مواد ڏانھن هلو

پٽنا

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
پٽنا

Paṭanā

پاٽلي پُترا
ميٽروپولس، رياستي گاديءَ جو شهر
شهر جو ڏيک
پٽنا is located in Patna
پٽنا
پٽنا
پٽنا ۾ هنڌ
پٽنا is located in Bihar
پٽنا
پٽنا
بهار ۾ هنڌ
پٽنا is located in
پٽنا
پٽنا
ڀارت ۾ هنڌ
Coordinates: 25°35′38″N 85°08′15″E / 25.59389°N 85.13750°E / 25.59389; 85.13750
ملڪ ڀارت
رياست بهار
ڊويزنپٽنا
ضلعوپٽنا
قيام490 ق.م
بنياد رکندڙاُدايين
حڪومت
• طرزميونسپل ڪارپوريشن
• باڊيپٽنا ميونسپل ڪارپوريشن
• ڀارت جي پارليامينٽروي شنڪر پرساد (بي جي پي)
ميسا ڀارتي (آر جي ڊي)
• ميئرسيتا ساهو
ايراضي
• شهر250 چورس ڪلوميٽر (97 چورس ميل)
ايراضي درجو18
آبادي
 (2011)
• ڪل1,684,222
• ڪثافت6800 في چورس ڪلوميٽر
• شهري
2,046,652
• ميٽرو
3,874,000
رهاڪو نالوپٽنيّا (مقامي)، پٽناواسي (هندي)، پٽنايٽ
ٻولي
وقتي علائقوUTC+5:30 (آءِ ايس ٽي)
پن ڪوڊ
8000xx
ايريا ڪوڊ+91-(0)612
ISO 3166 ڪوڊIN-BR-PA
IN PAT
گاڏي رجسٽريشنBR-01
شرح خواندگي (2011)82.73%
جنس جو تناسب (2011)897 ♀/1000 ♂
هوائي اڏوجي پرڪاش نارائن هوائي اڏو
تيز ريل نظامپٽنا ميٽرو
ايڇ ڊي آءِ0.722 (اعليٰ)
ويب سائيٽpatna.nic.in

پٽنا (Paṭanā), تاريخي طور پاٽلي پُترا جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي رياست بهار جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. گڏيل قومن موجب 2018ع تائين پٽنا جي آبادي لڳ ڀڳ 2.35 ملين هئي، جنهن ڪري اهو ڀارت جو 19هون وڏو شهر بڻجي ٿو. 250 چورس ڪلوميٽر (97 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل هي شهر 2.5 ملين کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل شهري گڏجاڻي رکي ٿو. پٽنا، پٽنا عاليه عدالت جو به صدر مقام آهي. ٻڌ ڌرم، هندومت ۽ جين ڌرم جا اهم تيرٿ هنڌ، جهڙوڪ ويشالي، راجگير، نالندا، بودھ گيا ۽ پاواپوري هن شهر جي ويجهو آهن. سک ڌرم لاءِ پڻ پٽنا سٽي مقدس شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏهون سِک گرو گرو گوبند سنگهه هتي ڄائو هو. جديد پٽنا گهڻو ڪري گنگا نديءَ جي ڏکڻ ڪناري تي آباد آهي ۽ سون، گنڊڪ ۽ پُنپُن ندين تائين پکڙيل آهي. شهر جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر (22 mi) ۽ ويڪر 16 to 18 ڪلوميٽر (9.9 to 11.2 mi) آهي.

پٽنا دنيا جي قديم ترين لڳاتار آباد شهرن مان هڪ آهي. 490 ق.م ۾ مگڌا جي بادشاهه پاران ان جي بنياد وڌي وئي. قديم پٽنا، يعني پاٽلي پُترا، هريانڪا خاندان، نندا خاندان، مورِيَه خاندان، شُنگا خاندان، گپتا خاندان ۽ پالا سلطنت جي دور ۾ سلطنتن جو گاديءَ جو هنڌ رهيو. اهو علم ۽ فنون جو مرڪز پڻ هو ۽ هتي آريه ڀٽ، واتسيايَن ۽ چانڪيه جهڙا عالم رهندا هئا. مورِيَه سلطنت جي دور ۾ (تقريباً 300 ق.م) ان جي آبادي لڳ ڀڳ 400,000 هئي. مورِيَه سلطنت ۽ گپتا سلطنت جي دور ۾ پٽنا ڀارتي برصغير جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو. گپتا سلطنت جي زوال کان پوءِ شهر جي اهميت گهٽجي وئي، پر 17هين صديءَ ۾ انگريزن ان کي ٻيهر بين الاقوامي واپار جو مرڪز بڻايو. 1912ع ۾ بهار ۽ اوڙيسا صوبو جي قيام سان پٽنا کي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. آزاديءَ کان پوءِ شهر ۾ ڪجهه معاشي گهٽتائي آئي، پر معيشت مستحڪم رهي. جھارکھنڊ جي الڳ ٿيڻ کان پوءِ به شهر پنهنجي اهميت برقرار رکي. 2011-12ع ۾ پٽنا ضلعو جو نامياري جي ڊي پي 63,176.55 ڪروڙ ڀارتي روپيا اندازو ڪيو ويو. ساڳئي عرصي ۾ في فرد جي ڊي پي ₹1,08,657 رهيو. ورلڊ بينڪ 2009ع ۾ پٽنا کي ڀارت ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ جي سهولت جي لحاظ کان (دھلي کان پوءِ) ٻئي نمبر تي رکيو.

نالي جو پسمنظر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پٽنا جا نالا

هن شهر جو نالو وقت سان گڏ بدلجندو رهيو آهي. ڀارت جي قديم ترين شهرن مان هڪ هجڻ ڪري، پٽنا جي جديد نالي جي اصليت بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. موجوده نالو پٽنا (بنگالي: পাটনা؛ ديو ناگري: पटना؛ ڪيٿي: 𑂣𑂗𑂢𑂰؛ گُرمکي: ਪਟਨਾ؛ اردو: پٹنہ) لفظي طور پٽن (ديو ناگري: पटन) مان نڪتل سمجھيو وڃي ٿو، جيڪو هندو ديوي پٽن ديوي جو نالو هو.[1] پٽن ديوي مندر اڄ به پراڻي پٽنا ۾ گلزارباغ منڊي ڀرسان موجود آهي، ۽ هڪ ٻيو پٽن ديوي مندر تخت سري پٽنا صاحب جي ويجهو پڻ آهي. ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته پٽنا جو نالو پٽلي نالي وڻ مان نڪتو، جيڪو قديم شهر ۾ وڏي تعداد ۾ موجود هو.[2] اهو وڻ بهار رياستي سياحت ترقي ڪارپوريشن جي علامت (لوگو) تي پڻ ڏيکاريل آهي.[3] چيني سياح فا هيئن پنهنجي تحريرن ۾ هن هنڌ جو ذڪر پا-لن-فو نالي سان ڪيو آهي.[1] ٻه هزار سالن کان وڌيڪ تاريخ دوران شهر کي مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ پٽلي گرام، پاٽلي پُترا، ڪُسُم پور، ڪُسُم ڌوجا پُشپ پورم، پدمواتي، عظيم آباد ۽ موجوده پٽنا.[4]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پٽنه جو تاريخ

قديم دور

[سنواريو]

روايتي ٻڌ ڌرمي ادب موجب پٽنه جو بنياد 490 ق.م ۾ وڌو ويو[5][6] جڏهن اجاتشترُو، جيڪو مگڌ جو بادشاهه هو، پنهنجي راڄڌاني ٽڪرين واري راجگِر (اڄ جو راجگير) کان هڪ حڪمتِ عملي سان چونڊيل هنڌ ڏانهن منتقل ڪرڻ چاهيو ته جيئن ليچڇوي قبيلو، جيڪي وايشالي ۾ رهندا هئا، انهن سان بهتر نموني مقابلو ڪري سگهي.[7] هن گنگا نديءَ جي ڪناري تي هن ماڳ کي چونڊيو ۽ هن علائقي کي مضبوط قلعي بندي سان محفوظ ڪيو. گوتم ٻڌ پنهنجي زندگيءَ جي آخري سال ۾ هن هنڌ تان گذريو. هن هن هنڌ لاءِ عظيم مستقبل جي اڳڪٿي ڪئي، پر ساڳئي وقت ٻوڏ، باهه ۽ اندرين تڪرارن سبب ان جي برباديءَ جي به اڳڪٿي ڪئي.[8] ڊائيٽر شلنگلوف موجب ٻڌ روايتن شايد پٽنه جي شان و شوڪت کي هڪ نبوت طور پيش ڪيو، ۽ هن شهر جي ڪاٺيءَ جي قلعي بندي، جيڪا ٻين قديم هندستاني شهرن کان مختلف هئي، اهو ظاهر ڪري ٿي ته شايد اهو شهر اندازي کان گهڻو پراڻو هجي، پر صرف آثار قديمه جي کوٽائي ۽ ڪاٺيءَ جي ڀتين جي سي-14 تاريخن سان ئي ان ڳالهه جي تصديق ٿي سگهي ٿي، جيڪا هن وقت موجود نه آهي.[9]

موريا سلطنت

[سنواريو]
ماتريڪائن جو مجسمو، جيڪو آگم ڪوان ڀرسان مليو، جنهن کي اشوڪ ٺهرايو هو.

ميگاسٿينيز، هند-يوناني مؤرخ ۽ چندرگپت موريا جي درٻار ۾ سفير، شهر بابت ابتدائي بيانن مان هڪ ڏنو. هن لکيو ته شهر گنگا ۽ ارينوواس (سونڀدرا–هيرنيوواه) ندين جي سنگم تي واقع هو ۽ ان جي ڊيگهه 14 ڪلوميٽر (9 mi) ۽ ويڪر 2.82 ڪلوميٽر (1.75 mi) هئي.[10][11] ميگاسٿينيز هن شهر کي پنهنجي عروج واري دور ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو شهر قرار ڏنو.[12] شُنگا خاندان پٽلي پتر تي لڳ ڀڳ 100 سال حڪومت ڪئي، پوءِ ڪنوا ۽ پوءِ گپتا خاندان آيا.[13] ڪجهھ چيني سياح علم جي تلاش ۾ هندستان آيا ۽ پنهنجي سفرنامن ۾ پٽلي پتر بابت مشاهدا لکيا. اهڙو ئي مشهور بيان چيني ٻڌ راهب فا هين ڪيو، جيڪو 399 کان 414 عيسويءَ تائين هندستان ۾ رهيو ۽ هتي ڪيترن مهينن تائين ٻڌ مت جي ڪتابن جو ترجمو ڪندو رهيو.[14]</ref>

گپتا ۽ پالا سلطنت

[سنواريو]
پٽنه جي مکيه گهٽي، چؤڪ جي هڪ پاسي جو منظر، 1814–15.
پٽنه شهر، گنگا نديءَ جي ڪناري تي، اوڻيهين صديءَ جي تصوير.

ان کان پوءِ ڪيترن خاندانن هن شهر مان هندستاني برصغير تي حڪومت ڪئي، جن ۾ گپتا سلطنت ۽ پالا سلطنت شامل آهن. گپتا سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ پٽنه غير يقيني دور مان گذريو. بختيار خلجي ٻارهين صديءَ ۾ بهار تي قبضو ڪيو ۽ هر شيءِ تباهه ڪري ڇڏي، جنهن سان پٽنه سياسي ۽ ثقافتي مرڪز طور پنهنجي حيثيت وڃائي ويٺو.[15]

مغل سلطنت

[سنواريو]
گرو تيغ بهادر (ڍاڪا ۾) کي گوبند راءِ جي ڄمڻ جي خبر ڏني پئي وڃي (پٽنه ۾)، اوڻيهين صديءَ جي تصوير

مغل سلطنت جي دور ۾ پٽنه صوبائي انتظام جو مرڪز رهيو.[16] وچئين دور ۾ سڀ کان نمايان دور افغان حڪمران شير شاه سوري جو هو، جنهن 16هين صديءَ جي وچ ۾ پٽنه کي ٻيهر آباد ڪيو. هن گنگا ڪناري هڪ قلعو ٺهرايو ۽ شهر کي نئين سر ترقي ڏني. شير شاه جو قلعو اڄ باقي نه آهي، پر شير شاه سوري مسجد اڃا تائين افغان طرز تعمير جي مثال طور موجود آهي. مغل بادشاهه اڪبر 1574ع ۾ باغي افغان سردار داود خان ڪرراني کي شڪست ڏيڻ لاءِ پٽنه پهتو. اڪبر جي درٻار جي نو رتن مان هڪ، سندس سرڪاري مورخ ابوالفضل بن مبارڪ، پنهنجي ڪتاب آئينِ اڪبري ۾ پٽنه کي ڪاغذ، پٿر ۽ شيشي جي صنعتن جو مرڪز قرار ڏنو ۽ پٽنه جي مشهور چانورن جو به ذڪر ڪيو، جيڪي يورپ ۾ “پٽنه چانور” جي نالي سان مشهور هئا.[17] 1620ع تائين پٽنه شهر کي "بنگالا جي سموري سڀ کان وڏي مارٽ ٽائون" طور بيان ڪيو پيو ويو (يعني بنگال جو سڀ کان وڏو شهر)[7][18] اتر هندستان ۾، ۽ هن کي "بنگال جو سڀ کان وڏو شهر ۽ واپار لاءِ سڀ کان مشهور" پڻ چيو ويندو هو.[19] اهو سڀ ڪلڪتي شهر جي قيام کان اڳ هو. مغل بادشاهه اورنگزيب پنهنجي پسنديده پوٽي شهزادو محمد عظيم جي درخواست تي، 1704ع ۾ (جڏهن عظيم پٽنه ۾ صوبه دار طور موجود هو) پٽنه جو نالو عظيم آباد رکڻ تي راضي ٿيو. فلپ ميسن موجب، جيڪو "دي مين هو رولڊ انڊيا" ڪتاب ۾ لکي ٿو، پٽنه يا عظيم آباد ۾ ڪي تشدد ڀريون ڪارروايون به ٿيون. "اورنگزيب ڪافرن تي سر شماري ٽيڪس (جزيه) ٻيهر لاڳو ڪيو هو، جنهن جو ٺيڪو ڀرڻو پوندو هو. پٽنه ۾، ڪارخاني جو سربراهه پيڪاڪ ڪافي فرمانبردار نه هو. کيس گرفتار ڪيو ويو، شهر ۾ ننگي مٿي ۽ ننگي پير هلڻ تي مجبور ڪيو ويو، ۽ ٻيون به ڪيترين ذلت ڀرين سزائن سان دوچار ڪيو ويو، جيستائين هن رقم ادا نه ڪئي ۽ پوءِ کيس آزاد ڪيو ويو." هن دور ۾ نالي کان سواءِ گهڻو ڪجهه نه بدليو. مغل سلطنت جي زوال سان، پٽنه بنگال جي نوابن جي هٿ ۾ هليو ويو، جن عوام تي ڳرو محصول لڳايو، پر ان کي واپاري مرڪز طور وڌڻ جي اجازت پڻ ڏني. ٽيڪري راج جي مهاراجا جون حويليون 1811–12ع ۾ پٽنه جي درياهه ڪناري واري محاذ تي ڇانيل هيون.[20] 1750ع ۾، بنگال جو مستقبل جو نواب سراج الدوله پنهنجي ڏاڏي علي وردي خان خلاف بغاوت ڪئي ۽ پٽنه تي قبضو ڪيو، پر جلد ئي هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيو ۽ کيس معافي ملي وئي.[21]</ref> گرو گوبند سنگهه (22 ڊسمبر 1666 – 7 آڪٽوبر 1708)، سکن جو ڏهون گرو، پٽنه ۾ گوبند راءِ جي نالي سان گرو تيغ بهادر (سکن جو نائون گرو) ۽ سندس زال ماتا گجري وٽ ڄائو. سندس جنم ڀومي، پٽنه صاحب، سکن لاءِ حج/زيارت جي سڀ کان مقدس هنڌن مان هڪ آهي.[22]

پورچوگالي سلطنت

[سنواريو]

واپار وڌڻ سان پورچوگالي سلطنت جون وسنديون بنگال جي نار تائين وڌي ويون. گهٽ ۾ گهٽ 1515ع کان پورچوگالي بنگال ۾ واپارين طور موجود هئا، ۽ پوءِ 1521ع ۾ علائقي ۾ ڪارخانا قائم ڪرڻ لاءِ گور ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو ويو. 1534ع کان پوءِ بنگال جي سلطان پورچوگالين کي چِٽاگونگ ۽ ستگائون جهڙين ڪيترين وسندين کي ترقي ڏيڻ جي اجازت ڏني.[23] 1535ع ۾ پورچوگالي بنگال جي سلطان جا اتحادي هئا ۽ هنن ٽيلياڳڙهي لنگهه تي قبضو رکيو[24] جيڪو پٽنه کان 280 ڪلوميٽر پري هو، ۽ ان سان مغلن جي حملي کان بچاءُ ۾ مدد ملي. ان وقت تائين ڪيترين شين جي فراهمي پٽنه مان ٿيندي هئي، ۽ پورچوگالين واپارين کي موڪلي اتي گهٽ ۾ گهٽ 1580ع ۾ هڪ ڪارخانو/ڪاروباري مرڪز قائم ڪيو.[25] شيون درياهه وسيلي هيٺان ٻين پورچوگالي بندرگاهن، جهڙوڪ چِٽاگونگ ۽ ستگائون، ڏانهن موڪليون وينديون هيون، ۽ اتان سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن پهچنديون هيون.

