مواد ڏانھن هلو

بِھار

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
بھار
رياست
گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ: ٻڌ گايا ۾ عظيم ٻڌ جو مجسمو، قديم نالندا يونيورسٽي جا کنڊر، مٿلا جي مڌوبني پينٽنگ، راجگير ۾ برھما ڪند وارا گرم چشما
Official logo of بھار
انڊيا ۾ بھار جو هنڌ
انڊيا ۾ بھار جو هنڌ
Coordinates(پٽنا): 25°24′N 85°06′E / 25.4°N 85.1°E / 25.4; 85.1
قيام22 مارچ 1912
(بھار ديواس )
رياست جي حيثيت26 جنوري 1950
گادي جو هنڌپٽنا
وڏي ۾ وڏو شھرپٽنا
ٽوٽل ضلعا 38 ضلعا
حڪومت
• گورنر
وزيراعلي
ڊپٽي وزيراعلي		عارف محمد خان[1]
نتيش ڪمار[2]
سمراٽ چودھري؛ وجي ڪمار سنھا[3] (بي جي پي)
ايراضي
• ڪل94,163 چورس ڪلوميٽر (36,357 چورس ميل)
ايراضي درجوپکيڙ ۾ انڊيا جي تيرھين وڏي رياست
آبادي
 (2011)[5]
• ڪل103,804,637
• درجوآبادي ۾ انڊيا جي ٽين وڏي رياست
• ڪثافت1,102 في چورس ڪلوميٽر
رهاڪو نالوبھاري
GDP (2016–17)
ٻوليون
 • سرڪاري ھندي [7]
 • تسليم شده ٻيون مائٿلي [8] اردو (in 15 districts)[9]
وقتي علائقوUTC+05:30 (انڊيا جو معياري وقت )
UN/LOCODEINBR
ISO 3166 ڪوڊIN-BR
گاڏي رجسٽريشنBR
ايڇ ڊي آء (2017)Increase 0.566[10] (medium) · 29th
خواندگي جي شرح (2011)63.82%[11]
انساني جنسي شرح918 ♀/1000 ♂
ويب سائيٽgov.bih.nic.in


بھار(انگريزي: Bihar ) ھندي اچار: [bɪˈɦaːr] (ٻڌوⓘ)) اوڀر انڊيا جي ھڪ رياست جو نالو آهي جنھن جي پکيڙ 94,163 چورس ڪلوميٽر (36,357 چورس ميل) آھي . اھا آبادي موجب انڊيا جي ٻين وڏي رياست، پکيڙ موجب ٻارھين وڏي رياست، ۽ 2024ع ۾ جي ڊي پي موجب چوڏھين وڏي رياست آھي.[12][13][14] بھار جي اولهه پاسي اتر پرديش، اتر طرف نيپال، اوڀر پاسي اولھ بنگال جو اتر وارو حصو، ۽ ڏکڻ طرف جھارکنڊ آھي. بھار مان گنگا درياهه لنگھي ٿو، جيڪو اولهه کان اوڀر ڏانھن وھندو آھي. نومبر 2000ع تي ڏکڻ بھار جو وڏو حصو ڌار ڪري نئين رياست جھارکنڊ ٺاھي وئي.[15] [16] ھن رياست جا ٽي خطا آهن: مگڌ، مٿلا ۽ ڀوجپور.[17] ٢٠٢٠ع واري رپورٽ موجب ڀار جي آبادي مان لڳ ڀڳ 11.27٪ ماڻھو شھري علائقن ۾ رھن ٿا.[18] ان کان علاوه، لڳ ڀڳ ٥٨٪ بھاري 25 ورھين کان گھٽ عمر وارا آھن، جنھن ڪري بھار ۾ نوجوانن جو تناسب انڊيا جي سمورين رياستن مان سڀ کان وڌيڪ آھي.[19] سرڪاري ٻولي ھندي آھي، جنھن سان گڏ اردو کي پڻ سرڪاري حيثيت حاصل آھي. وڏيون مادري ٻوليون مائٿلي، مگاھي ۽ ڀوجپوري آھن، پر ٻيون گھڻيون ٻوليون به ننڍين سطحن تي ڳالھايون وڃن ٿيون.

قديم ۽ ڪلاسيڪي ڀارت جي دور ۾، جيڪو علائقو اڄ بھار سڏجي ٿو، اھو سياسي ۽ ثقافتي طاقت جو مرڪز ۽ تعليم جو پناھگاھ سمجھيو ويندو ھو.[20] پرشوناتھ، 23ھين تيرٿنڪر، 9ئين صدي ق م ۾ ھن خطي ۾ شرمن اڏو جي اڳواڻي ڪئي.[21][22][23] ڄين مت کي 6ھين صدي ق م ۾ 24ھين تيرٿنڪر مھاوير وري نئين سر زندهه ڪيو ۽ منظم ڪيو. مگڌ مان ڀارت جي پھرين سلطنت موریا سلطنت اڀري، ۽ گڏوگڏ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ پوئلڳن وارين مذھبن مان ھڪ: ٻڌ مت.[24] مگڌ جون سلطنتون، خاص طور موریا ۽ گپتا گھراڻن جي دور ۾، ڏکڻ ايشيا جي وڏن حصن کي مرڪزي حڪمراني ھيٺ متحد ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيون.[25] بھار جو ٻيو علائقو مٿلا پڻ تعليم جو ابتدائي مرڪز ۽ ويديھ راڄ جو مرڪز ھو.[26][27]

پر 1970 واري ڏھاڪي جي آخر کان وٺي، سماجي ۽ معاشي ترقي جي لحاظ کان بھار انڊيا جي ٻين رياستن کان گهڻو پوئتي رهجي ويو.[28] ڪيترن معاشيات دانن ۽ سماجي سائنسدانن جو چوڻ آھي ته ان جو سڌو سبب مرڪزي حڪومت جون ڪي پاليسيون آھن: جيئن فريٽ ايڪوالائزيشن پاليسي،[29][30] بھار ڏانھن لاپرواھي،[31] بھاري ذيلي قومي شعور جي ڪمزوري،[32] ۽ 1793ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني پاران ڪيل مستقل بندوبست.[30] البت رياستي حڪومت به رياست جي ترقي لاءِ نمايان قدم کنيا آھن.[33] حڪمراني ۾ بھتري سبب ڍانچي واري سيڙپڪاري وڌڻ سان رياست جي معيشت ۾ نئون اُڀار آيو،[34] صحت جون سهولتون بھتر ٿيون، تعليم تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو، ۽ ڏوھ ۽ ڪرپشن ۾ گھٽتائي آئي.[35]


نالي جو پسمنظر

[سنواريو]

بھار نالو سنسڪرت ۽ پالي جي لفظ vihāra (विहार) مان نڪتل آھي، جنھن جي معنيٰ "رھائش" آھي ۽ اڪثر ڪري ان مان مراد ٻڌ مت جي خانقاھ/وھار (ٻڌ متي خانقاھ) ھوندي آھي. جيڪو علائقو لڳ ڀڳ اڄ واري رياست تي مشتمل آھي، اُتي قديم ۽ وچئين دورن ۾ ٻڌ مت جا گھڻا وھار (بُڌ متي ڀِڪشوئن جا رھائشي آستانا) موجود ھئا.[36][37][38]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بھار جي تاريخ
ڪنڊپور مان کوٽائي دوران نڪتل مُھر جي نقل، وائِشالي. مُھر تي برھمي اکرن ۾ لکيل آھي: "ڪنڊپور وائِشالي ۾ ھو. شهزادو وردھمان (مھاوير) ھن مُھر کي فيصلي کان پوءِ استعمال ڪيو."
مگڌ، انگا ۽ مٿلا جي وججيڪا ليگ، ت. 600 ق م

قديم دور

[سنواريو]

چيراند، گنگا درياهه جي اتر ڪناري تي، سارن ضلعو ۾، نئين پٿر واري دؤر (ت. 2500–1345 ق م) تائين پھتل آثارن جو رڪارڊ رکي ٿو.[39][40] بھار جا علائقا—جھڙوڪ مگڌ، مٿلا ۽ انگا—قديم ڀارت جي مذھبي متنن ۽ رزميه داستانن ۾ ذڪر ٿين ٿا. مٿلا کي ويديھ بادشاھي جي قيام کان پوءِ نمايان حيثيت ملي.[41][42] ديرين ويدي دور ۾ (ت. 1100–500 ق م)، ويديھ ڏکڻ ايشيا جي وڏن سياسي ۽ ثقافتي مرڪزن مان ھڪ بڻجي ويو، ڪورو ۽ پانچالا سان گڏ. ويديھ بادشاھي جي بادشاھن کي جنڪ سڏيو ويندو ھو.[43] سيتا—جيڪا مٿلا جي ھڪ جنڪ جي ڌيءَ ھئي—کي رام جي ساٿي/زوجه طور ھندو رزميه رامائن ۾ ذڪر ڪيو ويو آھي، جيڪو والمڪي لکيو.[41][44][صفحو گهربل] ويديھ بادشاھي پوءِ وججيڪا ليگ ۾ شامل ٿي وئي، جنھن جي گادي وائِشالي شھر ۾ ھئي، جيڪو پڻ مٿلا ۾ آھي.[45] وججيءَ ۾ حڪومت جو جمهوري ڍانچو ھو، جنھن ۾ رياست جو سربراھ راجن مان چونڊي مقرر ٿيندو ھو. ڄين مت ۽ ٻڌ مت سان لاڳاپيل متنن ۾ ملندڙ ڄاڻ جي بنياد تي، وججي ڇھين صدي ق م تائين جمهوريه طور قائم ٿي چڪو ھو، گوتم ٻڌ جي 563 ق م ۾ ڄمڻ کان اڳ، ۽ اھڙيءَ طرح انڊيا جي پھرين سڃاتل جمهوريه سمجھي وڃي ٿي. ھريانڪ گھراڻو، جيڪو 684 ق م ۾ قائم ٿيو، مگڌ تي راجگريھ (اڄ جو راجگير) مان حڪمراني ڪندو ھو. ھن گھراڻي جا ٻه گھڻا سڃاتل بادشاھ بِمبسارا ۽ سندس پٽ اجات شترو ھئا، جنھن تخت تي ويھڻ لاءِ پنھنجي پيءُ کي قيد ڪيو. اجات شترو پاٽلي پُتر شھر جو بنياد وڌو، جيڪو پوءِ مگڌ جي گادي بڻيو. ھن جنگ جو اعلان ڪري وججيڪا ليگ کي فتح ڪيو. ھريانڪ گھراڻي کان پوءِ شيشوناگ گھراڻو آيو. ان کان پوءِ ناندا گھراڻو ھڪ وسيع پٽي تي حڪمران ٿيو، جيڪا پنجاب کان اڙيسا تائين پکڙيل ھئي.[46]

چندرگپت موريا، موریا سلطنت جو باني

ناندا گھراڻي کان پوءِ موریا سلطنت آئي، جيڪا ڀارت جي پھرين سلطنت ھئي. موریا سلطنت ۽ ٻڌ مت جي مذھب جو اُڀار اتي ٿيو، جيڪو علائقو اڄ واري جديد بھار ۾ شامل آھي. موریا سلطنت، جيڪا 321 ق م ۾ مگڌ مان اڀري، چندرگپت موريا قائم ڪئي، جيڪو مگڌ ۾ ڄائو ھو. ان جي گادي پاٽلي پُتر (اڄ جو پٽنا) ھئي. موریا شھنشاھ اشوڪ، جيڪو پاٽلي پُتر (پٽنا) ۾ ڄائو ھو، کي اڪثر ڪري دنيا جي تاريخ جي سڀ کان ڪامياب حڪمرانن مان ھڪ سمجھيو وڃي ٿو.[47][48] گپتا سلطنت، جيڪا 240 عيسويءَ ۾ مگڌ مان اڀري، کي سائنس، رياضي، فلڪيات، واپار، مذھب ۽ ڀارتي فلسفو ۾ ڀارت جو سونهري دور سڏيو وڃي ٿو.[49] 11ھين صديءَ ۾ بھار ۽ بنگال تي راجيندر چولا پهريون چولا گھراڻي جي طرفان حملا ٿيا.[50][51]

وچيون دور

[سنواريو]

مگڌ ۾ ٻڌ مت جو زوال محمد بن بختيار خلجي جي حملي کان پوءِ ٿيو، جنھن دوران ڪيترائي وھار تباھ ٿيا ۽ نالندا ۽ وڪرماشيلا جون يونيورسٽيون پڻ ڊاھي پٽ ڪيون ويون. ڪي تاريخدان سمجھين ٿا ته 12ھين صديءَ دوران ھزارين ٻڌ مت راهب قتل عام جو شڪار ٿيا.[52][53][54][55] ڊي اين جھا ان جي ابتڙ اھو تجويز ڪري ٿو ته اھڙا واقعا ٻڌ مت ۽ برھمنيت جي وچ ۾ برتري جي جدوجھد ۾ ٿيندڙ ڇڪتاڻن جو نتيجو ھئا.[56] پالا سلطنت کان پوءِ، مٿلا واري علائقي ۾ 11ھين صديءَ دوران ڪرناٽ گھراڻو اقتدار ۾ آيو ۽ 14ھين صديءَ ۾ ان کان پوءِ اوئني وار گھراڻو آيو. مٿلا کان سواءِ، وچئين دور واري بھار ۾ ٻيون به ننڍيون بادشاھيون ھيون. ٻڌ گايا جي چوڌاري علائقو ۽ مگڌ جو وڏو حصو ٻڌ متي پيٺي پتين جي ڪنٽرول ھيٺ آيو. خياراوالا گھراڻو 13ھين صديءَ تائين رياست جي ڏکڻ اولهه حصن ۾ موجود رھيو.[57][58][59] 5ين صديءَ کان 13ھين صديءَ جي عرصي دوران ڪيترائي مشهور ٻڌ مت ۽ ھندو فيلسوف ۽ عالم بھار مان نڪتا يا اتي پڙھيا، خاص طور نالندا ۽ وڪرماشيلا جھڙن ادارن ۾، جن ۾ ڪمالشيلا، رتناڪرشانتي، شانترڪشت، ابھياڪرگپت، اودايانا ۽ گنگيش شامل آھن.[60]

(ويهڻ واري قطار کاٻي کان ساڄي): راجيندر پرساد ۽ انوگراه نارائن سنھا، مھاتما گانڌي جي 1917ع واري چمپارڻ ستياگرھ دوران

ساسارام پڻ سور سلطنت جو پھريون گاديءَ وارو شھر ھو، جيڪا بھار جي حڪمران سلطان شير شاھ سوري قائم ڪئي، جيڪو پٺاڻ ھو.[61][62]

نوآبادياتي دور

[سنواريو]

بڪسار جي جنگ (1764) کان پوءِ، برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني کي بھار، بنگال ۽ اڙيسا لاءِ ديواني حق (انتظام ۽ ڍل/محصول گڏ ڪرڻ جا حق) مليا. 18ھين صديءَ ۾ زرخيزي زمين، پاڻي ۽ ماهر پورھيتن جا وسيلا پرڏيھي سامراجين کي ڇڪيندا رھيا، خاص طور ڊچ ۽ برطانوي. پرڏيھي ڪاروباري ماڻھن بھار ۾ زراعت تي ٻڌل ڪيتريون صنعتون شروع ڪيون.[63] بھار 1912ع تائين بنگال پريزيڊنسي ( برطانوي ڀارت ) جو حصو رھيو، جڏھن بھار ۽ اڙيسا کي الڳ صوبا بڻايو ويو.

