾ شامل ڪيا ويا.[63]

جيتوڻيڪ سرمايو جا شايع ٿيل جلد اڪثر مارڪس جي مڪمل معاشي تصنيف سمجهيا وڃن ٿا، پر حقيقت ۾ اهي سندس رد ڪيل ڇهن ڪتابن واري منصوبي جي رڳو پهرئين ڪتاب سان لاڳاپيل آهن.[64][65] خاص طور شروعاتي بابن ۾ مارڪس جيڪو تصوراتي فريم ورڪ تيار ڪيو، ان جو مقصد گهڻو وسيع تجزيو ڪرڻ هو، جنهن ۾ رياست، عالمي منڊي ۽ معاشي بحران جهڙا موضوع شامل هجن ها، پر اهو منصوبو ڪڏهن مڪمل نه ٿي سگهيو.[66][67][68][69]

خلاصو

[سنواريو]

جلد پهريون: سرمائي جي پيداوار جو عمل

[سنواريو]

1867ع ۾ شايع ٿيل پهريون جلد مارڪس جو سڀ کان وڌيڪ تفصيلي ۽ تاريخي لحاظ کان جامع ڪم آهي، جيڪو سرمائي جي سڌيءَ طرح پيداوار واري عمل تي مرڪوز آهي. هن جلد ۾ مارڪس سياسي معيشت تي پنهنجي تنقيد جي بنيادي درجابندين کي بيان ڪري ٿو ۽ اهو واضح ڪري ٿو ته اضافي قدر محنت جي استحصال ذريعي ڪيئن پيدا ٿئي ٿو.

حصو پھريون: جنسون ۽ پئسو

[سنواريو]
ڪووينٽ گارڊن مارڪيٽ، لنڊن، جي 1864ع واري تصوير، جيڪا فوئبس ليون ٺاهي. مارڪس جنس کي سرمائيداراڻن سماجن ۾ دولت جي ابتدائي صورت طور بيان ڪيو، جتي بيشمار شيون مصروف بازارن ۾ هڪ ٻئي سان مٽاسٽا ٿينديون آهن.[70]

مارڪس پنهنجي تجزيي جي شروعات جنس کان ڪري ٿو، جنهن کي هو سرمائيداراڻن سماجن ۾ دولت جي ابتدائي صورت قرار ڏئي ٿو، جتي دولت "جنسن جي هڪ بيحد وڏي مجموعي" جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿي.[71]

هو جنس جي ٻٽي نوعيت بيان ڪري ٿو. هڪ پاسي ان وٽ استعمالي قدر هوندو آهي، جيڪو ڪنهن انساني ضرورت يا خواهش کي پورو ڪري ٿو، ۽ ٻئي پاسي مٽاسٽا وارو قدر هوندو آهي، جيڪو اهو مقداري تناسب آهي، جنهن مطابق اها ٻين جنسن سان مٽاسٽا ٿئي ٿي.[72] مارڪس جي خيال ۾ مٽاسٽا دوران مختلف جنسن جي اها هڪجهڙائي ڪنهن مشترڪ بنياد ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن کي هو قدر سڏي ٿو.[73]

قدر جو "جوهر" "تجريدي انساني محنت" آهي، جيڪا هڪ "سماجي جوهر" آهي. جنسن وٽ اهو قدر انفرادي طور موجود نه هوندو آهي، بلڪه مٽاسٽا جي سماجي لاڳاپن ذريعي گڏيل طور پيدا ٿيندو آهي.[74]

مارڪس جي نظريي ۾ "ٺوس محنت" ۽ "تجريدي محنت" جي وچ ۾ فرق بنيادي اهميت رکي ٿو. ٺوس محنت مان مراد مخصوص ۽ مقصد واريون سرگرميون آهن، جهڙوڪ اُڻت يا درزڪو ڪم؛ جڏهن⁠تہ تجريدي محنت اهڙي عام سماجي محنت آهي، جيڪا ماڻهن جي وچ ۾ سماجي لاڳاپن جو ذريعو بڻجي ٿي. تجريدي محنت رڳو جسماني توانائيءَ جو خرچ نه آهي، پر سرمائيداري سان لاڳاپيل هڪ مخصوص تاريخي سماجي درجو آهي، جنهن ۾ ماڻهو ٻين جي پيدا ڪيل شين تائين رسائي محنت جي ذريعي حاصل ڪن ٿا.[75]

ڪنهن جنس جي قدر جي مقدار سماجي طور ضروري محنت جو وقت سان طئي ٿيندي آهي، يعني اهو اوسط وقت، جيڪو سماج ۾ رائج مهارت، پيداوار جي عام حالتن ۽ محنت جي شدت هيٺ ان جنس کي تيار ڪرڻ لاءِ گهربل هجي.[76] ڪنهن جنس وٽ قدر تڏهن ئي هوندو، جڏهن ان ۾ شامل محنت ڪارائتي هجي، يعني اها اهڙو استعمالي قدر پيدا ڪري، جيڪو ڪنهن ماڻهوءَ جي خواهش يا ضرورت کي پورو ڪري سگهي.[77]

هن حصي ۾ مارڪس جنسي بت پرستي جو تصور پڻ پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ پيدا ڪندڙ ماڻهن جي وچ وارا سماجي لاڳاپا "شين جي وچ وارن لاڳاپن جي هڪ عجيب صورت" اختيار ڪري وٺن ٿا.[78] هي "قدر جي معروضيت"، جنهن کي مارڪس "پاڇي جهڙي" يا "ڀوت جهڙي" خاصيت سڏي ٿو، هڪ اهڙي "سماجي-فطري خاصيت" آهي، جيڪا ظاهري طور جنسن جي پنهنجي خاصيت لڳي ٿي، جڏهن⁠تہ حقيقت ۾ اها هڪ مخصوص سماجي بناوت جو نتيجو هوندي آهي.[79] بازار جو نظام ۽ "پئسي جون صورتون" انهن حقيقي سماجي لاڳاپن کي لڪائي ڇڏين ٿا ۽ انهن کي جنسن جون فطري خاصيتون ظاهر ڪن ٿا.[80]

1842ع جو برطانوي سون جو سوورن، جنهن تي راڻي وڪٽوريا جي تصوير آهي. مارڪس پنهنجي دور ۾ سون کي بنيادي زر جي جنس قرار ڏنو، جيڪو قدر جو آفاقي مساوي ۽ ماپ هو.[81]

مارڪس وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته مٽاسٽا جو عمل پاڻ هڪ اهڙي آفاقي مساوي جي گهرج پيدا ڪري ٿو، جيڪو هڪ "زر جي جنس" هجي، ۽ تاريخي طور اهو ڪردار سون ۽ چاندي ادا ڪندا رهيا آهن.[82]

هو قدر جي صورت جي تصوراتي ارتقا کي سادي يا اتفاقي صورت کان شروع ڪري، وڌايل صورت، عام صورت ۽ آخرڪار زر واري صورت تائين بيان ڪري ٿو. سندس دليل آهي ته هي ارتقا تاريخي نه، پر منطقي نوعيت جي آهي.[83]

پئسو قدر جي ماپ طور ڪم ڪري ٿو، جنهن جي ذريعي جنسون پنهنجو قدر قيمت جي صورت ۾ ظاهر ڪن ٿيون، ۽ ساڳئي وقت گردش جو ذريعو پڻ آهي، جيڪو جنسن جي ڏي وٺ (جنس–پئسو–جنس) کي ممڪن بڻائي ٿو.[84]

مارڪس مطابق پئسي جا اهي ٻئي ڪم پاڻ ۾ متضاد آهن. قدر جي ماپ طور پئسي کي مستحڪم هئڻ گهرجي (جهڙوڪ سون)، جڏهن⁠تہ گردش جي وسيلي طور ان کي ڪارائتو ۽ لچڪدار هجڻ ضروري آهي، جنهن سبب علامتي زر ۽ اعتباري زر جهڙيون صورتون پيدا ٿين ٿيون.[85]

جنس–پئسو–جنس واري گردش (وڪڻڻ ته جيئن ٻي جنس خريد ڪري سگهجي) معاشي بحران جي رسمي امڪان کي پنهنجي اندر رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ وڪرو (جنس–پئسو) ۽ خريداري (پئسو–جنس) وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان الڳ ٿي سگهن ٿا، ۽ ان ڳالهه جي ڪا خودڪار ضمانت موجود نه هوندي ته هر وڪرو کان پوءِ لازمي خريداري به ٿيندي.[86]

پئسو ذخيرو (قدر محفوظ رکڻ)، ادائگي (خاص طور قرض نبيرڻ لاءِ، جنهن سان قرض ڏيندڙ ۽ قرض وٺندڙ جو لاڳاپو پيدا ٿئي ٿو)، ۽ عالمي زر جي حيثيت سان بين الاقوامي واپار ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.[87]

حصو ٻيون: پئسي جو سرمائي ۾ تبديل ٿيڻ

[سنواريو]
1908ع ۾ نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج جو واپاري هال. گردش جو فارمولو پ–ج–پ′ (خريد ڪري وڌيڪ مهانگو وڪڻڻ) سرمائي جو عام فارمولو آهي، جيڪو مالي منڊين جو بنيادي اصول آهي.[88]

ان کان پوءِ مارڪس اهو جائزو وٺي ٿو ته پئسو سرمائي ۾ ڪيئن تبديل ٿئي ٿو. جنسن جي سادي گردش جو فارمولو ج–پ–ج (هڪ جنس وڪڻي ٻي جنس خريد ڪرڻ) آهي. پر سرمائي جي گردش پ–ج–پ′ (پئسو–جنس–وڌيڪ پئسو) جي صورت اختيار ڪري ٿي، جتي پ′ = پ + Δپ، ۽ Δپ يعني وڌيل مقدار کي "اضافي قدر" چيو وڃي ٿو.[89]

انهيءَ بنياد تي مارڪس سرمائي کي ڪنهن شئي (جهڙوڪ پئسي يا مشين) نه، پر هڪ عمل طور بيان ڪري ٿو؛ يعني "حرڪت ۾ قدر"، يا وڌيڪ صحيح لفظن ۾ "پاڻ پنهنجو قدر وڌائيندڙ قدر"، جيڪو آخرڪار هڪ "خودڪار موضوع" (automatic subject) جي صورت اختيار ڪري ٿو.[90] سرمائيدار، جيڪو هن عمل جو "باشعور کڻندڙ" آهي، مسلسل منافعو حاصل ڪرڻ جي بي انتها خواهش هيٺ ڪم ڪندو رهي ٿو.[91]

مارڪس دليل ڏئي ٿو ته جيڪڏهن مٽاسٽا دوران هم قدر شيون هڪ ٻئي سان مٽجن (يعني پ–ج ۽ ج–پ ٻئي قدر جي برابريءَ جي اصول مطابق هجن)، ته اضافي قدر گردش جي دائري مان پيدا نٿو ٿي سگهي.[92] جيتوڻيڪ ڪو انفرادي سرمائيدار سستي خريد ڪري يا مهانگي وڪڻي فائدو حاصل ڪري سگهي ٿو، پر اهڙي عمل سان رڳو اڳ ۾ موجود قدر هڪ هٿ کان ٻئي هٿ ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. اصل سوال اهو آهي ته سڄو سرمائيدار طبقو مٽاسٽا جي قانونن جي پابندي ڪندي اضافي قدر ڪيئن حاصل ڪري ٿو.[93]

مارڪس موجب ان جو حل هڪ اهڙي منفرد جنس ۾ لڪل آهي، جنهن جو استعمالي قدر پاڻ ان جي قيمت کان وڌيڪ قدر پيدا ڪري سگهي. اها جنس آهي "محنت جي قوت"، يعني ڪم ڪرڻ جي صلاحيت.[94]

محنت جي قوت جي جنس طور موجود هجڻ لاءِ ٻه شرط ضروري آهن. پهريون، مزدور پنهنجي محنت جي قوت جو "آزاد مالڪ" هجي، جيڪو ان کي هڪ مقرر عرصي لاءِ وڪڻي سگهي. ٻيون، مزدور ٻئي معنى ۾ به "آزاد" هجي، يعني وٽس پيداوار جا وسيلا موجود نه هجن، جنهن سبب وٽس وڪڻڻ لاءِ پنهنجي محنت جي قوت کان سواءِ ٻي ڪا جنس نه هجي، ۽ هو زندهه رهڻ لاءِ اها وڪڻڻ تي مجبور هجي.[95]

هيءَ "ٻٽي آزادي" هڪ ڊگهي تاريخي عمل جو نتيجو آهي، جنهن کي مارڪس سرمائي جو ابتدائي گڏ ٿيڻ سڏي ٿو. هن عمل دوران پيدا ڪندڙ ماڻهن کي سندن پيداوار جي وسيلن کان جدا ڪيو ويو.[96]

محنت جي قوت جو قدر، ٻين سڀني جنسن وانگر، ان جي ٻيهر پيداوار لاءِ گهربل محنتي وقت سان طئي ٿئي ٿو. ان ۾ اهي سڀ زندگيءَ جون ضرورتون شامل آهن، جيڪي مزدور کي هڪ عام ڪم ڪندڙ فرد طور زندهه رکڻ ۽ پورهيت طبقي جي ٻيهر پيداوار لاءِ ضروري هجن.[97]

مارڪس زور ڏئي ٿو ته محنت جي قوت جي هن قدر ۾ هڪ "تاريخي ۽ اخلاقي عنصر" پڻ شامل هوندو آهي، جيڪو سماج جي تمدني سطح، پورهيت طبقي جي عادتن ۽ اميدن، ۽ طبقاتي تڪرار جي نتيجن مطابق بدلجندو رهي ٿو.[98]

سرمائيدار محنت جي قوت کي ان جي قدر مطابق خريد ڪري ٿو، ۽ پوءِ پيداوار جي عمل ۾ ان جي استعمالي قدر کي استعمال ڪري ٿو. منافعي جو اصل راز اهو آهي ته پيداوار جي عمل دوران مزدور جيڪو نئون قدر پيدا ڪري ٿو، اهو سندس پنهنجي محنت جي قوت جي قدر کان وڌيڪ هوندو آهي. اهو اضافي حصو ئي اضافي قدر بڻجي سرمائيدار جي قبضي ۾ اچي ٿو.[99]

حصو ٽيون: مطلق اضافي قدر جي پيداوار

[سنواريو]
1835ع ۾ هڪ برطانوي ڪپهه جي مل ۾ پاور لوم ذريعي اُڻت جو منظر. ڪپڙي جي صنعت، جيڪا مارڪس جي تجزيي جو هڪ اهم موضوع هئي، سرمائيداراڻي محنت جي عمل جي اهڙي مثال هئي، جنهن ۾ مطلق اضافي قدر ڪم جي ڏينهن کي ڊگهو ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.[100]

مارڪس گردش جي دائري ("انساني فطري حقن جي هڪ حقيقي عدن") مان نڪري پيداوار جي "لڪل آستاني" ۾ داخل ٿئي ٿو.[101] سندس مطابق سرمائيداراڻو پيداوار جو عمل ٻن عملن جي وحدت آهي: "محنت جو عمل" (يعني استعمالي قدر پيدا ڪرڻ واري مقصد واري سرگرمي) ۽ "قدر وڌائڻ جو عمل" (يعني قدر ۽ اضافي قدر پيدا ڪرڻ وارو عمل).[102] محنت جي عمل دوران سرمائيدار ڪم تي ڪنٽرول رکي ٿو ۽ پيدا ٿيندڙ شيءِ جو مالڪ پڻ هوندو آهي.[103] ان جو نتيجو اهو نڪري ٿو ته مزدور ۾ "بغاوت وارو لاڙو" پيدا ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هاڻي سندس محنت ڪنهن ٻاهرين مقصد جي تابع بڻجي وڃي ٿي.[104]

سرمائيدار پاران اڳواٽ لڳايل سرمائي کي ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو: "ثابت سرمايو" (c)، جنهن ۾ پيداوار جا وسيلا (خام مال، مددگار مواد ۽ محنت جا اوزار) شامل آهن؛ ۽ "متغير سرمايو" (v)، جيڪو محنت جي قوت خريد ڪرڻ لاءِ خرچ ڪيو وڃي ٿو.[105]

ثابت سرمايو رڳو پنهنجو اڳ ۾ موجود قدر نئين پيداوار ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ متغير سرمايو، جيئري محنت جي خرچ ذريعي، نئون قدر پيدا ڪري ٿو.[106] پيدا ٿيندڙ نئون قدر متغير سرمائي (v) جي قدر کان وڌيڪ هوندو آهي، ۽ اهو اضافي حصو ئي اضافي قدر (s) آهي. اهڙيءَ طرح ڪنهن جنس جو مجموعي قدر هيٺين صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو:

c + v + s

[107]

"اضافي قدر جي شرح" (s/v) محنت جي استحصال جي ماپ آهي.[107] اها "اضافي محنت جي وقت" (اهو وقت جنهن دوران مزدور پنهنجي محنت جي قوت جي قدر جي ٻيهر پيداوار لاءِ ضروري وقت کان وڌيڪ ڪم ڪري ٿو) ۽ "ضروري محنت جي وقت" (اهو وقت جيڪو محنت جي قوت جي قدر جي ٻيهر پيداوار لاءِ گهربل هوندو آهي) جي وچ ۾ تناسب ظاهر ڪري ٿي.[108]

ڪم جو ڏينهن سرمائيدار طبقي (جيڪو ان کي وڌ کان وڌ ڊگهو ڪرڻ چاهي ٿو) ۽ پورهيت طبقي (جيڪو ان کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو) جي وچ ۾ جدوجهد جو ميدان بڻجي وڃي ٿو.[109] مارڪس سرمائي کي "مئل محنت" قرار ڏئي ٿو، جيڪا "وئمپائر وانگر رڳو جيئري محنت جو رت چوسي زندهه رهي ٿي"، تنهنڪري ان ۾ ڪم جي ڏينهن کي جسماني ۽ سماجي حدن کان اڳتي وڌائڻ جو فطري رجحان موجود هوندو آهي.[110]

هي تڪرار جنسن جي مٽاسٽا جي "حقن" جي بنياد تي حل نٿو ٿي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سرمائيدار ۽ مزدور ٻئي پنهنجي پنهنجي حيثيت ۾ خريدار ۽ وڪرو ڪندڙ هئڻ ڪري پنهنجن حقن جي دعويٰ ڪري سگهن ٿا. مارڪس لکي ٿو ته "جتي برابر حق هوندا آهن، اتي فيصلو طاقت ڪندي آهي." ان جو نتيجو تاريخي طبقاتي جدوجهد جي صورت ۾ نڪري ٿو، جنهن جو نمايان مثال برطانيا ۾ فيڪٽري ايڪٽن لاءِ ٿيندڙ جدوجهد آهي.[111]

مارڪس مختلف صنعتن ۾، خاص طور عورتن ۽ ٻارن تي لاڳو ٿيندڙ سخت حالتن ۽ انتهائي ڊگهن ڪم جي ڪلاڪن جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.[100] انهيءَ لحاظ کان "عام ڪم جي ڏينهن" جو قيام ڊگهي طبقاتي جدوجهد ۽ رياستي مداخلت جو نتيجو آهي، جنهن تي صحتمند افرادي قوت ۽ فوجي ڀرتي لاءِ جسماني طور تندرست ماڻهن جي ضرورت جهڙا عنصر پڻ اثرانداز ٿيا.[112]

"مطلق اضافي قدر" ڪم جي ڏينهن کي ڊگهو ڪرڻ سان پيدا ٿئي ٿو. جڏهن ضروري محنت جو وقت ساڳيو رهي، ته ڪم جي ڏينهن ۾ واڌ سان اضافي محنت جو وقت وڌي وڃي ٿو، ۽ نتيجي ۾ اضافي قدر پڻ وڌي ٿو.[113] "اضافي قدر جي مقدار" وري اضافي قدر جي شرح کي ڪم ڪندڙ مزدورن جي تعداد سان ضرب ڏيڻ سان حاصل ٿئي ٿي.[114]

حصو چوٿون: اضافي نسبي قدر جي پيداوار

[سنواريو]
1868ع ۾ ڪيمنٽس جي هڪ مشين ڪارخاني جي تصوير. مشينري ۽ وڏي پيماني واري صنعت جي ترقي مارڪس جي اضافي نسبي قدر بابت تجزيي جو مرڪزي موضوع هئي، جيڪو محنت جي پيداواريت ۾ واڌ ذريعي ضروري محنت جي وقت کي گهٽائڻ سان پيدا ٿيندو آهي.[115]

"اضافي نسبي قدر" ضروري محنت جي وقت کي گهٽائڻ سان پيدا ٿئي ٿو، جيڪو عام طور انهن صنعتن ۾ محنت جي پيداواريت وڌائڻ سان ممڪن ٿيندو آهي، جيڪي اجرتي شيون پيدا ڪن ٿيون.[116] جيڪڏهن زندگيءَ جون ضروري شيون سستيون ٿي وڃن، ته محنت جي قوت جو قدر پڻ گهٽجي وڃي ٿو، جنهن سان سرمائيدار ڪم جي ڏينهن جو وڌيڪ حصو اضافي محنت جي وقت طور پنهنجي قبضي ۾ آڻي سگهي ٿو، ڀلي ڪم جي ڏينهن جي ڊيگهه ساڳي رهي يا گهٽجي وڃي.[117]

انفرادي سرمائيدار مقابلي جي جبر ڪندڙ قانونن هيٺ مجبور هوندا آهن ته هو نئين ٽيڪنالاجي يا تنظيمي طريقا اختيار ڪري "اضافي اضافي قدر" (يا اضافي منافعو) حاصل ڪن، جيئن سندن انفرادي پيداوار جو قدر سماجي اوسط کان گهٽ ٿي وڃي.[118] اهڙو اضافي اضافي قدر عارضي هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جيئن ئي اهي نوان طريقا عام ٿي وڃن ٿا، اهو ختم ٿي وڃي ٿو.[118] اهڙي عارضي اضافي قدر جي مسلسل ڳولا سرمائيداري نظام جي اندر موجود اهو محرڪ آهي، جيڪو ٽيڪنالاجي ۽ تنظيمي جدت کي هميشه جاري رکي ٿو.[119] مارڪس نشاندهي ڪري ٿو ته جيڪڏهن پيداواريت ڪافي وڌي وڃي، ته مزدورن جي مادي زندگيءَ جو معيار (يعني وڌيڪ استعمالي قدرن تائين رسائي) بهتر ٿيڻ باوجود سندن استحصال جي شرح وڌي سگهي ٿي.[120]