برطانوي سلطنت

[سنواريو]

17هين صديءَ دوران پٽنه بين الاقوامي واپار جو مرڪز بڻجي ويو.[18] 1620ع ۾ انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني پٽنه ۾ واپاري ڪارخانو قائم ڪيو ته جيئن ڪليڪو ۽ ريشم جي واپار ڪري سگهجي. ٿوري ئي وقت ۾ اهو سالٽ پيٽر جي واپار جو به وڏو مرڪز بڻجي ويو. فرانسوا برنيئر پنهنجي ڪتاب Travels in the Mogul Empire (1656–1668) ۾ لکي ٿو ته "اهو گنگا وسيلي وڏي سهولت سان هيٺ کڄي ويندو هو، ۽ ڊچ ۽ انگريز وڏي مقدار ۾ سامان هندستاني ٻيٽن ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ڏانهن موڪليندا هئا." هن واپار ٻين يورپي قومن—خاص طور فرانسيسي، ڊين، ڊچ ۽ پورچوگالي—کي به هن منافع بخش ڪاروبار ۾ مقابلي لاءِ همٿايو. پيٽر منڊي 1632ع ۾ لکي پٽنه کي "اوڀر علائقي جو سڀ کان وڏو مارٽ" قرار ڏنو.[16] 1763ع ۾ نواب مير قاسم ايسٽ انڊيا ڪمپني جي 45 (اڪثر برطانوي) ملازمن ۽ 200 سپاهين کي پٽنه قتلِ عام ۾ قتل ڪرائڻ جو حڪم ڏنو؛ قيدين کي سندن ڪوٺڙين ۾ گوليون هڻي ماريو ويو ۽ سندن لاش هڪ کوهه ۾ اڇلايا ويا.[26] 1764ع ۾ بڪسر جي جنگ جي فيصلائتي نتيجي کان پوءِ الله آباد جو معاهدو هندستان ۾ برطانوي سياسي ۽ آئيني مداخلت جي شروعات جو نشان بڻيو. ان معاهدي سان مغل بادشاهه ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هن اڳوڻي مغل صوبي مان محصول گڏ ڪرڻ جو حق ڏنو. 1793ع ۾، جڏهن نظامت (مغلي بالا دستي) ختم ڪئي وئي، پٽنه کي ڪمپني پنهنجي علائقي ۾ شامل ڪيو، ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني بنگال-بهار صوبي تي ڪنٽرول قائم ڪيو. بهرحال، پٽنه واپار جو مرڪز رهندو آيو. 1912ع ۾ جڏهن بنگال پريزيڊنسي کي ورهايو ويو، ته پٽنه برطانوي صوبي بهار ۽ اوڙيسا جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. پر 1936ع ۾ اوڙيسا هڪ الڳ وجود بڻجي پنهنجي گاديءَ سان جدا ٿي ويو. اڄ تائين پٽنه ۾ بنگالين جي وڏي آبادي رهندي اچي ٿي.[27][28]

هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ

[سنواريو]

پٽنه جي ماڻهن هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ وڏي پيماني تي حصو ورتو.[29][30] سڀ کان نمايان تحريڪن ۾ چمپارن تحريڪ ( نيلو پوک خلاف) ۽ 1942ع واري هندستان ڇڏيو تحريڪ شامل آهن.[31][32] شهر مان نڪتل قومي اڳواڻن ۾ سوامي سهجانند سرسوتي؛ هندستان جي دستور ساز اسيمبلي جو پهريون صدر ڊاڪٽر راجيندر پرساد؛ بهار وڀوتي ( انُگراه نارائن سنها )؛ بساون سنگهه؛ ۽ لوڪ ناياڪ ( جيا پرڪاش نارائن ) شامل آهن.

آزادي کان پوءِ

[سنواريو]

پٽنه 1947ع ۾ هندستان جي آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ به بهار جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جيتوڻيڪ بهار کي 2000ع ۾ ٻيهر ورهايو ويو جڏهن جهارکنڊ هندستاني يونين جي هڪ الڳ رياست بڻجي ويو.[28] 27 آڪٽوبر 2013ع تي، ڇهه ماڻهو مارجي ويا ۽ 85 ٻيا زخمي ٿيا، جڏهن چونڊ جلسي دوران هم آهنگ بم ڌماڪن جو سلسلو ٿيو، جيڪو ڀا ج پا جي اميدوار نريندر مودي لاءِ منعقد ٿيل هو.[33] 3 آڪٽوبر 2014ع تي، گاندهي ميدان ۾ ڀڳدڙ دوران (وجيا دشمي جشنن وقت) 33 ماڻهو مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا.[34]

جاگرافي

[سنواريو]

ارضياتي بناوت

[سنواريو]
پٽنه ضلعي جو نقشو
پٽنه جي شهري گڏيل آبادي
دائروِ اختيار آبادي
شهر قسم اندازو
(2011)
پٽنهميونسپل ڪارپوريشن1,684,222
داناپورنگر پريشد182,429
بدلپوراآئوٽ گروٿ75
داناپور ڪينٽونمينٽڪينٽونمينٽ بورڊ28,723
کگاولهنگر پريشد44,364
نوھسامردم شماري وارو شهر16,680
پاٽلي پتر هائوسنگ ڪالونيمردم شماري وارو شهر3,531
ڦلواڙي شريفنگر پريشد81,740
سعيدپورامردم شماري وارو شهر7,392
پٽنه شهري گڏيل آبادي2,049,156
پٽنه ضلعو5,838,465
ذريعو:[35][36]

پٽنه درياهه گنگا جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي.[37] پٽنه جو ڪل پکيڙ 250 چورس ڪلوميٽر (97 چورس ميل) آهي. ميونسپل حدن اندر وارو علائقو 109.218 چورس ڪلوميٽر (42.169 چورس ميل) تي مشتمل آهي. شهر جي ٻاهران (سبربن) علائقو 140.782 چورس ڪلوميٽر (54.356 چورس ميل) تي پکڙيل آهي. ان جي سراسري اوچائي 53 m (174 ft) آهي. پٽنه جي جاگرافيءَ جي هڪ نمايان خصوصيت وڏي دريائن جو سنگم آهي.[38]

برطانوي راڄ دوران، پٽنه بنگال پريزيڊنسي جو حصو هو. 1976ع ۾ نالندا ضلعو کي پٽنه ضلعو مان ڪڍي الڳ ڪيو ويو،[39] جنهن کان پوءِ پٽنه مان سڀ جبلائي علائقا ڪڍي ڇڏيا ويا. اهو اليويل (دريائي گاد سان ٺهيل) هموار زمين جو هڪ وڏو پکيڙ آهي. ضلعي جي زمين زرخيز آهي ۽ لڳ ڀڳ مڪمل طور پوکي هيٺ آهي، جهنگلي ڍڪ عملي طور موجود ناهي. اليويل مٽي چانور، ڪمند ۽ ٻين خوراڪي اناج جي پوک لاءِ موزون آهي. پوکي هيٺ علائقن ۾ آم جا باغ ۽ بانس جا جهنگ جا هنڌ هنڌ تي نظر اچن ٿا. درياهه گنگا جي ڪنارن سان لڳندڙ ٻنين ۾ امينيا، سٽريڪولاري، هائيگروفيلي ۽ سيزبينيا جهڙيون جهنگلي ٻوٽيون وڌن ٿيون. پر پالمايرا، کجور ۽ آم جا باغ آباديءَ جي ڀرسان ملن ٿا. دريائن کان پري ڳوٺن ۾ ڪڏهن ڪڏهن سڪي جهنگلي جهڙيون ٻوٽيدار پٽيون به ڏسجن ٿيون. عام طور ملندڙ وڻن ۾ بيل، سرس، جيڪ فروٽ ۽ ڳاڙهو ڪپهه وارو وڻ شامل آهن.[40] پٽنه هن لحاظ کان منفرد آهي جو ان جي ڀرپاسي ۾ چار وڏا درياهه آهن.[41] اهو دنيا جو سڀ کان وڏو دريائي شهر آهي.[42] 2006ع ۾ تيار ڪيل پٽنه سٽي ڊولپمينٽ پلان موجب پٽنه شهر جي ارضياتي بناوت ٿانوَ (سوسر) جهڙي آهي.[43][44] درياهه گنگا تي ٺهيل پل، جنهن جو نالو مهاتما گانڌي سيتو آهي، 5575m ڊگهو آهي. اهو ڀارت جو سڀ کان ڊگهو دريائي پل آهي.[45]

پٽنه ڀارت جي زلزلي واري زون-چوٿين ۾ اچي ٿو، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهو وڏن زلزلن لاءِ حساس آهي، پر تازين تاريخ ۾ زلزلا گهڻا عام نه رهيا آهن.[46] پٽنه ٻوڏ ۽ طوفانن جي خطري واري علائقي ۾ پڻ اچي ٿو.[47][48]

آبهوا

[سنواريو]


پريادرشي نگر مٿان مون سون جا ڪڪر، جيڪو ڪنڪر باغ جو حصو آهي—اوڀر پٽنه جو رهائشي علائقو.

پٽنه ۾ نمي وارو ذيلي اُستوائي آبهوا هوندي آهي، جيڪا ڪوپن آبهوا درجابندي (Cwa) هيٺ اچي ٿي: مارچ جي پڇاڙي کان جون تائين تپيءَ جهڙا اونهارا، جون جي پڇاڙي کان سيپٽمبر جي پڇاڙي تائين مون سون جو موسم، ۽ نومبر کان فيبروري تائين سياري جون ٿڌيون راتيون ۽ ڌنڌ ڀريا يا سجها ڏينهن.[49] هتي رڪارڊ ٿيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 1966ع ۾ 46.6 °C (115.9 °F) هو،[50] جڏهن ته سڀ کان گهٽ 1.1 °C (34 °F) 9 جنوري 2013ع تي رڪارڊ ٿيو،[51] ۽ سڀ کان وڌيڪ وسڪارو 1997ع ۾ 204.5 mm (8.05 in) رڪارڊ ٿيو.[50]

هيٺ ڏنل جدول آبهوا جي عنصرن جا تاريخي مهينيوار اوسط ڏيکاري ٿو.

موسمي رڪارڊ : پٽنه هوائي اڏي (1991–2020، انتهائون 1951–2013)
مھينو جنور: فبرو: مارچ اپريل مئي جون جولاء آگسٽ سيپ: آڪٽو: نومبر ڊسمبر سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F) 33.1
(91.6)		 35.1
(95.2)		 41.4
(106.5)		 44.6
(112.3)		 45.6
(114.1)		 46.6
(115.9)		 41.6
(106.9)		 39.7
(103.5)		 37.6
(99.7)		 38.2
(100.8)		 34.6
(94.3)		 30.5
(86.9)		 46.6
(115.9)
اوچي پد جي
سراسري°C (°F)		 22.1
(71.8)		 26.1
(79)		 32.2
(90)		 37.1
(98.8)		 37.5
(99.5)		 36.4
(97.5)		 33.4
(92.1)		 33.1
(91.6)		 32.6
(90.7)		 32.1
(89.8)		 29.1
(84.4)		 24.3
(75.7)		 31.3
(88.3)
گھٽ پد جي
سراسري°C (°F)		 9.2
(48.6)		 12.5
(54.5)		 17.0
(62.6)		 22.2
(72)		 25.2
(77.4)		 26.7
(80.1)		 26.5
(79.7)		 26.5
(79.7)		 25.7
(78.3)		 22.0
(71.6)		 15.4
(59.7)		 10.7
(51.3)		 20.0
(68)
گھٽ ۾ گھٽ
رڪارڊ°C (°F)		 1.1
(34)		 3.4
(38.1)		 8.2
(46.8)		 13.3
(55.9)		 17.7
(63.9)		 19.3
(66.7)		 21.1
(70)		 20.2
(68.4)		 19.0
(66.2)		 12.0
(53.6)		 7.7
(45.9)		 2.2
(36)		 1.1
(34)
سراسري پرسپييئيشن mm (انچ) 10.2
(0.402)		 12.6
(0.496)		 8.9
(0.35)		 11.9
(0.469)		 48.4
(1.906)		 162.2
(6.386)		 289.1
(11.382)		 266.6
(10.496)		 209.7
(8.256)		 49.7
(1.957)		 5.3
(0.209)		 4.7
(0.185)		 1,077.6
(42.425)
Average rainy days 1.1 1.2 0.6 1.0 3.0 6.9 12.6 12.4 9.2 2.7 0.4 0.4 51.6
نسبتي گھم جي سراسري

(%) (at 17:30 آءِ ايس ٽي)

 67 53 38 33 43 59 74 76 76 69 67 72 61
اس جي ماھوار
وقت جي سراسري		 207.7 228.8 260.4 264.0 272.8 192.0 130.2 151.9 162.0 238.7 240.0 201.5 2,550
اس جي وقت جي
روزاني سراسري		 6.7 8.1 8.4 8.8 8.8 6.4 4.2 4.9 5.4 7.7 8.0 6.5 7.0
Source #1:

ذريعو #2: ويڌر ائٽلس[52]

آبادي

[سنواريو]

1997ع جي آدم شماري رپورٽ موجب هن شهر جي آبادي 1285470 آهي.[53]

مک ماڳ

[سنواريو]