آزادي کان اڳ ۽ پوءِ

[سنواريو]

سانچو:به ڏسو پڻ چمپارڻ ۾ زميندار/ھارين 1914ع ( پپرا ۾) ۽ 1916ع (ترڪاوليا) ۾ نيرو جي پوک خلاف بغاوت ڪئي. اپريل 1917ع ۾ مھاتما گانڌي چمپارڻ آيو، جتي راج ڪمار شڪلا کيس يورپي نيري جا پوک ڪندڙن پاران ھارين جي استحصال ڏانھن متوجہ ڪيو. ان کان پوءِ شروع ٿيندڙ چمپارڻ ستياگرھ کي ڪيترن ڀاري قومپرست اڳواڻن جي حمايت ملي، جن ۾ راجيندر پرساد، شري ڪرشن سنھا ۽ انوگراه نارائن سنھا شامل ھئا.[64][65] بھار جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ۾، ڪسان سڀا (ھاري تحريڪ) آزاديءَ واري تحريڪ جو ھڪ اھم نتيجو ثابت ٿي. اھا 1929ع ۾ سوامي سہجانند سرسوتي جي اڳواڻي ھيٺ شروع ٿي، جنھن بھار صوبائي ڪسان سڀا (BPKS) ٺاھي ھارين جي حقن تي ٿيندڙ زمينداري حملن خلاف شڪايتن کي منظم ڪيو. ھي تحريڪ وڌندي وئي ۽ بھار مان نڪري سڄي انڊيا ۾ پکڙجي وئي، ۽ اپريل 1936ع ۾ لکنؤ واري اجلاس ۾ ڀارتيا نيشنل ڪانگريس جي گڏجاڻي تي ڀارتيا ڪسان سڀا (AIKS) جو قيام عمل ۾ آيو، جتي سرسوتي کي ان جو پھريون صدر چونڊيو ويو.[66] آزاديءَ کان پوءِ، ڀاري لڏي ويل پورھيتن کي انڊيا جي ڪيترن حصن ۾ تشدد ۽ تعصب جو سامنا رھيو، جيئن مھاراشٽر، پنجاب ۽ آسام.[67][68] 1947ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ وارا ڏھاڪا ڀاري سماج جي زمين کان محروم طبقن ۽ زميندار اشرافيه جي وچ ۾ شديد ٽڪراءَ سان ڀرپور رھيا، ڇو ته زميندار اشرافيه ڪيترن سطحن تي حڪومت تي اثرانداز ھئي. اھو 1950ع واري ڏھاڪي ۾ ڀارتيا نيشنل ڪانگريس حڪومت پاران منظور ڪيل زمين سڌارن جي ناڪامي ۽ زمين جي حدبندي (سيلنگ) وارن قانونن جي غلط/ڪمزور لاڳو ٿيڻ جو نتيجو ھو. راجپوت ۽ ڀوميھار جھڙيون زميندار ذاتيون زمين سڌارن بابت شڪ ۾ پئجي ويون ۽ حڪومت ۾ پنھنجي اثر رسوخ وسيلي زمين جي ورھاڱي واري پروگرام کي روڪڻ لاءِ رڪاوٽون وڌيون، جيڪو ذاتي بنيادن تي آمدني جي وڏي اڻبرابري گھٽائي سگھي پيو. غيرحاضر زمينداري جھڙن بي ايماني وارن طريقن سڌارن کي بي اثر بڻايو، جن جي رٿابندي ڪرشن بلبھ سائي ڪئي ھئي.[69] بِھار جي زمينداري وارن علائقن ۾، جيئن ڀوجپور ضلعو، دلتن کي پڻ بار بار ذلت آميز سلوڪ جو سامنا ٿيندو ھو ۽ بيگار جو رواج موجود ھو. ان سبب ڀوجپور جي ميداني علائقن ۾ وڏي پيماني واري نڪسل تحريڪ جي واڌ ويجھ لاءِ پھريون چڻنگ ٻري. ھي ھٿياربند جدوجھد شروعاتي طور ماسٽر جگديش ماٺھو جي اڳواڻي ھيٺ ھلي، جيڪو اسڪول جو استاد ھو ۽ پوءِ نڪسل بڻيو.[70] جلد ئي ھي جدوجھد بِھار جي ٻين حصن تائين به پکڙجي وئي، جتي زميندارن ۽ زرعي پورھيتن ھڪ ٻئي سان سخت مقابلو ڪيو. 1950ع کان 2000ع جي وچ ۾ ڪيترائي قتلِ عام ٿيا. بِھار ۾، ڀارت جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾، نڪسل تحريڪ ذاتي ٽڪراءَ جي صورت اختيار ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سماج جو زميندار طبقو بنيادي طور اڳتي ذاتيون ۽ ڪجھه حد تائين مٿيون پٺتي پيل ذاتيون سان لاڳاپيل ھو، جڏھن⁠تہ زمين کان محروم ماڻھو گھڻو ڪري شيڊيول ڪاسٽون ۽ ڪجھه حد تائين ٻيون پٺتي پيل ذاتيون سان لاڳاپيل ھئا. نڪسلن جي پرتشدد سرگرمين جي جواب ۾ سينا نالي ذاتي بنيادن تي خانگي فوجن/جٿن جو قيام عمل ۾ آيو. زميندارن جي ھڪ سڀ کان ڏھڪائيندڙ ذاتي فوج رنويَر سينا ھئي، جيڪا لڪسمڻپور باٺي ۾ دلتن جي قتلِ عام ۾ ملوث رھي.[71] انھن ذاتي فوجن خلاف دلتن جي جدوجھد جي اڳواڻي انڊين پيپلز فرنٽ ۽ ان جي جانشين ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا (مارڪسسٽ-ليننسٽ) لبرئيشن ڪئي، جنھن جي مٿئين قيادت وچولي ھاري ذاتين—جھڙوڪ ڪوئري ۽ يادو—جي ھٿ ۾ ھئي، جڏھن⁠تہ دلت ۽ انتھائي پٺتي پيل ذاتيون ان جي وڏي عوامي حمايتي بنياد ۽ سرگرم ڪارڪن بڻيا.[72][73]

ان دوران، 1960ع واري ڏھاڪي ۾ رياست اندر سياسي بيچيني وڌي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀارتيا نيشنل ڪانگريس جي قوت گھٽجندي وئي ۽ سميڪتا سوشلسٽ پارٽي جھڙيون پارٽيون اڀري آيون. پٺتي پيل ذاتين سان لاڳاپيل اڳواڻ پنھنجي سياسي حقن لاءِ زور ڀرڻ لڳا. مھامايا پرساد سنھا جي حڪومت کي جگديو پرساد پاران ڪيرائڻ سان رياست ۾ اڳتي ذاتين جي حمايت يافته ڀارتيا نيشنل ڪانگريس جي بالادستي جي خاتمي جو عمل تيز ٿي ويو.[74]

جاگرافي

[سنواريو]
هماليه جي دامن وارا علائقا والميڪي نگر، بِھار
۲۰۰۸ع بِھار ٻوڏ دوران ٻڏل زرعي زمين
آشرمن جو جبل، وندھيا سلسلو، ٻڌ گايا
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بِھار جي جاگرافي ۽ بِھار جي آبهوا

بِھار ڪل 94,163 چورس ڪلوميٽر (36,357 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل آھي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوسط اوچائي 173 feet (53 m) آھي. ھي اتر ۾ نيپال، ڏکڻ ۾ جھارکنڊ، اوڀر ۾ اولهه بنگال ۽ اولھ ۾ اتر پرديش سان ڳنڍيل آھي.[75] جسماني ۽ ساختي حالتن جي بنياد تي ھن جا ٽي حصا آھن: ڏاکڻي پليٽو، شيوا لک علائقو ۽ بِھار جو گنگا ميدان.[76] ان کان علاوه زرخيزي هند-گنگا ميدان جو وسيع حصو گنگا درياهه طرفان ٻن غيربرابر حصن—اتر بِھار ۽ ڏکڻ بِھار—۾ ورھايل آھي.[77]

گنگا درياهه اولھ کان اوڀر طرف وھي ٿو ۽ پنھنجي معاون دريائن سان گڏ باقاعدگيءَ سان ميدانن ۾ ٻوڏ آڻي ٿو. اتر واريون مکيه معاون دريائون گنڊڪ درياهه ۽ ڪوسي درياهه آھن، جيڪي نيپالي هماليه مان نڪرنديون آھن، ۽ بگمتي درياهه جيڪا ڪٺمنڊو ماٿري مان نڪري ٿي. ٻين معاون دريائن ۾ سون، ٻڌي گنڊڪ، چندن، اورھاني ۽ فالگو درياهه شامل آھن. بِھار ۾ ڪي ننڍا جبل پڻ آھن، جھڙوڪ راجگير ٽڪريون، ڪيمور سلسلو ۽ شيوا لک سلسلو. بِھار ۾ ٻيلي جو علائقو 6,764.14 چورس ڪلوميٽر آھي، جيڪو ان جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو 7.1 سيڪڙو آھي.[78]

بِھار مڪمل طور نيم گرم پٽيءَ ۾ واقع آھي ۽ ان جي آبهوا نمي واري نيم گرم آھي. عام طور تي گرم اونهارا ۽ ٿڌا سيارا ٿين ٿا. سالياني اوسط گرمي پد لڳ ڀڳ 26°س آھي. گھٽ برسات سبب سفر لاءِ بھترين وقت آڪٽوبر کان اپريل تائين آھي، جڏهن⁠تہ مئي کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي.[79]

ٻوٽا ۽ جهنگلي جيوت

[سنواريو]
بنگال ٽائيگر، والميڪي ٽائيگر ريزرو جو اهم جاذبو
باوھينيا اڪيوميناٽا، مقامي نالو “ڪچنار”
ڪنوَر ڍنڍ پکي پناهه گاهه، بِھار جو واحد رامسر ماڳ
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بِھار جا ٻوٽا ۽ بِھار جي جهنگلي جيوت

بِھار ۾ 6,845 چورس ڪلوميٽر (2,643 چورس ميل) قدرتي تحفظ وارو علائقو موجود آھي، جيڪو ان جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو 7.27٪ آھي.[80] سالياني برسات 1,600 ملي ميٽر کان وڌيڪ ٿيڻ سبب سال جا گھاٽا ٻيلا (شوريا روبسٽا) پيدا ٿين ٿا. ٻين اهم وڻن ۾ سيدريلا، تون، کير ۽ سيمال شامل آھن.

والميڪي قومي پارڪ لڳ ڀڳ 800 چورس ڪلوميٽر (309 چورس ميل) ٻيلي تي مشتمل آھي ۽ ملڪ جي ٽائيگر ريزروَن مان ھڪ آھي.[81] وڪرماشيلا گنگا ڊولفن پناهه گاهه، ڀاگلپور علائقي ۾، خطري هيٺ آيل ڏکڻ ايشيائي دريائي ڊولفن لاءِ مخصوص آھي.[80] ٻين جانورن ۾ چيتي، ريڇ، ڳيدر، ٻيل، چيتل ۽ هرڻ شامل آھن. ڪرڪٽ گڙهه آبشار، ڪرمنسا درياهه تي، مگرمڇن جو فطري مسڪن آھي.[82]

قدرتي وسيلا

[سنواريو]

بِھار ملڪ جي پائرائيٽ ذخيرن جو وڏو حصو رکي ٿو ۽ ڄاتل ذخيرن جو 95٪ ھتي موجود آھي.[83] مئي 2022ع ۾ جمُئي ۾ سون جي کاڻ دريافت ٿي.[84] اندازي موجب اھو ملڪ جي ڪل سون جي ذخيرن جو لڳ ڀڳ 44٪، يعني تقريباً 223 ملين ٽن، تي مشتمل آھي.[85]

آبادي

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بيهار جي آبادي, بيهار جون ٻوليون ۽ بيهار ۾ مذهب
Historical population
YearPop.±%
1901 21,243,632—    
1911 21,567,159+1.5%
1921 21,358,905−1.0%
1931 23,438,371+9.7%
1941 26,302,771+12.2%
1951 29,085,000+10.6%
1961 34,841,000+19.8%
1971 42,126,000+20.9%
1981 52,303,000+24.2%
1991 64,531,000+23.4%
2001 82,999,000+28.6%
2011 104,099,452+25.4%
2023 130,725,310+25.6%
Source: ڀارت جي مردم شماري[86][87]




2023ع ۾ بيهار ۾ مذهب[88][89]

  هندومت (82%)
  اسلام (17.70%)
  ٻيا (0.3%)

ڀارت جي 2011ع جي مردم شماري موجب بيهار ڀارت جي ٽين وڏي آبادي واري رياست هئي، جنهن جي ڪُل آبادي 104,099,452 هئي۔ اها ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آبادي واري رياست پڻ هئي، جتي في چورس ڪلوميٽر 1,106 ماڻهو رهندا هئا۔ 2020ع ۾ جنسي تناسب هر 1000 مردن تي 1090 عورتون هو۔[90] بيهار جي لڳ ڀڳ 58٪ آبادي 25 سالن کان گهٽ عمر واري هئي، جيڪا ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي۔ 2021ع ۾ بيهار جي شهري آبادي جي شرح 20٪ هئي۔[18][91] 2017ع جي رپورٽ موجب بيهار ۾ بالغن جي خواندگي جي شرح 70.9٪ هئي (مرد 79.7٪ ۽ عورتون 60.5٪)۔[90][92] 2023ع جي ذاتي سروي موجب خواندگي جي شرح وڌي 79.8٪ ٿي وئي، جيڪا 2011ع جي 61.18٪ جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ آهي۔[93] 2023ع جي سروي مطابق آبادي وڌي 130,725,310 ٿي وئي۔[87]


2011ع جي مردم شماري موجب بيهار جون ٻوليون[94]

  هندي (25.62%)
  ڀوجپوري (24.93%)
  ٻيون هندي (14.31%)
  ميٿيلي (12.58%)
  مگهي (10.90%)
  اردو (8.45%)
  سرجاپوري (1.79%)
  ٻيون (1.42%)
بيهار ۽ جهارکنڊ ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻوليون
بيهار ۽ جهارکنڊ جو تفصيلي لسانياتي نقشو

مذهب

[سنواريو]

2023ع جي مردم شماري موجب 81.99٪ آبادي هندومت تي عمل پيرا هئي، جڏهن ته 17.70٪ اسلام تي هئا۔[88] عيسائيت (0.05٪)، ٻڌ مت (0.08٪) ۽ سک مت (0.01٪) اقليتي مذهب آهن۔ بيهار جي اڪثريت آبادي هند-آريائي ٻوليون ڳالهائيندڙ نسلي گروهن سان تعلق رکي ٿي۔ 1947ع ۾ برطانوي ڀارت جي ورهاست دوران هتي پنجابي هندن جا پناهگير به آيا هئا۔[95]

ٻوليون

[سنواريو]

هندي رياست جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ ڪُل آبادي جو 25.54٪ ان کي مادري ٻولي طور ڳالهائي ٿو۔[7] 8.42٪ سان اردو 15 ضلعن ۾ ٻي سرڪاري ٻولي آهي۔[9] اڪثريت ماڻهو بيهاري ٻوليون مان ڪا هڪ ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي مردم شماري دوران گهڻو ڪري هندي جا لهجا قرار ڏنا ويا۔ اهم ٻوليون ڀوجپوري (24.86٪)، ميٿيلي (12.55٪) ۽ مگهي (10.87٪) آهن۔[96][97] انگيڪا ۽ بججيڪا پڻ نمايان ٻوليون آهن، پر مردم شماري ۾ الڳ ظاهر نه ٿيون ڪيون وڃن۔ ميٿيلي کي ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول هيٺ علائقائي ٻولي جي حيثيت حاصل آهي۔[8] ڀوجپوري، مگهي، انگيڪا ۽ بججيڪا کي به ساڳي درجي ڏيڻ لاءِ مطالبا ڪيا ويا آهن۔[98] رياست جي ڪجهه اوڀر ضلعن ۽ شهري علائقن ۾ بنگالي ۽ سرجاپوري ڳالهائيندڙ ننڍيون برادرين پڻ موجود آهن۔[94]

حڪومت ۽ انتظام

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو حڪومتِ بھار ۽ بھار ۾ انتظام

هندستان جي آئين موجب، بھار جي حڪومت جو سربراهه گورنر هوندو آهي، جنهن کي هندستان جو صدر مقرر ڪري ٿو. وزيرِاعليٰ حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، جيڪو پنهنجي ڪابينا سان گڏ اهم پاليسي فيصلا ڪندو آهي. بھار وِڌان سبھا ۾ اڪثريت رکندڙ سياسي پارٽي يا پارٽين جو اتحاد حڪومت ٺاهيندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي بيوروڪريسي جو سربراهه هوندو آهي، جنهن جي ماتحت عملدارن جي هڪ درجابندي هوندي آهي، جيڪي انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس، انڊين پوليس سروس، انڊين فاريسٽ سروس ۽ رياستي سول سروس جي مختلف شعبن مان چونڊيا ويندا آهن. عدليه جي سربراهي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس ڪندو آهي. بہار ۾ پٽنا هاءِ ڪورٽ موجود آهي، جيڪا 1916ع کان ڪم ڪري رهي آهي. حڪومت جا سمورا شعبا رياستي گاديءَ واري شهر پٽنا ۾ واقع آهن. رياست کي انتظامي طور نون ورهاستن ۽ 38 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. هر ورهاست ڪيترن ضلعن تي مشتمل هوندي آهي، جنهن جي نگراني هڪ ڊويزنل ڪمشنر ڪندو آهي، جيڪو سينيئر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جو سربراهه ڊسٽرڪٽ ميجسٽريٽ–ڪم–ڪلڪٽر هوندو آهي، جيڪو حڪومت پاران مقرر ڪيل آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي. ضلعو وڌيڪ سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي زميني آمدني جي انتظام لاءِ تحصيلن تي مشتمل هونديون آهن، جن جي سربراهي بالترتيب سب ڊويزنل ميجسٽريٽ ۽ تحصيلدار ڪندا آهن. ضلعا ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪن ۾ پڻ ورهايل هوندا آهن، جيڪي بنيادي طور ڳوٺاڻن ترقياتي انتظام لاءِ هوندا آهن.[99] ضلعي ۾ پوليس انتظام جي سربراهي سپرنٽنڊنٽ آف پوليس (ايس پي) ڪندو آهي، جيڪو حڪومت پاران مقرر ڪيل انڊين پوليس سروس جو آفيسر هوندو آهي. شهري علائقن جي حڪمراني لاءِ بھار ۾ 19 ميونسپل ڪارپوريشنون، 89 نگر پريشد (شهر ڪائونسلون) ۽ 154 نگر پنچائت (ڳوٺ-شهر ڪائونسلون) موجود آهن.[100][101][102][103][104][105][106] ڳوٺاڻن علائقن جي حڪمراني لاءِ بھار ۾ پنچايتي راج ادارا موجود آهن، جن ۾ 8,053 گرام پنچایت (ڳوٺ ڪائونسلون)، 533 پنچایت سميتي (بلاڪ سطح ڪائونسلون) ۽ 38 ضلعو پريشد (ضلعي ڪائونسلون) شامل آهن.[107]

ڊويزنون

[سنواريو]
ڊويزنن جا تفصيل
نقشو ڊويزن مرڪزي شهر ايراضي آبادي*۲۰۱۱ ضلعن جو انگ ضلعا
پاٽنا پاٽنا 16,960 ڪ م2

(6,550 اسڪوائر ميل)

 17,734,739 6 پاٽنا
نالندا
ڀوجپور
روهتاس
بڪسر
ڪيمور
مگڌ گيا 12,345 ڪ م2

(4,766 اسڪوائر ميل)

 10,931,018 5 گايا
نواڊا
اورنگ آباد
جهان آباد
اروال
ترهوت مظفرپور 17,147 ڪ م2

(6,620 اسڪوائر ميل)

 21,356,045 6 اولهه چمپارن
اوڀر چمپارن
مظفرپور
سيتامڙهي
شيواهر
وائِشالي
سارن ڇپرا 6,893 ڪ م2

(2,661 اسڪوائر ميل)

 10,819,311 3 سارن
سيوان
گوپالگنج
درڀانگا درڀانگا 8,684 ڪ م2

(3,353 اسڪوائر ميل)

 15,652,799 3 درڀانگا
مڌوبني[108][109]
سماستيپور
ڪوسي ساهرسه 5,899 ڪ م2

(2,277 اسڪوائر ميل)

 6,120,117 3 ساهرسه
مڌيپورا
سپاول
پورنيا پورنيا 10,009 ڪ م2

(3,864 اسڪوائر ميل)

 10,838,525 4 پورنيا
ڪٽيهر
اراريا
ڪشن گنج
ڀاگلپور ڀاگلپور 5,589 ڪ م2

(2,158 اسڪوائر ميل)

 5,061,565 2 ڀاگلپور
بانڪا
مونگير مونگير 9,862 ڪ م2

(3,807 اسڪوائر ميل)

 6,120,117 6 مونگير
جاموئي
کڳاريا
لکيسرائي
بيگوسرائي
شيخپوره
نوٽ

* آبادي جا انگ اکر ضلعن جي آبادي کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.[110]


بھار جون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر، جيڪي ميونسپل ڪارپوريشن جي انتظام هيٺ آهن[111]
درجو شھر آبادي (2011) درجو شھر آبادي (2011)
1 پٽنا 1,684,222 11 بيگوسرائي 252,008
2 گايا 474,093 12 ڪاٽيھار 240,838
3 ڀاگلپور 400,146 13 بيتياه 237,254
4 مظفرپور 354,462 14 موتيھاري 221,646
5 پورنيه 310,738 15 سھارسا 216,491
6 بيھار شريف 297,268 16 مونگير 213,303
7 درڀنگه 296,039 17 ڇپرا 202,353
8 ساسارام 264,709 18 سيتامڙهي 167,818
9 آره 261,430 19 مڌوبني 164,156
10 سمستيپور 253,136


سياست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بهار جي سياست
نتيش ڪمار (کاٻي پاسي) لالو پرساد يادَو (ساڄي پاسي) سان گڏ، اڳوڻي وزيراعظم منموهن سنگهه (وچ ۾) سان بيهار ۾ ٻوڏ متاثره علائقن ۾ امدادي ڪاررواين بابت ڳالهه ٻولهه ڪندي.