ان کان پوءِ مارڪس اضافي نسبي قدر پيدا ڪرڻ جي مخصوص طريقن جو جائزو وٺي ٿو.[121]

  • تعاون: هڪ ئي سرمائيدار جي نگراني هيٺ ڪيترن مزدورن کي گڏ ڪم ڪرائڻ سان "محنت جي سماجي پيداواري قوت" پيدا ٿئي ٿي، جيڪا انفرادي قوتن جي مجموعي کان به وڌيڪ هوندي آهي.[122] هي گڏيل قوت سرمائي جي پنهنجي پيداواري قوت طور ظاهر ٿئي ٿي.[123] سرمائيدار جي هدايت ۽ نگراني ضروري بڻجي وڃي ٿي، پر اها رڳو انتظامي نه، بلڪه استحصالي ڪم پڻ آهي، جيڪو هڪ "آمراڻي" حڪم جي صورت اختيار ڪري ٿو.[124]
  • محنت جي ورهاست ۽ صنعتڪاري: دستڪاريءَ جي مهارتن تي ٻڌل صنعتڪاريءَ ۾ پيداوار جي عمل کي ڪيترن مخصوص ۽ جزوي مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي "جزوي مزدور" انجام ڏيندا آهن.[125] ان سان پيداواريت وڌي ٿي، پر ساڳئي وقت مزدور کي "اپاهج بڻيل مخلوق" ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پيداواري صلاحيتن ۽ رجحانن جي "پوري دنيا" کي دٻايو وڃي ٿو.[126] ان سان محنت جي قوتن جي هڪ درجابندي پيدا ٿئي ٿي، جڏهن⁠تہ پيداوار جي ذهني صلاحيتون آهستي آهستي سرمائي جي قبضي ۾ مرڪوز ٿي وڃن ٿيون.[127] مارڪس ورڪشاپ جي اندر محنت جي ورهاست (جيڪا منصوبابندي ٿيل ۽ آمراڻي هوندي آهي) ۽ سماج ۾ محنت جي ورهاست (جيڪا بازار جي مٽاسٽا ذريعي هلندڙ ۽ غيرمرڪزي هوندي آهي) جي وچ ۾ واضح فرق ڪري ٿو.[128]
  • مشينري ۽ وڏي پيماني واري صنعت: مشينري جو استعمال پيداوار جي فني بنيادن ۾ انقلابي تبديلي آڻي ٿو.[115] مشين، جيڪا مزدور جي هٿ مان اوزار کسي هڪ خودڪار نظام جو حصو بڻجي وڃي ٿي، مزدور جي سامهون "سرمائي، يعني مئل محنت، جيڪا جيئري محنت جي قوت تي حڪمراني ڪري ٿي ۽ ان کي نپوڙي ڇڏي ٿي"، جي صورت ۾ بيهي ٿي.[129] مزدور جي مهارت مشين ڏانهن منتقل ٿي وڃي ٿي، ۽ مزدور "مشينري جي خودڪار نظام" جو رڳو هڪ ذيلي حصو بڻجي وڃي ٿو.[130]

مشينري جنسن (۽ نتيجي ۾ محنت جي قوت) کي سستو بڻائي ٿي ۽ سرمائي جي هٿ ۾ هڪ طاقتور هٿيار بڻجي وڃي ٿي، جنهن جي ذريعي ڪم جي ڏينهن کي ڊگهو ڪيو وڃي ٿو (ته جيئن متروڪ ٿيڻ کان اڳ مشين جي قيمت وصول ڪري سگهجي)، محنت کي وڌيڪ شديد بڻايو وڃي ٿو، ۽ مزدورن جي مزاحمت کي دٻايو وڃي ٿو.[131]

مارڪس مزدور ۽ مشين جي وچ ۾ جدوجهد تي پڻ بحث ڪري ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آخرڪار مزدور اهو فرق سمجهڻ لڳن ٿا ته مسئلو خود مشين نه، پر سرمائيداراڻي نظام ۾ ان جو استعمال آهي.[132]

فيڪٽري ايڪٽ، جيتوڻيڪ ڪم جا ڪلاڪ محدود ڪن ٿا ۽ ڪم جون حالتون ضابطه بندي ڪن ٿا، پر ساڳئي وقت اهي سرمائي جي ارتڪاز ۽ ڪارخاني واري نظام جي عام ٿيڻ جي عمل کي به تيز ڪن ٿا.[133]

وڏي پيماني واري صنعت زراعت ۽ صنعت جي "هڪ نئين ۽ اعليٰ امتزاج" لاءِ مادي بنياد مهيا ڪري ٿي، پر سرمائيداري هيٺ اهو عمل گهڻو ڪري زمين جي زرخيزي ۽ مزدور ٻنهي جي تباهيءَ جو سبب بڻجي ٿو.[134]

مارڪس آخر ۾ انهيءَ تضاد ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته سرمائيداري کي هڪ اهڙي افرادي قوت جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا وڌندڙ حد تائين لچڪدار، موافقت ڪندڙ ۽ تعليم يافته هجي ("مڪمل ترقي يافته فرد")، پر ساڳئي وقت اهو ئي نظام محنت کي پست، محدود ۽ بي جان بڻائيندو رهي ٿو.[135]

حصو پنجون: مطلق ۽ اضافي نسبي قدر جي پيداوار

[سنواريو]
اڊولف مينزل جي مشهور تصوير آئرن رولنگ مل (جديد سائيڪلوپس) (1875ع)، جيڪا اوڻويهين صديءَ جي ڳري صنعت ۾ شديد محنت جي عمل کي ڏيکاري ٿي، جتي مطلق ۽ اضافي نسبي قدر ٻنهي جو استخراج ڪيو ويندو هو.

هن حصي ۾ مارڪس مطلق اضافي قدر ۽ اضافي نسبي قدر بابت پنهنجي اڳوڻن بحثن کي گڏيل صورت ۾ پيش ڪري ٿو. سرمائيدار اضافي قدر جي شرح ۽ مجموعي مقدار وڌائڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪندا آهن، ۽ گهڻو ڪري اهي طريقا هڪ ٻئي سان گڏ استعمال ڪيا ويندا آهن. مثال طور، محنت جي پيداواريت ۾ واڌ (جنهن سان اضافي نسبي قدر پيدا ٿئي ٿو) محنت کي وڌيڪ شديد بڻائڻ لاءِ به استعمال ڪري سگهجي ٿي، جيڪا، جيڪڏهن ڪم جي ڏينهن جي ڊيگهه ساڳي رهي، ته مطلق اضافي قدر جي هڪ صورت بڻجي وڃي ٿي. "جيئري محنت جي صورت ڏيندڙ باهه" اضافي قدر جو بنيادي سرچشمو آهي، ۽ سرمائي جو مستقل رجحان اهو هوندو آهي ته اها بنا اجرت واري محنت مان وڌ کان وڌ حصو پنهنجي قبضي ۾ آڻي.[136]

مارڪس "اجتماعي مزدور" جي تصور ڏانهن ٻيهر موٽي اچي ٿو ۽ زور ڏئي ٿو ته جيئن پيداوار جو پيمانو ۽ مزدورن جي باهمي تعاون ۾ واڌ اچي ٿي، تيئن "پيداوار ڪندڙ محنت" جو مفهوم پڻ وسيع ٿيندو وڃي ٿو. ان ۾ رڳو اهي ماڻهو شامل نه هوندا آهن، جيڪي سڌيءَ طرح خام مال تي ڪم ڪن ٿا، پر اهي به شامل هوندا آهن، جيڪي پيداوار جي عمل ۾ عام هم آهنگي، تنظيم ۽ سائنسي ڄاڻ جي استعمال جا ذميوار هوندا آهن، جهڙوڪ انجنيئر ۽ منتظم.[137]

تنهن هوندي به، مارڪس سرمائي جي نقطهٔ نظر کان هن تعريف کي وڌيڪ محدود ڪري ٿو. سندس مطابق، "صرف اهو مزدور پيداوار ڪندڙ آهي، جيڪو سرمائيدار لاءِ اضافي قدر پيدا ڪري."[138]

حصو ڇهون: اجرتون

[سنواريو]

مارڪس اجرت جي مختلف صورتن جو تجزيو ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي استحصال جي بنيادي حقيقت کي لڪائين ٿيون. هو ڏيکاري ٿو ته اجرت حقيقت ۾ محنت جي قوت جي قدر، يا قيمت، جي ظاهري صورت آهي، پر اها اهڙي نموني ظاهر ٿئي ٿي ڄڻ اها خود محنت جي قيمت هجي.[139]

  • وقتي اجرتون: اجرت هڪ مقرر وقت (مثلاً في ڪلاڪ يا في ڏينهن) جي حساب سان ادا ڪئي ويندي آهي. ان سان اهو وهم پيدا ٿئي ٿو ته مزدور جي سڄي محنت جو معاوضو ادا ڪيو ويو آهي، جڏهن⁠تہ ضروري محنت جي وقت ۽ اضافي محنت جي وقت جي وچ وارو بنيادي فرق لڪل رهي ٿو.[140]
  • ٽڪرن موجب اجرت: هن صورت ۾ اجرت تيار ڪيل هر ٽڪري يا پيداوار جي هر يونٽ جي حساب سان ڏني ويندي آهي. هي طريقو سرمائيداراڻي استحصال لاءِ خاص طور موزون هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو محنت جي شدت وڌائيندو آهي ۽ مزدورن کي پاڻ تي وڌيڪ ڪم مڙهڻ جي ترغيب ڏيندو آهي، جڏهن⁠تہ سڌي نگراني جي ضرورت به گهٽجي ويندي آهي. اهو مزدورن جي وچ ۾ مقابلو پڻ پيدا ڪري ٿو ۽ ان حقيقت کي لڪائي ڇڏي ٿو ته هر ٽڪري جي قيمت آخرڪار ان مقدار سان طئي ٿيندي آهي، جيڪا هڪ سراسري مزدور مقرر وقت اندر پيدا ڪري سگهي ٿو.[141]
  • اجرتن ۾ قومي فرق: مارڪس مختصر طور ان ڳالهه جو به جائزو وٺي ٿو ته مختلف ملڪن ۾ اجرتن جون سطحون ڇو مختلف هونديون آهن. انهن تي تاريخي ترقي، زندگيءَ جي بنيادي ضرورتن جي قيمت، محنت جي شدت ۽ پئسي جي قدر جهڙا عنصر اثرانداز ٿيندا آهن. هو نشاندهي ڪري ٿو ته جيڪڏهن ڪنهن ملڪ ۾ پيداواريت تمام گهڻي هجي، ته اتي وڌيڪ اجرتون هجڻ باوجود اضافي قدر جي شرح به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.[142]

حصو ستون: سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عمل

[سنواريو]
گستاو ڊوري جي تصوير ريل رستي کان لنڊن (1872ع)، جيڪا مارڪس جي دور ۾ سرمائيداراڻي سرمائي جي گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل شهري ۽ صنعتي توسيع کي ظاهر ڪري ٿي.

هن حصي ۾ مارڪس اهو جائزو وٺي ٿو ته اضافي قدر کي ڪيئن ٻيهر سرمائي ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عمل وڌندڙ پيماني تي جاري رهي ٿو. هتي مارڪس جو تجزيو ڪجهه مخصوص مفروضن تي ٻڌل آهي: هڪ بند معاشي نظام (يعني پرڏيهي واپار کان سواءِ)، جنسن جي پنهنجي قدرن تي وڪرو ٿيڻ ۾ ڪنهن به مسئلي جي غير موجودگي، ۽ اضافي قدر کي ڀاڙي، وياج ۽ صنعتي منافعي ۾ ورهائڻ کي نظرانداز ڪرڻ.[143]

  • سادي ٻيهر پيداوار: مارڪس سڀ کان پهرين هڪ فرضي حالت تي غور ڪري ٿو، جنهن ۾ سرمائيدار سمورو اضافي قدر پنهنجي ذاتي آمدني طور خرچ ڪري ڇڏي ٿو، جنهن جو مطلب اهو آهي ته سرمايو رڳو ساڳئي پيماني تي ٻيهر پيدا ٿئي ٿو.[144] مارڪس دليل ڏئي ٿو ته اهڙين حالتن ۾ به پيداوار جي عمل جي تسلسل سبب آخرڪار سمورو سرمايو سرمائي ۾ تبديل ٿيل اضافي قدر بڻجي وڃي ٿو. مزدور مسلسل اهو سرمايو پيدا ڪندو رهي ٿو، جيڪو وري سندس استحصال ڪري ٿو، ۽ اهڙيءَ طرح سرمائيداراڻو لاڳاپو پاڻ به ٻيهر پيدا ٿيندو رهي ٿو.[145]
  • وسعت يافته ٻيهر پيداوار (سرمائي جي گڏ ٿيڻ): سرمائيدار ان "تاريخي مشن" جي تابع هوندا آهن، جنهن جو نعرو آهي "سرمائي جي گڏ ٿيڻ خاطر سرمائي جي گڏ ٿيڻ، پيداوار خاطر پيداوار".[146] اضافي قدر جو هڪ حصو ٻيهر سرمائي ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، يعني ان ذريعي وڌيڪ پيداوار جا وسيلا ۽ وڌيڪ محنت جي قوت خريد ڪئي ويندي آهي، جنهن سان پيداوار وڏي پيماني تي وڌندي رهي ٿي.[147] مارڪس ڪلاسيڪي سياسي معيشت جي سرمائي جي گڏ ٿيڻ بابت "غلط تصورن" تي تنقيد ڪري ٿو، خاص طور ان ڳالهه تي ته انهن اضافي مزدورن لاءِ رڳو زندگيءَ جون ضروري شيون پيدا ڪرڻ تي زور ڏنو، پر اضافي پيداوار جا وسيلا (ثابت سرمايو) پيدا ڪرڻ جي ضرورت کي نظرانداز ڪيو.[148] مارڪس جي نظر ۾ سرمائيدار جو سرمائي گڏ ڪرڻ وارو رجحان رڳو ذاتي لالچ جو نتيجو نه، پر مقابلي جي دٻاءَ هيٺ پيدا ٿيل هڪ معروضي ضرورت آهي.[149]
  • سرمائيداراڻي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عام قانون: سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو سڌو اثر محنت جي طلب تي پوي ٿو. جيڪڏهن "سرمائي جي عضوي جوڙجڪ" (c/v، يعني ثابت ۽ متغير سرمائي جو تناسب، جيڪو پيداواريت کي ظاهر ڪري ٿو) ساڳي رهي، ته سرمائي جي گڏ ٿيڻ سان محنت جي قوت جي طلب وڌندي، جنهن سان اجرتون به وڌي سگهن ٿيون.[150] پر سرمائيداراڻي گڏ ٿيڻ جو عام رجحان سرمائي جي عضوي جوڙجڪ ۾ واڌ ڏانهن هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سرمائيدار اضافي نسبي قدر حاصل ڪرڻ ۽ مقابلي ۾ اڳتي نڪرڻ لاءِ مزدور بچائيندڙ مشينون متعارف ڪرائيندا آهن.[151] نتيجي طور مجموعي سرمائي جي مقابلي ۾ محنت جي طلب گهٽجندي وڃي ٿي.[152]

سرمائيداراڻو سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عمل "هميشه اهڙي نسبتاً غيرضروري مزدور آبادي پيدا ڪندو رهي ٿو، جيڪا سرمائي جي اوسط ضرورتن کان وڌيڪ هجي ۽ انهيءَ ڪري اضافي آبادي بڻجي وڃي."[153] هي "صنعتي ذخيرائي فوج" (يا "نسبتاً اضافي آبادي") سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو لازمي نتيجو ۽ ان جي بقا جي هڪ شرط آهي. اها صنعت جي واڌ وقت فوري طور دستياب مزدور فراهم ڪري ٿي ۽ ساڳئي وقت اجرتن تي هيٺاهين دٻاءُ برقرار رکي ٿي.[154]

مارڪس هن ذخيرائي فوج جون مختلف صورتون بيان ڪري ٿو:

  • گهمندڙ (Floating): مثال طور اهي ڪارخاني جا مزدور، جيڪي عارضي طور بيروزگار ٿين.
  • پوشيده (Latent): مثال طور زرعي آبادي، جيڪا آهستي آهستي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿي، يا عورتون ۽ ٻار، جيڪي مزدور قوت ۾ شامل ٿين ٿا.
  • جامد (Stagnant): مثال طور بيقاعده روزگار رکندڙ مزدور، ۽ اهي ماڻهو جيڪي "غربت جي دائري" ۾ شامل آهن، جهڙوڪ آوارا يا ڏوهاري.[155]

مارڪس موجب سرمائيداراڻي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو "مطلق عام قانون" هي آهي ته "جيئن جيئن سرمايو گڏ ٿيندو وڃي ٿو، تيئن تيئن مزدور جي حالت، ڀلي سندس اجرت وڌيڪ هجي يا گهٽ، لازمي طور وڌيڪ خراب ٿيندي وڃي ٿي."[156] هتي مارڪس جو اشارو پورهيت طبقي جي نسبتي غربت ڏانهن آهي: مزدورن کي پنهنجي پيدا ڪيل نئين قدر مان نسبتاً گهٽ حصو ملي ٿو، جڏهن⁠تہ بيگانگي ۽ غيرانساني بڻائيندڙ پيداوار جو عمل سندن انساني ضرورتن کي وڌندڙ حد تائين دٻائيندو رهي ٿو.[157] نتيجي ۾، دولت جي گڏ ٿيڻ جي هڪ قطب جي مقابلي ۾ ٻئي قطب تي "بدحاليءَ جي گڏ ٿيڻ، محنت جي اذيت، غلامي، جهالت، بربريت ۽ اخلاقي زوال" پيدا ٿيندو رهي ٿو.[156]

حصو اٺون: نام نهاد ابتدائي سرمائي جو گڏ ٿيڻ

[سنواريو]
اسڪاٽلينڊ جي هيلمزڊيل ۾ قائم يادگار، جيڪو هاءِ لينڊ ڪليئرنس دوران لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن کي ڏيکاري ٿو. هي ڪليئرنس زرعي آباديءَ کي زمين تان زبردستي بي دخل ڪرڻ جو هڪ مثال آهي، جنهن کي مارڪس سرمائي جي ابتدائي گڏ ٿيڻ جو اهم جزو قرار ڏنو آهي.[158]
برطانوي غلام بردار ٻيڙي بروڪس (1781ع واري ٻيڙي) جو خاڪو، 1788ع. مارڪس ائٽلانٽڪ غلام واپار کي ابتدائي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو هڪ اهم حصو قرار ڏنو، جنهن ابتدائي سرمائيداراڻي ترقي لاءِ وڏي دولت مهيا ڪئي.[159]

پهرئين جلد جي آخري حصي ۾ مارڪس سرمائيداراڻي لاڳاپي جي تاريخي ابتدا جو جائزو وٺي ٿو، جنهن کي هو "سرمائي جي ابتدائي گڏ ٿيڻ" (Primitive accumulation) جو نالو ڏئي ٿو. هي عمل "ابتدائي" ان ڪري سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سرمائي ۽ سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي جي اڳوڻي تاريخ آهي ۽ انهن بنيادي حالتن کي جنم ڏئي ٿو، جن کان پوءِ سرمائيداراڻو سرمائي جو گڏ ٿيڻ ممڪن ٿيو.[160]

مارڪس پنهنجي تاريخي وضاحت کي ڪلاسيڪي سياسي معيشت جي انهن "رومانوي طريقن" جي ابتڙ پيش ڪري ٿو، جيڪي سرمائي ۽ اجرتي محنت جي ظهور کي محنت، بچت ۽ ڪفايت شعاريءَ جو آهستي آهستي ۽ پُرامن نتيجو قرار ڏين ٿا. مارڪس اهڙين وضاحتن کي "ٻارن جي آکاڻي" سڏي رد ڪري ٿو.[161] سندس خيال ۾ "حقيقي تاريخ ۾ ته فتح، غلام بڻائڻ، ڦرلٽ، قتل، مختصر لفظن ۾ طاقت، سڀ کان اهم ڪردار ادا ڪن ٿا."[162]

ابتدائي سرمائي جو گڏ ٿيڻ بنيادي طور تي "پيدا ڪندڙ کي پيداوار جي وسيلن کان جدا ڪرڻ" جو تاريخي عمل آهي.[163] هن عمل ۾ ٻه بنيادي تبديليون واقع ٿين ٿيون: سماجي معيشت جا وسيلا ۽ پيداوار جا وسيلا سرمائي ۾ تبديل ٿين ٿا، ۽ سڌا پيدا ڪندڙ ماڻهو اجرتي مزدورن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا.[162]

ابتدائي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جا اهم پهلو هي آهن:

  • زرعي آباديءَ کي زمين تان بي دخل ڪرڻ: مارڪس مشترڪ زمين جي زمينن جي گهيري، جاگيرداري خدمتگارن جي ٽولين جي خاتمي، ۽ خاص طور انگلينڊ ۾ پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان اوڻيهين صديءَ تائين هارين جي زبردستي بي دخليءَ جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.[164] ان عمل جي نتيجي ۾ شهرن جي صنعتن لاءِ هڪ "آزاد پر بي حق" پرولتاريه پيدا ٿيو.[158] مارڪس جي لفظن ۾، "هاڻي قانون پاڻ ئي ماڻهن جي زمين ڦرڻ جو اوزار بڻجي وڃي ٿو."[158]
  • بي دخل ڪيل ماڻهن خلاف خوني قانونسازي: جيڪي ماڻهو زمين تان تڙيا ويا، تن کي گهڻو ڪري آوارا ۽ ڀيڪاري قرار ڏئي مجرم بڻايو ويو. انهن تي اهڙا "وحشتناڪ دهشتگرد قانون" لاڳو ڪيا ويا، جن جي ذريعي کين ڪوڙا هنيا ويا، داغ ڏنا ويا، ۽ تشدد ذريعي مجبور ڪيو ويو ته هو اجرتي محنت جي نظام کي قبول ڪن.[165]
  • سرمائيدار آبادگار ۽ صنعتي سرمائيدار جي پيدائش: مارڪس سرمائيداراڻي زميندار آبادگار جي ظهور ۽ صنعتي سرمائي جي واڌ ويجهه جو جائزو وٺي ٿو، جنهن کي گهڻو ڪري رياستي طاقت، نوآباديات، سرڪاري قرض جي نظام، تحفظ پسند پاليسين ۽ ائٽلانٽڪ غلام واپار جي مدد حاصل رهي.[166] مارڪس لکي ٿو: "طاقت هر انهيءَ پراڻي سماج جي دائيا آهي، جيڪو پنهنجي پيٽ ۾ نئين سماج کي کڻي ٿو. طاقت پاڻ به هڪ معاشي قوت آهي."[159]
  • ابتدائي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو "راز" ۽ نوآباديات: آخر ۾ مارڪس ايڊورڊ گبن ويڪ فيلڊ جي نوآبادڪاريءَ واري نظريي تي بحث ڪري ٿو. ويڪ فيلڊ اهو "دريافت" ڪيو ته سرمايو ڪا شيءِ نه، پر ماڻهن جي وچ ۾ هڪ سماجي لاڳاپو آهي، جيڪو شين جي ذريعي قائم ٿئي ٿو. آسٽريليا جهڙين نوآبادين ۾، جتي زمين سستي هئي ۽ مزدور آسانيءَ سان آزاد پيدا ڪندڙ بڻجي سگهندا هئا، اتي سرمايو پنهنجي حقيقي صورت ۾ ڪم نه ڪري سگهندو هو.[167] ان ڪري "وڏي راز" اها هئي ته رياست کي زمين جي قيمت مصنوعي طور وڌائڻي پوندي، يا ماڻهن جي زمين تائين رسائي محدود ڪرڻي پوندي، ته جيئن سرمائي لاءِ اجرتي مزدورن جي فراهمي يقيني بڻجي سگهي.[168] مارڪس جي نظر ۾ هي ڳالهه ظاهر ڪري ٿي ته سرمائيداراڻو لاڳاپو ڪا فطري حقيقت نه، پر هڪ مصنوعي ۽ تاريخي طور تعمير ڪيل سماجي لاڳاپو آهي، جيڪو مزدور کي سندس وسيلن کان بي دخل ڪرڻ تي ٻڌل آهي.[168]

مارڪس دليل ڏئي ٿو ته جيئن شروعات ۾ ٿورن غاصبن ماڻهن جي وڏي اڪثريت کي سندن ملڪيت کان محروم ڪيو، تيئن آخرڪار سرمائيداريءَ جي اندروني تضادن ۽ پورهيت طبقي جي تنظيم جي نتيجي ۾ "ٿورن غاصبن کي ماڻهن جي وڏي اڪثريت طرفان ملڪيت کان محروم ڪيو ويندو." هن جي خيال ۾ اهو ئي سرمائيداراڻي نجي ملڪيت جي خاتمي جو اعلان ("موت جي گهنٽي") هوندو.[167]

جلد ٻيون: سرمائي جي گردش جو عمل

[سنواريو]
جلد ٻئين (1885ع) جو سرورق

جلد ٻيو، جيڪو اينگلز 1885ع ۾ شايع ڪيو، ڌيان کي سڌي پيداوار جي عمل مان سرمائي جي گردش جي عمل ڏانهن منتقل ڪري ٿو. جتي جلد پهرئين ۾ اهو فرض ڪيو ويو هو ته جنسون بنا ڪنهن ڏکيائيءَ جي پنهنجي قدرن تي وڪرو ٿي وڃن ٿيون، اتي جلد ٻيو انهن حالتن ۽ تضادن جو جائزو وٺي ٿو، جيڪي پيدا ڪيل قدر ۽ اضافي قدر کي حقيقي صورت ڏيڻ (realisation) ۾ پيش اچن ٿا.[169] هتي مارڪس جو تجزيو تمام گهڻو تجريدي ۽ فني نوعيت جو آهي. هو اڪثر ٽيڪنالاجيءَ ۾ ٿيندڙ تبديليءَ کان تجريد ڪري ٿو ۽ اهو فرض ڪري ٿو ته جنسون پنهنجي قدرن تي مٽاسٽا ٿين ٿيون، جيئن گردش سان لاڳاپيل مخصوص مسئلن کي الڳ ڪري سمجهي سگهجي.[170]

حصو پهريون: سرمائي جون روپ مٽايون ۽ ان جا چڪر

[سنواريو]
سرمايو جي جلد ٻئين ۾ سرمائي جا ٽي چڪر، جيئن ميغناڊ ديسائي، بارون ديسائي بيان ڪيا آهن. L = محنت جي قوت؛ MP = پيداوار جا وسيلا.

مارڪس صنعتي سرمائي جي گردش جو تجزيو ٽن پاڻ ۾ ڳنڍيل چڪرن جي وحدت طور ڪري ٿو، جيڪي انهن مختلف صورتن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي سرمايو اختيار ڪري ٿو.[171]

  • پئسي واري سرمائي جو چڪر (M-C...P...C'-M'): سرمايو پئسي (M) جي صورت ۾ شروع ٿئي ٿو، پوءِ جنسن (C) ۾ تبديل ٿئي ٿو (يعني محنت جي قوت ۽ پيداوار جا وسيلا)، پيداوار جي عمل (P) مان گذري نيون جنسون (C') پيدا ڪري ٿو، جن ۾ اضافي قدر شامل هوندو آهي، ۽ آخرڪار اهي وڌيڪ پئسي (M') عيوض وڪرو ٿين ٿيون.[172] هي چڪر پئسي کي شروعاتي ۽ آخري نقطي طور پيش ڪري ٿو ۽ سرمائي جي بنيادي مقصد، يعني "پئسو ڪمائڻ"، کي نمايان ڪري ٿو.[173]
  • پيداواري سرمائي جو چڪر (P...C'-M'-C...P): هي چڪر سرمائي جي پيداواري صورت (P) سان شروع ٿئي ٿو ۽ انهيءَ تي ئي ختم ٿئي ٿو. اهو مسلسل پيداوار جي ضرورت ۽ وڪرو ٿيل جنس واري سرمائي (M') کي ٻيهر پيداواري سرمائي جي عنصرن (C، يعني محنت جي قوت ۽ پيداوار جا وسيلا) ۾ تبديل ڪرڻ جي اهميت تي زور ڏئي ٿو.[174]
  • جنس واري سرمائي جو چڪر (C'-M'-C...P...C'): هي چڪر جنس واري سرمائي (C') سان شروع ۽ ختم ٿئي ٿو. اهو سڄي معيشت ۾ جنسن جي مجموعي وهڪري کي نمايان ڪري ٿو، جنهن ۾ پيداوار جا وسيلا ۽ واپرائڻ جون شيون ٻنهي شامل آهن.[175]

مارڪس زور ڏئي ٿو ته اهي سرمائي جا الڳ الڳ قسم نه آهن، پر اهي فعالي صورتون آهن، جيڪي صنعتي سرمايو هڪ ٻئي پٺيان اختيار ڪري ٿو ۽ پوءِ ڇڏي ڏئي ٿو.[176] انهن روپ مٽائن مان سرمائي جو بنا رڪاوٽ وهڪرو انتهائي اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به مرحلي ۾ رڪاوٽ (مثلاً جنسن جو نه وڪامڻ، پئسي جي کوٽ، يا پيداوار ۾ خلل) سڄي عمل کي متاثر ڪري ٿي.[177]

سرمائي جيڪو وقت گردش جي دائري (خريد ۽ وڪري) ۾ گذاري ٿو، ان کي "گردش جو وقت" چيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ پيداوار ۾ گذاريل وقت کي "پيداوار جو وقت" سڏيو وڃي ٿو. گردش جو وقت گهٽائڻ سرمائي جي "گردش جي رفتار" کي تيز ڪرڻ لاءِ نهايت اهم آهي.[178] هن حصي ۾ گردش جي خرچن (جهڙوڪ ٽرانسپورٽ، ذخيرو ڪرڻ ۽ حساب ڪتاب) تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي، جيڪي ضروري ته آهن، پر پاڻ ڪنهن به نئين قدر جي پيداوار نٿا ڪن.[179]

حصو ٻيون: سرمائي جي گردش

[سنواريو]
1892ع جون گريٽ ويسٽرن ريلوي جون ٻاڦ واريون ريل انجڻيون. ريلوين جي ترقي سرمائي جي گردش جو وقت وڏي حد تائين گهٽايو، جيڪو جلد ٻئين ۾ بحث هيٺ ايندڙ سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو هڪ اهم عنصر آهي.[180]

هن حصي ۾ مارڪس سرمائي جي گردش (Turnover) جو جائزو وٺي ٿو، جنهن جي تعريف پيداوار جي وقت ۽ گردش جي وقت جي مجموعي طور ڪئي وئي آهي.[181] گردش جي رفتار اضافي قدر جي سالياني شرح ۽ ڪنهن مخصوص سرمائي ذريعي پيدا ٿيندڙ اضافي قدر جي مقدار تي اثرانداز ٿئي ٿي.[182]

مارڪس "ثابت سرمائي" ۽ "گردش ڪندڙ سرمائي" جي وچ ۾ فرق ڪري ٿو، جيڪو پيداواري سرمائي کي قدر جي گردش واري طريقي جي نقطهٔ نظر کان بيان ڪري ٿو.[183]

  • گردش ڪندڙ سرمايو: ان ۾ خام مال، مددگار مواد ۽ اجرتن تي خرچ ڪيل سرمائي (متغير سرمايو) شامل آهن. اهي سڀئي عنصر هڪ ئي گردش واري دور ۾ پنهنجو سمورو قدر پيداوار ڏانهن منتقل ڪن ٿا، تنهنڪري انهن کي لڳاتار نئين سر مهيا ڪرڻ ضروري هوندو آهي.[184]
  • ثابت سرمايو: ان ۾ محنت جا اوزار (جهڙوڪ مشينون، عمارتون وغيره) شامل آهن، جيڪي پنهنجو قدر آهستي آهستي، ڪيترن ئي گردش وارن دورن دوران، پنهنجي اوسط عمر جي مطابق پيداوار ڏانهن منتقل ڪندا آهن.[185] ثابت سرمائي جي گردش سان ڪجهه خاص مسئلا پڻ لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ مستقبل ۾ ان جي مٽاسٽا لاءِ جائزي جو فنڊ گڏ ڪرڻ ۽ "اخلاقي فرسودگي" (يعني نيون ۽ وڌيڪ ڪارائتيون مشينون اچڻ سبب پراڻين مشينن جو جسماني طور ختم ٿيڻ کان اڳ ئي بيڪار ٿي وڃڻ).[186]

مارڪس اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته ٽرانسپورٽ ۽ مواصلات جي ترقي گردش جو وقت ڪيئن گهٽائي ٿي، ۽ قرض جو نظام ثابت سرمائي ۽ مختلف گردش وارن دورن مان پيدا ٿيندڙ سختين کي ڪيئن گهٽائڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو.[187]

حصو ٽيون: مجموعي سماجي سرمائي جي ٻيهر پيداوار ۽ گردش

[سنواريو]

هن آخري حصي ۾ مارڪس مجموعي سماجي سرمائي جي ٻيهر پيداوار جو تجزيو ڪري ٿو، جنهن لاءِ هو پنهنجا مشهور "ٻيهر پيداوار جا خاڪا" (Reproduction Schemas) استعمال ڪري ٿو.[188] هو پوري معيشت کي ٻن بنيادي شعبن ۾ ورهائي ٿو.[189]

  • شعبو پهريون: پيداوار جا وسيلا پيدا ڪري ٿو (يعني اهي شيون، جيڪي ٻيون شيون ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ مشينون ۽ فولاد).
  • شعبو ٻيون: واپرائڻ جون شيون پيدا ڪري ٿو (يعني اهي شيون، جيڪي ماڻهو پنهنجي زندگيءَ لاءِ خريد ڪري استعمال ڪن ٿا، جهڙوڪ ماني ۽ ڪپڙا).
جلد ٻئين ۾ مارڪس جو سادي ٻيهر پيداوار وارو ٻن شعبن تي ٻڌل نمونو. هر تير وڪڻندڙ کان خريد ڪندڙ ڏانهن جنسن جي مٽاسٽا کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ پئسي جو وهڪرو ان جي ابتڙ رخ ۾ هلندو آهي.

"سادي ٻيهر پيداوار" (جنهن ۾ سمورو اضافي قدر آمدني طور خرچ ڪيو وڃي ٿو ۽ ڪو به خالص سرمائي جو گڏ ٿيڻ نه ٿئي) لاءِ توازن جي هڪ شرط لازمي آهي: ٻئي شعبي جو ثابت سرمايو (c2)، پهرئين شعبي جي متغير سرمائي ۽ اضافي قدر جي مجموعي (v1 + s1) جي برابر هجڻ گهرجي.[190] ان جو مطلب اهو آهي ته ٻئي شعبي جي پيداوار جي وسيلن جي طلب، پهرئين شعبي جي مزدورن ۽ سرمائيدارن جي واپرائڻ وارين شين جي طلب جي برابر هجڻ گهرجي.[191]

"وسعت يافته ٻيهر پيداوار" (يعني سرمائي جي گڏ ٿيڻ) لاءِ ٻنهي شعبن ۾ اضافي قدر جو هڪ حصو ٻيهر سرمائي ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو، يعني وڌيڪ پيداوار جا وسيلا ۽ وڌيڪ محنت جي قوت خريد ڪرڻ لاءِ ٻيهر سيڙايو وڃي ٿو.[192] ان لاءِ توازن جون مختلف شرطون گهربل هونديون آهن. مارڪس عددي مثالن ذريعي ڏيکاري ٿو ته اهڙي متوازن ترقي نظرياتي طور ممڪن آهي، پر ساڳئي وقت هو انهن ڪيترن ئي نقطن جي نشاندهي به ڪري ٿو، جتي سرمائيداراڻي پيداوار جي "غير منظم" فطرت ۽ ٻنهي شعبن جي وچ ۾ پيچيده مٽاسٽائن سبب عدم تناسب ۽ بحران پيدا ٿي سگهن ٿا، خاص طور ثابت سرمائي جي مٽاسٽا جي حوالي سان.[193]

هو انهن مٽاسٽائن کي ممڪن بڻائڻ ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ کي اڳتي وڌائڻ ۾ پئسي واري سرمائي ۽ "مجازي پئسي واري سرمائي" (ذخيرو ڪيل بچتون) جي اهم ڪردار تي زور ڏئي ٿو، ۽ اهو اشارو ڏئي ٿو ته اهڙي عمل لاءِ قرض جو نظام ضروري آهي، جيتوڻيڪ جلد ٻئين ۾ ان کان گهڻي حد تائين تجريد ڪئي وئي آهي.[194]

مارڪس لکي ٿو ته "سڀني حقيقي بحرانن جو آخري سبب هميشه عوام جي غربت ۽ سندن محدود واپرائڻ جي صلاحيت هوندو آهي، جڏهن⁠تہ سرمائيداراڻي پيداوار پيداواري قوتن کي اهڙي نموني وڌائڻ جي ڪوشش ڪندي آهي، ڄڻ سماج جي رڳو مطلق واپرائڻ جي صلاحيت ئي ان جي حد هجي."[195]

جلد ٽيون: سرمائيداراڻي پيداوار جو عمل، مجموعي صورت ۾

[سنواريو]
جلد ٽئين (1894ع) جو سرورق

جلد ٽيون، جيڪو اينگلز 1894ع ۾ شايع ڪيو، سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي کي ان جي مڪمل صورت ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيئن اهو سماج جي ظاهري سطح تي، مختلف سرماين جي وچ ۾ مقابلي ۽ اضافي قدر جي آمدنيءَ جي مختلف صورتن ۾ ورڇ جي ذريعي ظاهر ٿئي ٿو.[196] هي جلد پيداوار (جلد پهريون) ۽ گردش (جلد ٻيون) بابت ڪيل تجزين کي پاڻ ۾ ڳنڍي انهن "ٺوس صورتن" جي وضاحت ڪري ٿو، جيڪي "سرمائي جي مجموعي حرڪت جي عمل" مان پيدا ٿين ٿيون.[197]

حصو پهريون: اضافي قدر جو منافعي ۾ ۽ اضافي قدر جي شرح جو منافعي جي شرح ۾ بدلجڻ

[سنواريو]

مارڪس هن بحث جي شروعات ان ڳالهه سان ڪري ٿو ته اضافي قدر انفرادي سرمائيدار لاءِ منافعي جي صورت ۾ ڪيئن ظاهر ٿئي ٿو. اضافي قدر جي شرح صرف متغير سرمائي (s/v) جي بنياد تي ڳڻپ ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ منافعي جي شرح سموري اڳواٽ لڳايل سرمائي (ثابت ۽ متغير سرمائي، يعني C = c + v) جي بنياد تي ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي. ان ڪري منافعي جي شرح هيئن ٿيندي آهي: s/C يا s/(c+v).[198]

هي ظاهري صورت محنت جي استحصال مان پيدا ٿيندڙ اضافي قدر جي اصل سرچشمي کي لڪائي ڇڏي ٿي ۽ اهڙو تاثر پيدا ڪري ٿي، ڄڻ منافعي جو سرچشمو سمورو اڳواٽ لڳايل سرمايو هجي.[199] سرمائيدار جي بنيادي دلچسپي اضافي قدر جي شرح ۾ نه، پر منافعي جي شرح ۾ هوندي آهي.[200] مارڪس انهن مختلف عنصرن تي به بحث ڪري ٿو، جيڪي منافعي جي شرح تي اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ ثابت سرمائي جي وڌيڪ بچت سان استعمال ۽ سرمائي جي گردش کي تيز ڪرڻ.[201]

حصو ٻيون: منافعي جو اوسط منافعي ۾ بدلجڻ

[سنواريو]

پيداوار جي مختلف شعبن ۾، جتي سرمائي جي عضوي جوڙجڪ (c/v) مختلف هوندي آهي، سرماين جي وچ ۾ مقابلو هڪ "عام منافعي جي شرح" يا "اوسط منافعي" جي قيام جو سبب بڻجي ٿو.[202] سرمايو گهٽ منافعي وارن شعبن مان وڌيڪ منافعي وارن شعبن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو رجحان رکي ٿو، جنهن سان سڄي معيشت ۾ منافعي جون شرحون هڪجهڙيون ٿيڻ لڳن ٿيون.[203]

ان جو مطلب اهو آهي ته هر انفرادي سرمايو پنهنجي شعبي ۾ پيدا ٿيل اضافي قدر تي مڪمل حق نٿو رکي، پر مجموعي سماجي اضافي قدر مان اوترو حصو حاصل ڪري ٿو، جيترو سندس حصو مجموعي سماجي سرمائي ۾ هوندو آهي.[204]

انهيءَ ڪري جنسون پنهنجي انفرادي قدرن (c+v+s) تي نه، پر "پيداوار جي قيمتن" تي مٽاسٽا ٿين ٿيون، جيڪي پيداوار جي خرچ (c+v) ۽ اوسط منافعي جي مجموعي جي برابر هونديون آهن.[205] قدرن جو پيداوار جي قيمتن ۾ هي بدلجڻ منافعي جي اصل سرچشمي ۽ استحصال جي حقيقت کي وڌيڪ لڪائي ڇڏي ٿو.[206] هن تبديليءَ جي مقداري وضاحت، جيڪا "قدرن جي تبديلي جو مسئلو" (Transformation Problem) جي نالي سان مشهور آهي، مارڪس جي نظريي جي سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل موضوعن مان هڪ رهي آهي.[207]

حصو ٽيون: منافعي جي شرح جي گهٽجڻ واري رجحان جو قانون

[سنواريو]
1832ع ۾ ٺهيل هڪ واٽ ٻاڦ واري انجڻ. مزدور بچائيندڙ مشينري جو استعمال سرمائي جي عضوي جوڙجڪ ۾ واڌ آڻي ٿو، جيڪا مارڪس موجب منافعي جي شرح جي گهٽجڻ واري رجحان جو اهم سبب آهي.[208]

مارڪس دليل ڏئي ٿو ته ڊگهي عرصي ۾ منافعي جي شرح جي گهٽجڻ وارو رجحان سرمائيداري نظام جي اندر موجود هڪ فطري رجحان آهي.[209] هي رجحان سرمائيداريءَ جي ان مخصوص طريقي مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ذريعي پيداواريت وڌائي ويندي آهي، يعني سرمائي جي عضوي جوڙجڪ (c/v) ۾ واڌ، جنهن جو مطلب آهي ته متغير سرمائي (محنت جي قوت) جي مقابلي ۾ وڌيڪ ثابت سرمايو (مشينون، خام مال وغيره) استعمال ٿيڻ لڳي ٿو.[210]

ڇاڪاڻ⁠تہ صرف متغير سرمايو ئي اضافي قدر پيدا ڪري ٿو، تنهنڪري c/v ۾ واڌ (ڀلي اضافي قدر جي شرح s/v به وڌي رهي هجي) منافعي جي شرح s/(c+v) کي هيٺ آڻڻ جو رجحان پيدا ڪري ٿي.[211]

مارڪس هن "قانون" کي "جديد سياسي معيشت جو سڀ کان اهم قانون" قرار ڏئي ٿو.[206] پر ساڳئي وقت هو ڪيترن ئي "جوابي رجحانن" جو به ذڪر ڪري ٿو، جيڪي منافعي جي شرح ۾ ٿيندڙ گهٽتائي کي روڪي يا عارضي طور الٽو ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ استحصال جي شدت وڌائڻ، اجرتن کي محنت جي قوت جي قدر کان هيٺ رکڻ، ثابت سرمائي جي عنصرن کي سستو بڻائڻ، نسبتي اضافي آبادي، پرڏيهي واپار، ۽ شيئر سرمائي ۾ واڌ شامل آهن.[212]

هي قانون صرف هڪ رجحان طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انهن مخالف قوتن کان متاثر ٿيندو رهي ٿو، ۽ ان جي عملي صورت نهايت پيچيده هوندي آهي، جيڪا معاشي بحرانن جو سبب بڻجي سگهي ٿي.[213] هن قانون جي درستي ۽ ان جي صحيح تشريح مارڪس جي نظريي جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري موضوعن مان رهي آهي.[214]

حصو چوٿون: جنس واري سرمائي ۽ پئسي واري سرمائي جو واپاري سرمائي ۽ مالي سرمائي ۾ بدلجڻ

[سنواريو]

هي حصو، جنهن کي مارڪس "واپاري سرمائي" پڻ سڏي ٿو، انهن سرمائي جي صورتن جو جائزو وٺي ٿو، جيڪي رڳو گردش جي دائري ۾ ڪم ڪن ٿيون.[215]