هي شهر گنگا نديءَ جي ڏکڻ ۾ 15 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي واقع آهي. هن شهر ۾ گانڌي ميدان هڪ اهم بندرگاهه آهي. هن شهر جي اهم مارڪيٽ اشوڪ راج پاٿ جي نالي سان مشهور آهي. هن شهر ۾ هڪ بهترين عجائب گهر ’پٽنا ميوزيم‘ آهي، جنهن ۾ ڌاتو ۽ پٿرن جا ٺهيل مجسما رکيل آهن، جيڪي ٽي يا چار سؤ سال پراڻا آهن. پٽنا جي ڏکڻ طرف ’ڪمهار‘ نالي ماڳ موجود آهي. جنهن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي، هن شهر جي اوڀر ۾ سکن جو ’هُر مندر’ آهي، جيڪو اڇي ماربل سان جڙيل آهي. سکن جو ڏهون ۽ آخري گرو 1660ع تي هن جاءِ تي پيدا ٿيو هو. هن شهر ۾ قلعا هائوس (جلان ميوزيم) به مشهور ماڳ آهي، جنهن کي ’شير شاهه جو قلعو‘ سڏيو ويندو هو. هن قلعي کي شير شاهه تعمير ڪرايو. هن قلعي جا آثار اڄ به هن شهر ۾ موجود آهن. ان کانسواءِ ’اورينٽل لائبرري‘ به هن شهر جي مکيه ماڳن ۾ شمار ٿئي ٿي، جنهن جو بنياد 1900ع ڌاري رکيو ويو هو. هن لائبرريءَ ۾ عربي، فارسي ٻولين ۾ مغلن ۽ راجپوتن جا شهپارا به موجود آهن.[53]

هوائي آلودگي

[سنواريو]

پٽنه ۾ آلودگي هڪ وڏو ڳڻتيءَ جو سبب آهي. سي اي جي جي رپورٽ موجب، جيڪا اپريل 2015ع ۾ بهار قانون ساز اسيمبلي ۾ پيش ڪئي وئي، پٽنه ۾ ساهه کڻڻ لائق معلق زرڙايل مادو (آر ايس پي ايم) جي سطح (پي ايم-10) 355 هئي، جيڪا مقرر ڪيل حد 100 مائڪرو گرام في ڪعبي ميٽر کان ٽي اڌ ڀيرا وڌيڪ هئي،[54] جيڪا بنيادي طور تي گاڏين جي وڌيڪ دونهين واري[55] ۽ صنعتي اخراجن[56] ۽ شهر ۾ تعميراتي سرگرمين سبب هئي.[57] مئي 2014ع ۾ عالمي صحت جو ادارو جي هڪ سروي پٽنه کي ڀارت جو هوائي آلودگيءَ جي لحاظ کان ٻيون نمبر شهر قرار ڏنو، جيڪو صرف دهلي کان پوءِ هو؛ سروي موجب رياستي گاديءَ جي شهر جي عام هوا ۾ معلق زرڙايل مادو (پي ايم-2.5) 149 مائڪرو گرام هو، جيڪو محفوظ حد (25 مائڪرو گرام) کان ڇهه ڀيرا وڌيڪ هو.[58][59] شهر ۾ شديد هوائي آلودگي سبب آلودگيءَ سان لاڳاپيل ساهه وارن مرضن ۾ واڌ ٿي آهي، جهڙوڪ ڦڦڙن جو ڪينسر، دمو، دستن جي سوزش ۽ اسهال.[60][61] سياري جي موسم ۾ پٽنه تي ڇانيل ڳاڙهي ڌنڌ (سموگ) هر سال هوائي ۽ ريلوي آمدورفت ۾ وڏيون رڪاوٽون پيدا ڪري ٿو.[62] پٽنه کي “سوڇ وायु سرويکشن 2024” جي نتيجن موجب ڀارت ۾ “قومي صاف هوا شهر” جي درجابندي ۾ ڏهون بهترين شهر قرار ڏنو ويو (زمرو 1: 10 لکن کان وڌيڪ آبادي وارا شهر).[63]

معيشيت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پٽنا جي معيشت
مورياه لوڪ شهر جو هڪ وڏو خريداري وارو علائقو آهي، ۽ سڀ کان پراڻن مان هڪ

سترهين صديءَ کان پٽنه بين الاقوامي واپار جو مرڪز رهيو آهي ۽ زراعت ۽ ڪپڙي جي صنعت جو هڪ وڏو ڳانڍاپو (هب) پڻ رهيو آهي؛ جنهن ۾ ريشم ۽ ڪيلڪو جي وڏي منڊي شامل آهي.[حوالو گهربل] 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ معيشت مجموعي طور نسبتاً مستحڪم رهي، جنهن ۾ زرعي پيداوار ۽ سبزيءَ جي تيل جي صنعت ۾ واڌ به شامل هئي. 1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ معيشت ۾ اتار چڙهاءُ ڏسڻ ۾ آيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن ڀارت ۾ لبرلائيزيشن آئي ته پٽنه وڏا عالمي فنڊ يا پرڏيهي سيڙپڪاري پاڻ ڏانهن متوجهه نه ڪري سگهي، جيڪو معيشت لاءِ هڪ ڌڪ ثابت ٿيو. جيتوڻيڪ شهر ۾ ڪيتريون ڀاڻ جون فيڪٽريون ۽ کنڊ جا مل هئا، پر ڪمزور ٿيندڙ صنعتي-واپاري ماحول سبب ڪيترين ڪمپنين کي نقصان ٿيو ۽ آخرڪار انهن کي بند ٿيڻ يا رياست ڇڏڻ تي مجبور ٿيڻو پيو.[حوالو گهربل] پٽنه جي معيشت 2005ع کان پوءِ لڳاتار وڌندي رهي آهي؛ خاص طور تيزي سان وڪرو ٿيندڙ صارف شين جي صنعت، خدمت وارو شعبو، ۽ سائو انقلاب سان لاڳاپيل ڪاروبار جي ڪري.[64] 2009ع ۾ ورلڊ بئنڪ پٽنه کي ڀارت ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ ٻيو بهترين شهر قرار ڏنو.[65] 2010ع ۾ پٽنه کي دنيا جي تيزي سان وڌندڙ شهرن ۾ 21هين نمبر تي ۽ ڀارت ۾ پنجين تيزي سان وڌندڙ شهر طور درج ڪيو ويو، ۽ 2020ع تائين سراسري سالياني 3.72% واڌ جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي.[66] هتي جون سڀ کان وڏيون برآمدون غلّو، ڪمند، تل ۽ پٽنه چانور آهن، جيڪي وچولي داڻن واري مقامي قسم مان آهن. پٽنه ۽ ان جي آس پاس ڪيترائي کنڊ جا مل موجود آهن.[67] پٽنه کي اوڀر ڀارت ۾ هڪ اهم ڪاروباري ۽ لگزري برانڊن جي مرڪز طور به بيان ڪيو ويو آهي.[64] شهر جا وڏا ڪاروباري علائقا بندر باغيچا، نمائش روڊ، گاندھي ميدان مارگ، فريزر روڊ، اندرپوري ۽ مورياه لوڪ آهن. ڪيترين پيداوار ڪندڙ ڪمپنين، جن ۾ هيرو سائيڪلس، برٽينيا انڊسٽريز، پيپسيڪو، سوناليڪا ٽريڪٽرز ۽ الٽرا ٽيڪ سيمينٽ شامل آهن، پٽنه ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پنهنجا ڪارخانا قائم ڪيا آهن. دنيا جي سڀ کان وڏن چمڙي جي ڪلسٽرن مان هڪ پٽنه جي فتوها ۾ آهي. پٽنه هاڻي انفارميشن ٽيڪنالاجي جي مرڪز طور به اڀري رهيو آهي؛ جنهن ۾ ٽاٽا ڪنسلٽنسي سروسز پڻ شامل آهي، جنهن 2019ع ۾ پٽنه ۾ نئين سهولت تي پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.[68]

آباديءَ بابت

[سنواريو]

2011ع ۾ اندازي مطابق 1.68 ملين آبادي سان پٽنه ڀارت جو آباديءَ موجب 19هون وڏو شهر آهي، ۽ ٻه ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان ان جو شهري مجموعو (اربن اَگلومريشن) ڀارت ۾ 18هون وڏو آهي. پٽنه جي رهواسين لاءِ ڊيمونِم “پٽنهائيٽ” استعمال ٿيندو آهي.[72][73] 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، پٽنه شهر جي آبادي 1,684,222 هئي (شهر جي حدن جي واڌ کان اڳ) ڪارپوريشن حدن اندر؛ جنهن ۾ 893,399 مرد ۽ 790,823 عورتون شامل هيون. هي 2001ع جي انگن جي ڀيٽ ۾ 22.3٪ واڌ هئي. آباديءَ مان 11.32٪ ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارا هئا؛ جن ۾ 102,208 ڇوڪرا ۽ 88,288 ڇوڪريون شامل هيون. مجموعي خواندگي جي شرح 83.37٪ آهي؛ جڏهن ته مردن ۾ خواندگي 87.35٪ ۽ عورتن ۾ 79.89٪ آهي. پٽنه جو جنسي تناسب هر 1,000 مردن تي 885 عورتون آهي. ٻارن (ڇوڪرين) جو جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن تي 877 ڇوڪريون آهي.[74] شهري مجموعي (اربن اَگلومريشن) جي آبادي 2,049,156 هئي؛ جنهن ۾ 1,087,285 مرد ۽ 961,871 عورتون شامل هيون، ۽ خواندگي 82.73٪ هئي.[75] پٽنه اوڀر ڀارت ۾ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيون وڏو شهر آهي.[76] پٽنه جي آباديءَ مان لڳ ڀڳ 0.25٪ ماڻهو جھوپڙپٽن (سلمز) ۾ رهن ٿا، جنهن ڪري پٽنه ڀارت جو اهو شهر آهي جتي جھوپڙپٽن ۾ رهندڙ ماڻهن جو سيڪڙو سڀ کان گهٽ آهي.[77] جيئن ترقي پذير دنيا جي ٻين تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن ۾ ٿيندو آهي، پٽنه به وڏن شهريڪاري مسئلن جهڙوڪ بيروزگاري، خراب عوامي صحت، ۽ آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ ڪمزور شهري ۽ تعليمي معيارن جو شڪار آهي.[78] 2015ع ۾ نيشنل سيمپل سروي آرگنائيزيشن ظاهر ڪيو ته ڀارت ۾ عورتن لاءِ پٽنه ۾ 2011–12ع دوران بيروزگاريءَ جي شرح سڀ کان وڌيڪ 34.6٪ هئي، ۽ مردن لاءِ اها ٻي بلند ترين 8٪ هئي.[79]

مذهب ۽ ٻولي

[سنواريو]
پٽنه شهر ۾ مذهب (2011)[80]
مذهب فيصد
هندومت
  
 86.39%
اسلام
  
 12.27%
عيسائيت
  
 0.51%
ٻيو يا درج نه ٿيل
  
 0.83%

ڀارت جي 2011ع واري آدمشماريءَ مطابق، پٽنه جي رهواسين مان 86.39٪ هندومت تي عمل ڪن ٿا. اسلام 12.27٪ سان ٻيو سڀ کان وڌيڪ مقبول مذهب آهي. عيسائيت، جيني ڌرم، سک ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم ٻين اقليتي مذهبن ۾ شامل آهن. 0.01٪ ٻيا مذهب اختيار ڪن ٿا ۽ 0.49٪ ڪنهن خاص مذهب سان لاڳاپيل نه آهن.[80]



پٽنه شهر جون ٻوليون (2011)[81]

  هندي (65.94%)
  مگهي (18.04%)
  اردو (9.67%)
  ڀوجپوري (3.19%)
  ميٿيلي (1.79%)
  ٻيون (1.37%)

هندي ۽ اردو بيهار رياست جون سرڪاري ٻوليون آهن، پر ڪيترين ٻين ٻولين جو به استعمال ٿيندو آهي. مقامي ٻولي مگڌي يا مگهي آهي، جيڪا مگڌا (ڏکڻ بيهار جو قديم نالو) جي نالي سان منسوب آهي ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندي آهي. پهرين ٻولي طور هندي 65.94٪، مگهي 18.04٪، اردو 9.67٪، ڀوجپوري 3.19٪ ۽ ميٿيلي 1.79٪ ڳالهائين ٿا.[81]


انتظاميه

[سنواريو]

پٽنه سب ڊويزن (تحصيل) پٽنه ضلعو جي 6 تحصيلن مان هڪ آهي. ان جي سربراهي آئي-اي-ايس يا صوبي جي سول سروس جو آفيسر ڪندو آهي، جنهن جو عهدو سب ڊويزنل مجسٽريٽ (ايس ڊي ايم) جي سطح جو هوندو آهي. پٽنه تحصيل جو ايس ڊي ايم ضلعي مجسٽريٽ (ڊي ايم) پٽنه ضلعي کي رپورٽ ڪندو آهي.

بلاڪ

[سنواريو]

پٽنه تحصيل کي 3 بلاڪن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر بلاڪ جو سربراهه بلاڪ ڊولپمينٽ آفيسر (بي ڊي او) هوندو آهي. بلاڪن جي فهرست هيٺين ريت آهي:

  1. پٽنه
  2. سمپتچڪ
  3. ڦلواري شريف

حڪومت

[سنواريو]

شهري انتظام

[سنواريو]

پٽنه جو شهري انتظام ڪيترين سرڪاري ايجنسين ذريعي هلايو ويندو آهي، ۽ ان ۾ ڍانچائي ورهاستون هڪ ٻئي سان اوورليپ به ڪن ٿيون. شهر بابت گهٽ ۾ گهٽ پنج انتظامي تعريفون موجود آهن؛ ايراضيءَ جي وڌندڙ ترتيب موجب: پٽنه ڊويزن، پٽنه ضلعو (۽ هيءَ ئي پٽنه پوليس جو علائقو پڻ آهي)، پٽنه ميٽروپوليٽن ريجن[82] (جيڪو “پٽنه پلاننگ ايريا” جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو)،[83] “گريٽر پٽنه” يا پي آر ڊي اي علائقو، جيڪو پي ايم سي ۾ اُن سان لڳ ڀڳ لڳندڙ ڪجه علائقا شامل ڪري ٿو[84] ۽ پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن جو علائقو.