بهار جي سياست ذات تي ٻڌل رهي آهي، خاص طور تي ڀارت جي آزادي کان پوءِ. بيهار ۾ سياسي موجودگي ۽ اثر رکندڙ اهم ذاتين ۾ يادو، ڪويري، ڪرمي، راجپوت، ڀوميهار ۽ برهمڻ شامل آهن. 1990 کان اڳ، سياست تي اعليٰ ذاتيون حاوي هيون، جن ۾ برهمڻ، راجپوت، ڀوميهار ۽ ڪائسته شامل هئا. ٻيون پٺتي پيل ذاتيون حڪومت ۾ صرف علامتي نمائندگي حاصل ڪري سگهيون. اعليٰ ذاتين جي هن وڌايل نمائندگي جو سبب ڀارتي قومي ڪانگريس ۾ سندن بالادستي هئي، جيڪا آزادي کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا رياست جي سياست تي ڇانيل رهي. سياسي سائنسدان سنجي ڪمار موجب: ”1990 کان اڳ واري دور ۾، رياستي حڪومت ۾ پنهنجي بالادست ڪردار جي ذريعي، اعليٰ ذاتين ڄاڻي واڻي ’زمين سڌارن‘ کي ڪمزور ڪيو، جيڪي پٺتي پيل ذاتين ۽ شيڊولڊ ذاتين لاءِ فائدي مند ٿي سگهن پيا.“ مٿيون پٺتي پيل ذاتيون پنهنجي سياسي نمائندگي وڌائڻ لاءِ لوڪ دل ۽ پوءِ جنتا دل جهڙين پارٽين تي ڀاڙينديون رهيون. 1989–90ع ۾ وي پي سنگهه جي حڪومت پاران منڊل ڪميشن جون سفارشون لاڳو ڪيون ويون، جن تحت سرڪاري نوڪرين ۽ تعليمي ادارن ۾ ٻيون پٺتي پيل ذاتيون لاءِ 27 سيڪڙو ڪوٽا مقرر ڪئي وئي. هن قدم کين ڀارتيه جنتا پارٽي جي ”مذهب تي ٻڌل سياست“ جي خلاف متحرڪ ڪيو، جنهن کي اعليٰ ذاتين جي حمايت حاصل هئي. لالو پرساد يادَو ۽ نتيش ڪمار جهڙن اڳواڻن هن تحريڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، ۽ 1990 تائين ڪويري، ڪرمي ۽ يادو نيون سياسي اشرافيه بڻجي ويون.[112] تاريخي طور تي، ڪشوها، ڪرمي ۽ يادو تي ٻڌل ذاتي ٽرائيڪا پڻ بيهار ۾ اعليٰ ذاتين خلاف تحريڪ جي اڳواڻي ڪئي، جنهن انهن کي رياست جي سياست ۾ نمايان حيثيت ڏني.[113] پٺتي پيل ذاتين جي هن اتحاد جو موڙ 1995 بيهار قانون ساز اسيمبلي چونڊ ۾ آيو، جڏهن غالب او بي سي ذاتيون ٻن مخالف سياسي ڪئمپن ۾ ورهائجي ويون. هڪ ڌڙو جنتا دل هيٺ يادون جي اڳواڻي ۾ هو، جڏهن ته ٻيو ڌڙو سماتا پارٽي هيٺ ڪويري ۽ ڪرمي ذاتين تي ٻڌل هو. سنجي ڪمار موجب، هي چونڊ اها هئي جنهن ۾ ذاتي ورهاست اعليٰ ۽ پٺتي پيل ذاتين وچ ۾ نه، پر پٺتي پيل ذاتين جي ٻن گروهن وچ ۾ واضح ٿي. ان چونڊ کان پوءِ اعليٰ ذاتين پاڻ کي بيهار جي چونڊ سياست ۾ مڪمل طور تي حاشيي تي محسوس ڪيو ۽ پوءِ سندن ڪردار گهڻو حد تائين ختم ٿي ويو.[114] 2004ع ۾، رسالي دي ايڪانومسٽ لکيو ته ”بهار ڀارت جي بدترين حالتن جي علامت بڻجي ويو آهي، جتي وسيع غربت، مافيا سان ڳنڍيل بدعنوان سياستدان ۽ ذاتي جڪڙيل سماجي ڍانچو موجود آهي.“[115] 2005ع ۾ عالمي بئنڪ جو خيال هو ته رياست کي درپيش مسئلا ”انتہائی سنگين“ آهن، ڇاڪاڻ ته ”مسلسل غربت، پيچيده سماجي ڍانچو، ناڪافي ڍانچو ۽ ڪمزور حڪمراني“ موجود آهي.[116] بمطابق

2023،


بهار ۾ ٻه وڏا سياسي اتحاد آهن: قومي جمهوري اتحاد، جنهن ۾ ڀارتيه جنتا پارٽي ۽ راشٽريا لوڪ جن شڪتي پارٽي شامل آهن؛ ۽ متحده ترقي پسند اتحاد، جنهن ۾ راشٽريا جنتا دل، هندستاني عوام مورچا، راشٽريا لوڪ سمتا پارٽي، جنتا دل (يونائيٽيڊ) ۽ ڀارتي قومي ڪانگريس شامل آهن. ان کان علاوه ٻيون به ڪيتريون سياسي تنظيمون آهن. ڀارتي ڪميونسٽ پارٽي هڪ وقت بهار ۾ مضبوط هئي، جيڪا هاڻي ڪمزور ٿي چڪي آهي.[117] ڀارتي ڪميونسٽ پارٽي (مارڪسسٽ) ۽ آل انڊيا فارورڊ بلاڪ پڻ محدود موجودگي رکن ٿا.[118]

نتيش ڪمار 2005 کان 2020ع تائين ڪل 13 سال بهار جو وزيراعليٰ رهيو. اڳين حڪومتن جي ابتڙ، جيڪي ذات ۽ مذهب جي ورهاست تي زور ڏينديون هيون، سندس سياسي پروگرام معاشي ترقي، ڏوهن ۽ بدعنواني ۾ گهٽتائي ۽ سماجي برابري تي ٻڌل هو. 2010ع کان پوءِ حڪومت بدعنوان عملدارن جون ملڪيتون ضبط ڪري انهن کي اسڪولن ۾ تبديل ڪيو.[119] حڪومت ڏوهن جي خاتمي لاءِ خاص عدالتن جو قانون پڻ متعارف ڪرايو.[120] جمعي جي نماز لاءِ مسلمان ملازمن کي ٻه ڪلاڪ وقفو پڻ ڏنو ويو، جيئن غيرحاضري گهٽائي سگهجي.[121] مارچ 2016ع کان رياست ۾ شراب جي وڪري ۽ استعمال تي پابندي لاڳو ڪئي وئي،[122] جنهن سان سياحت ۾ گهٽتائي[123] ۽ منشيات جي استعمال ۾ اضافو ڏٺو ويو.[124]

عوامي صحت

[سنواريو]
نتيش ڪمار، سمرت چوڌري، جي. پي. نڊا، منگل پانڊي ۽ قومي جمهوري اتحاد جا ٻيا اڳواڻ سيپٽمبر 2024ع ۾ ₹850 ڪروڙ ماليت وارن صحت منصوبن جو افتتاح ڪندي.
₹188 ڪروڙ ماليت جي اکين جي علاج جي سهولت ۽ اسپتال، جيڪا نتيش ڪمار جي نائين دورِ وزارتِ اعليٰ دوران قائم ڪئي وئي.

بيهار عام طور تي ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ صحت جي نتيجن ۾ ڪمزور درجي تي اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي مناسب صحت جون سهولتون موجود ناهن.[125][126] جيتوڻيڪ قومي صحت مشن، ڪلينڪل اسٽيبلشمينٽس (رجسٽريشن ۽ ضابطن) ايڪٽ 2010ع، ۽ بااختيار ايڪشن گروپ (اي. اي. جي.) جي قيام[127] ذريعي صحت خدمتن جي توسيع ۽ بهتري لاءِ وفاقي فنڊ مهيا ڪيا وڃن ٿا، پر بيهار انهن فنڊن کي مڪمل طور تي استعمال ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.[125][126] تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته بهار ۾ عوام کي صحت جون خدمتون مهيا ڪرڻ لاءِ خانگي اسپتالن تي وڏو دارومدار ڪيو وڃي ٿو، جتي خانگي ۽ سرڪاري خرچن جو تناسب ڀارت جي ٻين رياستن مان ٻئي نمبر تي وڌيڪ آهي ۽ بدعنواني جي سطح به تمام اوچي آهي.[125] اهي عنصر صحت خدمتن جي سست فراهمي ۽ انتهائي مهانگن علاج خرچن سان لاڳاپيل آهن.[128][129][130][131] بهار ۾ صحت بابت رپورٽنگ ۾ تسلسل ۽ شفافيت جي کوٽ آهي، جيڪا ڪلينڪل اسٽيبلشمينٽس ايڪٽ 2010ع تحت لازمي آهي. نتيجي طور حڪومت پاليسي تبديلي ۽ اسپتالن جي ڪارڪردگي بابت ثبوتن تي ٻڌل نتيجا ڪڍڻ کان قاصر رهي ٿي، جنهن سبب غلط خرچ ۽ غيرمستحڪم ڀرتين جا رجحان پيدا ٿين ٿا. بهار کي جڏهن ڪيرالا سان ڀيٽيو وڃي ٿو ته هر اسپتال ۾ صحت ماهرن (رجسٽرڊ نرسون، معاون نرسون، ڊاڪٽر ۽ صحت نگران) جو انگ نمايان طور گهٽ آهي، ۽ وقت سان گڏ اهو انگ لڳ ڀڳ ساڳيو رهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڪيرالا ۾ اهو مسلسل وڌي رهيو آهي.[132] صحت واري وزارت جي انگن اکرن موجب سڀ کان وڏي کوٽ ڊاڪٽرن ۽ ماهرن جي آهي، جيڪا 75٪ تائين پهچي ٿي.[125] قومي آبادي-سهولت معيارن موجب بهار وٽ صرف 50٪ ذيلي صحت مرڪز، 60٪ بنيادي صحت مرڪز، ۽ رڳو 9٪ ڪميونٽي صحت مرڪز موجود آهن. 2008ع کان 2015ع جي وچ ۾ بهار ۾ سرڪاري اسپتالن جي بسترن جو انگ گهٽجي ويو.[132] رياست جي وڏي آباديءَ جي گهاٽائي کي نظر ۾ رکندي، بهار صحت عملي جي گهربل تعداد کان تمام گهڻو پوئتي آهي.[133][132] انهن گهٽتاين جي باوجود، بهار ۾ عورتن جي صحت عملي ۾ تدريجي بهتري[125]، مجموعي فوتگي جي شرح، ۽ ٻارن، نون ڄاولن ۽ مائرن جي موت جي شرحن ۾ به آهستي آهستي سڌارو ڏٺو ويو آهي.[125]

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بهار جي معيشت ۽ بهار اقتصادي سروي
مجموعي رياستي گهريلو پيداوار
ساللکين رپين ۾[134]
1980
₹73,530
1985
₹142,950
1990
₹264,290
1995
₹244,830
2000
₹469,430
2005
₹710,060[135]
2010
₹2,042,890
2015
₹3,694,690
2020
₹6,857,970
2025
₹1,0972,640
لنگڙو انب جو ھڪ باغ، جيڪو شِونارائڻپور، ڀاگلپور، بهار ۾ آھي
بهار ڀارت جي سالياني ليچي پيداوار جو 71٪ حصو مهيا ڪري ٿو.[136]
بهار دنيا جي 90٪ مکانا (Euryale ferox) جا ٻج پيدا ڪري ٿو، جن کي فوڪس نٽس به چيو وڃي ٿو. ھي رياست دنيا ۾ ھنن ٻجن جي سڀ کان وڏي پيدا ڪندڙ آھي.

مالياتي سال (ايف. وائي.) 2024- لاءِ بهار جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (جي. ايس. ڊي. پي.) لڳ ڀڳ ₹9,765.67 ارب هئي. شعبي وار جوڙجڪ موجب، 19.9٪ زراعت، 21.5٪ صنعت ۽ 58.6٪ خدمتون آهن.[137][138] بهار جي. ايس. ڊي. پي. جي لحاظ کان تيزيءَ سان وڌندڙ رياستي معيشتن مان ھڪ آھي، جتي ايف. وائي. 2024-25 ۾ واڌ جي شرح 13.5٪ رهي.[139] ٻارھين پنج سالا منصوبو (2012–2017) دوران بهار جي معيشت لاءِ سالياني گڏيل واڌ (سي. اي. جي. آر.) 13.4٪ جو اندازو لڳايو ويو هو. بهار ۾ في ماڻھو خالص رياستي گهريلو پيداوار (اين. ايس. ڊي. پي.) ۾ پڻ مضبوط واڌ ڏٺي وئي. موجوده قيمتن تي، في ماڻھو اين. ايس. ڊي. پي. 2004–2005 کان 2014–15 تائين 12.91٪ جي سي. اي. جي. آر. سان وڌي.[140] رياست جي في ماڻھو آمدني ايف. وائي. 2014–15 ۾ 40.6٪ وڌي وئي.[141] 2007ع تائين رياست جو قرض جي. ڊي. پي. جو 77٪ اندازو ڪيو ويو.[142]

زراعت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بهار ۾ زراعت

ڀارت جي رياستن مان بيهار ڀاڄين جو چوٿون وڏو پيدا ڪندڙ ۽ ميون جو اٺون وڏو پيدا ڪندڙ آهي. رياست جي آبادي جو لڳ ڀڳ 80٪ زراعت ۾ روزگار حاصل ڪري ٿو، جيڪو قومي اوسط کان وڌيڪ آهي.[140] اهم زرعي پيداوارن ۾ ليچي، امرود، آم، انناس، بينگن، ڀينڊي، ڦول گوبي، بند گوبي، چانور، ڪڻڪ، ڪمند ۽ سورج مُکي شامل آهن. سٺي زمين ۽ موافق موسم زراعت لاءِ فائديمند آهن، پر ٻوڏون ۽ مٽي جي ڪٽائي هن کي نقصان پهچائي سگهن ٿيون.[143] رياست جي ڏاکڻين حصن ۾ سالياني ڏڪار پوي ٿو، جنهن سبب ڌان جهڙا فصل متاثر ٿين ٿا.[144]

صنعت

[سنواريو]
بهار جو وزيراعليٰ نتيش ڪمار، بيلا ۾ قائم چمڙي جي ڪارخاني جو دورو ڪندي، مظفرپور ۾، جيڪو سندس دور ۾ قائم ٿيو.
وزيراعليٰ نتيش ڪمار 3 آگسٽ 2024ع تي وارساليگنج ۾ امبوجا سيمنٽ پرائيويٽ لميٽيڊ جي سيمنٽ گرائنڊنگ يونٽ جو افتتاح ڪيو.

رياست جي صنعتي ترقي کي بهار انڊسٽريل ايريا ڊولپمينٽ اٿارٽي جي سهڪار سان اڳتي وڌايو وڃي ٿو.

بيگوسرائي ۾ باراوني ريفائنري، اين. ٽي. پي. سي.، باراوني (بي. ٽي. پي. ايس.)، باراوني فرٽيلائزر پلانٽ (ايچ. يو. آر. ايل. باراوني)، سودھا ڊيري پلانٽ، پيپسي بوٽلنگ پلانٽ جهڙا ادارا موجود آهن.