  • واپاري سرمايو (جنسن جي واپار وارو سرمايو): هي سرمايو جنسن جي خريد ۽ وڪري (C-M ۽ M-C) جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اهو پاڻ ڪو به قدر يا اضافي قدر پيدا نٿو ڪري، پر اهو صنعتي سرمائي جي گردش جو وقت گهٽائڻ ۽ اضافي قدر کي حقيقي صورت ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿو.[216] واپاري سرمايو مجموعي اضافي قدر مان واپاري منافعي جي صورت ۾ پنهنجو حصو حاصل ڪري ٿو، جيڪو اوسط منافعي جي شرح سان برابر ڪيو ويندو آهي.[217] واپاري سرمائيدارن وٽ ڪم ڪندڙ مزدور (جهڙوڪ ڪلارڪ) اضافي قدر پيدا نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سندن استحصال ضرور ٿئي ٿو.[218]
  • پئسي جي واپار وارو سرمايو: هي سرمايو پوري سرمائيدار طبقي جي لاءِ پئسي سان لاڳاپيل فني ڪم، جهڙوڪ ادائگيون، وصوليون ۽ حساب ڪتاب وغيره، انجام ڏيڻ ۾ ماهر هوندو آهي.[219]

حصو پنجون: منافعي جي وياج ۽ ڪاروباري منافعي ۾ ورڇ ــ وياج کڻندڙ سرمايو

[سنواريو]
وال اسٽريٽ حادثو 1929ع دوران نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج ٻاهران گڏ ٿيل ماڻهن جو هجوم. جلد ٽيون قرض، وياج ۽ فرضي سرمائي جي ڪردار جو تجزيو ڪري ٿو، جيڪي مالي منڊين ۽ مالي بحرانن کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.[220]

هتي مارڪس "وياج کڻندڙ سرمائي" جو تجزيو ڪري ٿو، جتي پئسو پاڻ وڌيڪ پئسو پيدا ڪندو نظر اچي ٿو (M-M'). پئسي واري سرمائي جو مالڪ ("پئسي وارو سرمائيدار" يا سيڙپڪار) اهو سرمايو ڪنهن فعال سرمائيدار (صنعتي يا واپاري) کي قرض طور ڏئي ٿو، جيڪو ان کي اضافي قدر پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو.[221] پوءِ اضافي قدر (مجموعي منافعو) ٻن حصن ۾ ورهائجي وڃي ٿو: فعال سرمائيدار کي "ڪاروباري منافعو" ملي ٿو، جڏهن⁠تہ پئسي واري سرمائيدار کي وياج ملي ٿو.[222]

وياج دراصل پئسي واري سرمائي جي استعمالي قدر جي قيمت آهي، يعني ان جي سرمائي طور ڪم ڪرڻ ۽ منافعو پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي قيمت.[223] وياج جي شرح پئسي واري سرمائي جي رسد ۽ طلب، ۽ قرض ڏيندڙن ۽ قرض وٺندڙن جي وچ ۾ مقابلي سان طئي ٿيندي آهي؛ ڪا به "قدرتي" وياج جي شرح موجود ناهي.[224] هن ورڇ جي نتيجي ۾ ڪاروباري منافعو فعال سرمائيدار جي "نگرانيءَ جي اجرت" وانگر، جڏهن⁠تہ وياج صرف سرمائي جي مالڪيءَ جو ميوو نظر اچي ٿو.[225] مارڪس جي نظر ۾ هي سرمائيداراڻي لاڳاپي جي "سڀ کان وڌيڪ سطحي ۽ بت پرستانه صورت" آهي، جتي سرمايو پاڻمرادو وڌندڙ ذريعي، يعني "پئسو جيڪو پئسو پيدا ڪري"، جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو.[226]

قرض جي نظام ۽ بئنڪن جي ترقي پئسي واري سرمائي کي مرڪوز ڪري ان کي سماجي سرمائي ۾ تبديل ڪري ٿي، جيڪو سڀني سرمائيدارن لاءِ دستياب هوندو آهي.[227] هي عمل سرمائي جي گڏ ٿيڻ کي تيز ڪري ٿو، پر ساڳئي وقت تضادن ۽ بحرانن کي به وڌيڪ شديد بڻائي ٿو.[228] مارڪس بئنڪن جي ان ڪردار تي به بحث ڪري ٿو، جنهن ذريعي اهي قرض ڏيڻ لائق سرمائي کي مرڪوز ڪن ٿيون ۽ قرضي پئسو (جهڙوڪ بئنڪ نوٽ ۽ بل آف ايڪسچينج) پيدا ڪن ٿيون.[227]

"فرضي سرمايو" واپار لائق مالياتي ضمانتن، جهڙوڪ سرڪاري بانڊ ۽ ڪمپني جا حصا، جي ترقي سان وجود ۾ اچي ٿو. اهي مستقبل جي آمدني (وياج يا ڊيويڊنڊ) تي دعوائن جي نمائندگي ڪن ٿا، ۽ انهن جي مارڪيٽ قيمت (سرمائي بڻايل قدر) ان حقيقي سرمائي کان آزاد به تبديل ٿي سگهي ٿي، جنهن جي اهي نمائندگي ڪرڻ جي دعويٰ ڪن ٿا. اهڙي صورتحال قياس آرائي ۽ مالي بحرانن کي جنم ڏئي سگهي ٿي.[229]

مارڪس صنعتي چڪر (ترقي، بحران، جمود ۽ بحالي) جي حرڪتن جو پڻ تجزيو ڪري ٿو ۽ ڏيکاري ٿو ته قرض ۽ فرضي سرمايو ڪيئن هڪ پاسي قياس آرائي کي هٿي ڏين ٿا ۽ ٻئي پاسي بحرانن کي جنم ڏين ٿا.[230] هو برطانيا ۾ "ڪرنسي اصول" ۽ 1844ع جو بئنڪ ايڪٽ تي تنقيد ڪندي دليل ڏئي ٿو ته اهڙي قانونسازي بحرانن کي ختم نٿي ڪري سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي جي اندروني خاصيت آهن.[231]

حصو ڇهون: اضافي منافعي جو زميني ڀاڙي ۾ بدلجڻ

[سنواريو]
ڪارل بليخن جي تصوير نيواسٽاڊٽ-ايبرسوالڊي رولنگ مل (1830ع). جلد ٽئين ۾ مارڪس جو زميني ڀاڙو بابت تجزيو ڏيکاري ٿو ته زمين جي نجي ملڪيت جي ذريعي اضافي قدر ڪيئن پنهنجي قبضي ۾ آندو وڃي ٿو.

هي حصو "زميني ڀاڙو" جو جائزو وٺي ٿو، جيڪو زمين جي استعمال جي بدلي زميندار کي ادا ڪيل اضافي قدر جو حصو هوندو آهي. هي "اضافي منافعي" جي هڪ صورت آهي، يعني اوسط منافعي کان وڌيڪ منافعو، جيڪو اجاره داري جي ڪري پيدا ٿئي ٿو.[232]

مارڪس زميني ڀاڙي جون مختلف صورتون بيان ڪري ٿو:

  • امتيازي زميني ڀاڙو: هي زمين جي زرخيزي يا جاگرافيائي مقام ۾ فرق سبب پيدا ٿئي ٿو، جيڪو "قدرتي اجاره داري" جي هڪ صورت آهي. وڌيڪ زرخيز يا بهتر هنڌ تي واقع زمين تي ڪم ڪندڙ سرمائيدار کي اضافي منافعو حاصل ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ زميندار امتيازي ڀاڙي طور پنهنجي قبضي ۾ آڻي ٿو.[233]
  • مطلق زميني ڀاڙو: هي زمين جي نجي اجاره داريءَ مان پيدا ٿئي ٿو، جيڪا زميندارن کي گهٽ زرخيز زمين مان به ڀاڙو وصول ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي، ڀلي ان زمين ۾ ڪا خاص پيداواري برتري نه هجي. اهو ان ڪري ممڪن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زرعي شعبي ۾ لڳايل سرمائي جي عضوي جوڙجڪ عام سماجي اوسط کان گهٽ هوندي آهي، جنهن ڪري اهو وڌيڪ اضافي قدر پيدا ڪري ٿو، جنهن جو هڪ حصو زميندار مطلق ڀاڙي طور حاصل ڪري سگهن ٿا، بغير ان جي ته منافعي جي شرح جي برابري واري عام رجحان جي ڀڃڪڙي ٿئي.[234]

مارڪس زمين جي قيمت تي پڻ بحث ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ سرمائي بڻايل زميني ڀاڙو هوندي آهي، ۽ زراعت ۾ سرمائيداراڻي لاڳاپن جي تاريخي ترقي جو پڻ جائزو وٺي ٿو.[235]

حصو ستون: آمدنيون ۽ انهن جا سرچشما

[سنواريو]

آخري حصي ۾ مارڪس "تثليثي فارمولي" (سرمايو–منافعو/وياج، زمين–ڀاڙو، محنت–اجرت) تي تنقيد ڪري ٿو، جيڪو بورجوازي سماج جي ٽن بنيادي طبقن ۽ سندن آمدنيءَ جي ذريعن کي پيداوار جي ٽن آزاد ۽ قدرتي عنصرن مان نڪتل ڏيکاري ٿو.[236]

مارڪس جي نظر ۾ هي فارمولو سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي ۾ موجود وهم ۽ حقيقت جي پرده پوشيءَ جو مڪمل اظهار آهي. اهو سرمائي، زمين ۽ محنت کي دولت جا هڪجهڙا ۽ آزاد سرچشما ظاهر ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ حقيقت ۾ منافعو ۽ زميني ڀاڙو، محنت جي پيدا ڪيل اضافي قدر مان نڪرن ٿا.[237]

هي تصور سماجي لاڳاپن کي شيئن جي صورت ڏئي ٿو، جنهن سان ائين لڳي ٿو ڄڻ شيون (سرمايو ۽ زمين) پاڻ ۾ قدر پيدا ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکن ٿيون، جڏهن⁠تہ محنت رڳو ٻين عنصرن مان هڪ عنصر هجي. هي "جادو ٿيل، بگڙيل ۽ ابتو دنيا" روزمره شعور ۽ عام سياسي معيشت جي نظرين جو بنياد بڻجي وڃي ٿي.[238]

جلد ٽيون، ۽ عملي طور سرمايو جو سمورو ڪم (جيئن مارڪس ان کي ڇڏي ويو)، "طبقن" بابت هڪ تمام مختصر ۽ نامڪمل باب تي ختم ٿئي ٿو، جتي مارڪس پيداوار جي وسيلن جي ملڪيت ۽ آمدنيءَ جي ذريعن جي بنياد تي طبقن جي تعريف شروع ڪري ٿو، پر ان کان اڳ ئي مسودو اڌورو رهجي وڃي ٿو.[239]

موضوع

[سنواريو]

سرمايو سياسي معيشت جي تنقيد سان لاڳاپيل موضوعن جي هڪ وسيع سلسلي جو جائزو وٺي ٿو. اهي موضوع ٽنهي جلدن ۾ هڪ ٻئي سان ڳنڍيل صورت ۾ موجود آهن؛ گهڻو ڪري ڪنهن موضوع کي هڪ تناظر ۾ متعارف ڪرايو وڃي ٿو ۽ پوءِ ٻين هنڌن تي ان کي وڌيڪ ترقي ڏني يا نئين سر جاچيو وڃي ٿو.[1]

جنس، قدر ۽ پئسو

[سنواريو]
مارڪس جي قدر جي نظريي کي بيان ڪندڙ خاڪو

مارڪس پنهنجي تجزيي جي شروعات جنس کان ڪري ٿو، جيڪا سرمائيداراڻي سماجن ۾ دولت جي "بنيادي صورت" آهي.[240] جنس جي فطرت ٻٽي هوندي آهي: ان جو هڪ استعمالي قدر هوندو آهي، جيڪو ڪنهن انساني ضرورت يا خواهش کي پورو ڪري ٿو، ۽ ٻيو مٽاسٽا جو قدر، يعني اهو مقداري تناسب، جنهن تحت اها ٻين جنسن سان مٽاسٽا ٿئي ٿي.[241] مارڪس دليل ڏئي ٿو ته مٽاسٽا جي قدر جي هيٺان "قدر" موجود آهي، جيڪو هڪ غيرمادي سماجي جوهر آهي ۽ "ڄميل" مجرد انساني محنت جي نمائندگي ڪري ٿو.[242] قدر جي مقدار ان سماجي طور ضروري محنت جي وقت سان طئي ٿئي ٿي، جيڪو مهارت ۽ شدت جي سراسري سماجي حالتن هيٺ ڪنهن جنس جي پيداوار لاءِ گهربل هوندو آهي.[243]

هي محنت جي قدر جو نظريو مارڪس جي تنقيد جو بنياد آهي، پر اهو ڪلاسيڪي صورتن کان اهم نموني مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مارڪس زور ڏئي ٿو ته محنت رڳو قدر جي ماپ نه، پر قدر جو واحد سرچشمو آهي، ۽ مٽاسٽا جو قدر پاڻ به ڪا قدرتي نه، پر عارضي ۽ تاريخي حقيقت آهي.[244] محنت پاڻ، انساني محنت جي قوت جي خرچ طور، قدر پيدا ڪري ٿي، پر ان جو پنهنجو ڪو قدر نه هوندو آهي.[245]

جنسن جي مٽاسٽا لاءِ هڪ پئسي واري جنس (تاريخي طور سون يا چاندي) ضروري بڻجي ٿي، جيڪا عام برابريءَ طور ڪم ڪندي سڀني ٻين جنسن جي قدرن کي ظاهر ڪري ٿي.[246] پئسو قدر جي ماپ طور ڪم ڪري ٿو (جنهن سان قدرن کي قيمتن ۾ ظاهر ڪري سگهجي ٿو)، گردش جي وسيلي طور ڪم ڪري ٿو (C-M-C کي ممڪن بڻائي ٿو)، ذخيرو (قدر محفوظ رکڻ)، ادائگي جي وسيلي (قرضن جي ادائگي)، ۽ عالمي پئسي طور پڻ ڪم ڪري ٿو.[247] اهڙيءَ طرح مارڪس جو قدر جو نظريو، قدر جو هڪ پئسي وارو نظريو آهي؛ پئسي کان سواءِ قدر نه ظاهر ٿي سگهي ٿو ۽ نه ئي حقيقي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو.[248] پئسي جي صورت جي ترقي، جنهن ۾ قرضي پئسو به شامل آهي، سرمائي جي گردش لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.[249]

سرمايو ۽ اضافي قدر

[سنواريو]
مارڪس جي اضافي قدر واري نظريي کي بيان ڪندڙ خاڪو

سرمايو ڪا شيءِ (مثلاً پئسو يا مشينون) نه، پر هڪ عمل آهي: "حرڪت ۾ قدر"، خاص طور "پاڻ کي وڌائيندڙ قدر"، جيڪو هڪ "خودڪار فاعل" بڻجي وڃي ٿو.[250] ان لحاظ کان سرمايو سماجي لاڳاپن جي هڪ تاريخي طور مخصوص صورت آهي—هڪ بيگانگيءَ جو شڪار، پاڻمرادو حرڪت ڪندڙ مجموعيت، جنهن جي اندروني وقتي حرڪت فردن جي سامهون هڪ نيم معروضي طاقت طور بيهي ٿي.[251]

سرمايو M-C-M' واري چڪر تي هلندو آهي، جنهن ۾ پئسو (M) جنسن (C، يعني محنت جي قوت ۽ پيداوار جا وسيلا) جي خريداري لاءِ اڳواٽ لڳايو وڃي ٿو، جيئن نيون جنسون پيدا ڪري انهن کي وڌيڪ پئسي (M') عيوض وڪرو ڪري سگهجي.[252] هي واڌارو (ΔM) اضافي قدر آهي.[253] سرمائيدار، هن حرڪت جو "باشعور حامل" هئڻ جي حيثيت ۾، اضافي قدر ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ جي اڻٿڪ جستجو کان هلندو رهي ٿو.[254]

موشي پوسٽون هن حرڪت کي "ٽريڊمل اثر" قرار ڏئي ٿو: وڌندڙ پيداواريت هر ڪلاڪ ۾ پيدا ٿيندڙ مادي دولت جي مقدار وڌائي ٿي، پر جيئن ته مجموعي پيداوار جو قدر خرچ ڪيل مجرد محنت جي وقت سان ڳنڍيل رهي ٿو (جيڪو تبديل نٿو ٿئي)، تنهنڪري هر يونٽ جو قدر گهٽجي وڃي ٿو. ان سان سرمائيدار مجبور ٿين ٿا ته رڳو ساڳي قدر جي پيداوار برقرار رکڻ لاءِ به لڳاتار پيداواريت وڌائين، جنهن سان پيداوار هڪ مسلسل تيز ٿيندڙ "ٽريڊمل" بڻجي وڃي ٿي.[255] وينڊي برائون جي لفظن ۾، هي محرڪ سرمائي کي "زندگيءَ جي سڀني صورتن ۽ طريقن کي چيڀاٽيندڙ قادر مطلق مشين" بڻائي ٿو.[256]

فورڊ موٽر ڪمپني جي اسمبلي لائين، 1913ع. محنت جي ترقي يافته ورهاست ۽ مشينري تي ٻڌل ڪارخاني وارو نظام، پيداواريت وڌائڻ ذريعي اضافي نسبي قدر پيدا ڪرڻ جو اهم هنڌ آهي.[115]

اضافي قدر محنت جي استحصال مان پيدا ٿئي ٿو، خاص طور محنت جي قوت مان، جيڪا اهڙي منفرد جنس آهي، جنهن جو استعمالي قدر پاڻ تي خرچ ٿيندڙ قدر کان وڌيڪ قدر پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.[257] سرمائيدار محنت جي قوت کي ان جي قدر تي خريد ڪري ٿو (جيڪو ان جي ٻيهر پيداوار لاءِ سماجي طور ضروري محنت جي وقت سان طئي ٿئي ٿو) ۽ پيداوار جي عمل ۾ مزدور کي ان وقت کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو، جيڪو سندس محنت جي قوت جي قدر ٻيهر پيدا ڪرڻ لاءِ ضروري هوندو آهي.[258]

هي بنا اجرت واري اضافي محنت ئي اضافي قدر جو سرچشمو آهي.[108] اضافي قدر جي شرح (s/v، يعني اضافي محنت ۽ ضروري محنت جو تناسب) استحصال جي ماپ آهي.[107] مارڪس مطلق اضافي قدر (جيڪو ڪم جو ڏينهن ڊگهو ڪرڻ سان پيدا ٿئي ٿو) ۽ اضافي نسبي قدر (جيڪو ضروري محنت جو وقت گهٽائڻ سان، عام طور پيداواريت وڌائي اجرتي شيون سستيون ڪرڻ ذريعي پيدا ٿئي ٿو) جي وچ ۾ فرق ڪري ٿو.[259]

شيءِ پرستي (فيٽشزم) ۽ حقيقت جي پرده پوشي

[سنواريو]
ٽوپين جي دڪان جي دري، ت. 1900ع، جيڪا مارڪس جي شيءِ پرستي واري تصور کي ظاهر ڪري ٿي. شيون پاڻ ۾ فطري قدر ۽ ڪشش رکندڙ نظر اچن ٿيون، جڏهن⁠تہ اهو وهم انهن مزدورن جي سماجي لاڳاپن کي لڪائي ٿو، جن انهن کي پيدا ڪيو.