شهر جا عملدار 
عهدو سنڀالڻ جي تاريخعهدوذريعو
ڪارپوريشن ميئرسيتا ساهو، بي جي پيجون 2017موريا لوڪ[85]
ڪارپوريشن ڪمشنرانيميش ڪمار پَراشر، آئي-اي-ايسنومبر 2021موريا لوڪ[86]
ڊويزنل ڪمشنرسنجَي ڪمار اگروال، آئي-اي-ايسآڪٽوبر 2019گولگهر ڀرسان، گانڌي ميدان[87]
ضلعي مجسٽريٽڊاڪٽر چندرشيکر سنگهه، آئي-اي-ايسجنوري 2021پٽنه ڪليڪٽرئيٽ[88]
سينيئر سپرنٽنڊنٽ آف پوليسمانَوِجيت سنگهه ڍِلو، آئي-پي-ايسجنوري 2022ڏکڻ گانڌي ميدان مارگ[89]

پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن (پي ايم سي) شهر جي 75 وارڊن جي شهري ڍانچي جي نگراني ۽ انتظام ڪري ٿي،[85] ۽ 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 1.7 ملين آباديءَ کي سموئي ٿي. ميونسپل ڪارپوريشن جمهوري طريقي سان چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي؛ هر وارڊ پي ايم سي لاءِ هڪ ڪائونسلر چونڊي ٿو.[90] پي ايم سي ميٽروپولس جي شهري ۽ انفراسٽرڪچر ضرورتن جي ذميوار آهي. پٽنه جي اعليٰ شهري اداري طور، ڪارپوريشن پنهنجا ڪم “ميئر اِن ڪائونسل” وسيلي انجام ڏئي ٿي، جنهن ۾ هڪ ميئر، هڪ ڊپٽي ميئر، ۽ پي ايم سي جا ٻيا چونڊيل ميمبر شامل هوندا آهن. ميئر عام طور اڻسڌي چونڊ ذريعي ڪائونسلرن پاڻ مان چونڊيندا آهن. پي ايم سي جي ڪمن ۾ پاڻي جي فراهمي، نيڪال ۽ سيوريج، صفائي، ٺوس ڪچري جو انتظام، گهٽي بتيون، ۽ تعميراتي ضابطي (بلڊنگ ريگيوليشن) شامل آهن. ميونسپل ڪمشنر ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ ايگزيڪيوٽو شعبي جو سربراهه آهي. سڀ ايگزيڪيوٽو اختيار ميونسپل ڪمشنر وٽ هوندا آهن، جيڪو ڀارتي انتظامي سروس (آئي-اي-ايس) جو آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي حڪومت طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي.[91] جيتوڻيڪ ميونسپل ڪارپوريشن قانونساز اداري طور شهر جي حڪمراني لاءِ پاليسيون طئي ڪري ٿي، پر انهن پاليسين جي عملدرآمد جو ذمو ڪمشنر تي هوندو آهي. ڪمشنر هڪ مقرر مُدي لاءِ مقرر ڪيو ويندو آهي، جيئن رياستي قانون ۾ بيان ٿيل آهي. ڪمشنر جا اختيار اهي آهن جيڪي قانون مان حاصل ٿين ٿا، ۽ اهي به جيڪي ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪميٽي طرفان کيس سونپيا وڃن. جون 2017ع تائين، بي جي پي پي ايم سي ميئر جي سيٽ کٽي؛ ميئر سيتا ساهو آهي، جڏهن ته ڊپٽي ميئر ونَي ڪمار پپو آهي.[85] 2014ع ۾، پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن لاءِ 4هون درجو ڏنو ويو. ان 10 مان 3.6 اسڪوَر حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.[92] پٽنه جو روينيو ضلعو ضلعي ڪليڪٽر (ضلعي مجسٽريٽ) جي دائري اختيار هيٺ اچي ٿو.[93] ڪليڪٽر عام انتظام، ملڪيت جا رڪارڊ ۽ روينيو وصولي بابت مرڪزي حڪومت لاءِ ذميوار هوندا آهن، ۽ شهر ۾ ٿيندڙ قومي چونڊن جي نگراني به ڪندا آهن.[94] بيهار اربن انفراسٽرڪچر ڊولپمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ (بي يو آءِ ڊي سي او) ۽ پٽنه ميٽروپوليٽن ايريا اٿارٽي، قانوني منصوبا بندي ۽ پٽنه ميٽروپوليٽن ريجن جي ترقي لاءِ ذميوار آهن.[95] پٽنه ميٽروپوليٽن ايريا اٿارٽي 2016ع ۾ قائم ڪئي وئي.[96] اها اڳوڻي پٽنه ريجنل ڊولپمينٽ اٿارٽي (پي آر ڊي اي) جي جاءِ تي قائم ڪيل بالادست ايجنسي آهي، جيڪا 2006ع ۾ ختم ڪئي وئي هئي.[97] شهر جي حڪومت کان علاوه، ڪيتريون ڪميشنون ۽ رياستي اٿارٽيون—جهڙوڪ سياحت واري وزارت، بيهار صحت کاتو، بيهار پاڻي وسيلن وارو کاتو، نيشنل گنگا رِوَر بيسن اٿارٽي، بيهار اسٽيٽ پليوشن ڪنٽرول بورڊ، ۽ بيهار پبلڪ سروس ڪميشن—پٽنهائيٽن جي زندگيءَ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪن ٿيون. بيهار جي راڄڌاني هئڻ سبب، پٽنه رياستي سياست ۽ مرڪزي سياست ٻنهي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.[98] آڪٽوبر 2016ع ۾، بيهار ڪابينا پٽنه ماسٽر پلان 2031 جي منظوري ڏني، جنهن ۾ بيهٽا ۾ نئين هوائي اڏي جي ترقي جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.[99][100] آگسٽ 2015ع تائين، پٽنه شهر (ان جي شهري مجموعي سميت) جو ايرادو 250 چورس ڪلوميٽر (97 چورس ميل) هو.[101] پٽنه ماسٽر 2031 شهر جو ٻيو ماسٽر پلان آهي جنهن کي ڪڏهن منظور ڪيو ويو؛ اڳيون منصوبو 1961–1981ع لاءِ منظور ٿيو هو.[102] پٽنه ماسٽر پلان ڇهن شهري مقامي ادارن کي ڍڪيندو آهي—پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن، دانه پور نگر پريشد، ڦلواري شريف نگر پريشد، خگاُل نگر پريشد، مانير نگر پنچائت ۽ فتوها نگر پريشد.[103] نئون ماسٽر پلان پٽنه شهر جو ايرادو 1,167 چورس ڪلوميٽر (451 چورس ميل) تائين وڌائڻ جي تجويز رکي ٿو، ته جيئن ان کي ميٽروپوليٽن شهر طور تبديل ڪيو وڃي.[104] ماسٽر پلان ۾ 5 سيٽلائيٽ ٽائون به تجويز ڪيا ويا آهن: بيهٽا، نوبتپور، پنپن، فتوها ۽ خسرُوپور. پٽنه کي ڀارت جي سئو شهرن مان هڪ طور چونڊيو ويو آهي، جنهن کي سمارٽ سٽي طور ترقي ڏني ويندي، ڀارت جي حڪومت جي فليگ شپ سمارٽ سٽيز مشن هيٺ.[105] سمارٽ سٽيءَ جي درجي سان، پٽنه ۾ انتهائي جديد ۽ بنيادي سهولتون—جهڙوڪ بنا رڪاوٽ بجلي فراهمي، پهرئين درجي جو ٽرئفڪ ۽ ٽرانسپورٽ نظام، اعليٰ معيار جي صحت سنڀال ۽ ٻيون اهم سهولتون—مهيا ڪرڻ جون تجويزون شامل آهن. هن اسڪيم هيٺ شهر ڊجيٽل ٽيڪنالاجي استعمال ڪندو، جيڪا مٿين سهولتن جي بنيادي ميڪانيزم طور ڪم ڪندي ۽ شهرين جي زندگيءَ جو معيار وڌيڪ بلند ڪندي. “پٽنه سمارٽ سٽي لميٽيڊ” نالي هڪ اسپيشل پرپز وهِيڪل ڪمپني سمارٽ سٽي منصوبا لاڳو ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. 22 نومبر 2017ع تي اسپين جي “ايپٽيسا سِروِسيوس دي اِنجيڻيئريا ايس ايل” کي پروجيڪٽ مئنيجمينٽ ڪنسلٽنٽ طور چونڊيو ويو.[106]

سياست

[سنواريو]

بهار حڪومت جي گاديءَ واري هنڌ طور، شهر ۾ ڪيترائي وفاقي ادارا موجود آهن، جن ۾ راج ڀون (گورنر جو گهر)، بيهار قانون ساز اسيمبلي، رياستي سيڪريٽريٽ (جيڪو پٽنه سيڪريٽريٽ ۾ قائم آهي)، ۽ پٽنه هاءِ ڪورٽ شامل آهن. پٽنه هاءِ ڪورٽ ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ آهي. پٽنه هاءِ ڪورٽ کي بيهار رياست تي دائره اختيار حاصل آهي.[107] پٽنه ۾ هيٺيون عدالتون به آهن؛ ديواني معاملن لاءِ سمال ڪازز ڪورٽ، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ سيشنز ڪورٽ.[108][109]

پٽنه پوليس (جنهن جي قيادت سينيئر سپرنٽنڊنٽ آف پوليس ڪندو آهي) بهار حڪومت جي گهرو کاتي جي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿي. پٽنه ضلعو ڀارت جي هيٺين ايوان لوڪ سڀا لاءِ ٻه نمائندا چونڊي ٿو،[110] ۽ رياستي قانون ساز اسيمبلي لاءِ 14 نمائندا. پٽنه (راڄڌاني شهر) ۾ رياستي قانون ساز اسيمبلي جون 8 تڪون آهن،[111] جيڪي لوڪ سڀا (ڀارت جي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان) جون ٻه تڪون بڻجن ٿيون.

پٽنه جي راڄڌاني شهر ۾ رياستي قانون ساز اسيمبلي جون 8 تڪون
شهر جا نمائندا (قانونساز) 
ميمبرپارٽيتڪذريعو
راوي شنڪر پرساد، ايم پيبي جي پيپٽنه صاحب[112]
ميسا ڀارتي، ايم پيآر جي ڊيپٽلي پُترا[113]
سنجيو چوراسيا، ايم ايل ايبي جي پيڊيگها[114]
نتن نوين، ايم ايل ايبي جي پيبئنڪي پور[114]
نند ڪشور يادَو، ايم ايل ايبي جي پيپٽنه صاحب[114]
ارون ڪمار سنها، ايم ايل ايبي جي پيڪمهرار[114]
راما نند يادَو، ايم ايل ايآر جي ڊيفتوها[115]
رتلال يادَو، ايم ايل ايآر جي ڊيدانه پور[114]
گوپال راويداس، ايم ايل ايسي پي آئي-ايم ايل (ايل)ڦلواري[116]
ڀائي ويريندر، ايم ايل ايآر جي ڊيمانير[117]

يوٽيلٽي خدمتون

[سنواريو]
ڀوتناٿ روڊ ٽي وي ٽاور پٽنه ڏانهن پروگرام نشر ڪري ٿو

زيرِزمين پاڻي ماڻهن جون بنيادي ضرورتون پوريون ڪري ٿو،[118] جنهن جي انتظاميا پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن جي ماتحت پٽنه جل پريشد ڪري ٿو.[119] عوامي پاڻي فراهميءَ جو نظام 98 ٽيوب ويلن[120] تي مشتمل آهي، جيڪي پاڻي سڌو ورڇ واري مکيه لائينن تائين پمپ ڪن ٿا. لڳ ڀڳ 23 مٿانهان ذخيرا (اوورهيڊ ريزروائر)[118] آهن، جن مان رڳو آگم ڪوان، گلزار باغ پريس، گرو گووند سنگهه اسپتال ۽ هاءِ ڪورٽ وارا ذخيرا شهر کي پاڻي فراهم ڪن ٿا. پٽنه ۾ نيڪال (سيوريج) جو نظام 1936ع ۾ قائم ڪيو ويو. هن وقت، سعيدپور، بيور، پهاري ۽ ڪرملي چڪ ۾ چار گندي پاڻيءَ جي صفائي جا پلانٽ (سيوريج ٽريٽمينٽ پلانٽس)[121] موجود آهن.[122] 2019ع ۾ مرڪزي حڪومت ”نرمل گنگا“ جو عمل شروع ڪيو، جنهن جو مقصد پٽنه جي ڪرملي چڪ سان گڏ بارھ، ناوگڇيا ۽ سلطا نگرج ۾ نئون سيوريج ڍانچو تعمير ڪرڻ هو. نئون ڍانچو گنگا ۾ 67 ملين ليٽر گندو پاڻي وهڻ کان روڪڻ جي سگهه رکي ٿو.[123]

2011ع تائين، شهر ۾ بجليءَ جو استعمال لڳ ڀڳ 601 ڪلو واٽ ڪلاڪ في فرد هو، جيتوڻيڪ حقيقي طلب گهڻو وڌيڪ هئي.[124] شهر کي بجليءَ جي فراهميءَ جو ضابطو ۽ ورڇ ڏکڻ بيهار پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ[125] ڪندي آهي، جيڪا بيهار اسٽيٽ پاور هولڊنگ ڪمپني لميٽيڊ (هولڊنگ ڪمپني ۽ اڳوڻي بيهار اسٽيٽ اليڪٽرسيٽي بورڊ جي جانشين ڪمپني) جي انتظام هيٺ آهي.[126] شهر پٽنه اليڪٽرڪ سپلاءِ انڊرٽيڪنگ (پيسو)[127] سرڪل جو حصو بڻجي ٿو، جيڪو وڌيڪ ٻن ونگن ۾ ورهايل آهي: پٽنه اوڀر (جن ۾ ڪنڪرباغ، پٽنه سٽي، گلزار باغ، بئنڪي پور، راجندر نگر ڊويزنون شامل آهن) ۽ پٽنه اولهه (جن ۾ دانه پور، نئون گاديءَ وارو علائقو، پاٽلي پُترا، گردني باغ، ڊاڪ بنگلو ڊويزنون شامل آهن).[128][129]

ڊائريڪٽ-ٽو-هوم (ڊي ٽي ايڇ) سهولت ڊي ڊي فري ڊش، ائرٽيل ڊجيٽل ٽي وي، ڊش ٽي وي، ٽاٽا اسڪائي، وڊيوڪان ڊي ٽو ايڇ، سن ڊائريڪٽ ۽ ريلائنس ڊجيٽل ٽي وي ذريعي موجود آهي.[130] ڪيبل ڪمپنين ۾ درش ڊجيٽل نيٽورڪ پرائيويٽ لميٽيڊ،[131] سِٽي موريا ڪيبل نيٽ پرائيويٽ لميٽيڊ[132] وغيره شامل آهن. ڪيبل ٽيليويزن لاءِ ڪنڊيشنل ايڪسس سسٽم مارچ 2013ع ۾ لاڳو ڪيو ويو.[133]

پٽنه، ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ (بي ايس اين ايل)[134] جي پٽنه ٽيليڪام ضلعي هيٺ اچي ٿو، جيڪا ڀارت جي سرڪاري ٽيليڪام ۽ انٽرنيٽ خدمتن جي فراهم ڪندڙ اداري آهي. موبائل خدمتن ۾ گلوبل سسٽم فار موبائل ڪميونيڪيشنز (جي ايس ايم) ۽ ڪوڊ ڊويزن ملٽيپل ايڪسس (سي ڊي ايم اي) ٻئي موجود آهن.[135] ٽيليڪام کان علاوه، بي ايس اين ايل براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس به فراهم ڪري ٿي.[136] خانگي ادارن مان ڀارتي ائرٽيل، ريلائنس جيو، ريلائنس جي ايس ايم/سي ڊي ايم اي، آئيڊيا سيلولر، ائيرسيل، ٽاٽا ٽيلي سروسز (ٽاٽا ڊوڪومو، ورجن موبائل ۽ ٽاٽا انڊيڪوم)، ٽيلينور (اڳوڻو يونينور، ۽ هاڻي ڀارتي ائرٽيل پاران حاصل ڪيل)، ووڊافون ۽ وڊيوڪان ٽيليڪام[137] شهر ۾ اهم ٽيليفون ۽ سيل فون سروس فراهم ڪندڙ آهن.[138][139]

پٽنه، بنگلور کان پوءِ،[140] فيبروري 2014ع ۾ پنهنجي شهرين لاءِ مفت وائي فائي سهولت مهيا ڪندڙ ٻيو ڀارتي شهر هو. اڳوڻي رڪارڊ رکندڙ بيجنگ کي چين ۾ پوئتي ڇڏي،[141] پٽنه جي وائي فائي زون کي دنيا جو سڀ کان ڊگهو مفت وائي فائي زون چيو ويو، جيڪو اين آئي ٽي پٽنه کان اشوڪ راجپٿ تي شروع ٿي دانه پور تائين 20 ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي.[142][143]

آمدورفت

[سنواريو]

رستا

[سنواريو]
بيهار جو سڀ کان ڊگهو فلاءِ اوور جگديو پاٿ موڙ کان شيخپورا موڙ تائين بيلي روڊ (پٽنه) تي
فائل:New Flyover At Patna.jpg
پٽنه ۾ چڙياتند فلاءِ اوور، جيڪو شهر ۾ تازو ٺهيل ڪيترن نون فلاءِ اوورن مان هڪ آهي
ريڊيو ٽيڪسيون
ديگا–سونپور پل، جيڪا پٽنه کي اتر بيهار سان ڳنڍي ٿي

پٽنه قومي اوڀر–اولهه شاهراه ڪوريڊور کان لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ آهي. قومي شاهراه 30، قومي شاهراه 31 ۽ قومي شاهراه 2 شهر مان لنگهن ٿيون. اشوڪ راجپٿ، پٽنه–دانه پور روڊ، بيلي روڊ، هارڊنگ روڊ ۽ ڪنڪرباغ پراڻو باءِ پاس روڊ وڏا ڪوريڊور آهن. پٽنه ڀارت جي انهن پهرين هنڌن مان هو جتي عوامي آمدورفت لاءِ گهوڙن سان ڇڪيل ٽرامون استعمال ٿيون.[144] عوامي آمدورفت بسن، آٽو رڪشان ۽ مقامي ٽرينن ذريعي مهيا ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته آٽو رڪشا شهر جي حياتيءَ جي رڳ آهن.[145] بي ايس آر ٽي سي پٽنه جي سڀني وڏن رستن تي شهري بس سروس شروع ڪئي آهي.[146][147] شهر اندر ايپ تي ٻڌل ڪيب سروس به موجود آهي.[148][149] پٽنه، ڇپرا کان لڳ ڀڳ 70.02 ڪلوميٽر پري آهي.