حاجيپور، مظفرپور، دالميانگر، مونگير، جمالپور ۽ باراوني بيهار جا اهم صنعتي شهر آهن.[145][146] گاديءَ جو شهر پٽنه في ماڻھو آمدني جي ماپ موجب ڀارت جي بهتر حال شهرن مان هڪ آهي.سانچو:Relevance inline[147] حاجيپور کي خانگي صنعتن جي موجودگي سبب پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪامپيٽنِس ايڪسپورٽس، جنهن کي 2024ع ۾ عالمي سڃاڻپ ملي جڏهن رپورٽ آئي ته اها ڪيترن يورپي ملڪن جي گهرج پوري ڪري رهي آهي. 2024ع ۾ رپورٽ ٿيو ته حاجيپور يورپي ڪمپنين لاءِ ڊزائنر جوتن جو برآمد ڪندڙ بڻجي ويو. ان کان سواءِ هن يوڪرين مهم دوران روسي فوج لاءِ پڻ جوتا برآمد ڪيا.[148] مالي وزارت وڏن صنعتي گروپن جهڙوڪ رِلاينس انڊسٽريز لاءِ سيڙپڪاري جا موقعا پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ننڍين صنعتن جي واڌ، آءِ. ٽي. ڍانچي ۾ سڌارن، پٽنه، درڀنگه ۽ ڀاگلپور ۾ سافٽ ويئر پارڪ قائم ڪرڻ[149] ۽ پوروَانچل سرحد کان بيهار وسيلي جھارکھنڊ تائين ايڪسپريس وي مڪمل ٿيڻ جهڙا قدم پڻ شامل آهن. آگسٽ 2008ع ۾ پٽنه ۾ رجسٽرڊ ھڪ ڪمپني سيڪيورٽي اينڊ انٽيليجنس سروسز[150] آمريڪي گروپ يونائيٽيڊ ٽيڪنالاجيز ڪارپوريشن (يو. ٽي. سي.) جي آسٽريليا واري گارڊ ۽ موبائل پيٽرول سروسز واري ڪاروبار کي سنڀالي ورتو. هي ادارو بيهار ۾ رجسٽرڊ ۽ ٽيڪس ادا ڪندڙ آهي.[151]سانچو:Relevance inline شراب بندي کان اڳ، بيهار ڪيترين پيداوار يونٽن سبب بريوري مرڪز طور سامهون آيو.[152] آگسٽ 2018ع ۾ يونائيٽيڊ برويريز لميٽيڊ اعلان ڪيو ته اها بيهار ۾ پنهنجي اڳوڻي بند بريوري ۾ غير الڪوحل بئير جي پيداوار شروع ڪندي.[153][154]

شروعاتي ڪاروبار

[سنواريو]

بيهار شروعاتي ڪاروبار پاليسي 2022–2027 جو مقصد بهار کي شروعاتي ڪاروبارن ۽ ڪاروباري ماڻهن لاءِ پسنديده هنڌ بڻائڻ آهي، جنهن ۾ مقامي نوجوانن کي شامل ڪري گڏيل واڌ کي هٿي ڏيڻ شامل آهي.[155][156] هي پاليسي مختلف سهولتون ڏئي ٿي، جن ۾ بنا سود ٻج فنڊنگ ₹10 لک تائين،[157] ٽيڪس ۾ ڇوٽ ۽ انڪيوبِيشن مرڪزن تائين رسائي شامل آهن. حڪومت شروعاتي ڪاروبار بيهار فنڊ ٽرسٽ (ايس. بي. ايف. ٽي.)[158] قائم ڪيو آهي، جنهن جو ابتدائي سرمايو ₹500 ڪروڙ آهي[159] ته جيئن شروعاتي ڪاروبارن کي وينچر ڪيپيٽل مهيا ڪري سگهجي. اهم شعبن ۾ زرعي ٽيڪنالاجي، صحت، تعليم ٽيڪنالاجي ۽ اي-ڪامرس شامل آهن. مهارتن جي ترقي، رهنمائي ۽ ڪاروبار ڪرڻ ۾ آساني تي ڌيان سان، بيهار آهستي آهستي شروعاتي ڪاروبارن جو اڀرندڙ مرڪز بڻجي رهيو آهي، جيڪو معاشي واڌ ۽ روزگار ٻنهي کي وڌائي رهيو آهي.

آمدني جي ورڇ

[سنواريو]

آمدني جي لحاظ کان، پٽنه، بيگوسرائي، ڀاگلپور ۽ مونگير رياست جي 38 ضلعن مان مٿي رهيا، جتي ايف. وائي. 2022-23 ۾ في ماڻھو مجموعي ضلعي گهريلو پيداوار INR2,15,049، INR84,279، ₹80,471، INR79,272 رڪارڊ ٿي.[147]

بهار جي وڏن ضلعن جي في ماڻھو آمدني (ايف. وائي. 2022-23)
ضلعو في ماڻھو جي. ڊي. ڊي. پي.
پٽنه INR2,15,049
بيگوسرائي INR84,279
ڀاگلپور INR80,471
مونگير INR79,272

بهار ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ في ماڻھو آمدني ۾ تمام هيٺ درجي تي اچي ٿو. پٽنه جي في ماڻھو آمدني 1.85L آهي، جيڪا ٻين شهرن جهڙوڪ گروگرام (INR7.41L)، نوئڊا (INR6.13)، بينگالورو (INR6.21L)، حيدرآباد (INR6.58L) ۽ ممبئي (INR6.43) کان گهڻي گهٽ آهي.

سماجي گروهن ۾ آمدني جو تفاوت

[سنواريو]

روميلا سين، ڪولمبيا يونيورسٽي ۾ ليڪچرار،[160] آزادي کان پوءِ واري دور ۾ بيهار ۾ موجود اڻبرابري ۽ پٺتي پيل هجڻ کي زمين سڌارن جي عملدرآمد خلاف ”دير ڪرائڻ واري حڪمتِ عملي“ ۽ اعليٰ ذاتين جي زميندارن طرفان مائٽي جي لاڳاپن جي استعمال سان جوڙي ٿي، جيڪي زمين سڌارن جي پاليسين بابت رڪاوٽ وڌائيندڙ رويو رکن ٿا.[161] اعليٰ ذاتين نه رڳو انتظاميا تي بالادستي قائم ڪئي، پر آزادي کان پوءِ واري دور ۾ سياست تي به سندن غلبو رهيو؛ انهن غريبن لاءِ رکيل لڳ ڀڳ 9000 ايڪڙ زمين جي ورڇ روڪڻ لاءِ پنهنجا ذاتي لاڳاپا استعمال ڪيا. ڇاڪاڻ⁠تہ زميندار به گهڻو ڪري اعليٰ ذاتين مان هئا، ۽ آزادي کان پوءِ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ سياستدان ۽ عملدار به ساڳئي زمينداراڻين اعليٰ ذاتين مان هئا، تنهنڪري زميندار 1952ع جي زمينداري خاتمي واري قانون جي لاڳو ٿيڻ دوران پڻ وڏي زمينداريون پاڻ وٽ رکڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.[162]

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بهار جي ثقافت

نقاشي

[سنواريو]
بهار ۾ نقاشي
کاٻي : مڌوبني نقاشي، ساڄي : پٽنه قلم
ٽڪولي نقاشي ۽ منجوشا نقاشي بيهار ۾ نقاشي جون ٻيون ٻه صورتون آهن
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بيهار ۾ نقاشي
ڪٿڪ جو ڪلاسيڪي ناچ، ڀوجپور علائقي مان

بهار ۾ نقاشي جا ڪيترائي روايتي انداز رائج آهن. انهن مان هڪ ميٿلا نقاشي آهي، جيڪو بيهار جي ميٿلا علائقي ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي. روايتي طور هيءَ صورت گهڻو ڪري عورتون ڪنديون هيون، ۽ اهو فن نسل در نسل منتقل ٿيندو رهيو. عام طور نقاشي ميلن، مذهبي تقريبن، ڄمڻ، شادي ۽ ٻين ثقافتي موقعن تي ڀتين تي ڪئي ويندي هئي.[163] روايتي طور اهو مٽي جي جھوپن جي پلستر ٿيل ڀتين تي ڪيو ويندو هو، ۽ هاڻي ڪپڙي، هٿ سان ٺهيل ڪاغذ ۽ ڪئنواس تي به ڪيو وڃي ٿو. مشهور ميٿلا نقاشن ۾ سميت ڀارتي ديال، مهاسندري ديوي، مرحومه گنگا ديوي ۽ سيتا ديوي شامل آهن.

ميٿلا نقاشي کي مڌوبني فن به چيو ويندو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري انسانن ۽ سندن فطرت سان لاڳاپي کي ڏيکاريو ويندو آهي. عام منظرن ۾ ديوتا، قديم رزميه ڪٿائن مان سراسوتي، آسماني شيون، ۽ مذهبي ٻوٽا جهڙوڪ تلسي، ۽ راڄ درٻار ۽ سماجي واقعن جا منظر شامل هوندا آهن. عام طور تي ڪا به جاءِ خالي نه ڇڏي ويندي آهي.[163]

ڀوجپوري نقاشي هڪ لوڪ نقاشيءَ جو انداز آهي، جيڪو بهار جي ڀوجپوري علائقو ۾ هزارين سال اڳ به ترقي ڪندو رهيو. هي انداز ڀت تي نقاشيءَ جي هڪ صورت آهي، جيڪا خاص طور مندرن جي ڀتين تي يا نون شادي شده جوڙن جي ڪمرن جي ڀتين تي ڪئي ويندي آهي، ۽ ان جا بنيادي نقش شِو ڀڳوان ۽ پاروتي ديوي سان لاڳاپيل هوندا آهن. جيتوڻيڪ جديد دور ۾ فطري شين، ڳوٺاڻن جي زندگي ۽ سندن جدوجهد جا منظر پڻ ڏيکاريا وڃن ٿا، جيئن اهو انداز عام ماڻهن ۾ وڌيڪ قبوليت ماڻي ۽ حقيقت جي ويجهو اچي.[164]

پٽنه نقاشي اسڪول (پٽنه ڪلم)، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ”ڪمپني نقاشي“ به چيو ويندو آهي، بيهار ۾ 18هين صديءَ جي شروعات کان 20هين صديءَ جي وچ تائين ڦليو ڦتو. اهو مغل ننڍي تصويري (ميني ايچر) نقاشي اسڪول جو هڪ شاخي روپ هو. جيڪي هن فن کي اختيار ڪندا هئا، سي مغل نقاشي سان لاڳاپيل هندو ڪاريگرن جا اولاد هئا. مغل بادشاهه اورنگزيب جي ظلم جي ڪري، اهي ڪاريگر مرشدآباد وسيلي 18هين صديءَ جي پڇاڙي ۾ پٽنه ۾ اچي پناهه وٺڻ لڳا. سندن فن ۾ مغل نقاشن جون خاصيتون موجود هيون، پر موضوعن کي درٻاري منظرن کان وڌائي بازار جا منظر، روزمرهه زندگي ۽ رسمن تائين آندو ويو. اهي ڪاغذ ۽ ميڪا تي واٽر ڪلر رنگ استعمال ڪندا هئا. هن نقاشي اسڪول مان ئي شري رادها موهن جي اڳواڻي هيٺ پٽنه آرٽ اسڪول قائم ٿيڻ جي بنياد پيو. هي ادارو بيهار ۾ نفيس فنون جو اهم مرڪز آهي.

پرفارمنگ آرٽس

[سنواريو]

بهار اهڙا موسيقار پيدا ڪيا آهن جهڙوڪ ڀارت رتنا ۽ استاد بسم الله خان، ۽ ڌروپد جا ڳائڻا جهڙوڪ مالڪ ( دربھنگه گھرانو ) ۽ مشرا ( بيتياه گھرانو]] )، ۽ شاعر جهڙوڪ ودياپتي ٺاڪر، جن ميٿلي موسيقي جي صنف ۾ وڏو حصو وڌو. بهار جي ڪلاسيڪي موسيقي هندوستاني ڪلاسيڪي موسيقي جي هڪ صورت آهي.[حوالو گهربل]

گيا ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو ٻيو مرڪز آهي، خاص طور تي ٽپا ۽ ٺمري جي قسمن لاءِ. پنڊت گووردھن مشرا—رام پرساد مشرا جو پٽ، جيڪو پاڻ به باڪمال ڳائڻو هو—ڀارت ۾ ٽپا ڳائڻ جو شايد سڀ کان وڏو زندهه نمائندو آهي، جيئن پدم شري گجندر نارائن سنگهه، بيهار جي سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي جو باني سيڪريٽري، بيان ڪري ٿو.[حوالو گهربل]

گجندر نارائن سنگهه پنهنجي يادگيرين ۾ لکي ٿو ته چمپانگر، بنيلي پڻ ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو اهم مرڪز هو. چمپانگر جو راجڪمار شيامانند سنها (بنيلي رياست) موسيقيءَ جو وڏو سرپرست هو ۽ پنهنجي وقت ۾ بيهار جي ڪلاسيڪي ڳائڻ جي دنيا ۾ مشهور شخصيت سمجهيو ويندو هو.[165] سنگهه پنهنجي هڪ ٻي ڪتاب ۾ ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقي بابت لکي ٿو ته ”بنيلي جا ڪمار شيامانند سنگهه کي ڳائڻ ۾ اهڙي مهارت هئي جو ڪيترن وڏن ڳائڻن، جن ۾ ڪيسر بائي ڪيرڪر به شامل آهي، سندس صلاحيت مڃي. ڪمار صاحب جون بندشون ٻڌي، پنڊت جسراج جون اکيون ڀرجي آيون ۽ هن افسوس ظاهر ڪيو ته کيس پاڻ وٽ اهڙي صلاحيت نه هئي.“[166][167] 19هين صديءَ دوران ڪيترائي بهاري ٺيڪيدارانه مزدور طور ويسٽ انڊيز، فجي ۽ ماريشس لڏي ويا. ان عرصي ۾ ڏک ڀريا ناٽڪ ۽ گيت، جيڪي برها سڏبا هئا، ڀوجپور علائقي ۾ مشهور ٿيا، ۽ ڀوجپوري برها جي نالي سان سڃاتل رهيا. هن موضوع تي ٻڌل ناٽڪ اڄ به پٽنه جي ٿيٽرن ۾ مقبول آهن.[168][better source needed]

سينيما

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بهار جي سينيما

بيهار ۾ مضبوط ڀوجپوري ٻوليءَ جي فلم انڊسٽري موجود آهي. ان کان سواءِ مگاڌي ۽ ميٿلي ٻولين ۾ فلمن جي ننڍي پيماني تي پيداوار به ٿئي ٿي. ڀوجپوري گفتگو سان پهرين فلم گنگا جمنا 1961ع ۾ رليز ٿي.[169] پهرين مگاڌي فلم ڀئيا 1961ع ۾ رليز ٿي.[170] پهرين ميٿلي فلم ڪنيادان 1965ع ۾ رليز ٿي.[171] ميٿلي فلم ميٿلا مکانه 2016ع ۾ بهترين ميٿلي فلم لاءِ قومي فلم ايوارڊ ماڻي.[172] ڀوجپوري ۾ مڪمل فلمن جي تاريخ 1962ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن مقبول فلم گنگا مئيا توهي پيارِي چڙهائبو (“ماءُ گنگا، مان توکي پيلو ساڙهو چڙهائيندس”) رليز ٿي، جنهن جي هدايت ڪنڊن ڪمار ڪئي.[173] 1963ع جي لاگي نهين ڇُٽي رام ڀوجپوري جي سڀ کان وڏي هٽ فلمن مان هڪ هئي، ۽ ڀارت جي اوڀر ۽ اتر علائقن ۾ مغلِ اعظم کان به وڌيڪ حاضري حاصل ڪئي. باليووڊ جي نڊييا ڪي پار پڻ ڀوجپوري ٻوليءَ جي مشهور فلم آهي. بديشيا (“پرديسي”، 1963ع، هدايت: ايس. اين. تريپاٺي) ۽ گنگا (“گنگا”، 1965ع، هدايت: ڪنڊن ڪمار) منافعي بخش ۽ مقبول رهيون، پر عام طور 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڀوجپوري فلمن جي پيداوار گهڻي نه هئي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ايتريون ڀوجپوري فلمون ٺهيون جو هڪ مستقل صنعت قائم ٿي سگهي. Mai (“امڙ”، 1989ع، هدايت: راجڪمار شرما) ۽ Hamar Bhauji (“منهنجي ڀاءُ جي زال”، 1983ع، هدايت: ڪلپتارو) جهڙيون فلمون باڪس آفيس تي ڪامياب رهيون. پر 1990ع واري ڏهاڪي ۾ هي رجحان ڪمزور ٿي ويو.[174] 2001ع ۾ ڀوجپوري فلمون Saiyyan Hamar (“منهنجو محبوب”، هدايت: موهن پرساد) سان ٻيهر مقبول ٿيون، جنهن اداڪار روي ڪشن کي نمايان مقام تي پهچايو.[175] ان کان پوءِ ڪيترين ئي تجارتي طور ڪامياب فلمن جنم ورتو، جن ۾ Panditji Batai Na Biyah Kab Hoi (“پنڊت، ٻڌاءِ شادي ڪڏهن ٿيندي؟”، 2005ع) ۽ Sasura Bada Paisa Wala (“سُسر وڏو پئسا وارو”، 2005ع) شامل آهن. اهي فلمون ان وقت اتر پرديش ۽ بيهار ۾ مکيه ڌارا باليووڊ فلمن کان به بهتر ڪاروبار ڪنديون رهيون، ۽ ٻئي فلمون انتهائي گهٽ بجيٽ تي ٺهيل هيون.[176] Sasura Bada Paisa Wala هن کان اڳ لوڪ ڳائڻو طور مشهور منوج تيواري کي به وڏي ناظرين تائين متعارف ڪرايو. روي ڪشن ۽ منوج تيواري جي فلمن جي ڪاميابي سان ڀوجپوري سينيما ۾ نئون جاڳ آيو، ۽ صنعت هڪ انعامي تقريب[177] ۽ واپاري رسالو Bhojpuri City جاري ڪرڻ لڳي.[178] صنعت هر سال سئو کان وڌيڪ فلمون ٺاهي ٿي.[حوالو گهربل] 2019ع ۾ ميٿلي فلم ميٿلا مکانه 63هين قومي فلم ايوارڊ ۾ بهترين ميٿلي فلم قرار ڏني وئي.[179]