سرمايو ۾ هڪ هر هنڌ موجود موضوع شيءِ پرستي آهي، جنهن مان مراد اها آهي ته سرمائيداريءَ هيٺ ماڻهن جي وچ وارا سماجي لاڳاپا شين جي وچ وارن لاڳاپن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.[260] محنت جون پيداوارون، جنسن جي صورت ۾، ڄڻ ته پاڻ ۾ قدرتي قدر رکن ٿيون، ۽ منڊيءَ ۾ ٿيندڙ مٽاسٽا اهڙي نموني ظاهر ٿئي ٿي ڄڻ اها انهن شين جي معروضي خاصيتن سان هلندي هجي، نه ڪي نجي پيدا ڪندڙن جي وچ ۾ موجود پيداوار جي سماجي لاڳاپن سان.[78]

ليشيڪ ڪولاڪووسڪي موجب، شئي پرستي "انسانن جي پنهنجي پيدا ڪيل شين کي انهن جي حقيقي صورت ۾ ڏسڻ جي نااهلي" آهي، جيڪا مارڪس جي اڳوڻي بيگانگيءَ واري نظريي ۽ لوڊوگ فويرباخ جي بيان ڪيل مذهبي بيگانگيءَ سان سندس مشابهت جو سڌو تسلسل آهي.[261] هي "جادو ٿيل، بگڙيل ۽ ابتو جهان"[45] رڳو ڪو ذهني وهم يا "ڪوڙو شعور" نه، پر هڪ معروضي ظاهري صورت آهي، جيڪا جنس جي پيداوار ۽ مٽاسٽا جي خود جوڙجڪ مان پيدا ٿئي ٿي. هي مٽاسٽا "آزاديءَ جي نشان" هيٺ ٿئي ٿي، پر ان جي هيٺان موجود طاقت جي لاڳاپن کي لڪائي ڇڏي ٿي.[262] پوسٽون ان کي "مجرد حڪمراني" جو هڪ نظام قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ قدر ۽ سرمائي جهڙيون غيرشخصي ۽ معروضي سماجي صورتون انهن ئي ماڻهن تي حڪمراني ڪن ٿيون، جيڪي انهن کي پيدا ڪن ٿا.[263]

هي شئي پرستي (فيٽشزم) پئسي تائين پڻ پکڙجي ٿي ("پئسي جي شئي پرستي"، جنهن ۾ پئسو ڄڻ پاڻ وڌيڪ پئسو پيدا ڪرڻ جي فطري طاقت رکي ٿو)[264] ۽ خود سرمائي تائين به ("سرمائي جي شئي پرستي"، جنهن ۾ سرمايو پاڻمرادو وڌندڙ وجود طور ۽ مشينون قدر پيدا ڪندڙ نظر اچن ٿيون).[265]

مثال طور، اجرت جي صورت استحصال کي لڪائي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها اهڙو تاثر پيدا ڪري ٿي ڄڻ مزدور کي سندس سموري محنت جي اجرت ملي ٿي، جڏهن⁠تہ اها ادا ڪيل (ضروري) ۽ بنا اجرت واري (اضافي) محنت جي وچ وارو فرق لڪائي ڇڏي ٿي.[266] تثليثي فارمولو (سرمايو–منافعو، زمين–ڀاڙو، محنت–اجرت) حقيقت جي پرده پوشيءَ جي انتهائي صورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو آمدنيءَ جي ذريعن کي ڄڻ پيداوار جي آزاد عنصرن مان قدرتي طور نڪتل ڏيکاري ٿو، جڏهن⁠تہ انهن سڀني جو گڏيل سرچشمو محنت مان ڪڍيل اضافي قدر آهي.[238]

مارڪس جي تنقيد جو مقصد انهن بت پرستانه ظاهري صورتن کي چيري سرمائيداريءَ جي هيٺان موجود سماجي لاڳاپن ۽ تضادن کي ظاهر ڪرڻ آهي.[267] ادبي عالم فرانسس وين دليل ڏئي ٿو ته ڪتاب جو پيچيده ۽ گهڻ سطحي انداز—جنهن کي گوٿڪ ناول، پيڪارسڪ سفر يا طنز طور پڙهي سگهجي ٿو—اهڙي نظام جي "پاڳل منطق" ۽ "مابعدالطبيعي بارڪين ۽ ديني نزاکتن" سان انصاف ڪرڻ لاءِ ڄاڻي واڻي اختيار ڪيل حڪمت عملي آهي، جنهن ۾ انساني لاڳاپا لڪايل صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.[268]

سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عمل ۽ ان جا تضاد

[سنواريو]
1931ع ۾ عظيم معاشي بحران دوران شڪاگو ۾ هڪ مفت کاڌي جي مرڪز ٻاهران بيروزگار مرد. مارڪس جي "سرمائيداراڻي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جي عام قانون" موجب هڪ قطب تي دولت جي گڏ ٿيڻ سان گڏ ٻئي قطب تي بدحاليءَ جي گڏ ٿيڻ ۽ محنت جي ذخيرائي فوج پيدا ٿئي ٿي.[156]

سرمائيداري "سرمائي جي گڏ ٿيڻ خاطر سرمائي جي گڏ ٿيڻ، پيداوار خاطر پيداوار" واري تاريخي مقصد کان هلندي آهي. اضافي قدر ٻيهر نئين سرمائي ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان پيداوار جو پيمانو لڳاتار وڌندو رهي ٿو. تنهن هوندي به، هي عمل تضادن سان ڀريل آهي.[146]

"سرمائيداراڻي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عام قانون" بيان ڪري ٿو ته سرمائي جي گڏ ٿيڻ سان سرمائي جي عضوي جوڙجڪ وڌي ٿي (يعني محنت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشينري استعمال ٿئي ٿي)، جنهن سان نسبتاً اضافي آبادي يا بيروزگاري پيدا ٿيڻ جو رجحان وڌي ٿو.[153] هي ذخيرائي فوج اجرتن کي گهٽ رکڻ ۽ روزگار ۾ موجود پورهيت طبقي کي نظم هيٺ رکڻ جو ڪم ڪري ٿي، پر ساڳئي وقت هڪ قطب تي دولت جي گڏ ٿيڻ جي مقابلي ۾ ٻئي قطب تي "بدحاليءَ جي گڏ ٿيڻ" جو سبب بڻجي ٿي.[156]

مارڪس جلد ٽئين ۾ منافعي جي شرح جي گهٽجڻ واري رجحان جي پڻ نشاندهي ڪري ٿو.[206] جيئن ٽيڪنالاجي ترقيءَ سان سرمائي جي عضوي جوڙجڪ وڌندي آهي، ۽ جيئن رڳو جيئري محنت (متغير سرمايو) اضافي قدر پيدا ڪري ٿي، تيئن منافعي جي شرح (s/[c+v]) گهٽجڻ جو رجحان رکي ٿي، ڀلي اضافي قدر جي شرح (s/v) وڌندي هجي.[211] مارڪس ڪيترن جوابي رجحانن جو به ذڪر ڪري ٿو، جن سبب هن قانون جي عملي صورت پيچيده بڻجي ٿي ۽ بحرانن جو سرچشمو بڻجي سگهي ٿي.[212]

جلد ٻئين ۾ مارڪس جي ٻيهر پيداوار وارن خاڪن ذريعي مجموعي سماجي سرمائي جي ٻيهر پيداوار جو تجزيو، شعبي پهرئين (پيداوار جا وسيلا پيدا ڪندڙ) ۽ شعبي ٻئين (واپرائڻ جون شيون پيدا ڪندڙ) جي وچ ۾ پيچيده انحصارن کي ظاهر ڪري ٿو.[269] هموار سرمائي جي گڏ ٿيڻ لاءِ انهن شعبن جي وچ ۾ توازن (تناسب) برقرار رکڻ ضروري آهي، پر سرمائيداراڻي پيداوار جي "غير منظم" فطرت ۽ خريد ۽ وڪري جي جدا ٿيڻ سبب عدم تناسب جا بحران (حد کان وڌيڪ پيداوار يا گهٽ واپرائڻ) هميشه ممڪن رهندا آهن.[270]

قرض جو نظام انهن وهڪرن جي وچ ۾ واسطو پيدا ڪرڻ ۽ گردش ۾ وقتي ۽ مڪاني خالن کي پورو ڪرڻ لاءِ ضروري بڻجي وڃي ٿو، پر ساڳئي وقت اهو عدم استحڪام جون نيون صورتون ۽ مالي بحرانن جا امڪان به پيدا ڪري ٿو.[220] مارڪس بحرانن جو هڪ گهڻ سببي بحران جو نظريو تيار ڪيو، جنهن ۾ منافعي جي گهٽجندڙ شرح، شعبن جي وچ ۾ عدم تناسب، ۽ پيداوار جي بي حد توسيع واري رجحان ۽ عوام جي محدود واپرائڻ جي وچ وارو تضاد پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.[271]

طبقاتي جدوجهد ۽ تاريخي تبديلي

[سنواريو]
1871ع جي پيرس ڪميون دوران هڪ مورچو. مارڪس ڪميون جو تجزيو پرولتاريه پاران سماجي تنظيم جي نئين صورت ٺاهڻ جي هڪ تاريخي ڪوشش ۽ ممڪن "تاريخي تبديلي" طور ڪيو.[272]

جيتوڻيڪ سرمايو بنيادي طور سرمائيداريءَ جي حرڪت جي معاشي قانونن جو نظرياتي تجزيو آهي، پر طبقاتي جدوجهد ان جو هڪ اندروني ۽ ورجائندڙ موضوع آهي.[273] سرمائي ۽ محنت جو لاڳاپو پنهنجي فطرت ۾ مخالفاڻو آهي ۽ اضافي قدر ڪڍڻ تي مرڪوز آهي.[274] ڪم جي ڏينهن جي ڊيگهه، محنت جي شدت، اجرتن جي سطح (محنت جي قوت جو قدر) ۽ مشينري جو استعمال، سڀئي سرمائيدار طبقي ۽ پورهيت طبقي جي وچ ۾ جاري جدوجهد جا ميدان آهن.[275]

جيتوڻيڪ متن ۾ مزدور يونينن يا مزدورن جي تنظيمن تي گهڻو تفصيلي ڌيان نه ڏنو ويو آهي، پر انهن کي "سرمائي جي حد دخلين" خلاف مزاحمت جي ضروري مرڪزن طور تجزيو ڪيو ويو آهي.[276] سرمائيداراڻي ورڇ جي لاڳاپن (اجرتون، منافعو ۽ ڀاڙو) جي ٻيهر پيداوار، هن طبقاتي جدوجهد لاءِ مادي اڳواٽ شرطون ۽ ٻنهي پاسن جي طبقاتي يڪجهتي کي لڳاتار ٻيهر پيدا ڪندي رهي ٿي.[277]

مارڪس سرمائيداريءَ کي تاريخي طور مخصوص ۽ عارضي پيداوار جو طريقو سمجهي ٿو.[278] ان جا اندروني تضاد—پيداوار جي سماجي ڪردار ۽ نجي قبضي جي وچ ۾، پيداواري قوتن جي ترقي ۽ موجود پيداوار جي لاڳاپن جي وچ ۾، ۽ استعمالي قدر ۽ مٽاسٽا جي قدر جي وچ ۾—ان جي آخرڪار ختم ٿيڻ جون حالتون پيدا ڪن ٿا.[278]

سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عمل پاڻ، سرمائي کي مرڪوز ڪرڻ ۽ محنت کي سماجي بڻائڻ ذريعي، هڪ "اعليٰ سماجي صورت" ڏانهن انقلابي تبديلي لاءِ مادي شرطون ۽ سماجي فاعل (پرولتاريه) پيدا ڪري ٿو. هن سماج کي مارڪس "آزاد انسانن جي انجمن" طور بيان ڪري ٿو، جتي پيداوار کي گڏيل پيدا ڪندڙ شعوري نموني منظم ڪن ٿا.[279]

سرمائيداريءَ جي خاتمي جو نظريو پاڻمرادو معاشي زوال جو نظريو نه، پر هڪ باشعور انقلابي خاتمي جو نظريو آهي، جيڪو وڌندڙ معاشي تضادن سان ممڪن بڻجي ٿو، پر ان لاءِ پرولتاريه جي منظم ڪارروائي ضروري آهي—جنهن کي پوءِ وارن مارڪسوادين "ذاتي عنصر" سڏيو.[280] پوسٽون دليل ڏئي ٿو ته مارڪس لاءِ پرولتاريه رڳو انقلابي فاعل نه، پر سرمائي جي جوڙجڪ جو پاڻ هڪ لازمي حصو آهي؛ تنهنڪري سرمائي جو خاتمو پرولتاريه جي "پاڻ خاتمي" جو مطلب به هجڻ گهرجي، نه ڪي ان جي مڪمل صورت يا عظمت جو.[281]

جيتوڻيڪ مارڪس ڪميونسٽ سماج جي فطرت بابت ٿورا تفصيل پيش ڪري ٿو، پر هو پيداوار جي وسيلن ۾ نجي ملڪيت، جنسن جي مٽاسٽا، پئسي ۽ خود قدر جي پيداوار جي خاتمي تي زور ڏئي ٿو، ۽ انهن جي جاءِ تي آزاد نموني گڏ ٿيل محنت ۽ انساني ضرورتن جي پورت تي ٻڌل پيداوار جو نظام پيش ڪري ٿو.[282] مارڪس لاءِ سوشلزم رڳو فلاحي سماج نه، پر "انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بيگانگيءَ جو خاتمو ۽ انساني فاعل پاران دنيا کي پنهنجو بڻائڻ" هو.[283]

اشاعت ۽ ترجما

[سنواريو]
فريڊرش اينگلز (1877ع ۾)، مارڪس جو ساٿي، جنهن مارڪس جي وفات کان پوءِ سرمايو جي جلد ٻئين ۽ ٽئين جي تدوين ڪري انهن کي شايع ڪيو.[284]

مارڪس اپريل 1867ع ۾ جلد پهرئين جو جرمن مسودو پنهنجي ناشر اوٽو مائيسنر کي هيمبرگ ۾ ڏنو،[285] ۽ اهو سيپٽمبر ۾ شايع ٿيو.[284] مائيسنر کي اميد هئي ته باقي ٻه جلدون به انهيءَ سال جي آخر تائين ملي وينديون. شروعات ۾ مارڪس به ان بابت پُراميد هو، پر سندس نهايت بارڪ بين ۽ احتياط واري ڪم جي طريقي سبب بار بار دير ٿيندي رهي، جنهن سندس ساٿين، خاص طور سندس عمر ڀر جي دوست ۽ همڪار فريڊرش اينگلز کي مايوس ڪيو، جيڪو ڪيترن ئي ڏهاڪن کان کيس هي ڪم مڪمل ڪرڻ لاءِ همٿائيندو رهيو هو.[286]

جرمني ۾ جلد پهرئين کي شروعاتي طور ٿڌو ردعمل مليو، جنهن مارڪس کي سخت مايوس ڪيو.[287] اينگلز ان جي تشهير لاءِ جرمن اخبارن ۾ فرضي نالن سان تنقيدي جائزا موڪليا، ۽ مارڪس جي دوستن کي هدايت ڪئي ته هو ڪتاب بابت "بار بار، هر ممڪن طريقي سان" بحث ڪن.[287] پهرين ڇاپي جون هڪ هزار ڪاپيون مڪمل طور وڪامڻ ۾ چار سال لڳا.[287] جلد پهرئين جو نظرثاني ٿيل ٻيون جرمن ڇاپو 1872ع کان 1873ع تائين قسطن ۾ شايع ٿيو.[288] اهو اصل جرمن ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل آخري نسخو هو، جنهن کي مارڪس پاڻ نظرثاني ڪري منظوري ڏني هئي.[289]

مارڪس 1883ع ۾ پنهنجي وفات تائين ايندڙ جلدن جي مسودن تي ڪم ڪندو رهيو، پر انهن کي اشاعت لاءِ مڪمل نه ڪري سگهيو.[284] ان کان پوءِ اينگلز انهن مسودن جي تدوين ۽ اشاعت جو وڏو ذميوار ڪم پنهنجي ذمي کنيو. جلد ٻيون 1885ع ۾ ۽ جلد ٽيون 1894ع ۾ اينگلز شايع ڪيو.[284]

هن ڪم دوران اينگلز کي وڏين مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مارڪس جا مسودا گهڻو ڪري اڻپورا، غيرمنظم ۽ مختلف مرحلن ۾ هئا.[290] جلد ٻئين لاءِ کيس ڪيترن ئي مسودن مان مواد گڏ ڪري هڪ مربوط متن تيار ڪرڻو پيو. جلد ٽئين لاءِ هي ڪم اڃا به وڌيڪ ڏکيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه اهم حصن، خاص طور قرض ۽ ماليات بابت، مارڪس پٺيان رڳو "نوٽن، تبصرن ۽ اقتباسي مواد جو بي ترتيب ڍير" ڇڏيو هو.[291] اينگلز جي اداري تبديليون، جيتوڻيڪ مارڪس جي خيالن کي وفاداريءَ سان پيش ڪرڻ جي نيت سان ڪيون ويون هيون، پر خاص طور جلد ٻئين ۽ ٽئين جي ترتيب ۽ ڪجهه هنڌن تي مواد جي حوالي سان علمي بحث جو موضوع رهيون آهن.[292]

اضافي قدر جا نظريا، جنهن کي گهڻو ڪري سرمايو جي چوٿين جلد طور سمجهيو وڃي ٿو، ڪارل ڪاوٽسڪي مارڪس جي 1860ع واري ڏهاڪي جي مسودن مان ترتيب ڏنو ۽ اهو 1905ع کان 1910ع جي وچ ۾ شايع ٿيو.[293]

جلد پهرئين جو ڪنهن ٻي ٻوليءَ ۾ پهريون ترجمو روسي ٻوليءَ ۾ ٿيو، جيڪو 1872ع جي بهار ۾ شايع ٿيو.[294] جيتوڻيڪ زارشاهي سينسرن اهو چئي ان کي اجازت ڏني ته ان جا پيچيده دليل "روس تي لاڳو نٿا ٿين" ۽ تنهنڪري "اهي بغاوت پيدا نه ڪندا"، پر ان جي ٽن هزار ڪاپين مان گهڻيون هڪ سال اندر وڪامي ويون.[295]

مارڪس، جنهن "پنجويهه سال روسي اثر خلاف جدوجهد ڪئي هئي"، ان کي "قسمت جي ستم ظريفي" قرار ڏنو ته "روسي هميشه منهنجا سرپرست ٿيڻ چاهين ٿا."[296] ان کان پوءِ مارڪس، جنهن اڳ روس ڏانهن گهڻو ڌيان نه ڏنو هو، روس جي انقلابي امڪانن تي ٻيهر غور ڪيو ۽ پنهنجي مترجم نڪولائي ڊينيئلسن سميت ناروڊنيڪ مفڪرن سان رابطا وڌايا.[296]

1881ع ۾ ويرا زاسولچ سان خط و ڪتابت دوران مارڪس واضح ڪيو ته بورجوا مرحلي جي تاريخي ناگزيريت بابت سندس نظريو "واضح طور رڳو مغربي يورپ جي ملڪن تائين محدود" هو، جنهن مان اهو ظاهر ٿيو ته روس جي ڳوٺاڻي گڏيل برادري شايد مختلف رستو اختيار ڪري سگهي ٿي.[297] 1917ع واري روسي انقلاب جي اڳواڻن، جن ۾ ولاديمير لينن ۽ ليون ٽراٽسڪي شامل هئا، بعد ۾ سرمايو کي پنهنجي نظرياتي بنيادن مان هڪ قرار ڏنو.[298]

سرمايو جي 1875ع واري فرانسيسي ايڊيشن جو سرورق

جلد پهرئين جو فرانسيسي ترجمو، جيڪو 1872ع کان 1875ع تائين قسطن ۾ شايع ٿيو، اهو آخري نسخو هو، جنهن کي مارڪس پاڻ نظرثاني ڪئي ۽ جنهن کي هو حتمي نسخو سمجهندو هو.[299] 1867ع ۾ ترجمي جو ڪم شروع ٿيڻ کان پوءِ پنج مترجم آزمايا ويا ۽ رد ڪيا ويا، تان جو آخرڪار مارڪس بورڊيو جي استاد جوزيف رواءِ کي منظور ڪيو.[300]

مارڪس کي محسوس ٿيو ته سندس ترجمو گهڻو لفظي آهي، تنهنڪري هو "پوريون پوريون عبارتون فرانسيسيءَ ۾ ٻيهر لکڻ تي مجبور ٿيو، جيئن اهي پڙهڻ لائق بڻجي سگهن."[301] هن وسيع نظرثانيءَ کان پوءِ اهڙو متن وجود ۾ آيو، جنهن بابت مارڪس چيو ته ان جي "اصل متن کان آزاد هڪ علمي اهميت آهي، ۽ ان جو مطالعو انهن پڙهندڙن کي به ڪرڻ گهرجي، جيڪي جرمن ٻولي ڄاڻن ٿا."[302] سندس ارادو هو ته هي نسخو مستقبل جي سڀني ترجمن، ۽ جرمن متن جي نئين نظرثانيءَ، جو بنياد بڻجي.[303]

تنهن هوندي به، اينگلز کي فرانسيسي متن بابت ڪجهه تحفظات هئا. سندس خيال هو ته فرانسيسي ٻوليءَ ۾ جرمن اصل جي "گهرائي" ۽ "زور" موجود نه آهي.[304] نتيجي طور، مارڪس جي وفات کان پوءِ اينگلز جلد پهرئين جي ٽئين (1883ع) ۽ چوٿين (1890ع) جرمن ڇاپن کي بنيادي طور ٻئي جرمن ڇاپي تي ٻڌايو ۽ فرانسيسي نسخي مان رڳو ڪجهه تبديليون شامل ڪيون.[305]

جلد پهرئين جو پهريون انگريزي ترجمو سيموئل مور ۽ ايڊورڊ ايولنگ (مارڪس جو ناٺي) ڪيو، جنهن جي تدوين اينگلز ڪئي، ۽ اهو 1887ع ۾، مارڪس جي وفات کان چار سال پوءِ، برطانيا ۾ شايع ٿيو.[306] اهو اينگلز جي ترتيب ڏنل 1883ع واري ٽئين جرمن ڇاپي تي ٻڌل هو.[307] ان کان اڳ ميڪملن اينڊ ڪمپني مارڪس جي حياتيءَ ۾ انگريزي ترجمو شايع ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو.[306]

بعد ۾ ٽنهي جلدن جا ڪيترائي انگريزي ترجما شايع ٿيا، جن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور بين فوڪس جو جلد پهرئين (1976ع) جو ترجمو ۽ ڊيوڊ فرنباخ جا جلد ٻئين (1978ع) ۽ جلد ٽئين (1981ع) جا ترجما آهن، جيڪي پينگوئن بڪس طرفان نيو ليفٽ ريويو جي سهڪار سان شايع ڪيا ويا.[308] فوڪس جو ترجمو اينگلز جي ترتيب ڏنل 1890ع واري چوٿين جرمن ڇاپي تي ٻڌل هو. اهي ترجما انگريزي ٻوليءَ جي علمي دنيا ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.[307]

2024ع ۾ پرنسٽن يونيورسٽي پريس پال ريٽر جو جلد پهرئين جو نئون انگريزي ترجمو شايع ڪيو، جيڪو انگريزيءَ ۾ پهريون اهڙو ترجمو آهي، جيڪو ٻئي جرمن ڇاپي (1872ع) تي ٻڌل آهي.[289]

2025ع تائين سرمايو جو ترجمو 72 ٻولين ۾ ٿي چڪو آهي، ۽ ڪيترين ئي ٻولين ۾ هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ترجمو ٿيو آهي.[309]

مارڪس-اينگلز-گيزامٽ آئوگابه (MEGA) هڪ جاري علمي منصوبو آهي، جنهن جو مقصد مارڪس ۽ اينگلز جي سمورين لکڻين کي انهن جي اصل ٻولين ۾ شايع ڪرڻ آهي، جنهن ۾ سرمايو جا مختلف مسودا پڻ شامل آهن. هي منصوبو متن جي تفصيلي علمي تجزيي لاءِ انتهائي قيمتي وسيلو فراهم ڪري ٿو.[310]

پذيرائي ۽ اثر

[سنواريو]

سرمايو بعد جي فڪري، سياسي ۽ سماجي تاريخ تي گهرو ۽ وسيع اثر ڇڏيو آهي. ان جو اثر معاشيات، سماجيات، سياسيات، فلسفي، تاريخ، ادبي تنقيد ۽ ثقافتي اڀياس سميت ڪيترن ئي علمي شعبن تائين پکڙيل آهي. وقت سان گڏ مختلف سياسي تحريڪن—سوشل ڊيموڪريٽن، ڪميونسٽن کان وٺي نوآباديات مخالف تحريڪن تائين—هن ڪتاب جون مختلف تشريحون پيش ڪيون، جيئن هو پنهنجي دور جي حالتن جو تجزيو ڪري سگهن ۽ پنهنجي سياسي حڪمت عملين کي نظرياتي جواز مهيا ڪري سگهن.[311]

1882ع ۾ نيويارڪ شهر ۾ مزدورن جي عالمي ڏينهن جي ريلي. سرمايو سوشلسٽ ۽ مزدور تحريڪن لاءِ هڪ بنيادي متن بڻجي ويو.[312]

اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ مزدور تحريڪ ۽ سوشلسٽ سياسي پارٽين جي اندر سرمايو (گهڻو ڪري سادي يا عوامي صورتن ۾) هڪ بنيادي متن بڻجي ويو، جنهن سرمائيداريءَ جي تنقيد ۽ سوشلزم جي جدوجهد لاءِ نظرياتي بنياد فراهم ڪيو.[313]