هوائي آمدورفت

[سنواريو]
جي پرڪاش نارائن بين الاقوامي هوائي اڏي، پٽنه

پٽنه جو هوائي اڏو، جنهن کي لوڪ نايڪ جياپرڪاش نارائن بين الاقوامي هوائي اڏو چيو وڃي ٿو، هڪ محدود بين الاقوامي هوائي اڏي طور درجابندي ٿيل آهي.[150] ڪيترن گهٽ خرچ وارن هوائي ڪيريئرن جي آمد ۽ نون منزلن جي واڌ سبب تازن ورهين ۾ هوائي ٽرئفڪ ۾ واڌ ٿي آهي، ساڳيءَ طرح قانون ۽ امن جي صورتحال ۾ بهتريءَ به ان ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.[151] اپريل کان ڊسمبر 2009ع واري عرصي ۾، ملڪ جي 46 هوائي اڏن جي هڪ سروي ۾، گهريلو مسافرن جي سيڪڙو واڌ ۽ گهريلو جهازن جي آمدورفت جي لحاظ کان پٽنه هوائي اڏو پهرين نمبر تي رهيو.[152] ڀارتي هوائي اڏا اٿارٽي (اي اي آءِ) تجويز ڏني آهي ته پٽنه لاءِ نئون هوائي اڏو طور بيهٽا ايئر فورس اسٽيشن تي هڪ سول انڪليو ٺهرايو وڃي. هي فوجي هوائي پٽي پٽنه کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر (25 mi) ڏکڻ اولهه طرف بيهٽا ۾ آهي.[153]

ريلويون

[سنواريو]
پٽنه جنڪشن ريلوي اسٽيشن، پٽنه

پٽنه ۾ شهر جي حدن اندر ڪيترائي ريلوي اسٽيشن آهن. پٽنه جنڪشن ريلوي اسٽيشن شهر جو مکيه ريلوي اسٽيشن آهي، ۽ ڀارت جي سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشنن مان هڪ آهي.[154] پٽنه نئين دهلي ۽ ڪولڪاتا جي وچ ۾ هاوڙا–دهلي مک لائين تي واقع آهي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان مصروف ريل رستن مان هڪ آهي.[155] پٽنه جنڪشن ڀارت جي گهڻن وڏن شهرن سان سڌو ڳنڍيل آهي.[156] شهر وٽ وڌيڪ چار وڏا ريلوي اسٽيشن آهن: راجندر نگر ٽرمينل (ڪنڪرباغ جي ڀرسان)، پاٽلي پُترا جنڪشن (بيلي روڊ جي ويجهو)، دانه پور (اولهه پاسي ٻاهران) ۽ پٽنه صاحب (پٽنه سٽي واري علائقي ۾). دانه پور، اوڀر وچ ريلوي زون جي دانه پور ريلوي ڊويزن جو ڊويزنل هيڊڪوارٽر آهي. پٽنه روزانو مسافر ۽ ايڪسپريس ٽرين خدمتن ذريعي گيا، جهان آباد، بيهار شريف، راجگير، اسلام پور، جمالپور جنڪشن ۽ مونگير سان چڱيءَ ريت ڳنڍيل آهي. ڀارت جي سڀ کان ڊگهي روڊ-ڪم-ريل پل، ديگا–سونپور پل، گانگس درياهه مٿان، ديگا (پٽنه) کي پهلےجا گهات سان سونپور ۾ ڳنڍي ٿي.[157] هي پل 2015ع ۾ مڪمل ٿي،[158][159] ۽ ان جي ڊگھائي 4.55 ڪلوميٽر (2.83 miles) آهي، تنهنڪري اهو ڀارت ۾ ٻيو سڀ کان ڊگهو ريل-ڪم-روڊ پل آهي، بوگي بيل پل (آسام) کان پوءِ.[160]

شهر کي ڪيترين وڏين قومي ۽ رياستي شاهراهن جي سهولت حاصل آهي، جن ۾ قومي شاهراهون 19،[161] 30،[162] 31،[163] ۽ 83 شامل آهن.[164] پاٽلي پُترا بس ٽرمينل هڪ ايندڙ بين الریاستي بس ٽرمينل آهي. ايشيا جي سڀ کان ڊگهي درياهي پل، مهاتما گانڌي سيتو (1982ع ۾ ٺهيل)، پٽنه ۾ آهي ۽ گنگا مٿان شهر کي هاجي پور سان ڳنڍي ٿي. تازن وقتن ۾، هن پل تي گاڏين جي حد کان وڌيڪ انگ ۽ بار بار اوورلوڊ ٿيڻ سبب ٽرئفڪ جي شديد افراتفري ۽ حادثا ڏٺا ويا آهن.[165] مهاتما گانڌي سيتو جي متوازي گنگا مٿان هڪ نئين ڇهن لين روڊ پل اڳ ئي مڪمل ٿي چڪي آهي ۽ استعمال ۾ آهي، جيڪا پٽنه سٽي ۾ ڪچي درگاه کي بد وپور سان ويشالي ضلعي ۾ ڳنڍي ٿي،[166] ۽ ان کي ڀارت جي سڀ کان ڊگهي پل چيو ويو آهي.[167] پٽنه رستن ذريعي بيهار جي مختلف وڏن شهرن جهڙوڪ هاجي پور، مونگير، جمالپور، ڀاڳلپور، گيا، موٽي هاري ۽ پورنيه سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي.

پٽنه دهلي کان 1,015 ڪلوميٽر (631 miles) اوڀر، ممبئي کان 1,802 ڪلوميٽر (1,120 miles) اتر اوڀر، حيدرآباد کان 1,527 ڪلوميٽر (949 miles) اتر ۽ ڪولڪاتا کان 556 ڪلوميٽر (345 miles) اتر اولهه ۾ آهي.[168] پٽنه ۽ ڪيترن پاڙيسري شهرن جي وچ ۾ لگزري بس سروس بيهار اسٽيٽ ٽورزم ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن ۽ بيهار اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن مهيا ڪن ٿيون.[169] آٽو رڪشا آمدورفت جو مشهور ذريعو آهن.[170] پٽنه ۾ 2013ع ۾ مڪمل طور عورتن جي ٽيم پاران هلندڙ پري پيڊ آٽو سروس شروع ڪئي وئي،[171] جيڪا ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جي پهرين سروس هئي.[172] ريڊيو ٽيڪسي خدمتون شهر جي حدن اندر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ موجود آهن. خانگي اختيارن ۾ اولا ڪيبس جهڙا آپشن به آهن.[149][148]

ميٽرو

[سنواريو]

پٽنه ميٽرو شهر لاءِ هڪ هلندڙ تيز رفتار ريل آمدورفت نظام آهي. اهو رياست پاران هلندڙ پٽنه ميٽرو ريل ڪارپوريشن جي ملڪيت هيٺ آهي ۽ ساڳي اداري پاران هلائبو آهي.[173] اهو پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ (پي پي پي) طريقي تي تعمير ڪيو ويو هو، جنهن جي لاڳت ڀارتي روپيو 140 بلين (سانچي جي کوٽ لڌي وئي: سانچو:INRConvert) اندازي مطابق هئي.[174] ان ۾ 5 لائينون هيون، جن جي ڪل منصوبابندي ڪيل ڊگھائي 60 ڪلوميٽر (37 mi) هئي، ۽ اهو 3 مرحلن ۾ ٺهڻو هو.[175] ميونسپل علائقي کي ڍڪيندڙ پٽنه مونو ريل منصوبو به هلي رهيو آهي. تازو مرڪزي حڪومت پٽنه ميٽرو ريل منصوبي جي منظوري ڏني، جيڪو ٻن ڪوريڊورن تي مشتمل آهي (دانه پور–کيمني چڪ ۽ پٽنه جنڪشن–پاٽلي پُترا بس ٽرمينل).[176]

گائي گهات، پٽنه وٽ قومي آبي گذرگاه 1 تي دريائي بندرگاهه

گانگس—سال ڀر رهنما لائق (نيئويگيبل)—وڏي انڊو-گانجيٽڪ ميدان ۾ بنيادي دريائي شاهراهه هئي. قديم دور ۾ پنج سئو واپارين کي سموئي سگهندڙ ٻيڙيون هن درياهه تي هلنديون هيون؛ هي وڏو واپاري رستو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سامان پاٽلي پُترا کان بنگال جي سمنڊ جي ڪناري ڏانهن ۽ اڳتي، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي بندرگاهن تائين منتقل ڪيو ويندو هو. واپار لاءِ گنگا جو چينل طور ڪردار ان جي قدرتي ڳانڍاپن سبب وڌيڪ مضبوط ٿيو—اهو اتر ۽ ڏکڻ بيهار جي سڀني وڏن دريائن ۽ وهڪرن کي پاڻ ۾ سميٽي ٿو.[177] تازن وقتن ۾، ڀارت جي اندرين آبي رستن جي اٿارٽي گنگا درياهه جي ان حصي کي الهي آباد ۽ هالديا جي وچ ۾ قومي اندروني آبي گذرگاهه قرار ڏنو آهي ۽ ان جي رهنما لائق حالت بحال ۽ برقرار رکڻ لاءِ قدم کنيا آهن. قومي آبي گذرگاه-1، جيڪو ڀارت جو سڀ کان ڊگهو آبي گذرگاهه آهي، گنگا درياهه ۾ الهي آباد کان هالديا تائين 1620 ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، ۽ وارانسي، مونگير، ڀاڳلپور رستي پٽنه مان گذري ٿو.[178] هن قومي آبي گذرگاهه جو هڪ مقرر ٽرمينل پٽنه ۾ آهي.[179]

ثقافت

[سنواريو]
گانڌي ميدان (مٿي ڏيکاريل) پٽنه جي دل ۾ واقع آهي ۽ شهر ۾ گهڻن سياسي ۽ سماجي ڪاررواين جي جاءِ آهي.
مهاوير مندر پٽنه جو هڪ مشهور مندر آهي.

پٽنه جي مقامي ٻولي مگاھي يا مگاڌي آهي، جيڪا قديم مگاڌي پراڪرت مان نڪتل ٻولي آهي،[180] ۽ اها قديم بادشاهت مگاڌا (مهاجنپد) ۾ وجود ۾ آئي؛ جنهن جو مرڪزي علائقو گنگا درياهه جي ڏکڻ طرف پٽنه جو حصو هو. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته اها ئي ٻولي گوتم ٻڌ ڳالهائيندو هو. پٽنه ۾ بنگالي ثقافت به تمام جاندار آهي، جتي ڪيترن بنگالي وڏن نالن مان، آزادي کان پوءِ اولهه بنگال جي پهرئين وزيراعليٰ بِڌان چندر راءِ سميت، ڪيترائي هتي ڄايا. بنگالي ڳالهائيندڙ پٽنه وارن فنونِ لطيفه، ثقافت، تعليم ۽ عام طرح بهار ۽ خاص طرح پٽنه جي تاريخ ۾ وڏو حصو وڌو آهي.[181] جڏهن⁠تہ مگاھي مورين سلطنت جي درٻار جي سرڪاري ٻولي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جا فرمان ترتيب ڏنا ويا هئا.[182] نالو مگاھي سڌو سنئون مگاڌي پراڪرت جي نالي مان نڪتل آهي، ۽ مگاھي جا پڙهيل لکيل ڳالهائيندڙ ”مگاھي“ بدران ان کي ”مگاڌي“ سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا.[183]

پٽنه ۾ نمِتا آزاد ڪنيپُتري گُڏين جي فنڪار سان رنجن مستري (ڀارتي سماجي ڪاروباري)