عوامي ميڊيا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بهار ۾ ميڊيا

بھار بنڌو بهار جو پهريون هندي اخبار هو. اهو 1872ع ۾ مدن موهن ڀٽا شروع ڪيو، جيڪو هڪ مرهاٽي برهمڻ هو ۽ بيهار شريف ۾ اچي آباد ٿيو.[180] هندي صحافت اڪثر ناڪام رهي[181] جيستائين اها رياست جي سرڪاري ٻولي نه بڻجي. 1880ع ۾ بيهار جي عدالتن ۾ هندي لاڳو ڪئي وئي.[180][182] اردو صحافت ۽ شاعريءَ جي بهار ۾ ڊگهي تاريخ آهي، ۽ ڪيترائي شاعر جهڙوڪ شاد عظيم آبادي، ڪيف عظيم آبادي، ڪليم عاجز ۽ بسمل عظيم آبادي هتي سان لاڳاپيل رهيا. بيهار مان ڪيترائي اردو روزانا اخبارون ڇپجن ٿيون، جهڙوڪ قومي تنظيم ۽ سھارا، ۽ ماهوار وائس آف بھار .[183] 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيتريون نمايان نيون اشاعتون ظاهر ٿيون. 1901ع ۾ پٽنه مان ڀارت رتنا نالي ماهوار رسالو شروع ٿيو. ان کان پوءِ ڪساھتريا ھتائشي، آرياورتا فرام Dinapure، اديوگا ۽ چئيتنيا چندريڪا جهڙيون اشاعتون آيون.[184] اديوگ جو ايڊيٽر وِجيا آنند تريپاٺي هو، جيڪو ان وقت جو مشهور شاعر هو، ۽ چئيتنيا چندريڪا ڪرشنا چيتنيا گوسوامي جي ادارت هيٺ نڪري، جيڪو ان وقت جو ادبي شخص هو. ادبي سرگرمي صرف پٽنه تائين محدود نه رهي، پر بهار جي ٻين ضلعن تائين به پکڙجي وئي.[180][185]

ميلا ۽ تھوار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميلا ۽ تھوار
تھوار جي نوعيت تھوار جو نالو
زرعي ۽ موسمي مڪر سنڪرانتي، ڇٺ پوجا، جُڙ سِتل، آدره نکشتر
مذهبي ۽ روحاني (هندو) رام نومي، هنومان جيانتي، دُرگا پوجا، ڪالي پوجا، جيتيا، بيهولا-بشاري پوجا، ٻڌ جيانتي، مهاوير جيانتي
لوڪ ۽ ثقافتي راجگِر مهوتسو، سونپور ميلا، سما-چڪيو
قبيلائي ۽ علائقائي سرهول، ڪرم
ڇٺ پوجا

ڇٺ پوجا بهار جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ مقبول تھوار آهي.[186] هي چار ڏينهن وارو مقدس هندو تھوار سڄي صوبي ۾ وڏي جوش سان ملهايو ويندو آهي. ڇٺ پوجا بهار جي مختلف شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن ۾ ادا ڪئي ويندي آهي. سڄو بهار ڇٺ پوجا جي عقيدت ۾ شامل ٿيندو آهي. شهرن کي بتيّن ۽ سجاوٽن سان سينگاريو ويندو آهي، ۽ هزارين رنگين گھاٽ تيار ڪيا ويندا آهن، جتي ديوي ڇٺ مئيا ۽ سندس ڀاءُ ديوتا سُوريا جون مورتيون ڏيکاريون ۽ سج لهڻ ۽ سج اڀرڻ ٻنهي وقتن تي عبادت ڪيون وينديون آهن. هر مذهب سان تعلق رکندڙ ماڻهو ڪنهن به درياهه جي ڪناري يا ويجهي تلاءُ/ڍنڍ تي وڃي سُورج کي ارغيا ڏيندا آهن. هو پنهنجي پوڄا لاءِ بانس مان ٺهيل سُوپ ۽ داورا (ڪڙو جهڙي ڍانچي) ۾ ميوا ۽ ٺيڪوا به گڏ کڻي ويندا آهن. اڄڪلهه، جتي جتي دنيا ۾ بهاري برادري موجود آهي، اتي اتي هي روايتون ڪيترن ملڪن تائين پکڙجي چڪيون آهن. دُرگا پوجا پڻ بهار جو وڏو، تمام مقبول ۽ وڏي پيماني تي ملهايل تھوار آهي.[187] هي ڏهن ڏينهن وارو رنگين هندو تھوار پڻ سڄي صوبي ۾ وڏي جوش سان ملهايو ويندو آهي. بيهار جي مختلف شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن ۾ پنڊال اڏيا ويندا آهن. دُرگا پوجا دوران بهار جا شهر تبديل ٿي ويندا آهن. شهري علائقا بتيّن ۽ سجاوٽن سان سينگاريا ويندا آهن ۽ هزارين رنگين پنڊال لڳايا ويندا آهن، جتي ديوي دُرگا ۽ سندس چار ٻارن جون مورتيون رکيو وينديون آهن ۽ پوڄا ڪئي ويندي آهي. ديوي جون مُورتون ڪومورٽولي مان آنديون وينديون آهن، جتي مُورتي ٺاهيندڙ سڄو سال مٽيءَ جا نمونا ٺاهي ڪم ڪندا رهندا آهن. 1947ع ۾ آزادي کان پوءِ، دُرگا پوجا آهستي آهستي هڪ مذهبي تہوار کان وڌيڪ هڪ دلڪش ڪارنيول جهڙو روپ اختيار ڪندي وئي. اڄ مختلف مذهبن ۽ نسلن سان لاڳاپيل ماڻهو به ان جشن ۾ شريڪ ٿين ٿا. تہوار جي آخري ڏينهن، يعني وجيادشمي تي، مورتيون شور شرابي سان جلوسن جي صورت ۾ گهٽين مان گذاري پوءِ درياهن ۾ وسارجون ڪيون وينديون آهن. ڇٺ پوجا ۽ دُرگا پوجا کان علاوه، بهار ۾ تھوارن جو هڪ گهڻو متنوع سلسلو موجود آهي، جيڪو ان جي مالا مال ثقافتي، مذهبي ۽ لوڪ روايتن جي عڪاسي ڪري ٿو. مڪر سنڪرانتي سياري جي پوک لڻپ سان لاڳاپيل آهي ۽ تِل ۽ ڳڙ مان ٺهيل مٺاين سان ملهايو ويندو آهي. ٻڌ جيانتي، جيڪا ٻوڌ گيا ۾ وڏي عقيدت سان ملهايو وڃي ٿي، گوتم ٻڌ جي جنم ۽ بيداري جي يادگار آهي؛ جڏهن ته مهاوير جيانتي وئشالي ۾ ڀڳوان مهاوير جي جنم جي مناسبت سان ملهايو وڃي ٿو، جيڪو جين ڌرم جو اهم زيارت گاهه آهي. راجگِر مهوتسو راجگِر جي تاريخي شهر ۾ ڪلاسيڪي موسيقي، ناچ ۽ روايتي دستڪاريون پيش ڪندڙ وڏي ثقافتي تقريب آهي. سونپور ميلا، جيڪو گنگا ۽ گنڊڪ درياهن جي سنگم تي لڳندو آهي، ايشيا جو سڀ کان وڏو مال ڍور جو ميلا سڏيو وڃي ٿو ۽ واپار کي روحانيت سان گڏائي ٿو. لوڪ تہوار جهڙوڪ سما-چڪيو، ميٿلا علائقي ۾ ڪارتيڪ مهيني دوران مٽيءَ جون مورتيون ۽ گيتن وسيلي ڀيڻ-ڀاءُ جي رشتن جي جشن طور ملهايو وڃي ٿو. جيتيا، جنهن ۾ ماءُ پنهنجي پٽن جي ڀلائي لاءِ روزو رکي ٿي، ۽ بيهولا-بشاري پوجا، جيڪا ڀاڳلپور جي روايتن ۾ جڙيل آهي، گهريلو ۽ اساطيري عقيدن کي ظاهر ڪن ٿا. زرعي ۽ موسمي مشاهدا جهڙوڪ جُڙ سِتل (ميٿلي نئون سال) ۽ آدره نکشتر فطري چڪر ۽ ماحولياتي موسمن سان لاڳاپيل آهن. قبيلائي تہوار جهڙوڪ سرهول ۽ ڪرم، جيڪي ڏکڻ بيهار جي مقامي برادرين پاران ملهايا ويندا آهن، هن علائقي جي گهڻ رخي تہواري ڪئلينڊر کي وڌيڪ مالا مال ڪن ٿا. گڏيل طور، اهي تہوار بهار جي تہه دار سڃاڻپ کي اجاگر ڪن ٿا، جتي قديم روحانيت رنگين لوڪ ۽ قبيلائي ريتن سان گڏجي نظر اچي ٿي.[188]

سياحت

[سنواريو]
بھار جا سياحتي ماڳ
يونيسڪو عالمي ورثي ماڳ مهاٻوڌي مندر ۽ نالندا، وڪرمشيلا گينگٽڪ ڊولفن سينڪچوئري، بھار ميوزيم، شير شاهه سوري جو مقبرو، گهوڙا ڪٽورا
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بھار ۾ سياحت

ڀار دنيا جي مختلف ملڪن مان ايندڙ ڪيترن ئي سياحن جو ميزبان آهي،[189] سال 2019ع ۾، 33 ملين سياحن ڀار جو دورو ڪيو، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ غير ملڪي سياح شامل هئا.[190]

ڀار ۾ ٻه يونيسڪو عالمي ورثي ماڳ موجود آهن، ان سان گڏ ڪيترائي ٻيا قديم آثار به آهن. مهاٻوڌي مندر (لغوي معنيٰ: ”عظيم بيداري جو مندر“)، جيڪو يونيسڪو عالمي ورثي جو ماڳ آهي، هڪ قديم ٻُڌ ڌرم جو مندر آهي، جيڪو بودھ گيا ۾ واقع آهي، ۽ اهو ئي هنڌ آهي جتي ٻُڌ کي بيداري حاصل ٿيڻ جو عقيدو آهي. بودھ گيا ( گيا ضلعو ) پٽنا کان لڳ ڀڳ 96 ڪلوميٽر پري آهي. خدا بخش لائبريري، جنهن ۾ دنيا جي وڏين ڪتابن، ناياب مخطوطات ۽ مصورين جو ذخيرو موجود آهي، پٽنا ۾ واقع آهي.

نالندا مهاويھارا، جيڪو پڻ يونيسڪو عالمي ورثي جو ماڳ آهي، دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ شمار ٿئي ٿو، ۽ نالندا، ڀار ۾ واقع آهي. هن ماڳ ۾ ٽئين صدي قبل مسيح کان وٺي تيرهين صدي عيسويءَ تائين جي راهبي ۽ تعليمي اداري جا آثار شامل آهن، جن ۾ اسٽوپا، مزارون، وِهارا (رهائشي ۽ تعليمي عمارتون) ۽ مٽي، پٿر ۽ ڌاتوءَ جا اهم فن پارا شامل آهن. نالندا ڀارتي برصغير جي سڀ کان قديم يونيورسٽي طور سڃاتي وڃي ٿي. ڀارت جو آثار قديمه سروي کاتو ڀار ۾ 72 ماڳن کي قومي اهميت جا يادگار قرار ڏنو آهي، ۽ ان کان علاوه 30 وڌيڪ ماڳن کي ڀار جا رياستي تحفظ هيٺ يادگار طور تسليم ڪيو ويو آهي.

راجگِر، جيڪو بھار جي نالندا ضلعي ۾ واقع آهي، هڪ اهم سياحتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي خصوصيتن لاءِ مشهور آهي. ماضي ۾ مگڌ سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ رهندڙ راجگِر، ٻڌن، جينن ۽ هندن لاءِ هڪجهڙي اهميت رکي ٿو. تازين سالن ۾، راجگِر جديد ماحولياتي سياحت جو مرڪز پڻ بڻيو آهي، جتي راجگِر گلاس اسڪاءِ واڪ برج جهڙا نوان ماڳ شامل ڪيا ويا آهن؛[191] جيڪو وئڀو ٽڪريءَ تان نظارا پيش ڪري ٿو. هڪ ٻيو اهم ماڳ راجگِر زو سفاري آهي،[192] جيڪو 191 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، ۽ جتي سياح رهنمائيءَ سان کليل احاطن ۾ شير، چيتي، ريڇ ۽ ٻيا جانور ڏسي سگهن ٿا. اهي سڀ ماڳ گڏجي راجگِر کي قديم ورثي ۽ جديد سياحت جو نادر ميل بڻائين ٿا.

بھار ۾ ماحولياتي سياحت جا ڪيترائي ماڳ آهن، جن ۾ والمڪي نيشنل پارڪ شامل آهي، جيڪو پنهنجي قومي پارڪ ۽ ٽائيگر ريزرو لاءِ مشهور آهي. وڪرمشيلا گينگٽڪ ڊولفن سينڪچوئري ۾ ناياب گينگٽڪ ڊولفن موجود آهي. ڀار ۾ ڪيترائي جهنگلي حياتيءَ جا محفوظ علائقا پڻ آهن، جهڙوڪ ڀيم بندهه وائلڊ لائيف سينڪچوئري، گوتم ٻُڌ وائلڊ لائيف سينڪچوئري، ڪيمور سينڪچوئري، اُديپور وائلڊ لائيف سينڪچوئري ۽ پنت وائلڊ لائيف سينڪچوئري. ڀار پکين جي لڏپلاڻ لاءِ به مشهور آهي، جتي ڪنور ڍنڍ برڊ سينڪچوئري ۽ ناگي ڊيم برڊ سينڪچوئري جهڙا ماڳ موجود آهن. ڪيترائي سياح ڀار جي مذهبي اهميت سبب به هتي ايندا آهن. هندو ديوي سيتا، جيڪا ڀڳوان رام جي زال آهي، بابت عقيدو آهي ته هوءَ جديد ڀار جي سيتامڙهي ۾، ميٿلا علائقو ۾ ڄائي هئي.[193][194] گوتم ٻُڌ بابت عقيدو آهي ته هن ٻوڌ گيا ۾ بيداري حاصل ڪئي، جيڪو گيا ضلعو، بھار ۾ واقع آهي. واسوپوجيا، جين ڌرم جو ٻارهوين تيرٿنڪر، چمپاپوري، ڀاڳلپور ۾ ڄائو. مهاوير، جين ڌرم جو چوويهون ۽ آخري تيرٿنڪر، ڇهين صدي قبل مسيح ۾ ويشالي ۾ ڄائو.[195] شراڌ جي رسم، جيڪا پترو پڪش دوران ادا ڪئي وڃي ٿي، گيا جي مقدس شهر ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتي سمجهي وڃي ٿي، ۽ هن عرصي دوران هتي وڏو ميلو پڻ لڳندو آهي.[196]

آمدرفت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بِھار ۾ آمدرفت
پاٽليپُتر آءِ ايس بي ٽي، پٽنا
قومي اندروني آبي راهه-۱ تي گنگا نديءَ جو درياهي بندرگاهه، گائي گهات، پٽنا

هوائي اڏا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بِھار ۾ هوائي اڏن جي فهرست

بمطابق

2020


بِھار ۾ ڪُل ٽي هوائي اڏا ڪم ڪندڙ آهن: لوڪ نايڪ جياپرڪاش هوائي اڏو پٽنا ۾، گيا هوائي اڏو گيا ۾، ۽ دربهنگا هوائي اڏو دربهنگا ۾. انهن ٽنهي هوائي اڏن تان بِھار جي وڏن شهرن ڏانهن مقرر پروازون هلن ٿيون. گيا هوائي اڏو بِھار جو واحد بين الاقوامي هوائي اڏو آهي، جتان موسم وار پروازون ٿائيلينڊ، ڀوٽان ۽ ميانمار جهڙن ملڪن ڏانهن هلن ٿيون.

ريلويون

[سنواريو]

بِھار ۾ ريلويون رياست جي آمدرفت واري ڍانچي جو انتهائي اهم حصو آهن؛ اوڀر مرڪزي ريلوي (ECR) جو مرڪز هاجيپور ۾ آهي، ۽ بمطابق

2020


بِھار ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي ڪُل ڊگهه 3,794 ڪلوميٽر (2,357 mi) هئي.[197] بِھار جا سڀ وڏا شهر، ضلعا ۽ ڳوٺاڻا توڙي شهري علائقا عام طور تي ريل وسيلي سٺي طرح ڳنڍيل آهن. بِھار جا اهم اسٽيشن پٽنا، آرا، بُڪسر، گيا، سماستيپور، ساسارام، سيوان، ڇپرا، براؤني، هاجيپور، سهارسا، راجگِر، مُظفرپور، جمالپور ۽ ڀاڳلپور آهن. اوڀر وقف ٿيل مال بردار لائين ڪيمور، روهتاس، اورنگ آباد ۽ گيا مان گذري ٿي، ۽ بِھار اندر ان جي ڪُل ڊگهه 239 ڪلوميٽر (149 mi) آهي.[198] ECR زون ۾ هيٺيان ٽي ڊويزنون آهن:
ڊويزن زون هيڊڪوارٽر
داناپور اوڀر مرڪزي ريلوي داناپور (پٽنا)
سونپور اوڀر مرڪزي ريلوي سونپور (سارن)
سماستيپور اوڀر مرڪزي ريلوي سماستيپور
پٽنا جنڪشن

رياستي ايڪسپريس ويون ۽ شاهراهون

[سنواريو]

گيا-دربهنگا ايڪسپريس وي (رسائيءَ تي ڪنٽرول وارو هاءِ وي) بِھار جي پهرين ايڪسپريس وي هوندي، جنهن جي ڊگهه 189 ڪلوميٽر آهي. اميد آهي ته اها 2024ع تائين مڪمل ٿيندي.[199] بِھار ۾ رياستي شاهراهُن جي ڪُل ڊگهه 4,006 ڪلوميٽر (2,489 ميل) آهي، ۽ قومي شاهراهُن جي ڪُل ڊگهه 5,358 ڪلوميٽر (3,329 ميل) آهي.