برطانيا ۾ واضح طور مارڪسوادي سوشل ڊيموڪريٽڪ فيڊريشن (SDF) 1881ع ۾ هينري هائنڊمين قائم ڪئي، جنهن ۾ وليم مورس ۽ مارڪس جي ڌيءَ ايلينور مارڪس جهڙا ماڻهو شامل ٿيا.[314] هن تنظيم جي اثر سبب نوجوان جارج برنارڊ شا 1883ع ۾ سرمايو جو مطالعو ڪيو، جنهن کي هن "هڪ اهڙو انڪشاف" قرار ڏنو، جنهن "مون کي ڪائنات بابت بلڪل نئون تصور ڏنو ۽ منهنجي زندگيءَ کي مقصد ۽ مشن عطا ڪيو."[315]

تنهن هوندي به، شا فيبين سوسائٽي جي ٻين ميمبرن کي پنهنجي جوش سان متاثر ڪرڻ ۾ گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو، ۽ سڊني ويب جي اڳواڻيءَ هيٺ فيبين تحريڪ برطانوي سوشلزم کي گهڻي حد تائين مارڪس جي طبقاتي جنگ واري تصور کان پري رکيو.[316] 1900ع ۾ قائم ٿيل برطانوي ليبر پارٽي بابت اڪثر چيو ويندو هو ته اها مارڪس جي ڀيٽ ۾ ميٿوڊزم جي وڌيڪ قرضدار هئي، جيتوڻيڪ 1947ع ۾ ڪميونسٽ منشور جي ٻيهر اشاعت ۾ هن مارڪس ڏانهن پنهنجو قرض تسليم ڪيو.[317]

ڪارل ڪاوٽسڪي، جنهن روايتي مارڪسزم جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو
ولاديمير لينن، جنهن مارڪسزم-ليننزم کي شڪل ڏني

جرمني ۾ مارڪس جا خيال 1891ع جي ايرفورٽ ڪانگريس ۾ جرمني جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (SPD) جو سرڪاري نظريو بڻيا. تنهن هوندي به، ايرفورٽ پروگرام پاڻ هڪ اندروني ڇڪتاڻ جي عڪاسي ڪندو هو: ان جو هڪ حصو، جيڪو مارڪس جي شاگرد ڪارل ڪاوٽسڪي تيار ڪيو، سرمايو جي نظرين کي ٻيهر پيش ڪندو هو، جڏهن⁠تہ ٻيو حصو، جيڪو ايڊورڊ برنسٽائين (فيبين تحريڪ کان متاثر) لکيو، فوري ۽ اصلاحي سياسي مقصدن تي زور ڏيندو هو. بعد ۾ برنسٽائين مارڪس جي ورثي جي وڏي حصي کان کليل طور لاتعلقي ظاهر ڪندي دليل ڏنو ته جيڪڏهن سرمائيداريءَ کي مناسب نموني ضابطو هيٺ رکيو وڃي ته اها نه رڳو قائم رهي سگهي ٿي، پر وڌيڪ خوشحالي به آڻي سگهي ٿي.[318]

ڪاوٽسڪي ٻئين انٽرنيشنل جي اندر ان نظريي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو بعد ۾ "روايتي مارڪسزم" جي نالي سان مشهور ٿيو. هي تشريح اينگلز جي خيالن ۽ سندس بعد جي تصنيفن، جهڙوڪ اينٽي ڊورنگ، کان گهڻو متاثر هئي.[312] هن نقطهٔ نظر موجب سرمايو هڪ جامع ۽ سائنسي نظام جو حصو هو، جنهن ۾ فطرت جو فلسفو (جدلياتي ماديت) ۽ تاريخ جو تعين پسند نظريو (تاريخي ماديت) شامل هئا، ۽ جيڪو آخرڪار سرمائيداريءَ جي لازمي خاتمي ۽ پرولتاريه جي فتح تي ختم ٿيندو هو.[319]

اڳين نسل جي "روايتي" مارڪسوادين، جن ۾ روزا لکسمبرگ، روڊولف هلفرڊنگ ۽ ولاديمير لينن شامل هئا، سرمايو کي اڳتي وڌائڻ ۽ ان کي نئين حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. لکسمبرگ جي سرمائي جي گڏ ٿيڻ (1913ع) ان جي نظرياتي درجي بنديءَ کي عالمي سطح تي ٻيهر سمجهڻ جي ڪوشش هئي، جڏهن⁠تہ هلفرڊنگ جي Finance Capital (1910ع) ٽرسٽن ۽ اجاره دارين جي اڀار کي سمجهڻ لاءِ سرمايو جي هڪ جامع نئين تشريح هئي.[320]

لينن جي تشريح، خاص طور سندس اهو نظريو ته سامراجيت سرمائيداريءَ جو اعليٰ ترين مرحلو آهي، مارڪسزم-ليننزم جي ارتقا تي گهرو اثر وڌو، جيڪو 1917ع جي آڪٽوبر انقلاب کان پوءِ سوويت يونين ۽ دنيا جي ڪيترين ئي ڪميونسٽ پارٽين جو سرڪاري نظريو بڻجي ويو.[321]

انقلاب بابت انتونيو گرامشي مشهور طور چيو ته اهو سرمايو جي "خلاف انقلاب" هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو زرعي روس ۾ ٿيو، نه ڪي ڪنهن ترقي يافته صنعتي ملڪ ۾، جنهن سان مارڪس جي بيان ڪيل تاريخي مرحلن کي ظاهري طور چئلينج مليو.[322] سوويت تناظر ۾ مارڪس جي سياسي معيشت جي تنقيد کي اڪثر "صنعتڪاريءَ جي رهنمائي ڪندڙ ڪتاب" ۾ تبديل ڪيو ويو، ۽ اهو اهڙي نظرياتي نظام ۾ پارٽيءَ جي سياسي بالادستيءَ کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيو، جنهن ۾ تنقيدي سوچ جي حوصلا افزائي نه ڪئي ويندي هئي.[323]

ميڪس هورڪهائمر (سامهون کاٻي پاسي) ۽ ٿيئڊور ڊبليو. اڊورنو (سامهون ساڄي پاسي)، فرينڪفرٽ اسڪول جا اهم مفڪر، جن مارڪس جي نظرين جي بنياد تي تنقيدي نظريو کي ترقي ڏني.[324]

پهرين عالمي جنگ کان پوءِ مغربي يورپ ۾ پرولتاري انقلابات جي ناڪامي ۽ اسٽالنزم جي اڀار کان پوءِ مغربي مارڪسزم جي نالي سان هڪ نئين فڪري روايت پيدا ٿي. هن روايت جي خاصيت اها هئي ته ان جو عملي سياست سان تعلق ڪمزور ٿي ويو، ۽ مارڪسوادي نظريي جو مرڪز معاشيات ۽ سياست مان هٽي فلسفي، طريقيڪار ۽ ثقافت ڏانهن منتقل ٿي ويو.[325]

جيورج لوڪاچ، ڪارل ڪورش، گرامشي، ۽ فرينڪفرٽ اسڪول جا مفڪر (جهڙوڪ ٿيئڊور ڊبليو. اڊورنو، ميڪس هورڪهائمر ۽ هربرٽ مارڪوز) گهڻو ڪري مارڪس جي فڪر جي فلسفياتي ۽ تنقيدي-ثقافتي پهلوئن تي زور ڏيندا هئا. انهن جا اهم موضوع شيئيت، بيگانگي، نظريي ۽ اوزاري عقل جي تنقيد هئا.[326]

جنگ کان پوءِ فرانس ۾ هن تنقيدي روايت کي انسانيت پسند ۽ وجودياتي رخ مليو، جنهن جي نمائندگي ژان پال سارتر جهڙن مفڪرن ڪئي. اسٽالنزم جي نظرياتي سختيءَ جي ردعمل طور، سارتر "سائنس پرست" تشريح ۽ تاريخ جي "لوهي قانونن" واري تصور کي رد ڪيو، ۽ انساني شعور، شخصيت ۽ تخليقي عمل جي اهميت تي زور ڏنو.[327]

1960ع واري ڏهاڪي ۾ هن انسانيت پسند تشريح جي جواب ۾ لوئي التوسر جي "ساختياتي مارڪسزم" هڪ اهم مخالف تحريڪ طور سامهون آئي. التوسر ۽ سندس پوئلڳن جو خيال هو ته مارڪس جي فڪر ۾ هڪ بنيادي "علمياتي انقطاع" موجود آهي، جنهن موجب "نوجوان مارڪس" جون انسانيت پسند ۽ نظرياتي تحريرون، سرمايو ۾ پيش ڪيل پختي ۽ "سائنسي" نظريي کان بلڪل مختلف آهن.[328]

متن جي "علامتي پڙهڻي" ذريعي ان جي لڪل نظرياتي ڍانچي کي ظاهر ڪرڻ التوسر جي منصوبي جو بنيادي مقصد هو، جنهن سان سرمايو کي انسانيت پسندي، تجربيت ۽ هيگلي تاريخيت جهڙين بورجوا نظرين کان الڳ هڪ سائنسي تصنيف طور ٻيهر قائم ڪيو ويو.[329]

مغربي مارڪسزم جي فلسفياتي رخ جي ابتڙ، ٻيون روايتون سرمايو جي معاشي تجزيي سان سڌو سنئون وابسته رهيون. مثال طور، ليون ٽراٽسڪي سان لاڳاپيل روايت سياسي ۽ معاشي سوالن تي مرڪوز رهي؛ هن سلسلي جي هڪ اهم بعد واري تصنيف ارنسٽ منڊل جو Late Capitalism (1972ع) هو، جيڪو مارڪسوادي فريم ورڪ اندر جنگ کان پوءِ واري سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي جو پهريون وڏو نظرياتي تجزيو هو.[330]

گرونڊرسي جي 1953ع واري جرمن ڇاپي جو سرورق. هي سرمايو لاءِ مارڪس جا تياريءَ وارا نوٽ بڪ هئا. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري وڏي پيماني تي شايع ٿيڻ کان پوءِ انهن مارڪس جي هن شاهڪار جي نون تنقيدي مطالعن کي جنم ڏنو.

ويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ مارڪس جي غير شايع ٿيل مسودن، خاص طور گرونڊرسي، جي ٻيهر دريافت ۽ اشاعت، اهڙين نون تشريحي روايتن کي جنم ڏنو، جن مارڪسزم-ليننزم ۽ سوشل ڊيموڪريسي ٻنهي جي روايتي تشريحن کي چئلينج ڪيو.[331] رومان روزڊولسڪي جي گرونڊرسي تي ابتدائي ۽ بنيادي شرح (جيڪا پهريون ڀيرو 1968ع ۾ شايع ٿي) هن رجحان تي گهرو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن مارڪس جي طريقي کي سمجهڻ لاءِ هيگل جي جدليات جي اهميت تي ٻيهر زور ڏنو.[332]

اولهه جرمنيءَ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان نيوئي مارڪس-ليڪٽيوري ("مارڪس جي نئين پڙهڻي") جي نالي سان هڪ فڪري اسڪول پيدا ٿيو، جنهن جي شروعات اڊورنو جي شاگردن هانس-جيورگ باڪهاوس ۽ هيلمٽ رائيخلٽ ڪئي.[333] هن اسڪول مارڪس جي تنقيد کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان جي باطني (esoteric) پهلوئن—جهڙوڪ قدر جي نظريي جي پئسي واري فطرت، قدر جي صورت جي تنقيد ۽ جنس پرستي—تي زور ڏنو، بجاءِ انهن ظاهري (exoteric) پهلوئن جي، جيڪي مارڪس کي صرف هڪ وڌيڪ بهتر ڪلاسيڪي معاشيات دان طور پيش ڪندا هئا.[334]

اٽليءَ ۾ اوپيرائسمو ("مزدوريت") واري تحريڪ پڻ گرونڊرسي ڏانهن رخ ڪيو، پر ان جو مقصد سرمايو جي ڀيٽ ۾ ان کي ترجيح ڏيندي هڪ "جدوجهدي" سياسي پڙهڻي پيش ڪرڻ هو.[335] ماريو ٽرونٽي ۽ انتونيو نيگري جهڙن مفڪرن روايتي مارڪسوادي تصور کي ابتو ڪندي دليل ڏنو ته سرمائيداريءَ جي ترقيءَ جو اصل محرڪ پورهيت طبقي جي جدوجهد آهي، جنهن جي جواب ۾ سرمايو پاڻ کي مسلسل تبديل ۽ موافق بڻائڻ تي مجبور ٿئي ٿو.[336]

سرمايو ۽ ٻين متنن جي هن "سياسي پڙهڻي" جو مقصد انهن کي طبقاتي جدوجهد جا هٿيار سمجهڻ هو، جيڪي پورهيتن جي خودمختياريءَ جي نقطهٔ نظر کان سرمائي جي حرڪت کي ظاهر ڪن ٿا.[337] هي روايت اڳتي هلي خودمختيار مارڪسزم ۾ تبديل ٿي، جيڪو انهن "هڪ طرفين" مارڪسوادي اسڪولن تي تنقيد ڪري ٿو، جيڪي پورهيت طبقي کي سرمائي جي معروضي "حرڪت جي قانونن" جو رڳو بي وس شڪار سمجهن ٿا، ۽ پورهيت طبقي جي تعريف کي وڌائي انهن ماڻهن تائين به پهچائي ٿو، جيڪي اجرت تي ڪم نٿا ڪن.[338]

تشريح جي ميدان ۾ هڪ ٻيو اهم موڙ موشي پوسٽون جي ڪتاب وقت، محنت ۽ سماجي بالادستي (1993ع) سان آيو، جيڪو انهن تنقيدي روايتن تي ٻڌل آهي ۽ سرمايو جي هڪ بنيادي نئين تشريح پيش ڪري ٿو.[339] پوسٽون ۽ ان سان لاڳاپيل جرمن اسڪول ويرٽ ڪريٽڪ (قدر جي تنقيد) دليل ڏين ٿا ته "روايتي مارڪسزم"—جنهن مان سندن مراد اهي تشريحون آهن، جيڪي بنيادي طور طبقاتي استحصال ۽ نجي ملڪيت تي زور ڏين ٿيون—مارڪس جي تنقيد جي اصل مرڪز کي غلط سمجهن ٿيون.[340]

هو روايتي "محنت جي نقطهٔ نظر کان سرمائيداريءَ جي تنقيد" ۽ مارڪس جي وڌيڪ بنيادي "سرمائيداريءَ ۾ محنت جي تنقيد" جي وچ ۾ فرق ڪري ٿو. سندس خيال ۾ بنيادي مسئلو رڳو منڊي يا نجي ملڪيت نه، پر خود محنت جو اهو تاريخي طور منفرد سماجي ڪردار آهي، جيڪو سماجي لاڳاپن جو وسيطو بڻجي ٿو.[341]

محنت جي هيءَ صورت (مجرد محنت) هڪ غير شخصي ۽ نيم معروضي مجرد بالادستيءَ جو نظام قائم ڪري ٿي، جيڪو سرمائي جي ان درجي ۾ مجسم ٿئي ٿو، جيڪو هڪ پاڻمرادو حرڪت ڪندڙ ۽ بيگانگيءَ جو شڪار "فاعل" بڻجي وڃي ٿو.[342] هن نقطهٔ نظر موجب، سرمائيداريءَ کان پوءِ واري سماج جو مقصد محنت يا پرولتاريه جي "تڪميل" نه، پر پرولتاري محنت، دولت جي قدر جي صورت، ۽ ان تاريخي "ٽريڊمل" جهڙي مجرد حرڪت جو خاتمو آهي، جيڪا محنت سماجي وسيلي طور پيدا ڪري ٿي.[343]

علمي معاشيات ۾ مارڪس جي ڪم کي وڌيڪ ملي جلي پذيرائي ملي آهي. جيتوڻيڪ مرڪزي ڌارا واري نوڪلاسيڪي معاشيات گهڻو ڪري مارڪس کي رد يا نظرانداز ڪيو، پر سندس نظرين غير روايتي معاشيات، خاص طور مارڪسي معاشيات، تي گهرو اثر ڇڏيو. محنت جي قدر جو نظريو، قدرن جي تبديلي جو مسئلو، بحران جو نظريو (خاص طور منافعي جي شرح جي گهٽجڻ وارو رجحان) ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ جي فطرت بابت بحث مارڪسي معاشيات جا مرڪزي موضوع رهيا آهن.[344]

سماجيات ۾ سرمايو سماجي طبقي، طبقاتي تڪرار ۽ سرمائيداريءَ جي تاريخي ارتقا بابت نظرين جو هڪ اهم سرچشمو رهيو آهي. جيتوڻيڪ سماجيات جي ڪجهه روايتن مارڪس جي طبقاتي تجزيي کي رد يا ان ۾ ترميم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر سماجي درجابندي ۽ سرمائيداراڻي سماجن جي حرڪت کي سمجهڻ لاءِ سندس ڪم اڃا تائين هڪ بنيادي حوالو آهي.[345]

سرمايو جو اثر ساختيات کان پوءِ واري فڪر ۽ مابعد جديديت تائين پڻ پهتو، جتي ميشيل فوڪو ۽ ژاڪ دريدا جهڙن مفڪرن مارڪس جي نظرين سان، گهڻو ڪري تنقيدي انداز ۾ ۽ روايتي مارڪسزم کان مختلف طريقن سان، مکالمو ڪيو. شيءِ پرستي (fetishism) ۽ طاقت جي تنقيد جهڙا تصور انهن فڪري روايتن ۾ پڻ اثرائتا ثابت ٿيا.[346]

1991ع ۾ سوويت يونين جي ٽٽڻ ۽ روايتي ڪميونسٽ پارٽين جي زوال جي باوجود، سرمايو ۾ پيش ڪيل مارڪس جي سرمائيداريءَ بابت تنقيد وقت بوقت، خاص طور معاشي بحرانن دوران، ٻيهر اهميت حاصل ڪندي رهي آهي.[347] مثال طور، 2008ع جو عالمي مالي بحران سرمائيداريءَ جي اندروني تضادن ۽ بحران پيدا ڪندڙ رجحانن بابت مارڪس جي تجزيي ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي.[348] اڄڪلهه عالمگيريت، معاشي اڻبرابري، مالياتي بڻجڻ (financialisation) ۽ ماحولياتي بحران بابت ٿيندڙ بحثن ۾ پڻ سرمايو ۾ پيش ڪيل موضوعن ۽ نظرين مان فائدو ورتو وڃي ٿو يا انهن سان تنقيدي گفتگو ڪئي وڃي ٿي.[349]

تنقيد

[سنواريو]

سرمايو کي پنهنجي اشاعت کان وٺي مختلف فڪري رخن کان وسيع تنقيد جو منهن ڏسڻو پيو آهي. انهن تنقيدن جو مرڪز ان جا بنيادي تصور، طريقهٔ ڪار، تجربي تي ٻڌل دعوائون ۽ سياسي نتيجا رهيا آهن.

ايوگن فان بوهم-باورڪ، مارڪسي نظريي جي ابتدائي نقادن مان هڪ ۽ آسٽريائي معاشيات جي اسڪول جو اهم مفڪر، جنهن ڪارل مارڪس ۽ سندس نظام جو خاتمو (1896ع) لکيو.