پٽنه ۾ ڪيترين عمارتن تي انڊو-اسلامي[184] ۽ انڊو-ساراسينڪ طرزِ تعمير جا نقش و نگار ڏسڻ ۾ اچن ٿا. نوآبادياتي دور جون ڪيتريون وڏيون، سٺي نموني سنڀاليل عمارتون ”ورثي جون عمارتون“ قرار ڏنيون ويون آهن؛[185][186] جڏهن⁠تہ ڪجهه ٻيون مختلف مرحلن ۾ زوال پذير آهن.[187] بيهار جو پهريون عجائب گهر، جيڪو 1917ع ۾ قائم ٿيو، پٽنه عجائب گهر وڏي ذخيرن جو مالڪ آهي، جيڪي ڀارتي قدرتي تاريخ ۽ ڀارتي فن کي نمايان ڪن ٿا.[188] خدا بخش اورينٽل لائبريري ۽ سنها لائبريري پٽنه جون تاريخي عوامي لائبريريون آهن.[189][190] شهر جي مرڪزي حصي ۾ يا ويجهو ڪيترائي ٿيٽر موجود آهن، جن ۾ ڀارتيه نرتيه ڪلا مندر، رابيندر پريشد، پريم چند رنگشالا ۽ ڪاليداس رنگاليا شامل آهن، جيڪو بيهار آرٽ ٿيٽر جو مرڪز آهي. ڪاليداس رنگاليا ۾ پاٽلي پُترا ناٽيه مهوتسو به ٿيندو آهي، جيڪو هڪ رقص جو ميلو آهي.[191] پر گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ شهر ۾ تجارتي ٿيٽرن جي مقبوليت گهٽجي وئي آهي.[192] پٽنه مصوريءَ جو اسڪول يا پٽنه قلم، ڪڏهن ڪڏهن ڪمپني طرز پڻ سڏبو آهي، مشهور مُغل مني ايچر مصوريءَ جي اسڪول جي هڪ شاخ آهي، جيڪا اوائلي 18هين صدي کان وچ 20هين صدي تائين بيهار ۾ وڌي ڦُلي.[193] هن فن جا ڪارڪن مُغل مصوريءَ جي هندو ڪاريگرن جا اولاد هئا، جيڪي مُغل بادشاهه اورنگزيب جي دور ۾ ڏاڍ ۽ ظلم کي منهن ڏئي رهيا هئا ۽ جيڪي مُرشدا آباد رستي 18هين صديءَ جي آخر ۾ پٽنه ۾ پناه وٺي آيا. پٽنه جي مصورن جا موضوع مُغل مصورن کان مختلف هئا—مغل مصورن جا موضوع گهڻو ڪري صرف شاهي خاندان ۽ درٻاري منظر هوندا هئا—پر پٽنه جي مصورن بازار جا منظر، ڀارتي روزاني زندگيءَ جا منظر، مقامي معزز ماڻهو، ميلو ٽمڪ، رسمون ۽ قدرتي منظر به شامل ڪيا.[194] اهي تصويرون ڪاغذ ۽ ميڪا تي پاڻيءَ جي رنگن سان ٺاهيون وينديون هيون، پر مجموعي طرز اڪثر ملايل ۽ گهڻي سڃاڻپ کان محروم رهندو هو. انهيءَ مصوريءَ جي اسڪول ئي شري راڌا موهن جي اڳواڻيءَ ۾ پٽنه آرٽس اينڊ ڪرافٽس ڪاليج جي قيام کي اُڀاريو، جيڪو بيهار ۾ فنونِ لطيفه جو اهم مرڪز آهي.[194] بهار حڪومت پنهنجي هنر ۽ ثقافت کي مڌوبني آرٽ وسيلي به هٿي ڏئي رهي آهي، جيئن ماڻهن کي بهار جي امير ثقافتي گهڻ رُخائي بابت آگاهه ڪري سگهجي.[195] بيهاري کاڌي جون ڪيتريون مشهور ڀاڄيون آهن، جهڙوڪ lit. 'hi' or 'sattu paratha' (ڀُڃيل چڻن جي اٽي سان ڀريل پرٺا)، ستو جي شربت،م (ڀُڃيل چڻن جي اٽي تي ٻڌل مصالحيدار مشروب)، چوکا (مصالحي سان ڪچليل آلو)، مڇيءَ جو سالن، بهاري ڪباب، پوستاداڻن جو حلوو، ملپُوا، دل پِٺا (جيڪو مومو جهڙو آهي)، کيرمکڻو (فوڪس نٽ) ۽ کجوريا (هڪ قسم جو ناشتيدار سڻڪو).[196] گهٽيءَ جي کاڌن مان سموسا،[197] چاٽ، جليبي، لِٽي چوکا، ڦُچڪا (تمر جي چٽڻي سان گڏ تريل ڪرِپ جهڙو سنئڪ)، ڏکڻ ڀارتي ۽ چيني کاڌا پٽنه وارن ۾ تمام پسند ڪيا وڃن ٿا.[198] بُڌ مارگ لوڌي پور ۾ واقع تاج هوٽل پٽنه جي تعمير 2024ع ۾ مڪمل ٿي.[199] بهاري عورتون روايتي طور ڪپهه جي ساڙي پائينديون رهيون آهن، پر نوجوان عورتن ۾ شلوار قميص ۽ ٻيون مغربي پوشاڪون به قبوليت حاصل ڪري رهيون آهن.[200] شهرن ۾ رهندڙ مردن ۾ به مغربي پوشاڪ گهڻي حد تائين قبول ٿي وئي آهي، البت ميلا ۽ تہوارن تي روايتي ڌوتي ۽ ڪرتو به ڏٺا وڃن ٿا.[201] ڇٺ، جنهن کي دالا ڇٺ به چيو وڃي ٿو، بهار جو هڪ وڏو قديم تھوار آهي.[202] اهو سال ۾ ٻه ڀيرا ملهايو وڃي ٿو: هڪ ڀيرو اونهاري ۾، جنهن کي چئيتي ڇٺ چيو وڃي ٿو، ۽ ٻي ڀيرو ديپاولي کان لڳ ڀڳ هڪ هفتو پوءِ، جنهن کي ڪارتيڪ ڇٺ چيو وڃي ٿو. سيپٽمبر–آڪٽوبر ۾ ٿيندڙ درگا پوجا پٽنه جو ٻيو اهم تھوار آهي؛ اهو رنگين جشنن جو موقعو هوندو آهي.[203][204] شهر جي ٻين تھوارن ۾ سرسوتي پوجا، عيد، هولي، ڪرسمس، وشوڪرما پوجا، مڪر سنڪرنتي، راکشا بندھن ۽ رتھ ياترا شامل آهن. ثقافتي سرگرمين ۾ پٽنه ڪتاب ميلو، پٽنه صاحب مهوتسو، پٽنه فلم فيسٽيول، بهار ديوَس، راجگير مهوتسو، ويشالي مهوتسو ۽ پاڙيسري شهرن ۾ ٿيندڙ سونيپور ڍورن جو ميلو شامل آهن.

سياحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پٽنه ۾ سياحت
گولگھر اصل ۾ 1786ع جي ڏڪار دوران برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج لاءِ اناج گهر طور ٺاهيو ويو هو. هاڻي هتي مشاهدي لاءِ ڊيڪ آهي، جتان گنگا ۽ شهر جو نظارو ڏسجي ٿو.
سبھيتا دوار پٽنه ۾
پٽنه ۾ سنجَي گانڌي زولوجيڪل پارڪ

پٽنه ۾ ڪيترائي سياحتي ماڳ موجود آهن، ۽ 2005ع ۾ هتي لڳ ڀڳ 2.4 ملين سياح (ڏينهن لاءِ ايندڙ مهمانن سميت) آيا. شهر ۾ ايندڙ سياحن جو حصو بھار ۾ ايندڙ مجموعي سياحن جو 41٪ هو، جيتوڻيڪ پرڏيهي سياحن لاءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور منزل ٻوڌ گيا هئي.[205] بيهار جو ثقافتي ورثو ان جي ڪيترن قديم يادگارن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ڪُمھراڙ ۽ اڳم ڪُئا اشوڪ دور جي پاٽلي پُترا جا کنڊر موجود هجڻ جا ماڳ آهن. ديدارگنج ياڪشي مورين فن جو هڪ مثال طور بچيل آهي.[206]

تخت سري پٽنه صاحب سِک مذهب جي پنجن تختن مان هڪ آهي ۽ سِکن جي ڏهين گرو، گوبند سنگهه جي جنم ڀوميءَ کي مقدس ڪري ٿو.[207] پٽنه ۾ پنج ٻيا به گُردوارا آهن، جيڪي مختلف سِک گرون سان لاڳاپيل آهن؛ اهي گُردوارا پهيلا بڙا،[208] گُردوارا گوبند گھاٽ،[209] گُردوارا گرو ڪا باغ،[210] گُردوارا بال ليلا،[211] گُردوارا هانڊي صاحب[212] ۽ پرڪاش پنج آهن.[213] پادري ڪي حويلي، هاءِ ڪورٽ، گولگھر، سلطان محل ۽ سيڪريٽيرِيٽ عمارت برطانوي طرزِ تعمير جا مثال آهن. گانڌي ميدان پٽنه جو هڪ تاريخي ميدان آهي جتي آزاديءَ واري تحريڪ جا ڪيترائي جلسا ٿيا. پٽنه جنڪشن جي ويجهو نئون ٺهيل ٻڌ اسمرتي پارڪ به هڪ وڏو سياحتي ماڳ بڻجي رهيو آهي.[214] پٽنه پلينيٽيريم (اندرا گانڌي پلينيٽيريم) پٽنه جي اندرا گانڌي سائنس ڪمپليڪس ۾ آهي. ان جو دعويٰ آهي ته اهو ايشيا جي وڏن پلينيٽيرمن مان هڪ آهي ۽ وڏي تعداد ۾ سياح ڇڪيندو آهي.[215][better source needed] سنجَي گانڌي جيوِڪ اُديان (پٽنه زو) بيلي روڊ، راج ڀون، راج بنشي نگر ۾ واقع آهي، ۽ جنوري 2019ع تائين هتي 300 کان وڌيڪ مماليا، 300 پکي، ۽ رينگڻ وارن جي 450 قسمن سميت ڪيترائي جانور موجود هئا.[216] 2015ع ۾ بھار حڪومت پٽنه ۾ جديد طرز جو فنّي نشانِيءَ وارو عجائب گهر لڳ ڀڳ INR530 ڪروڙن جي لاڳت سان ٺهرايو[217] ۽ اهو 13.9 ايڪڙن جي ايراضيءَ تي بيلي روڊ تي قائم ڪيو ويو.[218] تعميراتي ڊزائن لاءِ 5 فرمون شارٽ لسٽ ڪيون ويون،[219] جن مان جاپاني فرم ماڪي اينڊ اسوسيئيٽس چونڊي وئي. هاڻي اهو مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ سڀني لاءِ کليل آهي.[220] مئي 2018ع ۾ مڪمل ٿيندڙ سڀيتا دوار کي مورين طرزِ تعمير مطابق ٺاهيو ويو. اهو ڊسمبر 2018ع ۾ عام ماڻهن لاءِ کوليو ويو.[221] 2014ع ۾ بھار حڪومت سمراٽ اشوڪ انٽرنيشنل ڪنونشن سينٽر جو بنياد وڌو. اميد آهي ته هتي ايترو اسٽيل استعمال ٿيندو، جيترو ايفل ٽاور ۽ اندرا گانڌي انٽرنيشنل ايئرپورٽ جي تعمير ۾ استعمال ٿيو هو. ڊاڪٽر اي۔ پي۔ جي۔ عبدالكلام سائنس سٽي جي تعمير فيبروري 2019ع ۾ شروع ٿي.[222] ايڪو پارڪ جواهرلال نهرو مارگ تي واقع آهي. هتي 3,000 کان وڌيڪ قسمن جا ٻوٽا آهن ۽ ان ۾ ڪيترائي ٿيم پارڪ، هڪ ريسٽورنٽ، ۽ ٻيڙيءَ جي سير جو زون شامل آهي.


تعليم

[سنواريو]
انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي پٽنه بِيٺا ۾، جيڪا ڀارت ۾ انجنيئرنگ ۽ ريسرچ جي اهم ادارن مان هڪ آهي.
پٽنه ڪاليج، قائم 1863ع، کي بيهار ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان پراڻو ادارو سمجهيو وڃي ٿو.

پٽنه جا اسڪول يا ته سرڪاري طور هلن ٿا يا نجي اسڪول آهن. اسڪولن جي الحاق (افليئيشن) بيهار اسڪول ايگزامينيشن بورڊ (BSEB)، ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز (CISCE)، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ (NIOS)، يا سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن (CBSE) سان هوندي آهي. پٽنه ۾ ڪيترائي بنگالي ميڊيم اسڪول به ڪاميابيءَ سان هلن ٿا.[223] هندي ۽ انگريزي تدريس جون بنيادي ٻوليون آهن.[224] 2012ع جي هڪ سروي موجب 1,574 اسڪول هئا: انهن مان 78٪ نجي اڻمددي (پرائيويٽ اَن ايڊڊ) اسڪول هئا (جن مان گهڻا مناسب خرچ تي هئا)، 21٪ سرڪاري اسڪول هئا ۽ 1٪ نجي مددي (پرائيويٽ ايڊڊ) هئا.[225]

رنجن مسٽري، ڀارتي سماجي ڪاروباري، جدت ۽ ڪاروباريت بابت فيڪلٽي ڊولپمينٽ پروگرام ۾ شرڪت ڪندڙن سان گڏ پٽنه وومينز ڪاليج ۾

10+2+3/4 منصوبي تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولنگ مڪمل ڪن ٿا، پوءِ اهڙن اسڪولن ۾ داخلا وٺن ٿا جن وٽ هائر سيڪنڊري سهولت هجي ۽ جيڪي بيهار اسٽيٽ انٽرميڊيٽ بورڊ، آل انڊيا ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز (CISCE)، NIOS[226] يا CBSE سان وابسته هجن، جتي اهي ٽن مان هڪ اسٽريم چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس، يا سائنس.[223] ان کان پوءِ يا ته چونڊيل مضمون ۾ عام ڊگري ڪورس ڪيو وڃي ٿو يا پروفيشنل ڊگري ڪورس، جهڙوڪ قانون، انجنيئرنگ ۽ طب.[227] پٽنه ۾ سرڪاري تعليمي ادارن مان ڪيترائي اهم ادارا موجود آهن، جهڙوڪ پٽنه يونيورسٽي، انگراه نارائن ڪاليج، چانڪيه نيشنل لا يونيورسٽي، آريه ڀٽه ناليج يونيورسٽي، انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي پٽنه، بختيارپور ڪاليج آف انجنيئرنگ، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، پٽنه، پٽنه سائنس ڪاليج، پٽنه وومينز ڪاليج، پٽنه لا ڪاليج، بيهار ويٽرنري ڪاليج، جي۔ ڊي۔ وومينز ڪاليج، برلا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، پٽنه،[228] پٽنه ميڊيڪل ڪاليج هاسپيٽل، راجيندر ميموريل ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، نالندا ميڊيڪل ڪاليج هاسپيٽل، اندرا گانڌي انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، مهاوير ڪينسر سنسٿان، آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز پٽنه، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فيشن ٽيڪنالاجي پٽنه، چندرگپتا انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ، ڊولپمينٽ مينيجمينٽ انسٽيٽيوٽ، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽرانڪس & انفارميشن ٽيڪنالاجي، پٽلي پُترا يونيورسٽي.[229] پٽنه يونيورسٽي 1917ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارتي برصغير جي جديد يونيورسٽين مان ستين سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي.[230] پٽنه ۾ ٻيون به ڪيتريون يونيورسٽيون موجود آهن، ۽ گڏوگڏ ڪيترائي پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول به آهن. نالندا يونيورسٽي (جنهن کي نالندا انٽرنيشنل يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو) راجگير ۾ قائم يونيورسٽي آهي، جيڪا پٽنه کان لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر (62 mi) پري آهي. هي يونيورسٽي قديم نالندا ۾ علم جي مرڪز جي نئين سر بحالي طور قائم ڪئي وئي، ۽ هن جو پهريون تعليمي سيشن 1 سيپٽمبر 2014ع تي شروع ٿيو.[231] اها سڄي دنيا مان شاگردن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي آهي.[232]

راند

[سنواريو]
موئن الحق اسٽيڊيم راجيندر نگر جي ويجهو، جيڪو ڪرڪيٽ ۽ ايسوسيئيشن فٽبال لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

ڀارت جي ٻين علائقن وانگر، پٽنه ۾ به ڪرڪيٽ تمام گهڻو مقبول آهي ۽ سڄي شهر ۾ ميدانن توڙي گهٽين ۾ کيڏي ويندي آهي.[233] شهر ۾ ڪيترائي راندين جا ميدان موجود آهن. بھار ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن، جيڪا بھار ۾ ڪرڪيٽ کي ضابطو ۾ آڻيندي آهي،[234] اُن جو مرڪز به هن شهر ۾ آهي. ٽورنامينٽ—خاص طور ڪرڪيٽ، باسڪيٽ بال، فٽبال، بيڊمينٽن ۽ ٽيبل ٽينس—اڪثر علائقن جي وچ ۾ يا ڪلبن جي وچ ۾ باقاعدي طور منعقد ٿيندا رهن ٿا. موئن الحق اسٽيڊيم، جنهن ۾ 25,000 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش آهي، ٻن هڪ ڏينهن وارن بين الاقوامي ڪرڪيٽ ميچن ۽ ڪيترن قومي راندين جي تقريبن جو ميدان رهيو آهي.[235] هي بھار ڪرڪيٽ ٽيم جو به گهر رهيو آهي. لاپرواهي ۽ سار سنڀال جي کوٽ سبب اسٽيڊيم خستہ حالت ۾ اچي ويو آهي ۽ 1996ع کان پوءِ هتي ڪا به بين الاقوامي ميچ نه ٿي آهي.[236] 2013ع ۾ بھار جي وڏي وزير نيتیش ڪمار اعلان ڪيو ته راجگير ۾ هڪ بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم تعمير ڪيو ويندو.[237] پٽنه گولف ڪلب 21 مارچ 1916ع تي قائم ٿيو، ۽ اهو ڀارت جي سڀ کان پراڻن گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هتي بيلي روڊ جي اندر ۽ چوڌاري تاريخي پسمنظر ۾ 18 هولن وارو، 165-ايڪڙ (67 ha) ڪورس آهي.[238][239] پٽنه پهريون ڀيرو عورتن جو ڪبڊي ورلڊ ڪپ ميزبان ٿيو.[240] هي ٽورنامينٽ 1 کان 4 مارچ 2012ع تائين پٽلي پُترا اسپورٽس ڪمپليڪس، ڪنڪر باغ ۾ ٿيو.[241] ميزبان ڀارت فائنل ۾ ايران کي شڪست ڏئي ورلڊ ڪپ کٽيو.[242] پٽنه پرو ڪبڊي ليگ جي ست ليگ ميچن جي به ميزباني ڪندو آهي، جتي مقامي ٽيم پٽنه پائريٽس پنهنجي هوم ميچون پٽلي پُترا اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ کيڏندي آهي.[243] پٽنه جا ٻيا مشهور راندين جا ڪمپليڪس آهن: بھار ملٽري پوليس جو مٺيليش اسٽيڊيم،[244] ۽ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون جو ڊيغا ۾ اِنڊور اسٽيڊيم[245] وغيره.