ميٽرو آمدرفت

[سنواريو]
بِھار جو وزيراعليٰ نتيش ڪمار ۽ نائب وزيراعليٰ تيجسوي يادَو پٽنا ميٽرو منصوبي جي تعمير جو جائزو وٺندي، جيڪو ڪمار جي دور ۾ افتتاح ٿيو.

پٽنا، بِھار جو پهريون شهر هوندو جتي وڏي پيماني تي تيز شهري آمدرفت وارو نظام هوندو. پٽنا ميٽرو جو نيٽ ورڪ 31 ڪلوميٽر (19 mi) ڊگهه تي ٻڌل آهي، ۽ بمطابق

2022


تعمير هيٺ آهي.[200] بهرحال، زمين حاصل ڪرڻ واري عمل سبب هن وقت منصوبي ۾ دير ٿي رهي آهي.[201]

بس آمدرفت

[سنواريو]

بِھار اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن (BSRTC) بين الولا يتي، رياست اندروني ۽ بين الاقوامي روٽن تي بسون هلائي ٿي.[202] BSRTC جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 آهي. ان جي ڦِرڻي ۾ غير برقي ۽ برقي بسون، ۽ اي سي ۽ غير اي سي بسون شامل آهن. دهلي، رانچي، ۽ نيپال جي گادي ڪاٺمانڊو اهي ڪجهه منزلون آهن جيڪي بِھار کان ٻاهر به خدمت ۾ شامل آهن. 2020ع کان پوءِ BSRTC ۾ نمايان واڌ ۽ جديدڪاري ٿي آهي. BSRTC شهري ۽ بين شهري بسون هلائي ٿي، ۽ ان گهٽ اخراج واريون، اي سي بسون (برقي ۽ سي اين جي ماڊل سميت) متعارف ڪرايون آهن، جن ۾ واءِ فاءِ، جي پي ايس ٽريڪنگ، سي سي ٽي وي نگراني ڪيمرا، پينڪ بٽڻ، ۽ موبائيل چارجنگ پوائنٽس شامل آهن.[203] 2021ع ۾ BSRTC چالو نالي موبائيل ايپ متعارف ڪرائي، جيڪا بس جي سڌي ٽريڪنگ مهيا ڪري ٿي ۽ موبائيل پاسن ذريعي غير نقد اي-ٽڪيٽنگ جي سهولت ڏئي ٿي، جنهن سان وڌيڪ مسافر عوامي آمدرفت ڏانهن راغب ٿين ٿا.[204] شهري آمدرفت جو ڍانچو پڻ بهتر ڪيو ويو، خاص طور تي 2020ع ۾ پٽنا ۾ پاٽليپُتر بين الولا يتي بس ٽرمينل جي کولڻ سان، جيڪو رياست جو پهريون جديد آءِ ايس بي ٽي آهي.[205] 2023ع ۾ 24 ايڪڙن تي ٻڌل مرڪزي بس ڊيپو پريواهن پريسر پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو پٽنا شهر ۽ بين شهري بس خدمتن لاءِ مرڪزي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. ڳوٺاڻن علائقن لاءِ مکيا منتري گرام پريواهن يوجنا (2018ع ۾ شروع ٿي ۽ تازن سالن ۾ وڌائي وئي) چونڊيل پنچایت سطح جي فائديارن کي مسافر گاڏيون خريد ڪرڻ لاءِ 50٪ سبسڊي (وڌ ۾ وڌ ₹1 لک) فراهم ڪري ٿي، جنهن سان ڳوٺن جي ڳنڍجڻ بهتر ٿئي ٿي ۽ پٺتي پيل گروهن لاءِ آمدرفت واري روزگار جا موقعا پيدا ٿين ٿا.[206] رياست 2025ع ۾ ڇهن شهرن ۾ عورتن لاءِ خاص ”پنڪ بس“ خدمتون پڻ متعارف ڪرايون، جن جو مقصد عورت مسافرن لاءِ حفاظت ۽ شموليت وڌائڻ آهي—22 سيٽن واريون بسون عورت ڪنڊڪٽرن وسيلي هلن ٿيون (۽ عورت ڊرائيورن جي تربيت جا منصوبا پڻ آهن)، ۽ حفاظتي طور تي انهن ۾ سي سي ٽي وي، جي پي ايس ۽ پينڪ بٽڻ وارا الارم لڳايا ويا آهن.[207]

اندروني آبي راهون

[سنواريو]

قومي آبي راهه-۱ گنگا نديءَ سان گڏ هلي ٿي. پٽنا جي گائي گهات تي اندروني آبي آمدرفت لاءِ مستقل ٽرمينل موجود آهي، جيڪو مال بردار جهازن جي سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿو.[208] گنگا سڄو سال جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ گذر رهي ٿي، ۽ قديم دور ۾ هن کي وسيع انڊو-گينگٽڪ ميداني علائقو ۾ وڏي درياهي شاهراهه طور استعمال ڪيو ويندو هو. اهڙا جهاز، جيڪي پنج سؤ واپارين کي کڻي سگهن، قديم زماني ۾ هن نديءَ تي هلندا هئا، جڏهن اها پرڏيهي واپار لاءِ به اهم رستو هئي. اتر ۽ ڏکڻ بِھار جي وڏين ندين ۽ وهڪرن سان قدرتي ڳانڍاپن سبب، واپار جي رستي طور گنگا جي اهميت وڌيڪ وڌي وئي.[209]

تعليم

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بِھار ۾ تعليم ۽ بِھار ۾ خواندگي
آءِ آءِ ٽي پٽنا جي انتظامي عمارت جو سامهون وارو ڏيک
اين آءِ ٽي پٽنا جي مکيه عمارت

تاريخي طور، بِھار سکيا ۽ علم جو وڏو مرڪز رهيو آهي، جتي قديم يونيورسٽيون جهڙوڪ نالندا (قائم 450ع)، اوڏنٽاپُرا (قائم 550ع)، ۽ وڪرمشيلا (قائم 783ع) موجود هيون. نالندا ۽ وڪرمشيلا يونيورسٽيون 1200ع ۾ بختيار خلجي جي حملي آور فوجن هٿان تباهه ڪيون ويون.[210] پوءِ، برطانوي حڪمراني جي پوئين دور ۾ بِھار جي تعليمي نظام ۾ ٻيهر ساهه پيو، جڏهن 1891ع ۾ خدا بخش اورينٽل لائبريري قائم ڪئي وئي، جيڪا سر خان بهادر خدا بخش پاران ٺاهي وئي؛ هيءَ لائبريري اڄ به دنيا جي سڀ کان وڏين هلندڙ لائبريرين مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنجن ملين کان وڌيڪ شيون موجود آهن. اها پنهنجي تصويرڪاري ۽ ناياب مخطوطات لاءِ مشهور آهي.[211]

پٽنا يونيورسٽي، جيڪا ڀارتي برصغير جي ستين سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي، 1917ع ۾ قائم ٿي.[212] برطانوي دور ۾ قائم ٿيل اعليٰ تعليم جا ٻيا مرڪز به شامل آهن: پٽنا ڪاليج (قائم 1839ع)، بِھار اسڪول آف انجنيئرنگ (قائم 1900ع؛ جيڪو هاڻي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، پٽنا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو)، پرنس آف ويلز ميڊيڪل ڪاليج (قائم 1925ع؛ جيڪو هاڻي پٽنا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال آهي)، سائنس ڪاليج، پٽنا (قائم 1928ع)، پٽنا وومينز ڪاليج، بِھار ويٽرنري ڪاليج (قائم 1927ع)، ۽ امپيريل ايگريڪلچر ريسرچ انسٽيٽيوٽ (قائم 1905ع؛ جيڪو هاڻي ڊاڪٽر راجندر پرساد مرڪزي زرعي يونيورسٽي، پُوسا آهي). پٽنا يونيورسٽي، جيڪا بِھار جي سڀ کان پراڻين يونيورسٽين مان هڪ آهي، 1917ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارتي برصغير جي ستين سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي. اين آءِ ٽي پٽنا، جيڪو ڀارت جي ٻي سڀ کان پراڻي انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي، 1886ع ۾ سروي ٽريننگ اسڪول طور قائم ٿيو ۽ پوءِ 1932ع ۾ ان جو نالو بِھار ڪاليج آف انجنيئرنگ رکيو ويو.

اڄ بِھار ۾ اٺ قومي اهميت جا ادارا آهن: آءِ آءِ ٽي پٽنا، آءِ آءِ ايم بودھ گيا، ايمز، پٽنا، اين آءِ ٽي پٽنا، آءِ آءِ آءِ ٽي ڀاڳلپور، نائپر هاجيپور، خدا بخش اورينٽل لائبريري، ۽ نالندا انٽرنيشنل يونيورسٽي. 2008ع ۾ انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي پٽنا جو افتتاح ٿيو، جتي سڄي ڀارت مان شاگرد آيا.[213] ۽ ساڳئي سال نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فيشن ٽيڪنالاجي پٽنا پڻ قائم ٿيو، جيڪو ڀارت ۾ اهڙي نوعيت جو نائون ادارو هو.[214] انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ بودھ گيا 2015ع ۾ قائم ٿيو. مارچ 2019ع ۾، بِھار سرڪار مرڪزي سرڪار ڏانهن تجويز موڪلي ته دربهنگا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال کي ايمز جهڙي اداري ۾ اپگريڊ ڪيو وڃي.[215] بِھار ۾ چار مرڪزي يونيورسٽيون پڻ آهن، جن ۾ ڏکڻ بِھار جي مرڪزي يونيورسٽي، مهاتما گانڌي مرڪزي يونيورسٽي، ڊاڪٽر راجندر پرساد مرڪزي زرعي يونيورسٽي ۽ نالندا يونيورسٽي شامل آهن. 2015ع ۾ مرڪزي سرڪار وڪرمشيلا کي ڀاڳلپور ۾ ٻيهر قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ ان لاءِ INR500 ڪروڙ (INR5 ارب) مختص ڪيا.[216] بِھار ۾ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فيشن ٽيڪنالاجي پٽنا، نيشنل لا يونيورسٽي، پٽنا، انسٽيٽيوٽ آف هوٽل مينيجمينٽ (IHM)، فوٽويئر ڊيزائن اينڊ ڊيولپمينٽ انسٽيٽيوٽ، بيهٽا ۽ مرڪزي انسٽيٽيوٽ آف پلاسٽڪس انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (CIPET) سينٽر پڻ موجود آهن. سي آءِ پي اي ٽي ۽ آءِ ايڇ ايم 1994ع ۽ 1998ع ۾ هاجيپور ۾ قائم ٿيا. بِھار انجنيئرنگ يونيورسٽي، بِھار انجنيئرنگ يونيورسٽي ايڪٽ، 2021ع تحت بِھار سرڪار پاران قائم ڪئي وئي.[217] ان جو مقصد بِھار ۾ ٽيڪنيڪي، طبي، مينيجمينٽ ۽ لاڳاپيل پيشورانه تعليم سان واسطو رکندڙ تعليمي ڍانچي جي ترقي ۽ انتظام آهي.[218] 2020–21ع جي انگن اکرن موجب، بِھار انجنيئرنگ يونيورسٽي سان 56[219] ادارا لاڳاپيل آهن، ۽ بِھار ميڊيڪل سائنس يونيورسٽي پڻ بِھار ميڊيڪل سائنس يونيورسٽي ايڪٽ، 2021ع تحت قائم ڪئي وئي. هن يونيورسٽي جي قيام کان پوءِ فارميسي ڪاليج، 15 ميڊيڪل ڪاليج، ۽ 36 نرسنگ ڪاليج موجود آهن. آريه ڀٽا نالج يونيورسٽي وٽ 33 تعليمي ڪاليج، 8 ڪميونٽي ڪاليج ۽ هڪ پيشورانه ڪاليج آهي.[220] چانڪيا نيشنل لا يونيورسٽي ۽ چندرگپت انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ 2008ع جي پوئين اڌ ۾ قائم ٿيا ۽ هاڻي نه رڳو بِھار مان پر پري پري رياستن مان به شاگردن کي متوجه ڪن ٿا. نالندا انٽرنيشنل يونيورسٽي 2014ع ۾ قائم ٿي، جنهن ۾ جاپان، ڪوريا ۽ چين جهڙن ملڪن جي فعال سيڙپڪاري شامل هئي. اي. اين. سنها انسٽيٽيوٽ آف سوشل اسٽڊيز رياست جو اهم تحقيقي ادارو آهي.[221] بِھار ۾ سرڪاري مالي مدد سان هلندڙ اٺ ميڊيڪل ڪاليج آهن، جن ۾ پٽنا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال، نالندا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال، وَردهمان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، ايندرا گانڌي انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، دربهنگا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال، انوگرهه نارائن مگڌ ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال گيا، سري ڪرشنا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال، جواهر لعل نهرو ميڊيڪل ڪاليج، ڀاڳلپور، گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج، بيتياه، ۽ پنج نجي ميڊيڪل ڪاليج شامل آهن.[222] بِھار ۾ سرڪاري فنڊ وارا سڀ کان پراڻا ست انجنيئرنگ ڪاليج پڻ آهن: مُظفرپور انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، ڀاڳلپور ڪاليج آف انجنيئرنگ، گيا ڪاليج آف انجنيئرنگ، نالندا ڪاليج آف انجنيئرنگ، دربهنگا ڪاليج آف انجنيئرنگ، موٽيھاري ڪاليج آف انجنيئرنگ، ۽ لوڪ نايڪ جَي پرڪاش انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي.

بيهٽا، جيڪو رياستي گادي پٽنا جو هڪ ڀرپاسي علائقو آهي، اتي آءِ آءِ ٽي پٽنا، ايمز پٽنا، بي آءِ ٽي پٽنا جهڙا ادارا موجود آهن ۽ هاڻي اهو تعليمي مرڪز طور اڀري رهيو آهي.[223][224] سپر 30 جهڙن ادارن سبب پٽنا انجنيئرنگ ۽ سول سروسز جي ڪوچنگ لاءِ به هڪ وڏو مرڪز بڻجي چڪو آهي. نجي آءِ آءِ ٽي-جي اي اي ڪوچنگ ادارن جون وڏيون شاخون به بِھار ۾ کوليون ويون آهن، جنهن سبب شاگردن جو تعداد گهٽيو آهي جيڪي مثال طور ڪوٽا ۽ دهلي انجنيئرنگ/ميڊيڪل ڪوچنگ لاءِ ويندا هئا.

بِھار اي گورننس سروسز اينڊ ٽيڪنالاجيز (BeST) ۽ بِھار سرڪار گڏجي هڪ منفرد پروگرام شروع ڪيو، جنهن تحت ”بِھار نالج سينٽر“ نالي سڌاري مرڪز (سينٽر آف ايڪسيلينس) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي؛ اهو هڪ اسڪول آهي جيڪو شاگردن کي جديد مهارتون ۽ ضرورت موجب مختصر مدي وارا تربيتِي پروگرام مناسب خرچ تي فراهم ڪري ٿو. هن مرڪز جو مقصد رياست جي نوجوانن کي فني، پيشورانه ۽ نرم مهارتن ۾ بهتر بڻائڻ آهي ته جيئن هو صنعتي نوڪريءَ جي مارڪيٽ جي موجوده گهرجن کي پورو ڪري سگهن.[225] 2014ع جي ”نيشنل ايمپلائيئبليٽي رپورٽ آف انجنيئرنگ گريجوئيٽس“ موجب،[226] بِھار جا گريجوئيٽ ملڪ جي مٿين 25 سيڪڙو ۾ شمار ڪيا ويا، ۽ رپورٽ بِھار کي انهن ٽن مٿين رياستن مان هڪ قرار ڏنو جتي معيار ۽ روزگارپذيري جي لحاظ کان اعليٰ انجنيئرنگ گريجوئيٽس تيار ٿين ٿا.[227]

نمايان شخصيتون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بِھار جي مشھور ماڻھن جي فهرست

پڻ ڏسو

[سنواريو]