سڀ کان وڌيڪ مستقل ۽ بنيادي تنقيد محنت جي قدر جو نظريو (LTV) تي ڪئي وئي آهي. اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ اڀرندڙ مرڪزي ڌارا واري نوڪلاسيڪي معاشيات محنت جي قدر واري نظريي کي رد ڪندي ان جي جاءِ تي قدر جو موضوعي نظريو اختيار ڪيو، جيڪو حاشيائي افاديت تي ٻڌل هو.[350]

نقادن جو چوڻ آهي ته قدر جو تعين فردن جي پسند ۽ شين جي کوٽ سان ٿئي ٿو، نه ڪي انهن ۾ شامل سماجي طور ضروري محنت جي وقت سان. اهي دليل ڏين ٿا ته مارڪس جي بيان ڪيل قدر کي تجربي جي بنياد تي ماپڻ ڏکيو آهي، ۽ محنت جي قدر جو نظريو پيچيده بازاري معيشت ۾ مختلف شين جي نسبتي قيمتن کي مناسب نموني بيان نٿو ڪري سگهي.[351]

"قدرن جي تبديلي جو مسئلو"—يعني اهو سوال ته مجرد محنت جا قدر پيداوار جي حقيقي بازاري قيمتن ۾ ڪيئن تبديل ٿين ٿا—هن تنقيد جو مرڪزي موضوع رهيو آهي. ڪيترن ئي معاشيات دانن جو خيال آهي ته مارڪس ان جو منطقي طور هم آهنگ حل پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.[352]

ٻئي طرف ڪجهه مفڪر هن تنقيد جو جواب ڏيندي چون ٿا ته مارڪس جو نظريو "دولت بابت محنت جو نظريو" نه آهي (جيڪو اهڙي تجربي واري تنقيد لاءِ کليل هجي)، پر قدر بابت هڪ تنقيدي سماجي نظريو آهي، جيڪو قدر کي سماجي لاڳاپن جي تاريخي طور مخصوص صورت سمجهي ٿو. سندن خيال ۾ "قدرن جي تبديلي جو مسئلو" ڪو رياضيائي نقص نه، پر قدر جي اندروني تضادن مان پيدا ٿيندڙ هڪ لازمي پرده پوشي آهي.[353]

ٻئي رخ کان ليشيڪ ڪولاڪووسڪي دليل ڏنو ته محنت جي قدر جو نظريو ڪا اهڙي سائنسي مفروضو نه آهي، جنهن کي سڌيءَ طرح آزمائي سگهجي؛ بلڪه ان کي هڪ فلسفياتي انسانيات يا "سماجي مابعدالطبيعات" طور سمجهڻ گهرجي، جنهن جو مقصد بازاري سماج ۾ موجود غير انساني رجحانن تي تنقيد ڪرڻ آهي.[354]

منافعي جي شرح جي گهٽجڻ وارو رجحان (TRPF) پڻ وڏي تنقيد جو موضوع رهيو آهي. معاشيات دانن هن قانون جي نظرياتي بنيادن ۽ ان جي تجربي واري صداقت ٻنهي تي سوال اٿاريا آهن.[355] نقادن جو چوڻ آهي ته مارڪس انهن عنصرن جي طاقت ۽ تنوع کي گهٽ ڪري پيش ڪيو، جيڪي هن رجحان کي روڪي سگهن ٿا، جهڙوڪ مستقل سرمائي کي سستو ڪندڙ ٽيڪنالاجي، اضافي قدر جي شرح ۾ واڌ، يا نون ۽ وڌيڪ منافعي بخش معاشي شعبن جي توسيع.[356]

منافعي جي شرح جي ڊگهي مدي واري حرڪت بابت تجربي واري تحقيق مان مختلف ۽ ڪيترن ئي ڀيرا هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ نتيجا سامهون آيا آهن، جنهن سبب مارڪس جي هن "قانون" جي حتمي تصديق يا ترديد ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو آهي.[357] سرافا واري روايت جي معاشيات دان نوبو اوڪيشيو هڪ مشهور نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب مقابلي واري جدت جي حالتن ۾ منافعي جي شرح وڌڻ گهرجي.[358] ڪولاڪووسڪي جو خيال هو ته هي مبينا قانون "ان کان وڌيڪ ڪجهه نه هو، سواءِ ان اميد جي ته سرمائيداري پنهنجي اندروني تضادن سبب پاڻ تباهه ٿيندي."[359]

جان مينارڊ ڪينز. جيتوڻيڪ هو مارڪسوادي نه هو، پر هن انهن مسئلن تي بحث ڪيو جن جي مارڪس نشاندهي ڪئي هئي، جهڙوڪ حد کان وڌيڪ پيداوار جا بحران ۽ اثرائتي طلب جو ڪردار.[360]

مارڪس جي بحران جو نظريو تي پڻ اعتراض ڪيا ويا آهن. جيتوڻيڪ هن بحرانن جا ڪيترائي ممڪن سبب بيان ڪيا—حد کان وڌيڪ پيداوار، گهٽ واپرائڻ، منافعي جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ مالي عدم استحڪام—پر نقادن جو چوڻ آهي ته هن اهو واضح نه ڪيو ته اهي بحران سرمائيداريءَ ۾ لازمي ڇو آهن.[361]

ڪجهه مفڪر، جهڙوڪ جان مينارڊ ڪينز، سرمائيداريءَ جي اندروني عدم استحڪام کي تسليم ڪرڻ باوجود، ان جا حل هڪ سڌريل سرمائيداراڻي نظام جي اندر ڳوليا، جيڪو مارڪس جي انقلابي نتيجن کان مختلف هو.[361] جنگ کان پوءِ واري سرمائيداريءَ جو تاريخي تجربو، خاص طور ٻي عالمي جنگ کان پوءِ معاشي توسيع (1950ع ۽ 1960ع جا ڏهاڪا)، ڪجهه ماڻهن جي نظر ۾ مارڪس جي ان پيشنگوئي جي ترديد هو ته بحران وقت سان وڌيڪ شديد ٿيندا ويندا.[362]

ساڳئي وقت ڪيترن ئي ترقي يافته سرمائيداراڻي ملڪن ۾ پورهيت طبقي جي مادي زندگيءَ جي معيار ۾ نمايان بهتري کي پڻ غربت جي گڏ ٿيڻ جو نظريو جي خلاف دليل طور پيش ڪيو ويو.[363] جيتوڻيڪ ڪيترن مارڪسوادين غربت جي گڏ ٿيڻ کي مطلق بدران نسبتي معنيٰ ۾ ٻيهر بيان ڪيو آهي (يعني جيتوڻيڪ زندگيءَ جو مجموعي معيار بهتر ٿئي، تڏهن به دولت ۾ محنت جو حصو گهٽجي سگهي ٿو)،[364] پر مارڪس جي تاريخي پيشنگوئين جي اڳڪٿي واري قوت تي سوال اٿاريا ويا آهن. سرمائيداريءَ جي لچڪ، بحرانن مان نڪرڻ جي صلاحيت ۽ پاڻ کي نئين صورت ڏيڻ جي قابليت کي اڪثر اهڙو دليل سمجهيو ويندو آهي، جيڪو مارڪس جي انقلابي اڳڪٿي کي ڪمزور ڪري ٿو.[365]

ورثو

[سنواريو]

سرمايو انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين ۽ سڀ کان وڌيڪ تڪراري ڪتابن مان هڪ آهي. ان جو ورثو گهڻ رخو آهي، جنهن فڪري بحثن، سياسي تحريڪن ۽ ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ جي تاريخي رخ تي گهرو اثر وڌو آهي.

هن جو سڀ کان سڌو اثر دنيا جي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ تحريڪن تي پيو. سرمايو سرمائيداريءَ جي تنقيد، استحصال جي وضاحت ۽ بورجوا سماجي نظام جي انقلابي خاتمي جي حمايت لاءِ هڪ مضبوط نظرياتي ڍانچو مهيا ڪيو. اهو ڪيترين ئي سياسي پارٽين ۽ انقلابي اڳواڻن لاءِ هڪ بنيادي متن بڻجي ويو، جنهن پورهيتن جي حقن، قومي آزاديءَ ۽ سوشلسٽ رياستن جي قيام لاءِ ٿيندڙ جدوجهدن کي متاثر ڪيو. بهرحال، مارڪس جي نظرين جي تشريح ۽ انهن جي عملي اطلاق ۾ وڏو اختلاف رهيو، ۽ اهي اڪثر انهن تحريڪن جي اندر شديد نظرياتي بحثن ۽ فرقيوار اختلافن جو سبب بڻيا.[312]

برٽش لائبريري (هاڻي برٽش ميوزيم) جو مطالعي جو هال، جتي مارڪس سرمايو لاءِ پنهنجي تحقيق جو وڏو حصو انجام ڏنو. هن ڪتاب علمي فڪر تي انتهائي گهرو اثر ڇڏيو آهي.[366]

علمي دنيا ۾ سرمايو سماجي علمن ۽ انسانيات تي گهرو ۽ پائيدار اثر ڇڏيو آهي. مارڪسي معاشيات هڪ الڳ فڪري اسڪول طور وجود ۾ آئي، جنهن سرمائيداريءَ جي حرڪت، بحرانن ۽ ڊگهي مدي واري ارتقا جو تجزيو ڪرڻ لاءِ مارڪس جي نظرين ۽ درجن کي وڌيڪ ترقي ڏني.[350] سماجيات ۾ مارڪس جو ڪم تڪراري نظرين، طبقاتي تجزيي، سماجي درجابندي ۽ تاريخي تبديليءَ جي مطالعي لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو.[345]

سياسيات، تاريخ، فلسفي، ادبي تنقيد ۽ ثقافتي اڀياس تي پڻ مارڪس جي اهڙن تصورن جو نمايان اثر رهيو آهي، جهڙوڪ نظريو، ثقافتي بالادستي، بيگانگي، شيئيت ۽ طاقت جي تنقيد.[366] فرينڪفرٽ اسڪول، مغربي مارڪسزم، ساختيات کان پوءِ وارو فڪر ۽ مابعد نوآبادياتي نظريو انهن ڪيترين ئي فڪري روايتن مان آهن، جن مارڪس جي ورثي سان گهري فڪري وابستگي قائم رکي آهي.[324]

سرمايو رڳو سرمائيداريءَ جي نقادن کي ئي نه، پر ان جي حامين کي به سرمائيداريءَ کي سمجهڻ جي انداز تي اثرانداز ڪيو. سرمائيداريءَ جي اندروني حرڪت، تضادن ۽ بحران پيدا ڪندڙ رجحانن بابت مارڪس جي تجزيي بعد جي معاشي ۽ سماجي فڪر کي انهن مسئلن سان سنجيدگيءَ سان منهن ڏيڻ تي مجبور ڪيو. هن جا متعارف ڪرايل تصور، جهڙوڪ محنت جي ذخيري واري فوج، سرمائي جي ارتڪاز ۽ مرڪزي ٿيڻ، ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي تبديليءَ جو ڪردار، اڄ به جديد سرمائيداريءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.[367] سندس ڪم سرمائيداريءَ جي سماجي ۽ تاريخي مخصوصيت کي نمايان ڪيو ۽ ان خيال کي چئلينج ڪيو ته سرمائيداري ڪا دائمي يا فطري معاشي صورت آهي.[96]

2011ع ۾ نيويارڪ شهر جي زوڪوٽي پارڪ ۾ آڪوپائي وال اسٽريٽ تحريڪ جو احتجاجي ڪئمپ. سرمائيداري ۽ ان جي اندروني اڻبرابرين بابت مارڪس جي تنقيد اڄ به جديد سماجي تحريڪن ۾ گونج پيدا ڪري ٿي.

ويهين صديءَ جو تاريخي تجربو، خاص طور سوويت طرز جي ڪميونسٽ رياستن جو اڀار ۽ زوال، ۽ فلاحي رياست واري سرمائيداريءَ جي ارتقا، مارڪس جي نظرين جي مسلسل نئين تشريح ۽ نظرثانيءَ جو سبب بڻيا. 1991ع ۾ سوويت يونين جي ٽٽڻ کي ڪيترن ماڻهن مارڪسزم جي قطعي ناڪامي طور ڏٺو.[347] بهرحال، ان کان پوءِ ايندڙ معاشي بحرانن، عالمي سطح تي وڌندڙ اڻبرابري ۽ عالمگيريت جي چئلينجن وري سرمايو ۾ دلچسپي کي جيئرو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي جديد دنيا کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم اوزار سمجهيو ويو.[368]

فرانسس وين جي چوڻ مطابق، سرد جنگ کان پوءِ واري دور ۾ به دي اڪانامسٽ جا صحافي ۽ جارج سوروس جهڙا مالي سيڙپڪار مارڪس جي عالمگيريت ۽ ان جي اندروني عدم استحڪام بابت تجزيي کي "حيرت انگيز حد تائين لاڳاپيل" قرار ڏيندا رهيا آهن.[369] مارڪس جي تنقيد جي جديد دفاعن ۾ گهڻو ڪري اهو دليل ڏنو ويندو آهي ته پيداوار جي عمل ۾ سرمائي ۽ محنت جي وچ وارو تضاد اڄ به برقرار آهي، جنهن جي ابتڙ "مابعد صنعتي" يا "ادراڪي" سرمائيداريءَ وارا نظريا دعويٰ ڪن ٿا ته قدر جي تخليق ڪارخانن کان ٻاهر منتقل ٿي چڪي آهي.[370]

مارڪس جي منصوبي جي اڻپوري رهجي وڃڻ، خاص طور جلد ٻئين ۽ ٽئين جي نامڪمل حالت ۽ سندس تنقيد جي وسيع دائري، اهڙو علمي ورثو ڇڏيو آهي، جنهن سبب محقق اڄ به سندس تجزيي کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ، تشريح ڪرڻ ۽ اڳتي وڌائڻ ۾ رڌل آهن.[66] سندس اهم نظرين جي صحيح معنيٰ، انهن جي اڄوڪي لاڳاپي، سندس دليلن جي اندروني هم آهنگي ۽ اوڻيهين صديءَ جي تجزيي جي ايڪيهين صديءَ جي سرمائيداريءَ تي لاڳو ٿيڻ بابت بحث اڃا تائين جاري آهن.

انهن سڀني بحثن ۽ تنقيدن جي باوجود، سرمايو اڃا تائين هر ان شخص لاءِ هڪ بنيادي ۽ ناگزير ماخذ آهي، جيڪو سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي جي تاريخي حرڪت، سماجي نتيجن ۽ اندروني تضادن کي سمجهڻ چاهي ٿو. ان جو مرڪزي پيغام—ته سرمائيداري هڪ تاريخي طور مخصوص، استحصالي ۽ بحرانن ڏانهن مائل نظام آهي—اڄ به موجوده سماجي ۽ معاشي نظامن تي تنقيد ڪندڙن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو.[371]