نمايان شخصيتون

[سنواريو]

تاريخي شخصيتون

[سنواريو]

قومي اڳواڻ ۽ آزاديءَ جا ڪارڪن

[سنواريو]

ليکڪ ۽ عالم

[سنواريو]

اعليٰ آئيني عهدن وارا

[سنواريو]

سياستدان

[سنواريو]

بهار جا وزيراعليٰ

[سنواريو]

مرڪزي ڪابينا وزير

[سنواريو]

ٻيا

[سنواريو]

تفريح

[سنواريو]

فنون لطيفه

[سنواريو]

رانديون

[سنواريو]

بيوروڪريسي

[سنواريو]

ڪاروباري شخصيتون

[سنواريو]

صحافي

[سنواريو]

سائنسدان

[سنواريو]

ٻيا

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

وڌيڪ مطالعي لاءِ

[سنواريو]

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
پٽنا
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي خبرون ۾ ڳوليو خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان
وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪي بُڪس ۾ ڳوليو درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان
وڪي سفر ۾ ڳوليو سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان
وڪيورسٽي ۾ ڳوليو سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 Choudhoury, P. C. Roy. "Patan Devi". Hindubooks.org. Dharma Universe. اصل نسخو مان 15 February 2011 تي محفوظ ڪيل. 24 February 2011 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "Patna losing floral wealth to concrete jungle". The Times of India. 15 آڪٽوبر 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 آڪٽوبر 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Take a walk down heritage lane – Govt initiative to create awareness about rich history next Sunday". The Telegraph. 18 جنوري 2015. اصل نسخو مان 17 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 17 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Fyfe, Ryan. "The Emerald Buddha". Eslteachersboard.com. اصل نسخو مان 1 July 2009 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "History in mint condition". اصل نسخو مان 24 September 2015 تي محفوظ ڪيل.
  6. ↑ "Foreign diplomats line up for Bihar elections". 27 August 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 February 2016 تي محفوظ ڪيل.
  7. 1 2 "Attractions, history of Patna". Ganges Cruises. اصل نسخو مان 12 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ George W Barclay JR (27 October 2010). The Son of Man: Saoshyant — George Barclay, Jr. – Google Books. iUniverse. ISBN 9781450266901. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ Schlingloff, Dieter (1 December 2014). Fortified Cities of Ancient India: A Comparative Study (انگريزي ۾). Anthem Press. ص. 44–45. ISBN 978-1-78308-349-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ Megasthenes. "Of the city Pataliputra Indika, Book II, Frag. XXV, Strab. XV. i. 35–36,--p. 702. Frag XXVI.Arr. Ind. 10. Of Pataliputra". Indika. اصل نسخو مان 21 June 2008 تي محفوظ ڪيل. 24 February 2011 تي حاصل ڪيل. آرڪائيو ڪيا ويا 10 December 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  11. ↑ Smith, Sir William, مرتب (1870). Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. جلد 3. Boston: Little, Brown. ص. 704. اصل نسخي مان 18 October 2007 تي محفوظ ڪيل. 25 February 2011 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ "History – Ancient History in depth: The Story of India: South India". BBC. 5 November 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 January 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ Wojtilla, Gyula (2000). "Did the Indo-Greeks occupy Pataliputra?". Acta Antiqua (Akadémiai Kiadó) 40 (1–4): 495–504. doi:10.1556/AAnt.40.2000.1-4.46. ISSN 0044-5975.
  14. ↑ <ref>Pataliputra آرڪائيو ڪيا ويا 4 December 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Record of Buddhistic Kingdoms by Fa Hein, tr. by James Legge, Chapter XXVII
  15. ↑ BAGHAKOLE – NCAP آرڪائيو ڪيا ويا 9 May 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. ncap.res.in. Retrieved 5 December 2013
  16. 1 2 "History of Patna City Bihar Origin-Background-Significance". Hoparoundindia.com. اصل نسخو مان 5 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ McCulloch, John Ramsay (1839). A Dictionary, Practical, Theoretical, and Historical, of Commerce and ... محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  18. 1 2 Chatterjee, Kumkum (1996). Merchants, Politics, and Society in Early Modern India: Bihar, 1733–1820 – Kumkum Chatterjee — Google Books. BRILL. ISBN 9004103031. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ O'Malley, L. S. S. (2005). James, J. F. W. (مرتب). History of Magadha. Delhi: Veena Publication. ص. 36. ISBN 978-81-89224-01-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 February 2011 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Chatterjee, Kumkum (1996). Merchants, Politics and Society in Early Modern India: Bihar: 1730 – 1820. BRILL. ص. 273 (at page 36). ISBN 978-90-04-10303-0.
  21. ↑ <ref>Dalrymple, W. (2019), The Anarchy p. 87, London: Bloomsbury
  22. ↑ "Gurdwara gears up for Guru's Jayanti". دي ٽائيمز آف انڊيا. 30 December 2001.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  23. ↑ Gupta, Taniya; Navarro-Tejero, Antonia (8 January 2014). India in Canada: Canada in India editado por Taniya Gupta, Antonia Navarro-Tejero. Cambridge Scholars. ISBN 9781443855716. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ "Ghiyasuddin Mahmud Shah". Banglapedia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 12 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ Thakur, Baleshwar (1980). Urban Settlements in Eastern India: Entropy Changes and Pattern Analysis (انگريزي ۾). Concept Publishing Company. ص. 117. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ Dalrymple, W. (2019). The Anarchy. London: Bloomsbury. ص. 185–6.
  27. ↑ O'Malley, L. S. S. (1924). Bihar And Orissa District Gazetteers Patna – L.S.S. O'malley – Google Books. Concept Publishing Company. ISBN 9788172681210. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2013 تي حاصل ڪيل. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
  28. 1 2 "History of Bihar". Gov.bih.nic.in. 26 June 1975. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "In Nation's service". Go4patna.com. اصل نسخي مان 13 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ "Braj Kishore Prasad – the Forgotten Hero of Bihar". PatnaDaily.Com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ "Feature". Pib.nic.in. اصل نسخو مان 24 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ Sharma, Kaushal Kishore (1989). Agrarian Movements and Congress Politics in Bihar – Kaushal Kishore Sharma – Google Books. Anamika Prakashan. ISBN 9788185150109. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ "Patna bombings: outlawed Islamist group blamed for fatal blasts". The Guardian. 28 آڪٽوبر 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 سيپٽمبر 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 جنوري 2016 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ "33 killed as bomb blast rumour sparks stampede during Dussehra celebrations in Patna". The Times of India. 4 آڪٽوبر 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 آڪٽوبر 2014 تي محفوظ ڪيل. 16 جنوري 2016 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ "Patna Urban Region". Census2011.co.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 ڊسمبر 2015 تي محفوظ ڪيل. 7 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ "Patna District : Census 2011 data". Census2011.co.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 ڊسمبر 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ Ray, Chittaranjan; Shamrukh, Mohamed (14 December 2010). Riverbank Filtration for Water Security in Desert Countries (انگريزي ۾). Springer. ISBN 9789400700260. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 February 2018 تي محفوظ ڪيل.
  38. ↑ "CDP Patna" (PDF). Infrastructure Professionals Enterprise (P) Ltd, C – 2, Green Park Extension, New Delhi – 110016, INDIA. PATNA – Urban Development Department. July 2006. ص. 20, 21 (area) 52 (metropolis), 31 (geography). اصل نسخو (PDF) مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 28 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ Law, Gwillim (25 سيپٽمبر 2011). "Districts of India". Statoids. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 آڪٽوبر 2011 تي محفوظ ڪيل. 11 آڪٽوبر 2011 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ "About District". Patna.bih.nic.in. 1 January 2004. اصل نسخو مان 9 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 July 2013 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ "Patna Maps, Bihar". Mapsofindia.com. 29 September 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ "Summary Report of Patna" (PDF). future of power. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 جُونِ 2014 تي محفوظ ڪيل. 2 جُونِ 2014 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ "Smart city? That sinkin' feeling Drainage hits tall claims of rain prep". اصل نسخو مان 9 September 2016 تي محفوظ ڪيل.
  44. ↑ "Patna is a saucer-shaped receptacle bounded by four interlinked rivers that can be trusted to turn turbulent". اصل نسخو مان 9 October 2016 تي محفوظ ڪيل.
  45. ↑ "Longest River Bridge in India – Mahatma Gandhi Setu – Longest River Bridge in World". Thecolorsofindia.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ "Hazard profiles of Indian districts" (PDF). National Capacity Building Project in Disaster Management. يو اين ڊي پي. اصل نسخو (PDF) مان 19 May 2006 تي محفوظ ڪيل. 23 August 2006 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "Flood fear, after 38 years". The Telegraph. 29 آگسٽ 2013. اصل نسخو مان 11 ڊسمبر 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "अभी दो बार और आएगा आंधी-तूफान". inextlive.jagran. 16 مارچ 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 مارچ 2016 تي محفوظ ڪيل. 9 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "climate of patna". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2011 تي حاصل ڪيل.
  50. 1 2 "Extreme Weather Events in the Month Of September". Imd.gov.in. اصل نسخو مان 15 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ "At 1.1 °C, Patna chilliest since 1868". دي ٽائيمز آف انڊيا. 10 جنوري 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 مَئي 2013 تي محفوظ ڪيل.
  52. ↑ "Climate and monthly weather forecast Patna, India". Weather Atlas. 16 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  53. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "سنڌيانا".
  54. ↑ "Unhealthy air alarm". The Telegraph. 25 اپريل 2015. اصل نسخو مان 27 جُونِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ "Drive to check car pollution papers". The Telegraph. 24 نومبر 2014. اصل نسخو مان 27 جُونِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ "Air Quality Trends and Action Plan for Control of Air Pollution from Seventeen Cities" (PDF). CENTRAL POLLUTION CONTROL BOARD MINISTRY OF ENVIRONMENT & FORESTS. سيپٽمبر 2006. ص. 152. اصل نسخو (PDF) مان 20 جُولاءِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "Patna 2nd most polluted city after Delhi?". The Times of India. 18 اپريل 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 مَئي 2016 تي محفوظ ڪيل. 13 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ "Pollution report comes as a breath of fresh air". The Telegraph. 21 مَئي 2015. اصل نسخو مان 14 جُونِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 13 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ "پٽنه هوائي معيار انڊيڪس (اي ڪيو آءِ): حقيقي وقت جي هوائي آلودگي". www.aqi.in. 1 September 2025 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "City's air quality "dangerous"". The Times of India. 28 مَئي 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 مَئي 2018 تي محفوظ ڪيل. 13 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ "High air pollution in Patna, cardiac ailments' risk up". The Times of India. 31 مارچ 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 اپريل 2016 تي محفوظ ڪيل. 13 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ "Fog impacts air, train traffic: 13 flights, 74 trains cancelled". The Times of India. 30 ڊسمبر 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 ڊسمبر 2016 تي محفوظ ڪيل. 13 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ "سوڇ وायु سرويکشن 2024" (PDF). Swachh Vayu Sarvekshan 2024. 7 September 2024. اصل نسخو (PDF) مان 14 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  64. 1 2 "Patna emerging luxe centre in eastern India". IBN Live. 13 سيپٽمبر 2011. اصل نسخو مان 5 جُونِ 2014 تي محفوظ ڪيل. 2 جُونِ 2014 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ "New Delhi, Patna best cities to start business: World Bank". دي ٽائيمز آف انڊيا. 30 جُونِ 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 جنوري 2012 تي محفوظ ڪيل. 23 آڪٽوبر 2011 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ "World's fastest growing urban areas (1)". City Mayors. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2010 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ "Deadline extended for sugar mills auction". دي ٽائيمز آف انڊيا. 25 آڪٽوبر 2011. اصل نسخو مان 5 جنوري 2012 تي محفوظ ڪيل. 26 آڪٽوبر 2011 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: More than one of |accessdate= and |access-date= specified (مدد); More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (مدد); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (مدد)
  68. ↑ "Ravi Shankar Prasad opens new TCS centre in Patna". The Times of India. 14 July 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2020 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ Kumari, Preeti (1 January 2006). Television and Development of Women (انگريزي ۾). Mittal Publications. ISBN 9788183241618. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ "India-historical demographical data of the urban centers". populstat. اصل نسخو مان 17 فيبروري 2013 تي محفوظ ڪيل. 8 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ "Census of India 2001 (Provisional) Slum Population in Million Plus Cities (Municipal Corporations): Part A". Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, New Delhi. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 ڊسمبر 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ "Patnaite makes it to records book twice with collection of editorials". دي ٽائيمز آف انڊيا. 17 March 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 February 2018 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ Dual entry for Patnaite in Limca book آرڪائيو ڪيا ويا 18 August 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. هندستان ٽائيمز (پٽنه). Retrieved 28 April 2013
  74. ↑ "Patna City Census 2011 data". census2011.co.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 سيپٽمبر 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ "Patna Urban Region". census2011.co.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 ڊسمبر 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ "Government announces India's 10 dirtiest cities: Things you need to know". India Today (انگريزي ۾). 16 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 December 2020 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ "City Mayors: Largest Indian cities". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ "Liveability Index 2011, The Best Cities in India" (PDF). Institute of Competitiveness. 12 ڊسمبر 2011. اصل نسخو (PDF) مان 26 اپريل 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ "Unemployment rate: Lucknow tops list for men, Patna for women". The Indian Express. 23 مَئي 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 ڊسمبر 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  80. 1 2 "Table C-01 Population by Religion: Bihar". censusindia.gov.in. رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر آف انڊيا. 2011.
  81. 1 2 "Table C-16 Population by Mother Tongue: Bihar (Town)". censusindia.gov.in. رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر آف انڊيا. 2011.
  82. ↑ "Growth goes west, south & green Master plan to add more areas". The Telegraph. 13 فيبروري 2014. اصل نسخو مان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ "Notification No. 337, dated 13th August, 2014" (PDF). UD&HD, Government of Bihar. 13 آگسٽ 2014. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  84. ↑ Dipak Mishra (4 سيپٽمبر 2006). "Patna 2021: Master Plan for mega expansion". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 سيپٽمبر 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  85. 1 2 3 "Sita Sahu first woman mayor of Patna". The Times of India. 20 June 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2018 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ "New civic boss takes charge". The Telegraph (انگريزي ۾). 13 June 2018. اصل نسخو مان 16 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ "Major shuffle with eye on elections – 43 IPS, 46 IAS officers face shift orders". The Telegraph. 2 آگسٽ 2015. اصل نسخو مان 4 مارچ 2016 تي محفوظ ڪيل. 7 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ "पटना के डीएम संजय अग्रवाल हटे, गया के डीएम कुमार रवि पटना के नए डीएम". livehindustan.com (هندي ۾). 1 January 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2018 تي حاصل ڪيل.DM