وڌيڪ پڙھو

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
سرڪار
عام ڄاڻ

سانچو:ڀارت جون رياستون ۽ علائقا سانچو:اختياري ڪنٽرول

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Governor of Bihar". Raj Bhavan Bihar. 2026-02-17 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "CHIEF MINISTER OF BIHAR - SHRI NITISH KUMAR". Chief Minister Webportal, Government of Bihar. 2026-02-17 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Dy. Chief Minister". Government of Bihar. 2026-02-17 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Census of India 2011: Provisional Population Totals (Bihar) (PDF) (Report). Office of the Director of Census Operations, Bihar. ص. 2. 2026-02-17 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "census of india". Census of India 2001. Government of India. 27 May 2002. اصل نسخو مان 3 April 2007 تي محفوظ ڪيل. 14 April 2007 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  6. ↑ "Bihar Budget Analysis 2018–19" (PDF). PRS Legislative Research. اصل نسخو (PDF) مان 16 اپريل 2018 تي محفوظ ڪيل. 24 جُونِ 2018 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  7. 1 2 "The Bihar Official Language Act, 1950" (PDF). Cabinet Secretariat Department, Government of Bihar. 1950. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  8. 1 2 "Archived copy" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 5 مارچ 2016 تي محفوظ ڪيل. 28 مَئي 2016 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)CS1 maint: archived copy as title (ڳنڍڻو) حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "mha.nic.in" defined multiple times with different content.
  9. 1 2 Benedikter, Thomas (2009). Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India. Münster: LIT Verlag. ص. 89. ISBN 978-3-643-10231-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 10 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ "Sub-national HDI – Area Database". Global Data Lab (انگريزي ۾). Institute for Management Research, Radboud University. اصل نسخو مان 23 سيپٽمبر 2018 تي محفوظ ڪيل. 25 سيپٽمبر 2018 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  11. ↑ "6 – State of Literacy". Provisional Population Totals – India (PDF) (Report). Censusindia.gov.in. ص. 108. 111. اصل نسخو (PDF) مان 6 جُولاءِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 آگسٽ 2018 تي حاصل ڪيل. {{cite report}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  12. ↑ Jha, Ramanath (19 July 2022). "Speeding up Bihar's urbanisation". ORF. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "Table 24: gross state domestic product" (PDF). National Statistical Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 20 December 2022 تي محفوظ ڪيل – Reserve Bank of India وسيلي.
  14. ↑ "Population Projections For India And States 2011 - 2036" (PDF). Ministry of Health and Family Welfare. July 2020. اصل نسخو (PDF) مان 15 November 2022 تي محفوظ ڪيل.
  15. ↑ Dutt, Ashok K. "Jharkhand". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2010 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "State Profile". Government of Bihar. اصل نسخو مان 22 سيپٽمبر 2017 تي محفوظ ڪيل. 17 اپريل 2015 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  17. ↑ Roy, Ramashray; Wallace, Paul (2007-02-06). India's 2004 Elections: Grass-Roots and National Perspectives. ص. 212. ISBN 9788132101109. 13 April 2017 تي حاصل ڪيل.
  18. 1 2 Subhash, Pathak (26 December 2020). "Bihar cabinet approves 111 new urban bodies, 5 more municipal corporations". Hindustan Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Guruswamy, Mohan; Kaul, Abhishek (15 December 2003). "The Economic Strangulation of Bihar" (PDF). New Delhi, India: Centre for Policy Alternatives. ص. 2. اصل نسخي مان 30 May 2009 تي محفوظ ڪيل. 17 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Bihar, Past & Present: souvenir, 13th Annual Congress of Epigraphica by P. N. Ojha, Kashi Prasad Jayaswal Research Institute
  21. ↑ Visaria, Anish. "Bhagwan Parshvanath". JaineLibrary. 25 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ Visaria, Anish. "Janism and Vegetarianism". JaineLibrary. 25 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ Visaria, Anish. "Kalpa Suta". JaineLibrary. 25 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ Lopez, Donald (2014). "Magadha". The Princeton Dictionary of Buddhism. ISBN 978-0-691-15786-3. https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780190681159.001.0001/acref-9780190681159-e-2475?rskey=JGTi0D&result=1.
  25. ↑ "The History of Bihar". Bihar Government. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 مارچ 2014 تي محفوظ ڪيل. 15 آگسٽ 2008 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ Mandal, R. B. (2010). Wetlands Management in North Bihar. Concept Publishing Company. ص. 87. ISBN 9788180697074. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ Kumāra, Braja Bihārī (1998). Small States Syndrome in India. Concept Publishing Company. ص. 146. ISBN 9788170226918. 16 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑
  29. ↑ Das, Arvind N. (1992). The Republic of Bihar. New Delhi: Penguin Books. ISBN 978-0-14-012351-7.
  30. 1 2 Goswami, Urmi A (16 February 2005). "'Bihar Needs an Icon, a person who stands above his caste' (Dr Shaibal Gupta – Rediff Interview)". Rediff. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 February 2005 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2005 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑
    • Guruswamy, Mohan; Baitha, Ramnis Attar; Mohanty, Jeevan Prakash (15 June 2004). "Centrally Planned Inequality: The Tale of Two States – Punjab and Bihar" (PDF). New Delhi, India: Centre for Policy Alternatives. اصل نسخي مان 26 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 17 August 2015 تي حاصل ڪيل.
    • Guruswamy, Mohan; Mohanty, Jeevan Prakash (15 February 2004). "The De-urbanisation of Bihar" (PDF). New Delhi, India: Centre for Policy Alternatives. اصل نسخي مان 26 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 17 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑
  33. ↑ Phadnis, Aditi (26 July 2008). "Lalu in the red". بزنس اسٽينڊرڊ. اصل نسخو مان 7 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 22 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ Goswami, Urmi A (17 جُونِ 2008). "Biharis get work at home, bashers realise their worth". The Economic Times. India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 فيبروري 2009 تي محفوظ ڪيل. 17 جُونِ 2008 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑
  36. ↑ Kumar, Swargesh (2012). Bihar Tourism: Retrospect and Prospect. Concept Publishing Company. ص. 101. ISBN 9788180697999. The name Bihar is derived from the Sanskrit word Vihār (Devanagari) which means "abode".
  37. ↑ Sarao, Karam Tej. "Vihāra".
  38. ↑ Nikalje, Sujit (June 2013). "Appraising Buddha Viharas from a Historical Perspective". IJDTSA 1 (1): 2–3. https://www.ticijournals.org/appraising-buddha-viharas-from-a-historical-perspective/.
  39. ↑ "BIHAR: A QUICK GUIDE TO SARAN". Outlook. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ "Oldest hamlet faces extinction threat". The Telegraph. اصل نسخو مان 23 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  41. 1 2 "Official Website of Bihar". Government of Bihar. 25 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ مائيڪل وِٽزل (1989)، Tracing the Vedic dialects in Dialectes dans les litteratures Indo-Aryennes (ايڊ. ڪائيلاٽ)، پيرس، صفحا 13، 17، 116–124، 141–143
  43. ↑ مائيڪل وِٽزل (1989)، Tracing the Vedic dialects in Dialectes dans les litteratures Indo-Aryennes (ايڊ. ڪائيلاٽ)، پيرس، صفحا 13، 141–143
  44. ↑ مائيڪل وِٽزل (1989)، Tracing the Vedic dialects in Dialectes dans les litteratures Indo-Aryennes (ايڊ. ڪائيلاٽ)، پيرس
  45. ↑ ريچاؤڌري ھيم چندر (1972)، Political History of Ancient India، ڪلڪتو: ڪلڪتو يونيورسٽي، صفحا 85–86
  46. ↑ Bronkhorst, Johannes (14 February 2011). Buddhism in the Shadow of Brahmanism. BRILL. ص. 12. ISBN 978-90-04-20140-8.
  47. ↑ Panth, Rabindra (2007). India's Perception Through Chinese Travellers. Nava Nalanda Mahavihara. ص. 61. ISBN 9788188242122. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ A Record of Buddhistic Kingdoms، فاهسيئن (باب 27)
  49. ↑ "The Gupta Period of India". Ushistory.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 19 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Ali, A. Yusuf (1925). The Making of India. A. & C. Black. ص. 60.
  51. ↑ The Cambridge Shorter History of India، ص 145
  52. ↑ The Maha-Bodhi By Maha Bodhi Society, Calcutta (page 8)
  53. ↑ Smith V. A., Early history of India
  54. ↑ Elliot, History of India, Vol 4
  55. ↑ Scott, David (May 1995). "Buddhism and Islam: Past to Present Encounters and Interfaith Lessons". Numen 42 (2): 141–155. doi:10.1163/1568527952598657. ISSN 0029-5973.
  56. ↑ Jha, D. N. (9 July 2014). "Grist to the reactionary mill". دي انڊين ايڪسپريس. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ Chakrabarty, Dilip (2010). The Geopolitical Orbits of Ancient India: The Geographical Frames of the Ancient Indian Dynasties. Oxford University Press. ص. 47–48. ISBN 978-0-19-908832-4.
  58. ↑ Mandal, R. B. (2010). Wetlands management in North Bihar. Concept Publishing Company. ISBN 9788180697074. 14 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ Jha, Makhan (1997). Anthropology of Ancient Hindu Kingdoms: A Study in Civilizational Perspective. M.D. Publications Pvt. ISBN 9788175330344. 14 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ Prasad Sinha, Bindeshwari (1974). Comprehensive History of Bihar, Volume 1, Part 2. KP Jayaswal Research Institute. ص. 375–403.
  61. ↑ Percy Brown Indian Architecture Vol-II (1956) University of Minnesota
  62. ↑ The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Shēr Shah of Sūr". انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا
  63. ↑ "Early Agro based Industries". Bihargatha. 2011. اصل نسخو مان 10 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ Brown, Judith Margaret (1972). Gandhi's Rise to Power, Indian Politics 1915–1922: Indian Politics 1915–1922. New Delhi: Cambridge University Press Archive. ص. 77. ISBN 978-0-521-09873-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 19 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ "Eminent Gandhian Dr A N Sinha, First Bihar Deputy CM cum Finance Minister". Indian Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2008 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ Bandyopādhyāya, Śekhara (2004). From Plassey to Partition: A History of Modern India. Orient Longman. ص. 406–407. ISBN 978-81-250-2596-2.
  67. ↑ Kumod Verma (14 فيبروري 2008). "Scared Biharis arrive from Mumbai". دي ٽائيمز آف انڊيا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 آڪٽوبر 2012 تي محفوظ ڪيل. 14 فيبروري 2008 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ Hussain, Wasbir (11 آگسٽ 2007). "30 Killed in Northeast Violence in India". Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 نومبر 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 فيبروري 2006 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ Subrata Kumar Mitra; Harihar Bhattacharyya (2018). Politics And Governance In Indian States Bihar, West Bengal And Tripura. World Scientific. ص. 198–200. ISBN 978-9813208247. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2022 تي حاصل ڪيل.زمينداري جي خاتمي کان پوءِ فوري طور زمين سڌارن جا قدم کنيا نه ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀوميهار ۽ راجپوت—جيڪي ڀارتيا نيشنل ڪانگريس ۾ بالادست زميندار طبقا ھئا—انهن ۾ شڪ ۽ بي اعتمادي پيدا ٿي وئي. زمين سڌارن جي بنيادي معمار ڪي بي سائي کي به سڌارن جي ڪوششن کي محدود ڪرڻو پيو. ان سان غير قبضي وارن ڀاڙيدارن (نان-آڪيپينسي ٽيننٽس) جون حالتون وڌيڪ خراب ٿي ويون. زمين جي حدبندي مقرر ڪرڻ ۽ اضافي زمين جي ورهاست مؤثر نموني لاڳو نه ٿي سگهي، ڇو⁠تہ انهن قانونن ۾ ڪيترائي مصالحت پسند بندوبست شامل هئا، جن جي ذريعي زميندار مقرر ڪيل حد کان وڌيڪ زمين مختلف درجن ۾ پنهنجي قبضي ۾ رکي سگهيا.انهيءَ ريت زمين جي غيرقانوني ورهاست، غيرحاضر زمينداري، اڻسٺن شرطن تي حصيداري يا بٽائيداري جو نظام، ٻين شعبن ۾ روزگار جي کوٽ، زرعي جديدڪاري جي غيرموجودگي، مناسب آبپاشي ۽ بجلي جي سهولتن جي کوٽ وغيره سبب ناراضگي ۽ بي چيني ناقابلِ تصور حد تائين وڌي وئي. هن صورتحال نڪسل تحريڪ کي غريب هارين جي حق ۾ جدوجهد ڪرڻ ۽ انهن کي منظم ڪرڻ لاءِ زرخيز ميدان فراهم ڪيو..
  70. ↑ Sinha, Arun (1978). "Class War in Bhojpur: I". Economic and Political Weekly 13 (1): 10–11. "هن غريب ماڻهن کي سندن حالتن بابت آگاهه ڪرڻ لاءِ هڪ اخبار ذريعي ڪوشش ڪئي، پر پئسن جي کوٽ ۽ عوامي ردعمل نه ملڻ سبب ناڪام رهيو. هن مشعلن واري جلوس ذريعي جمهوري احتجاج ڪرڻ جي به ڪوشش ڪئي، پر ان مان به ڪو نتيجو نه نڪتو. جڏهن کان هو اسڪول ۾ نوڪري تي لڳو، تڏهن کان موڪل وٺي پنهنجي ڳوٺ ايڪواري ويندو رهيو. ڇاڪاڻ⁠تہ هو دائمي دستن جي بيماري ۾ مبتلا هو، تنهنڪري اسڪول ۾ ڪنهن کي به شڪ نه ٿيو ته سائنس جو استاد پنهنجي موڪل ڪيئن استعمال ڪري رهيو آهي. 1969ع جي آخر تائين سندس موڪلن دوران غيرحاضريون وڌيڪ وڌي ويون. ان سال ايڪواري ۾ پراسرار واقعا ٿيڻ شروع ٿيا. ڪڏهن ڪنهن زميندار جي ڳوٺاڻِي ڀِٽِي يا ٻارڻ جي ڍير کي باهه لڳي ويندي هئي، ته ڪڏهن ڪنهن جا فصل ڪٽيل حالت ۾ ملندا هئا. انهن واقعن جون خبرون آرا تائين پهچڻ لڳيون. ٿوري ئي عرصي بعد ماسٽر ٽن مهينن جي موڪل لاءِ درخواست ڏني ۽ وري ڪڏهن واپس نه آيو..".
  71. ↑ Kumar, Ashwani (2008). Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar (انگريزي ۾). Anthem Press. ص. 129. ISBN 978-1-84331-709-8.
  72. ↑ Ranabir Samaddar (3 March 2016). "Bihar 1990-2011". Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace. Routledge, 2016. ص. 201–205. ISBN 978-1317125372. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ Ranabir Samaddar (3 March 2016). Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace. Routledge, 2016. ص. 182. ISBN 978-1317125389. 7 January 2020 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ Santosh Singh (2020). JP to BJP: Bihar after Lalu and Nitish. SAGE Publishing India. ص. 64–65. ISBN 978-9353886660. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ "Bihar | History, Map, Population, Government, & Facts". Encyclopedia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ "Geographical location of Bihar". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ "Geographical Structure of Bihar". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ "State Profile". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2011 تي محفوظ ڪيل.
  79. ↑ "Climate of Bihar" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 February 2020 تي محفوظ ڪيل.
  80. 1 2 "पर्यावरण एवं वन विभाग". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 August 2020 تي محفوظ ڪيل.
  81. ↑ https://web.archive.org/web/20040527185358/http://projecttiger.nic.in/valmiki.htm. اصل نسخو مان 27 May 2004 تي محفوظ ڪيل. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  82. ↑ "Bihar's first crocodile conservation reserve near Karkatgarh soon". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 May 2021 تي محفوظ ڪيل.
  83. ↑ "Mineral exploration to boost Bihar's economy". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2022 تي محفوظ ڪيل.
  84. ↑ "Gold mine in Jamui". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2022 تي محفوظ ڪيل.
  85. ↑ "Bihar govt allows exploration of country's largest gold reserve". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2022 تي محفوظ ڪيل.
  86. ↑ "Decadal Variation In Population Since 1901" (PDF). Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. 2011. اصل نسخو مان 26 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  87. 1 2 "Bihar caste survey data out: What it says". The Indian Express (انگريزي ۾). 2 October 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  88. 1 2 Anshuman, Kuamr (3 October 2023). "OBCs and EBCs are 63% of Bihar's population: Socio-economic caste survey". Economic Times. اصل نسخو مان 3 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 4 November 2023 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ "Population by religion community – 2011". Census of India, 2011. The Registrar General & Census Commissioner, India. اصل نسخو مان 25 August 2015 تي محفوظ ڪيل.
  90. 1 2 "MOHFW NFHS-5 Survey" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 25 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  91. ↑ "Urban and Rural Population of India 2011". اصل نسخو مان 15 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 29 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  92. ↑ "NSC Report 2017" (PDF).
  93. ↑ "Time of India Literacy rate of bihar in 2023". The Times of India. 8 November 2023.
  94. 1 2 "C-16 Population By Mother Tongue – Bihar". Census of India 2011. Office of the Registrar General. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ "Census GIS HouseHold". Censusindiamaps.net. اصل نسخو مان 6 July 2010 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2009 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  96. ↑ Chitransh, Anugya (1 September 2012). "Bhojpuri is not the only language in Bihar". Hill Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 10 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ Cardona, George, مرتب (11 September 2003). The Indo-Aryan Languages. Routledge Language Family Series. Routledge. ص. 500. ISBN 978-0-415-77294-5.
  98. ↑ "Demand for including Bhojpuri in the Eighth Schedule". فرسٽ پوسٽ. 22 March 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 24 February 2019 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: More than one of |accessdate= and |access-date= specified (مدد); More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (مدد); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (مدد)
  99. ↑ "Administrative Setup | District Kaimur, Government of Bihar | India" (آمريڪي انگريزي ۾). 3 January 2026 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ "Bihar Civic elections likely in May 2017". اصل نسخو مان 31 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ Pandey, Ashutosh Kumar (20 March 2017). "बिहार : नगर विकास एवं आवास विभाग की पहल, पुनर्गठन से नगर परिषदों की बढ़ जायेगी संख्या" [Bihar: Initiatives of the Department of Urban Development and Housing, will increase the number of city councils by restructuring]. پرڀات خبر (هندي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 19 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ "पहली बार कोई महिला बनेगी पटना नगर निगम की मेयर" [For the first time, a woman will become the mayor of Patna Municipal Corporation]. 11 March 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ "Ward delimitation begins in Chhapra". ٽائيمز آف انڊيا. 23 February 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ "छपरा को निगम बख्तियारपुर को मिला नगर परिषद का दर्जा". दैनिक भास्कर. 14 February 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ "6 पंचायतों को मिलाकर बनाया गया सहरसा नगर निगम, ये रहे बिहार के सभी 19 नगर निगमों के नाम". दैनिक जागरण (هندي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ "बिहार को सहरसा के रूप में मिला एक और नगर निगम, 6 नगर पंचायतों को नगर परिषद का दर्जा". न्यूज़18 हिंदी (هندي ۾). 29 December 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  107. ↑ "Panchayati Raj Department, Government of Bihar". state.bihar.gov.in. 8 July 2025 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ darbhangadivision.bih.nic.in https://web.archive.org/web/20190306043611/http://darbhangadivision.bih.nic.in/. اصل نسخو مان 6 مارچ 2019 تي محفوظ ڪيل. 24 جنوري 2020 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Unknown parameter |عنوان= ignored (مدد)