2013ع ۾ يونيسڪو سرمايو جي جلد پهرئين جي مارڪس جي ذاتي نوٽن سان سينگاريل پهرين ڇاپي کي، ڪميونسٽ منشور جي هڪ مسودي واري صفحي سان گڏ، پنهنجي ميموري آف دي ورلڊ انٽرنيشنل رجسٽر ۾ شامل ڪيو. اهي دستاويز ايمسٽرڊيم ۾ بين الاقوامي سماجي تاريخ جو ادارو وٽ محفوظ آهن.[372]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 Heinrich 2012, p. 9.
  2. ↑ Harvey 2018, p. 16.
  3. ↑ Harvey 2018, pp. 16–17.
  4. ↑ Harvey 2018, pp. 16–17; Otani 2018, p. 5.
  5. ↑ Harvey 2018, pp. 16–17; Otani 2018, p. 4.
  6. 1 2 3 4 Harvey 2018, p. 17.
  7. ↑ Heinrich 2012, pp. 33–34.
  8. ↑ Postone 1993, pp. 54–56.
  9. ↑ Heinrich 2012, pp. 21–22.
  10. ↑ Harvey 2018, p. 23.
  11. ↑ Fine & Saad-Filho 2016, pp. 2–3.
  12. 1 2 Fine & Saad-Filho 2016, p. 3.
  13. ↑ Postone 1993, pp. 75–77.
  14. 1 2 3 Harvey 2018, p. 18.
  15. ↑ Fine & Saad-Filho 2016, p. 8.
  16. ↑ Mandel 1976, p. 12; Heinrich 2012, p. 31.
  17. ↑ Mandel 1976, p. 12; Otani 2018, p. 43.
  18. ↑ Mandel 1976, p. 12.
  19. ↑ Harvey 2018, p. 16; Fine & Saad-Filho 2016, p. 1.
  20. ↑ Mandel 1976, p. 17; Heinrich 2012, pp. 35–36.
  21. ↑ Cleaver 2000, pp. 23, 30; Pelz 2017, p. 36.
  22. ↑ Harvey 2018, p. 19; North 2024, p. xxxix; Mandel 1976, p. 19; Heinrich 2021, p. 50.
  23. ↑ Otani 2018, pp. 46–47.
  24. ↑ Harvey 2018, pp. 19–20; Heinrich 2021, p. 50.
  25. ↑ Harvey 2018, p. 20.
  26. ↑ Harvey 2018, p. 28; Heinrich 2021, p. 39.
  27. ↑ Heinrich 2012, p. 31; Heinrich 2021, p. 40.
  28. ↑ North 2024, pp. lii–lv.
  29. ↑ Harvey 2018, p. 23; Fine & Saad-Filho 2016, p. 4; Mandel 1976, p. 17.
  30. ↑ Fine & Saad-Filho 2016, p. 4; Mandel 1976, pp. 18–19.
  31. ↑ Harvey 2018, p. 23; Mandel 1976, p. 18.
  32. ↑ Harvey 2018, p. 72.
  33. ↑ Postone 1993, pp. 304–306.
  34. ↑ Harvey 2018, p. 115.
  35. 1 2 Harvey 2018, p. 21.
  36. ↑ Harvey 2018, pp. 20, 27; Mandel 1976, pp. 13, 16.
  37. ↑ Heinrich 2021, pp. 54–55.
  38. ↑ Harvey 2018, pp. 27–30.
  39. ↑ Harvey 2018, p. 38.
  40. ↑ Postone 1993, pp. 141–142.
  41. ↑ Heinrich 2012, pp. 33–34; Heinrich 2021, p. 36.
  42. ↑ Heinrich 2012, p. 34.
  43. ↑ Heinrich 2012, pp. 70–74; Harvey 2018, p. 50.
  44. ↑ Heinrich 2012, p. 35; Heinrich 2021.
  45. 1 2 Heinrich 2012, p. 35.
  46. ↑ Mandel 1976, pp. 25–26; Wheen 2006, pp. 14, 23.
  47. ↑ Wheen 2006, p. 14.
  48. ↑ Kołakowski 1978, pp. 278–279.
  49. ↑ Benton 1984, p. 65.
  50. ↑ Wheen 2006, p. 28.
  51. ↑ Mandel 1976, p. 26; Wheen 2006, p. 28.
  52. ↑ Tetler 2024, pp. 30–31, 34.
  53. ↑ Mandel 1976, p. 26; Wheen 2006, p. 31.
  54. ↑ Wheen 2006, pp. 32, 34; Pelz 2017, p. 36.
  55. ↑ Wheen 2006, pp. 18–19, 34.
  56. ↑ Mandel 1976, p. 27; Wheen 2006, pp. 29, 35.
  57. ↑ Wheen 2006, pp. 17, 34.
  58. ↑ Wheen 2006, pp. 1–2.
  59. ↑ Wheen 2006, pp. 3–5.
  60. ↑ Mandel 1976, pp. 27–28; Heinrich 2021, p. 360.
  61. ↑ Heinrich 2021, p. 362.
  62. ↑ Mandel 1976, pp. 28–29; Heinrich 2021, p. 356.
  63. ↑ Mandel 1976, p. 29; Heinrich 2021, p. 362.
  64. ↑ Mandel 1976, p. 29; Heinrich 2021, p. 360.
  65. ↑ Rosdolsky, Roman. The Making Of Marx's 'Capital'.
  66. 1 2 Harvey 2018, p. 22.
  67. ↑ Mandel 1976, p. 29.
  68. ↑ Rosdolsky, Roman. The Making Of Marx's 'Capital'.
  69. ↑ Lebowitz, Michael. "The Logic of the 6 Book Plan".{{cite web}}: CS1 maint: url-status (ڳنڍڻو)
  70. ↑ Harvey 2018, p. 27.
  71. ↑ Harvey 2018, p. 27; Mandel 1976, p. 32; Heinrich 2021, p. 48.
  72. ↑ Harvey 2018, pp. 28–29; Mandel 1976, p. 32; Otani 2018, pp. 59–60.
  73. ↑ Harvey 2018, p. 30; Mandel 1976, p. 38; Otani 2018, p. 64.
  74. ↑ Heinrich 2021, pp. 66–68.
  75. ↑ Postone 1993, pp. 144–145, 148.
  76. ↑ Harvey 2018, p. 32; Otani 2018, p. 64.
  77. ↑ Harvey 2018, p. 34.
  78. 1 2 Harvey 2018, p. 50.
  79. ↑ Heinrich 2021, pp. 65, 148.
  80. ↑ Harvey 2018, p. 50; Fine & Saad-Filho 2016, p. 23.
  81. ↑ Harvey 2018, pp. 43, 55.
  82. ↑ Harvey 2018, pp. 43, 55; Mandel 1976, p. 32.
  83. ↑ Harvey 2018, p. 42; Otani 2018, pp. 72–80; Heinrich 2021, pp. 124–125.
  84. ↑ Harvey 2018, pp. 55–67.
  85. ↑ Harvey 2018, p. 55.
  86. ↑ Harvey 2018, p. 75; Heinrich 2021, p. 245.
  87. ↑ Harvey 2018, pp. 80–90.
  88. ↑ Harvey 2018, p. 96.
  89. ↑ Harvey 2018, p. 96; Otani 2018, p. 137.
  90. ↑ Harvey 2018, pp. 97–98; Mandel 1976, p. 32; Heinrich 2021, pp. 296–297.
  91. ↑ Harvey 2018, p. 97; Heinrich 2021, p. 294.
  92. ↑ Harvey 2018, p. 100.
  93. ↑ Harvey 2018, pp. 100–103۔
  94. ↑ Mandel 1976, p. 33; Harvey 2018, p. 105; Otani 2018, p. 139.
  95. ↑ Harvey 2018, p. 105; Heinrich 2021, p. 315.
  96. 1 2 Harvey 2018, p. 108.
  97. ↑ Harvey 2018, p. 109; Mandel 1976, p. 50; Otani 2018, p. 143.
  98. ↑ Mandel 1976, p. 66; Harvey 2018, p. 110; Heinrich 2021, p. 319.
  99. ↑ Mandel 1976, p. 33; Harvey 2018, p. 113; Otani 2018, p. 147.
  100. 1 2 Harvey 2018, pp. 147–148.
  101. ↑ Harvey 2018, p. 113.
  102. ↑ Heinrich 2012, p. 99.
  103. ↑ Heinrich 2012, p. 100.
  104. ↑ Heinrich 2021, p. 341.
  105. ↑ Mandel 1976, p. 33; Heinrich 2012, pp. 100–101; Otani 2018, pp. 149–151.
  106. ↑ Mandel 1976, p. 33; Heinrich 2012, p. 101.
  107. 1 2 3 Heinrich 2012, p. 101.
  108. 1 2 Heinrich 2012, p. 96.
  109. ↑ Heinrich 2012, p. 103; Otani 2018, p. 166.
  110. ↑ Harvey 2018, p. 141.
  111. ↑ Harvey 2018, p. 142.
  112. ↑ Harvey 2018, pp. 144, 146; Fanelli & Noonan 2017, p. 146.
  113. ↑ Mandel 1976, p. 33; Heinrich 2012, p. 104; Fine & Saad-Filho 2016, p. 36; Otani 2018, p. 165.
  114. ↑ Harvey 2018, p. 163.
  115. 1 2 3 Harvey 2018, p. 201.
  116. ↑ Mandel 1976, p. 33; Heinrich 2012, p. 105; Fine & Saad-Filho 2016, p. 38; Otani 2018, p. 170.
  117. ↑ Heinrich 2012, p. 105.
  118. 1 2 Heinrich 2012, p. 107.
  119. ↑ Harvey 2018, p. 172.
  120. ↑ Heinrich 2012, p. 120.
  121. ↑ Otani 2018, p. 169.
  122. ↑ Heinrich 2012, p. 109; Otani 2018, p. 174.
  123. ↑ Harvey 2018, p. 178.
  124. ↑ Harvey 2018, p. 177.
  125. ↑ Harvey 2018, p. 179.
  126. ↑ Harvey 2018, p. 186.
  127. ↑ Harvey 2018, p. 187.
  128. ↑ Harvey 2018, p. 183.
  129. ↑ Harvey 2018, p. 215.
  130. ↑ Harvey 2018, p. 214.
  131. ↑ Mandel 1976, p. 35; Harvey 2018, pp. 206–207, 210.
  132. ↑ Harvey 2018, p. 216.
  133. ↑ Harvey 2018, p. 226.
  134. ↑ Harvey 2018, p. 231.
  135. ↑ Harvey 2018, p. 228.
  136. ↑ Heinrich 2012, p. 104.
  137. ↑ Mandel 1976, p. 945; Harvey 2018, p. 233.
  138. ↑ Harvey 2018, p. 234; Fine & Saad-Filho 2016, p. 41.
  139. ↑ Otani 2018, p. 204.
  140. ↑ Heinrich 2012, p. 98; Otani 2018, p. 205.
  141. ↑ Heinrich 2012, p. 98; Otani 2018, p. 206.
  142. ↑ Mandel 1976, p. 67; Harvey 2018, p. 238.
  143. ↑ Harvey 2018, p. 240.
  144. ↑ Harvey 2018, p. 242.
  145. ↑ Harvey 2018, p. 243; Otani 2018, p. 214.
  146. 1 2 Harvey 2018, p. 253.
  147. ↑ Harvey 2018, p. 248; Otani 2018, p. 226.
  148. ↑ Harvey 2018, p. 250.
  149. ↑ Mandel 1976, p. 60; Harvey 2018, p. 251.
  150. ↑ Harvey 2018, p. 262.
  151. ↑ Harvey 2018, p. 260; Otani 2018, p. 240.
  152. ↑ Harvey 2018, p. 266.
  153. 1 2 Harvey 2018, p. 267.
  154. ↑ Harvey 2018, p. 268; Fine & Saad-Filho 2016, p. 85; Otani 2018, p. 247.
  155. ↑ Harvey 2018, pp. 271–272; Otani 2018, pp. 249–250.
  156. 1 2 3 4 Harvey 2018, p. 275.
  157. ↑ Mandel 1976, pp. 71–72.
  158. 1 2 3 Harvey 2018, p. 286.
  159. 1 2 Harvey 2018, p. 289.
  160. ↑ Harvey 2018, p. 283; Fine & Saad-Filho 2016, p. 65.
  161. ↑ Harvey 2018, p. 282.
  162. 1 2 Harvey 2018, p. 283.
  163. ↑ Harvey 2018, p. 283; Otani 2018, p. 254.
  164. ↑ Harvey 2018, p. 286; Fine & Saad-Filho 2016, p. 67.
  165. ↑ Harvey 2018, pp. 286–287.
  166. ↑ Harvey 2018, p. 288; Fine & Saad-Filho 2016, p. 68.
  167. 1 2 Harvey 2018, p. 291.
  168. 1 2 Harvey 2018, p. 292.
  169. ↑ Mandel 1978, p. 14.
  170. ↑ Harvey 2018, pp. 407, 420; Fine & Saad-Filho 2016, p. 46.
  171. ↑ Mandel 1978, p. 18; Otani 2018, p. 285.
  172. ↑ Harvey 2018, p. 378; Fine & Saad-Filho 2016, p. 47; Otani 2018, p. 286.
  173. ↑ Harvey 2018, p. 382.
  174. ↑ Harvey 2018, p. 384; Fine & Saad-Filho 2016, p. 51; Otani 2018, p. 287.
  175. ↑ Harvey 2018, p. 391; Fine & Saad-Filho 2016, p. 51; Otani 2018, p. 289.
  176. ↑ Harvey 2018, p. 380.
  177. ↑ Harvey 2018, p. 396.
  178. ↑ Harvey 2018, p. 422; Otani 2018, p. 291.
  179. ↑ Heinrich 2012, p. 133.
  180. ↑ Harvey 2018, p. 431.
  181. ↑ Harvey 2018, p. 420.
  182. ↑ Harvey 2018, p. 598.
  183. ↑ Harvey 2018, p. 438; Otani 2018, p. 299.
  184. ↑ Harvey 2018, p. 439.
  185. ↑ Mandel 1978, pp. 19–20; Harvey 2018, p. 439; Otani 2018, p. 299.
  186. ↑ Harvey 2018, pp. 455, 457; Otani 2018, p. 322.
  187. ↑ Harvey 2018, pp. 431, 432, 594.
  188. ↑ Harvey 2018, p. 665; Fine & Saad-Filho 2016, p. 54; Otani 2018, p. 310.
  189. ↑ Mandel 1978, p. 29; Otani 2018, p. 307.
  190. ↑ Harvey 2018, p. 667; Fine & Saad-Filho 2016, p. 56; Mandel 1978, p. 27.
  191. ↑ Harvey 2018, p. 667.
  192. ↑ Harvey 2018, p. 611; Fine & Saad-Filho 2016, p. 56.
  193. ↑ Mandel 1978, p. 24; Harvey 2018, p. 654; Otani 2018, p. 337.
  194. ↑ Mandel 1978, pp. 74–75; Harvey 2018, p. 660.
  195. ↑ Harvey 2018, p. 567.
  196. ↑ Mandel 1981, p. 10.
  197. ↑ Heinrich 2012, p. 142.
  198. ↑ Heinrich 2012, p. 144; Otani 2018, p. 348.
  199. ↑ Heinrich 2012, p. 143; Otani 2018, p. 352.
  200. ↑ Heinrich 2012, p. 144.
  201. ↑ Heinrich 2012, p. 145.
  202. ↑ Heinrich 2012, p. 147; Mandel 1981, p. 16; Otani 2018, p. 367.
  203. ↑ Heinrich 2012, p. 146; Mandel 1981, p. 19.
  204. ↑ Mandel 1981, p. 16; Heinrich 2012, p. 147.
  205. ↑ Heinrich 2012, p. 147; Fine & Saad-Filho 2016, p. 111; Otani 2018, p. 369.
  206. 1 2 3 Heinrich 2012, p. 149.
  207. ↑ Heinrich 2012, p. 148.
  208. ↑ Heinrich 2012, p. 150.
  209. ↑ Mandel 1981, p. 31; Heinrich 2012, p. 149.
  210. ↑ Mandel 1981, p. 72; Heinrich 2012, p. 150; Otani 2018, p. 382.
  211. 1 2 Heinrich 2012, p. 151.
  212. 1 2 Mandel 1981, p. 32; Heinrich 2012, pp. 150–151; Fine & Saad-Filho 2016, p. 97; Otani 2018, p. 388.
  213. ↑ Heinrich 2012, p. 154; Fine & Saad-Filho 2016, p. 100.
  214. ↑ Heinrich 2012, pp. 153–154.
  215. ↑ Harvey 2018, p. 468.
  216. ↑ Harvey 2018, p. 478; Fine & Saad-Filho 2016, p. 120; Otani 2018, p. 395.
  217. ↑ Harvey 2018, p. 480.
  218. ↑ Harvey 2018, pp. 478, 483.
  219. ↑ Harvey 2018, p. 488; Fine & Saad-Filho 2016, p. 120; Otani 2018, p. 405.
  220. 1 2 Harvey 2018, p. 515.
  221. ↑ Harvey 2018, p. 490; Fine & Saad-Filho 2016, p. 126; Otani 2018, p. 410.
  222. ↑ Harvey 2018, p. 490.
  223. ↑ Harvey 2018, p. 502.
  224. ↑ Harvey 2018, p. 503; Fine & Saad-Filho 2016, p. 134.
  225. ↑ Harvey 2018, p. 512.
  226. ↑ Heinrich 2012, p. 159.
  227. 1 2 Harvey 2018, p. 519.
  228. ↑ Mandel 1981, p. 56.
  229. ↑ Harvey 2018, pp. 552–554; Fine & Saad-Filho 2016, p. 130; Otani 2018, p. 432.
  230. ↑ Harvey 2018, pp. 566–569.
  231. ↑ Harvey 2018, p. 530.
  232. ↑ Mandel 1981, pp. 56, 59.
  233. ↑ Mandel 1981, p. 59; Heinrich 2012, p. 181; Fine & Saad-Filho 2016, p. 138; Otani 2018, p. 449.
  234. ↑ Mandel 1981, pp. 65–66; Heinrich 2012, p. 181; Fine & Saad-Filho 2016, p. 143; Otani 2018, p. 446.
  235. ↑ Heinrich 2012, p. 181.
  236. ↑ Mandel 1981, p. 70; Heinrich 2012, p. 182; Fine & Saad-Filho 2016, p. 43; Otani 2018, p. 469.
  237. ↑ Heinrich 2012, p. 183; Otani 2018, p. 469.
  238. 1 2 Mandel 1981, p. 70; Heinrich 2012, p. 184.
  239. ↑ Heinrich 2012, p. 192.
  240. ↑ Heinrich 2012, p. 39.
  241. ↑ Heinrich 2012, pp. 39–40.
  242. ↑ Heinrich 2012, p. 42.
  243. ↑ Mandel 1976, p. 38; Heinrich 2012, p. 43; Fine & Saad-Filho 2016, p. 19.
  244. ↑ Kołakowski 1978, p. 271.
  245. ↑ Heinrich 2012, p. 97.
  246. ↑ Heinrich 2012, p. 55.
  247. ↑ Heinrich 2012, pp. 63–69; Otani 2018, pp. 100–122.
  248. ↑ Heinrich 2021, p. 216.
  249. ↑ Harvey 2018, p. 89.
  250. ↑ Mandel 1976, p. 36; Heinrich 2012, p. 85; Fine & Saad-Filho 2016, p. 31; Heinrich 2021, p. 297.
  251. ↑ Postone 1993, pp. 269, 350–351.
  252. ↑ Heinrich 2012, p. 86.
  253. ↑ Heinrich 2012, p. 87.
  254. ↑ Heinrich 2012, p. 88.
  255. ↑ Postone 1993, pp. 289–291.
  256. ↑ Brown 2024, p. xix.
  257. ↑ Heinrich 2012, p. 91.
  258. ↑ Mandel 1976, p. 51; Heinrich 2012, p. 96.
  259. ↑ Mandel 1976, p. 33; Heinrich 2012, pp. 104–105.
  260. ↑ Heinrich 2012, p. 71; Otani 2018, p. 84.
  261. ↑ Kołakowski 1978, p. 292.
  262. ↑ Heinrich 2021, pp. 154, 178; Fine & Saad-Filho 2016, p. 24; Brown 2024, p. xvi.
  263. ↑ Postone 1993, pp. 125–127.
  264. ↑ Heinrich 2012, p. 77.
  265. ↑ Heinrich 2012, pp. 111, 159; Otani 2018, p. 416.
  266. ↑ Heinrich 2012, p. 98.
  267. ↑ Harvey 2018, p. 57.
  268. ↑ Wheen 2006, pp. 4, 42, 75.
  269. ↑ Harvey 2018, p. 665.
  270. ↑ Mandel 1981, p. 49; Harvey 2018, pp. 567, 654; Otani 2018, p. 337.
  271. ↑ Mandel 1981, p. 49.
  272. ↑ Harvey 2018, p. 432.
  273. ↑ Mandel 1981, p. 73; Heinrich 2012, p. 194.
  274. ↑ Harvey 2018, p. 129.
  275. ↑ Harvey 2018, pp. 141, 147, 216; Otani 2018, p. 475.
  276. ↑ Fanelli & Noonan 2017, p. 145.
  277. ↑ Mandel 1981, p. 73.
  278. 1 2 Harvey 2018, p. 229.
  279. ↑ Harvey 2018, pp. 230, 291; Heinrich 2012, p. 221; Otani 2018, p. 268.
  280. ↑ Mandel 1976, p. 84.
  281. ↑ Postone 1993, p. 371.
  282. ↑ Heinrich 2012, pp. 220–223; Hudis 2017, p. 191.
  283. ↑ Kołakowski 1978, p. 224.
  284. 1 2 3 4 Heinrich 2012, p. 23.
  285. ↑ Wheen 2006, p. 35.
  286. ↑ Wheen 2006, pp. 36, 3, 33–34.
  287. 1 2 3 Wheen 2006, p. 84.
  288. ↑ Heinrich 2012, p. 23; Pinho 2021, p. 4.
  289. 1 2 North 2024, p. lxxxi.
  290. ↑ Mandel 1976, pp. 26–27; Wheen 2006, p. 38; Harvey 2018, p. 464.
  291. ↑ Harvey 2018, p. 464.
  292. ↑ Harvey 2018, p. 399.
  293. ↑ Wheen 2006, p. 38.
  294. ↑ Wheen 2006, pp. 85–86; Pinho 2021, p. 4.
  295. ↑ Wheen 2006, pp. 85–86.
  296. 1 2 Wheen 2006, p. 94.
  297. ↑ Wheen 2006, pp. 95–96.
  298. ↑ Wheen 2006, p. 98.
  299. ↑ Pinho 2021, pp. 1, 4.
  300. ↑ Wheen 2006, p. 86.
  301. ↑ Pinho 2021, pp. 26, 31.
  302. ↑ Roberts 2024, p. 726; Pinho 2021, p. 29.
  303. ↑ Pinho 2021, pp. 30–31.
  304. ↑ Pinho 2021, pp. 5, 7.
  305. ↑ Pinho 2021, pp. 8–10.
  306. 1 2 Wheen 2006, p. 87.
  307. 1 2 Reitter 2024, p. lxvii.
  308. ↑ Harvey 2018, p. 11.
  309. ↑ Battistoni, Alyssa (2025-02-10). "The Making and Remaking of Karl Marx's Capital" (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-08-23 تي حاصل ڪيل.
  310. ↑ Heinrich 2012, p. 51.
  311. ↑ Schmidt 2017, p. 18.
  312. 1 2 3 Heinrich 2012, p. 24.
  313. ↑ Heinrich 2012, pp. 23–25.
  314. ↑ Wheen 2006, pp. 88–90.
  315. ↑ Wheen 2006, p. 90.
  316. ↑ Wheen 2006, p. 91.
  317. ↑ Wheen 2006, p. 92.
  318. ↑ Wheen 2006, pp. 92–93.
  319. ↑ Heinrich 2012, pp. 24–25; Benton 1984, pp. 19, 24.
  320. ↑ Anderson 1976, pp. 9–10.
  321. ↑ Wheen 2006, pp. 98–101; Heinrich 2012, pp. 214–215.
  322. ↑ Korsika 2017, p. 51.
  323. ↑ Schmidt 2017, p. 25; Heinrich 2012, p. 26.
  324. 1 2 Heinrich 2012, p. 26.
  325. ↑ Anderson 1976, pp. 29, 49, 93.
  326. ↑ Wheen 2006, p. 104; Heinrich 2012, p. 26; Anderson 1976, pp. 75, 93.
  327. ↑ Benton 1984, pp. 20–22.
  328. ↑ Benton 1984, pp. 29, 65.
  329. ↑ Benton 1984, pp. 45, 121; Anderson 1976, p. 70.
  330. ↑ Anderson 1976, pp. 99–100.
  331. ↑ Tetler 2024, p. 27.
  332. ↑ Tetler 2024, p. 28.
  333. ↑ Tetler 2024, p. 66.
  334. ↑ Tetler 2024, p. 146.
  335. ↑ Tetler 2024, pp. 28, 40.
  336. ↑ Tetler 2024, p. 48.
  337. ↑ Tetler 2024, pp. 39–40.
  338. ↑ Cleaver 2000, pp. 44, 70.
  339. ↑ Tetler 2024, pp. 20, 101.
  340. ↑ Postone 1993, pp. 7, 21, 63.
  341. ↑ Postone 1993, pp. 5, 148–153.
  342. ↑ Postone 1993, pp. 75–76.
  343. ↑ Postone 1993, pp. 33, 355–356.
  344. ↑ Heinrich 2012, pp. 33, 148, 153, 171.
  345. 1 2 Heinrich 2012, p. 191.
  346. ↑ Harvey 2018, pp. 15–16.
  347. 1 2 Heinrich 2012, p. 7.
  348. ↑ Harvey 2018, p. 10.
  349. ↑ Wheen 2006, pp. 116–120; Brown 2024, pp. xxviii–xxix.
  350. 1 2 Heinrich 2012, p. 33.
  351. ↑ Mandel 1976, p. 40; Harvey 2018, p. 41.
  352. ↑ Mandel 1981, p. 21; Heinrich 2012, p. 148; Fine & Saad-Filho 2016, p. 114.
  353. ↑ Postone 1993, pp. 133.
  354. ↑ Kołakowski 1978, p. 329.
  355. ↑ Heinrich 2012, p. 153.
  356. ↑ Mandel 1981, p. 32; Heinrich 2012, p. 154.
  357. ↑ Heinrich 2012, p. 154.
  358. ↑ Fine & Saad-Filho 2016, p. 105.
  359. ↑ Kołakowski 1978, p. 298.
  360. ↑ Harvey 2018, p. 76.
  361. 1 2 Heinrich 2012, p. 171.
  362. ↑ Mandel 1976, p. 11; Heinrich 2012, p. 170.
  363. ↑ Heinrich 2012, p. 127.
  364. ↑ Mandel 1976, pp. 71–72; Wheen 2006, p. 57; Heinrich 2012, p. 128.
  365. ↑ Harvey 2018, p. 327.
  366. 1 2 Harvey 2018, p. 13.
  367. ↑ Harvey 2018, pp. 264–265.
  368. ↑ Mandel 1976, pp. 11–12; Heinrich 2012, p. 7.
  369. ↑ Wheen 2006, pp. 116, 120.
  370. ↑ Thompson & Smith 2017, p. 116.
  371. ↑ Wheen 2006, p. 121; Harvey 2018, p. 22.
  372. ↑ "Manifest der Kommunistischen Partei, draft manuscript page and Das Kapital. Erster Band, Karl Marx's personal annotated copy". UNESCO Memory of the World Programme. 20 August 2025 تي حاصل ڪيل.

استعمال ڪيل ماخذ

[سنواريو]
  • Benton, Ted (1984). The Rise and Fall of Structural Marxism: Althusser and his Influence. London: Macmillan Press. ISBN 978-0-312-68375-7.
  • Cleaver, Harry (2000). Reading Capital Politically (2nd ڇاپو). Edinburgh & Leeds: AK Press / Anti/Theses. ISBN 978-1-902593-29-6.
  • Fine, Ben; Saad-Filho, Alfredo (2016). Marx's Capital (6th ڇاپو). London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-3697-8.
  • Harvey, David (2018). A Companion to Marx's Capital: The Complete Edition. London: Verso Books. ISBN 978-1-78873-156-0.
  • Heinrich, Michael (2012). An Introduction to the Three Volumes of Karl Marx's Capital. Locascio, Alexander پاران ترجمو ڪيل. New York: Monthly Review Press. ISBN 978-1-58367-289-1.
  • Heinrich, Michael (2021). How to Read Marx's Capital: Commentary and Explanations on the Beginning Chapters. Locascio, Alexander پاران ترجمو ڪيل. New York: Monthly Review Press. ISBN 978-1-58367-894-7.
  • Kołakowski, Leszek (1978). Main Currents of Marxism, Vol. 1: The Founders. Falla, P. S. پاران ترجمو ڪيل. Oxford: Clarendon Press. ISBN 0-19-824547-5.
  • Mandel, Ernest (1976). "Introduction". Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1. Fowkes, Ben پاران ترجمو ڪيل. London: Penguin Books in association with New Left Review. ISBN 978-0-14-044568-8.
  • Mandel, Ernest (1978). "Introduction". Capital: A Critique of Political Economy, Volume 2. Fernbach, David پاران ترجمو ڪيل. London: Penguin Books in association with New Left Review. ISBN 978-0-14-044569-5.
  • Mandel, Ernest (1981). "Introduction". Capital: A Critique of Political Economy, Volume 3. Fernbach, David پاران ترجمو ڪيل. London: Penguin Books in association with New Left Review. ISBN 978-0-14-044570-1.
  • Marx, Karl (2024). North, Paul; Reitter, Paul (مرتب). Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1. Reitter, Paul پاران ترجمو ڪيل. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-19007-5.
    • Brown, Wendy (2024). "Foreword". ۾ North, Paul; Reitter, Paul (مرتب). Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1. Reitter, Paul پاران ترجمو ڪيل. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-19007-5.
    • North, Paul (2024). "Editor's Introduction". ۾ North, Paul; Reitter, Paul (مرتب). Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1. Reitter, Paul پاران ترجمو ڪيل. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-19007-5.
    • Reitter, Paul (2024). "Translator's Preface". ۾ North, Paul; Reitter, Paul (مرتب). Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1. Reitter, Paul پاران ترجمو ڪيل. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-19007-5.
    • Roberts, William Clare (2024). "The French Reconstruction of Capital, 1872–75". ۾ North, Paul; Reitter, Paul (مرتب). Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1. Reitter, Paul پاران ترجمو ڪيل. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-19007-5.
  • Otani, Teinosuke (2018). A Guide to Marxian Political Economy: What Kind of a Social System Is Capitalism?. Singapore: Springer. ISBN 978-3-319-65953-4.
  • Pinho, Rodrigo Maiolini Rebello (3 September 2021). "The Originality of Marx's French Edition of Capital: An Historical Analysis". International Marxist-Humanist (International Marxist-Humanist Organization). https://imhojournal.org/articles/the-originality-of-marxs-french-edition-of-capital-an-historical-analysis/. 
  • Postone, Moishe (1993). Time, Labor, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-56540-0.
  • Saito, Kohei (2017). Karl Marx's Ecosocialism: Capital, Nature, and the Unfinished Critique of Political Economy. New York: Monthly Review Press. ISBN 978-1-58367-640-0.
  • Schmidt, Ingo; Fanelli, Carlo (2017). Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-9971-3.
    • Fanelli, Carlo; Noonan, Jeff (2017). "Capital and Organized Labour". ۾ Schmidt, Ingo; Fanelli, Carlo (مرتب). Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-9971-3.
    • Federici, Silvia (2017). "Capital and Gender". ۾ Schmidt, Ingo; Fanelli, Carlo (مرتب). Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-9971-3.
    • Hudis, Peter (2017). "Imagining Society Beyond Capital". ۾ Schmidt, Ingo; Fanelli, Carlo (مرتب). Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-9971-3.
    • Korsika, Anej (2017). "Capital and Soviet Communism". ۾ Schmidt, Ingo; Fanelli, Carlo (مرتب). Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-9971-3.
    • Pelz, William A. (2017). "Capital and the First International". ۾ Schmidt, Ingo; Fanelli, Carlo (مرتب). Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-9971-3.
    • Schmidt, Ingo (2017). "Capital and the History of Class Struggle". ۾ Schmidt, Ingo; Fanelli, Carlo (مرتب). Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-9971-3.
    • Thompson, Paul; Smith, Chris (2017). "Capital and the Labour Process". ۾ Schmidt, Ingo; Fanelli, Carlo (مرتب). Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-9971-3.
  • Tetler, Benjamin (2024). Marx's Not-Capital: Labour and the Contemporary Critique of Political Economy. Cham, Switzerland: Palgrave Macmillan. ISBN 978-3-031-58413-8.
  • Wheen, Francis (2006). Marx's "Das Kapital": A Biography. New York: Atlantic Monthly Press. ISBN 978-0-87113-970-2.

وڌيڪ مطالعي لاءِ

[سنواريو]

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]

... سانچو:Critique of political economyسانچو:Marx/Engels سانچو:Wealth

```

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=داس_ڪيپيٽل&oldid=409298" تان ورتل