  109. ↑ . 6 مارچ 2019 https://web.archive.org/web/20190306043611/http://darbhangadivision.bih.nic.in/. اصل نسخو مان 6 مارچ 2019 تي محفوظ ڪيل. 24 جنوري 2020 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Unknown parameter |عنوان= ignored (مدد)
  110. ↑ . مردم شماري ۲۰۱۱ http://www.census2011.co.in/district.php. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 جون 2011 تي محفوظ ڪيل. 26 ڊسمبر 2012 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (مدد); Missing or empty |title= (مدد); Unknown parameter |عنوان= ignored (مدد)
  111. ↑ "LIST OF URBAN LOCAL BODY Bihar" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 26 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ Sanjay Kumar (2018). Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns. SAGE Publishing India. ص. 27–28. ISBN 978-9352805860. 22 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ Banerjee, Anindya; Thirumalai, Nitya (29 January 2024). "OBC vs OBC: Rising Star Samrat Chaudhary May Be BJP's Answer to Nitish Kumar in 2025 Bihar Elections". News18. 6 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ Kumar, Sanjay (1999). "New Phase in Backward Caste Politics in Bihar: Janata Dal on the Decline.". Economic and Political Weekly 34 (34/35): 2472–2480.
  115. ↑ "Bihar a byword for worst of India: The Economist". The Indian Express. Press Trust of India. 25 February 2004. اصل نسخو مان 10 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2019 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: More than one of |accessdate= and |access-date= specified (مدد); More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (مدد); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (مدد)
  116. ↑ "Bihar – Towards a Development Strategy" (PDF). Washington, DC: World Bank. 2005. اصل نسخو (PDF) مان 22 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 22 March 2019 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ "State Wise Seat Won & Valid Votes Polled by Political Parties" (PDF). Election Commission of India. اصل نسخو (PDF) مان 24 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ "The Decline of Communist Mass Base in Bihar". 25 September 2011. اصل نسخو مان 6 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ "Nitish Kumar government orders corrupt official's home to be made into school". اصل نسخو مان 4 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "Court upholds Bihar Special Court Act". اصل نسخو مان 5 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ "Bihar fixes time for Friday prayers by its employees". The Indian Express. 25 July 2012. اصل نسخو مان 20 February 2013 تي محفوظ ڪيل.
  122. ↑ "Bihar Brings New Law on Alcohol Ban After HC Quashed Old One". The Wire. Press Trust of India. 4 October 2016. 3 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  123. ↑ "Bihar witnesses serious drop in tourism after liquor ban". 3 September 2016. 3 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  124. ↑ Chaudhary, Amit Kumar; Jha, Sujeet; Mishra, Himanshu (1 June 2017). "Udta Bihar: Huge spike in substance abuse, alcohol bootlegging year after ban". India Today. 14 January 2020 تي حاصل ڪيل.
  125. 1 2 3 4 5 6 Berman, P; Bhawalkar, M; Jha, R (2017). Tracking financial resources for primary health care in BIHAR, India. A report of the Resource Tracking and Management Project (PDF) (Report). هارورڊ ٽي. ايڇ. چان اسڪول آف پبلڪ هيلٿ. اصل نسخو (PDF) مان 20 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2023 تي حاصل ڪيل.
  126. 1 2 "Quality improvement efforts in public health facilities of Bihar". سيڪٽر وائڊ اپروچ ٽو اسٽرينٿننگ هيلٿ – بيهار ٽيڪنيڪل اسسٽنس سپورٽ ٽيم. 2016. اصل نسخو مان 20 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2023 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ Arokiasamy, Perianayagam; Gautam, Abhishek (2008). "Neonatal mortality in the empowered action group states of India: trends and determinants". Journal of Biosocial Science 40 (2): 183–201. doi:10.1017/S0021932007002623. ISSN 0021-9320. PMID 18093346.
  128. ↑ Karvande, Shilpa; Sonawane, Devendra; Chavan, Sandeep; Mistry, Nerges (20 February 2016). "What does quality of care mean for maternal health providers from two vulnerable states of India? Case study of Bihar and Jharkhand". Journal of Health, Population, and Nutrition 35 (1): 6. doi:10.1186/s41043-016-0043-3. PMID 26897522.
  129. ↑ Quintussi, Marta; Van de Poel, Ellen; Panda, Pradeep; Rutten, Frans (26 April 2015). "Economic consequences of ill-health for households in northern rural India". BMC Health Services Research 15 (1): 179. doi:10.1186/s12913-015-0833-0. PMID 25928097.
  130. ↑ Raza, Wameq A.; van de Poel, Ellen; Bedi, Arjun; Rutten, Frans (28 December 2015). "Impact of Community-based Health Insurance on Access and Financial Protection: Evidence from Three Randomized Control Trials in Rural India". Health Economics 25 (6): 675–687. doi:10.1002/hec.3307. PMID 26708298.
  131. ↑ Ramani, K. V.; Mavalankar, Dileep; Govil, Dipti (2008). Strategic issues and challenges in health management. نئين دهلي: سيج. ISBN 978-8132100201. OCLC 316005200.
  132. 1 2 3 Government of India- Ministry of Health & Family Welfare- Health and Family Welfare Census Data, 2008–2015
  133. ↑ "Census of India: Provisional Population Totals India: Paper1: Census 2011". Censusindia.gov.in. Retrieved 16 August 2014.
  134. ↑ "National Accounts Division : Press release & Statements". Ministry of Statistics and Programme Implementation. اصل نسخو مان 13 April 2006 تي محفوظ ڪيل. 16 August 2006 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ "Bihar's economy climbs to $12b by 2005". Specials.rediff.com. 31 March 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 August 2009 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ Das, Anand ST (5 July 2008). "Distressed Delicacy". Tehelka. جلد 5، شمارو 26. اصل نسخو مان 14 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ "Bihar Budget 2025-26".
  138. ↑ "Bihar Economy Survey 2024-25". 2024–2025.
  139. ↑ "Bihar Budget 2024-25". 2024.
  140. 1 2 "Industrial Development & Economic Growth in Bihar". India Brand Equity Foundation. September 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ "Bihar posts avg GDP growth rate of 10.5% last decade". Business Standard. 25 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 22 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  142. ↑ "Bihar's debt soars to 77% of GDP". Specials.rediff.com. 31 March 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 August 2009 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ "Economy Of Bihar". www.ILoveIndia.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2017 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ "26 Bihar districts declared drought-hit – igovernment.in". www.iGovernment.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2017 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ "About Hajipur, General Information on Hajipur, Hajipur Profile". www.HajipurOnline.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2017 تي حاصل ڪيل.
  146. ↑ Chaudhary, Pranav (27 February 2023). "Patna, Begusarai, Munger emerge most prosperous districts of Bihar". The Statesman. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  147. 1 2 Nigam, Aditi (27 اپريل 2008). "For Bihar, P stands for Patna and prosperity". دي فنانشل ايڪسپريس. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 اپريل 2014 تي محفوظ ڪيل. 14 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  148. ↑ "Russian army marches with Bihar made safety shoes". Hindustan Times. 15 July 2024. 16 August 2024 تي حاصل ڪيل.
  149. ↑ "STPI New Centres" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 21 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  150. ↑ "History". Sisindia.com. 29 July 1993. اصل نسخو مان 28 February 2009 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Ahmad, Faizan (25 August 2008). "Bihar security firm sets foot in Australia". دي ٽائيمز آف انڊيا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ "Bihar emerging as brewery hub". Economic Times. 16 January 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ "Prohibition forces United Breweries out of Bihar". livemint.com. 11 May 2017. اصل نسخو مان 28 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 27 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ Kulkarni, Mahesh (26 August 2018). "UB to launch non-alcoholic beer". Deccan Herald. اصل نسخو مان 28 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 27 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "Bihar Start-up Policy, 2022" (PDF). Government of Bihar, Department of Industries. 3 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ "Bihar Startup Policy 2022-2027". Ministry of Commerce and Industry, Government of India. 3 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  157. ↑ Jagriti, Pawan (8 September 2024). "Bihar Startup Policy 2024: बिना ब्याज के 10 लाख रुपये का स्टार्टअप लोन". Bihar Info Zone. 3 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  158. ↑ "State Startup Ranking Exercise 2018". Ministry of Commerce and Industry, Government of India. December 2018. 3 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ "Bihar government, SIDBI to collaborate on enhancing startup ecosystem". The Times of India. PTI. 24 February 2024. 3 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ "Rumela Sen | Columbia SIPA". www.sipa.columbia.edu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2023 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ Bharti, Indu (1992). "Bihar's Bane: Slow Progress on Land Reforms". Economic and Political Weekly 27 (13): 628–630. ISSN 0012-9976. https://www.jstor.org/stable/4397723. Retrieved 29 December 2023.
  162. ↑ Rumela, Sen (2021). 'Rebel Retirement in the North through Discordant Exit Networks', Farewell to Arms: How Rebels Retire Without Getting Killed. New York: Oxford Academic. doi:10.1093/oso/9780197529867.003.0005.
  163. 1 2 Carolyn Brown Heinz, 2006, "Documenting the Image in Mithila Art", Visual Anthropology Review, Vol. 22, Issue 2, pp. 5–33
  164. ↑ "Bhojpuri Painting". www.artsofindia.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  165. ↑ Singh, Gajendra Narayan (2008) [2002]. Surile Logon Ki Sangat. New Delhi: Kanishka Publishers & Distributors. ISBN 9788184570724.
  166. ↑ Singh, Gajendra Narayan (1999). Swargangh.
  167. ↑ "Collections". اصل نسخو مان 11 August 2014 تي محفوظ ڪيل.
  168. ↑ Jugnu, Haidar Ali. Sati Sulochana – Bhojpuri Birha By Haidar Ali- Jugnu. يوٽيوب. hamaarbhojpuri. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 25 July 2014 تي حاصل ڪيل.
  169. ↑ Ganga_Maiyya_Tohe_Piyari_Charaihbo – First Bhojpuri language film آرڪائيو ڪيا ويا 15 March 2007 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  170. ↑ Bhaiyaa – First Magadhi language film
  171. ↑ Kanyadan – First Maithili language film
  172. ↑ "National Awards 2016: Here is the complete List of Winners". The Indian Express. 29 March 2016. http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/63rd-national-film-awards-complete-list-of-winners/. Retrieved 16 March 2018.
  173. ↑ "Ganga Maiyya Tohe Piyari Chadhaibo (1962)". IMDb. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ Tripathy, Ratnakar (2007) 'Bhojpuri Cinema', South Asian Popular Culture, 5:2, 145–165
  175. ↑ "For my female audiences, I'll wear a really flimsy dhoti". The Telegraph. Kolkota, India. 14 April 2006. اصل نسخو مان 21 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ "Move over Bollywood, Here's Bhojpuri". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2008 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ "Home". Bhojpuri Film Award. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 November 2009 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ "bhojpuricity.com". bhojpuricity.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 September 2009 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  179. ↑ Dedhia, Soni (28 January 2017). "Neetu Chandra's 'Mithila Makhaan' wins 'Best Maithili Film' National Award!". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  180. 1 2 3 Ahmad, Qeyamuddin, مرتب (1988). Patna Through the Ages: Glimpses of History, Society and Economy. New Delhi: Commonwealth Publishers.
  181. ↑ Rajendra Abhinandan Granth, "Nagri Pracharini Sabha", Arrah, 3 March 1950, pp. 353
  182. ↑ Kumar, Nagendra (1971). Journalism in Bihar: A Supplement to Bihar State Gazette. Government of Bihar, Gazetteers Branch. ص. 28. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  183. ↑ "Bihar Urdu Academy". biharurduacademy.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 2 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  184. ↑ بھار ڪي ساھتيڪ پراگتي, بھار ھندي ساھتيه سميلن, پٽنا 1956, p. 73
  185. ↑ Jayanti Smarak Granth, pp. 583–585
  186. ↑ "Chhath Puja". اصل نسخو مان 6 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  187. ↑ "Durga Pooja". Festivals of Bihar. Bihar State Tourism Development Corporation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 7 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  188. ↑ "Top 10 Famous Festivals of Bihar, Check Now". Testbook. 4 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  189. ↑ Statistics بابت ڀار ۾ سياحت، ڀارت سرڪار جي ويب سائيٽ تي آرڪائيو ڪيا ويا 22 December 2010 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  190. ↑ "jcreview" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 26 January 2021 تي محفوظ ڪيل. "tourism.gov.in" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 26 January 2021 تي محفوظ ڪيل.
  191. ↑ "बिहार: CM नीतीश ने किया राजगीर में नेचर सफारी का उद्घाटन, यहीं बना है ग्लास का स्काईवॉक ब्रिज". Aaj Tak. 27 March 2021.
  192. ↑ "Natural safari bihar gov". Natural Safari Bihar.
  193. ↑ "Sitamarhi". Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  194. ↑ "History of Sitamarhi". Official site of Sitamarhi district. اصل نسخو مان 20 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  195. ↑ Pathak Prabhu Nath,Society and Culture in Early Bihar, Commonwealth Publishers, 1988, p. 140
  196. ↑ Vidyarathi, L P (1978). The Sacred Complex in Hindu Gaya. Concept Publishing Company. ص. 13, 15, 33, 81, 110.
  197. ↑ "India: railway route length in Bihar 2020". Statista (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  198. ↑ "Railways at Glance ECR - 2021" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 25 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  199. ↑ "Construction of Bihar's first expressway to start soon". The Economic Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  200. ↑ "DMRC chief visits Patna Metro project sites, meets officials". Financialexpress. PTI. 16 July 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ Rumi, Faryal (16 February 2022). "Patna: Hurdles in land acquisition to delay metro project". The Times of India. ISSN 0971-8257. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  202. ↑ "BSRTC". bsrtc.co.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  203. ↑ "Passengers excited with launch of electric buses". The Times of India. 3 March 2021. 4 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  204. ↑ "Bihar: Know live location of bus with 'Chalo' app". The Times of India. 8 January 2021. 4 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  205. ↑ NYOOOZ. "From today, the new 'station' of buses in Patna, know where your bus will be found at Patliputra Bus Terminal | Patna NYOOOZ". NYOOOZ (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  206. ↑ "Green Budget Final 2024-25 English 22.02 | PDF | Sustainability | Air Pollution". Scribd. Government of Bihar. 4 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  207. ↑ Rumi, Faryal (15 May 2025). "CM to launch the pink bus services in six cities today". The Times of India. 4 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  208. ↑ "Inland Waterways Authority of India website". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  209. ↑ Yang, Anand A (1998). Bazaar India: Markets, Society, and the Colonial State in Gangetic Bihar. University of California Press. ISBN 978-0-520-21100-1. 15 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  210. ↑ Altekar, Anant Sadashiv (1965). Education in Ancient India, Sixth, Varanasi: Nand Kishore & Bros.
  211. ↑ "Total collection of Khuda bakhsh library from ministry of culture website". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  212. ↑ "Profile of Patna University". پٽنا يونيورسٽي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  213. ↑ Jha, Abhay Mohan (4 August 2008). "Brand new IIT in Patna impresses all". NDTV. اصل نسخو مان 7 August 2008 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2008 تي حاصل ڪيل.
  214. ↑ "NIFT starts classes in Patna with 60 students". TwoCircles.net. 12 August 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2019 تي حاصل ڪيل.
  215. ↑ Kumar, Madan (3 March 2019). "DMCH will be upgraded to AIIMS-like institution: Minister | Patna News – Times of India". The Times of India (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 August 2019 تي حاصل ڪيل.
  216. ↑ "Bihar drags feet on Central varsity in Bhagalpur; district identifies three chunks of land". Hindustan Times (انگريزي ۾). 26 June 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 15 August 2019 تي حاصل ڪيل.
  217. ↑ "The Aryabhatta Knowledge University Act, 2008" (PDF). بِھار سرڪار. 2008. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 27 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 3 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  218. ↑ "Tech cradles fail to shift to permanent campus". The Times of India. Times News Network. 3 January 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 3 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  219. ↑ "College Name". Bihar Engineering University, Patna. 25 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  220. ↑ ".:Official Website : Aryabhatta Knowledge University, Patna:". akubihar.ac.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  221. ↑ "Premier Research Institute: ANSISS". Official website. اصل نسخي مان 13 May 2010 تي محفوظ ڪيل.
  222. ↑ "First brick for new hospital". www.telegraphindia.com (انگريزي ۾). 18 August 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2019 تي حاصل ڪيل.
  223. ↑ "Netaji Subhash Institute of Technology (Nsit), Netaji Subhash Institute of Technology (Nsit) Address, Admission, Netaji Subhash Institute of Technology (Nsit) Courses, Ranking, Contact Details". www.StudyGuideIndia.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2017 تي حاصل ڪيل.
  224. ↑ "Welcome to Netaji Subhas Institute of Technology – Bihta, Patna". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  225. ↑ "Bihar Knowledge Center". 2008. اصل نسخو مان 28 April 2009 تي محفوظ ڪيل. 3 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  226. ↑ "National Employability Report – Engineers, Annual Report 2014" (PDF). www.aspiringminds.com. ص. 22. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 12 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  227. ↑ "Delhi, Bihar produce top engineers in India: Report". The Times Of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2014 تي حاصل ڪيل.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=بِھار&oldid=366821" تان ورتل