  89. ↑ "मानवजीत सिंह ढिल्लो बने पटना के नए एसएसपी". Jagran. 31 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ PIYUSH KUMAR TRIPATHI (17 جُونِ 2014). "Mayor faces no-trust motion heat". The Telegraph. اصل نسخو مان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  91. ↑ "Patna Municipal Corporation Commissioner suspended; BJP attacks Janta Dal (United)". Economic Times. 13 ڊسمبر 2014. اصل نسخو مان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  92. ↑ Nair, Ajesh. "Annual Survey of India's City-Systems" (PDF). Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  93. ↑ "Revenue – Government of Bihar" (PDF). gov.bih.nic.in. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 مارچ 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ L.S.S. O'malley (1924). Bihar And Orissa District Gazetteers Patna. Concept Publishing Company, 1924 – Patna (India : District). ص. 142. ISBN 9788172681210. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
  95. ↑ "SHORT NOTICE INVITING QUOTATION" (PDF). Urban Development Department, Bihar. 27 April 2017. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 1 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 24 November 2017 تي حاصل ڪيل.
  96. ↑ "Patna master plan gets committee push". اصل نسخو مان 24 July 2016 تي محفوظ ڪيل.
  97. ↑ Pranav Chaudhary (31 آگسٽ 2014). "Patna population likely to be over 60 lakh by 2031". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 نومبر 2014 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ "Why the youth connect with Narendra Modi". rediff.com. 12 مارچ 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  99. ↑ "Cabinet OKs Patna master plan, paves way for big bulidings [sic], new airport". دي ٽائيمز آف انڊيا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ "पटना मास्टर प्लान 2031 मेट्रोपोलिटन कमेटी नक्शा पास करेगी". November 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 November 2016 تي محفوظ ڪيل.
  101. ↑ "Master plan for Patna to be unveiled soon". The Economic Times. 12 August 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ "Patna zonal plan will be part of the master plan". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ "Patna master plan work gathers pace". دي ٽائيمز آف انڊيا. 26 November 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2017 تي محفوظ ڪيل.
  104. ↑ "Masterplan to Develop Patna as a Metropolitan Soon". NDTV.com. 12 August 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ "Smart City: Patna to get a grand makeover". دي ٽائيمز آف انڊيا. 24 June 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 December 2017 تي محفوظ ڪيل.
  106. ↑ "Spanish firm for smart city". اصل نسخو مان 22 November 2017 تي محفوظ ڪيل.
  107. ↑ "ABOUT PATNA HIGH COURT". The High Court of Judicature at Patna. اصل نسخو مان 17 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ "History". ecourts.gov.in. اصل نسخو مان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ RAHI GAIKWAD (9 آڪٽوبر 2013). "Patna High Court acquits all 26 in Dalit massacre case". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 فيبروري 2014 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ PIYUSH KUMAR TRIPATHI (20 اپريل 2014). "Rural Patna defeats urban in EVM hits". telegraphindia.com. اصل نسخو مان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ "Mired in civic mess, voters vent ire on netas in Patna". The Times of India. 19 October 2020. 10 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ "Bihar dumps Lalu and Nitish for BJP". The Hindu Business Line. دي هندو. 17 May 2014. 31 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ "General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024 Parliamentary Constituency 31 - Patliputra (Bihar)". Election Commission of India. 13 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  114. 1 2 3 4 5 "Sanjiv Chaurasia of BJP wins". نيوز 18. 10 November 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 31 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ "Only 3 of 10 varsity teachers emerge winners". The Times of India. 10 نومبر 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 فيبروري 2018 تي محفوظ ڪيل. 7 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  116. ↑ "Gopal Ravidas of CPIMLL Wins". نيوز 18. 10 November 2020.
  117. ↑ "Bihar poll results: Complete list of winners". IBNLive. 8 نومبر 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 ڊسمبر 2015 تي محفوظ ڪيل. 7 ڊسمبر 2015 تي حاصل ڪيل.
  118. 1 2 PIYUSH KUMAR TRIPATHI (13 ڊسمبر 2011). "24x7 water in pipeline". The Telegraph (Calcutta), Patna. اصل نسخو مان 6 جُونِ 2014 تي محفوظ ڪيل. 4 جُونِ 2014 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ "14 PATNA.cdr – cpheeo" (PDF). cpheeo.nic.in. اصل نسخو (PDF) مان 6 جُونِ 2014 تي محفوظ ڪيل. 4 جُونِ 2014 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "Patna: Historic Past, Urban Future". urbannewsdigest. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 جُونِ 2014 تي محفوظ ڪيل. 4 جُونِ 2014 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ "PMC go-ahead for sewerage network". The Telegraph (Calcutta), Patna. 2 فيبروري 2014. اصل نسخو مان 6 جُونِ 2014 تي محفوظ ڪيل. 4 جُونِ 2014 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ "Funds to clean Ganga litter". The Telegraph (Calcutta), Patna. 15 فيبروري 2014. اصل نسخو مان 6 جُونِ 2014 تي محفوظ ڪيل. 4 جُونِ 2014 تي حاصل ڪيل.
  123. ↑ "Bihar gets Nirmal Ganga push, Patna riverfront! PM Narendra Modi unveils important infrastructure projects". The Financial Express. 18 February 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 10 September 2019 تي حاصل ڪيل.
  124. ↑ Kohli, Gayrajan (30 December 2014). "Patna: the City That Can Turn On Solar Energy in Bihar". Abcofsolar.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  125. ↑ "Energy-bills:Patna: The South Bihar Power Distribution Company Limited (S". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ "Bihar State Electricity Board unbundled into five companies – Times of India". The Times of India. 2 November 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ "Patna Electric Supply Undertaking "maintains" power cuts, denizens suffer – The Times of India". The Times of India. 26 August 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ "Patna Electricity Supply Unit (PESU)". Go4patna.com. اصل نسخي مان 11 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  129. ↑ "Pesu seeks new supply division". The Telegraph. 11 آڪٽوبر 2014. اصل نسخو مان 8 آگسٽ 2016 تي محفوظ ڪيل. 11 جُونِ 2016 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ Piyush Kumar Tripathi (12 March 2013). "Get set or go blank". Telegraphindia.com. اصل نسخو مان 13 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ "Darsh Digital Selects NDS to Launch Digital Cable TV Platform in India". Business Wire. 17 October 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  132. ↑ "Cable TV digitization: Bihar govt to seek deadline extension — The Times of India". The Times of India. 4 April 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ "Patnaites rush to get Set Top Box installed before Mar 31 – The Times of India". The Times of India. 8 March 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ "Sub: Decisions taken in General Body Meeting of SNEA (I) Patna Telephone District on issues related to working culture in Patna Telephone" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 November 2015 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ "RCom launches 3G services in Bihar – The Times of India". The Times of India. 12 March 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ BSNL Bihar homepage آرڪائيو ڪيا ويا 10 April 2009 حوالو موجود آهي ڪانگريس جي لائبريري ويب آرڪائيو 12 April 2014
  137. ↑ "Videocon to Launch 4G Mobile Services in Bihar, Uttar Pradesh by December". Press Trust of India. ndtv.com. 19 February 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ Piyush Kumar Tripathi (4 February 2012). "Bihar mobile users queue up for clarity". Telegraphindia.com. اصل نسخو مان 13 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  139. ↑ "Recommendations on national broadband plan" (PDF). Telecom Regulatory Authority of India. 8 December 2010. ص. 22. اصل نسخو (PDF) مان 27 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 12 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ "After Bangalore, Patna Launches Free Public WiFi Stretch. It's 20 Km Long!". Nextbigwhat.com. 21 February 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ "Bihar beats Beijing: Nitish Kumar unveils world's longest Wi-Fi zone". News18.com. 20 February 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  142. ↑ "World's longest free Wi-Fi zone in Patna – The Times of India". The Times of India. 20 February 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ "Wi-Fi checks in, partially". PIYUSH KUMAR TRIPATHI. The Telegraph (Calcutta), Patna. 9 April 2014. اصل نسخو مان 1 June 2014 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2014 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ Chaudhary, Pranava K (23 September 2008). "پٽنه ۾ ٽرامون". دي ٽائمز آف انڊيا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 February 2011 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ "آٽو شهر جي حياتيءَ جي رڳ". دي ٽائمز آف انڊيا. 2 August 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  146. ↑ "پٽنه ۾ رنگين بسون هلڻ شروع". دي ٽائمز آف انڊيا. 15 May 2011. 4 March 2012 تي حاصل ڪيل.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  147. ↑ "اي سي شهري بسون آگسٽ جي شروعات کان هلنديون". دي ٽائمز آف انڊيا. 28 July 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  148. 1 2 پيوش ڪمار ترپاٺي، "اولا! شهر جي ‘ايپ ڪريو ۽ وڃو’ عادت کي اپنائڻ" آرڪائيو ڪيا ويا 8 April 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., دي ٽيليگراف (ڪلڪتو)، 18 May 2016
  149. 1 2 "اسان کي رڳو ريڊيو ٽيڪسي ٻڌائجي ٿي". thehindubusinessline.com. دي هندو بزنس لائين (18 August 2014). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 19 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  150. ↑ "پٽنه هوائي اڏي جي ڊيڊلائن 31 آڪٽوبر تائين وڌائي وئي". هندوستان ٽائمز. 19 September 2012. اصل نسخو مان 18 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ "پٽنه هوائي اڏو هوائي ٽرئفڪ ۽ مسافرن جي واڌ ۾ نمبر 1 تي". دي ٽائمز آف انڊيا. 9 جُونِ 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 مَئي 2018 تي محفوظ ڪيل. 22 جُولاءِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ Verma, Sanjeev Kumar (9 June 2010). "پٽنه هوائي اڏي تي ٽرئفڪ ۽ مسافرن جو وهڪرو وڌيو". دي ٽائمز آف انڊيا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 August 2011 تي محفوظ ڪيل. 26 February 2011 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ "اي اي آءِ عالمي آپريشنن لاءِ بيهٽا هوائي اڏو ترقي ڏيندي". دي ٽائمز آف انڊيا. 10 مارچ 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 آگسٽ 2015 تي محفوظ ڪيل. 12 مارچ 2015 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ "نئين سال ۾ اسٽيشن تي آسان چڙهائي". دي ٽيليگراف. 10 ڊسمبر 2013. اصل نسخو مان 23 جُولاءِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 جُولاءِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "بيهار ۾ ڪوئلي جي ڊبيون پٽڙي تان لهڻ کان پوءِ 90 ٽرينون دير سان يا رخ مٽائي". دي ٽيليگراف. 13 جُولاءِ 2013. اصل نسخو مان 23 جُولاءِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 جُولاءِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ Kory Goldberg; Michelle Dcary (9 November 2009). Along the Path – The Meditator's Companion to the Buddha's Land. Pariyatti. ص. 200–. ISBN 978-1-928706-56-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 6 April 2012 تي حاصل ڪيل.
  157. ↑ "گنگا پلن جي سوغات: سفر جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ نوان منصوبا". اصل نسخو مان 2 June 2016 تي محفوظ ڪيل.
  158. ↑ Bhelari, Amit (8 March 2012). "ريل پل لاءِ نئين ڊيڊلائن". ڪلڪتو، ڀارت: دي ٽيليگراف، 8 March 2012. اصل نسخو مان 7 March 2013 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2012 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ "بيهار ۾ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي ريل-ڪم-روڊ پل ٺهڻ واري". هندوستان ٽائمز. 12 October 2009. اصل نسخو مان 23 October 2010 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ "ديگا پل جي لاڳت ممڪن آهي ته 1,000 ڪروڙ رپيا وڌي". دي ٽائمز آف انڊيا. 3 جُولاءِ 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 جنوري 2012 تي محفوظ ڪيل. 24 آڪٽوبر 2011 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ "قومي شاهراه 19". Mapsofindia.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ "قومي شاهراه 30". Mapsofindia.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ "قومي شاهراه 31". Mapsofindia.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ "قومي شاهراه 83". Mapsofindia.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 January 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  165. ↑ "ٽٽل ريلنگون ۽ ڪنبڻ پٽنه جي گانڌي سيتو تي سفر ڪندڙن لاءِ ڊرائونا خواب". دي ٽائمز آف انڊيا. 16 مَئي 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 اپريل 2016 تي محفوظ ڪيل. 25 جُولاءِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  166. ↑ "نتيش روڊن تي مرڪز کي تنقيد جو نشانو بڻايو". دي ٽيليگراف. 5 اپريل 2015. اصل نسخو مان 28 جُولاءِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 25 جُولاءِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  167. ↑ "ڪابينا گنگا تي نئين پل جي منظوري ڏئي ڇڏي". دي ٽائمز آف انڊيا. 17 جُولاءِ 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 سيپٽمبر 2016 تي محفوظ ڪيل. 25 جُولاءِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  168. ↑ "پٽنه لاءِ روڊ فاصلي جو چارٽ". Mapsofindia.com. 4 May 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  169. ↑ "بيهار ۽ جهارکنڊ جي وچ ۾ لگزري بس سروس سومر کان". The Hindu. Chennai, India. 11 ڊسمبر 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 جنوري 2012 تي محفوظ ڪيل.
  170. ↑ "پٽنه: 23,000 آٽو رڪشا هڙتال تي". اين ڊي ٽي وي. 1 سيپٽمبر 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 آڪٽوبر 2015 تي محفوظ ڪيل. 25 جُولاءِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ Jha, Giridhar (28 February 2014). "بيهار ۾ عورت آٽو ڊرائيورن ڊچ سفير کي متاثر ڪيو". انڊيا ٽوڊي. 24 November 2025 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ "پٽنه ۾ مڪمل عورتن جو بئنڪ کُلڻ وارو". Anisha Anand, TNN. دي ٽائمز آف انڊيا (پٽنه). 14 جُولاءِ 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 مَئي 2018 تي محفوظ ڪيل. 5 جُونِ 2014 تي حاصل ڪيل.
  173. ↑ "بيهار پٽنه ميٽرو ريل منصوبي کي تيز ڪري ٿو". زي نيوز. 14 نومبر 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 مارچ 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 مَئي 2015 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ "پٽنه ميٽرو ريل منصوبي جي ڊگهي عرصي کان منتظر تجويز کي سي ايم جي منظوري". ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس.
  175. ↑ "پٽنه ميٽرو 3 مرحلن ۾ هلندي". دينيڪ جاگرن. 23 آڪٽوبر 2013. اصل نسخو مان 29 آڪٽوبر 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 آڪٽوبر 2013 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: More than one of |accessdate= and |access-date= specified (مدد); More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (مدد); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (مدد)
  176. ↑ ذريعو اپڊيٽ ڪرڻ جي ضرورت
  177. ↑ Yang, Anand A (1998). بازار انڊيا: گانجيٽڪ بيهار ۾ مارڪيٽون، سماج ۽ نوآبادياتي رياست. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس. ISBN 978-0-520-21100-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ "قومي آبي گذرگاه-1". واٽر ريسورسز انفارميشن سسٽم (ڀارت جي حڪومت). 15 مارچ 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 جُونِ 2014 تي محفوظ ڪيل. 4 جُونِ 2014 تي حاصل ڪيل.
  179. ↑ "اندروني آبي آمدورفت جو شعبو" (PDF). ڀارت جي اندرين آبي رستن جي اٿارٽي. 21 اپريل 2008. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 سيپٽمبر 2015 تي محفوظ ڪيل. 25 جُولاءِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  180. ↑ South Asian folklore: an encyclopedia: Afghanistan, Bangladesh, India, By Peter J. Claus, Sarah Diamond, Margaret Ann Mills, Routledge, 2003, p. 203
  181. ↑ Norm Phelps (2004). The Great Compassion: Buddhism and Animal Rights. Lantern Books, 2004. ص. 57. ISBN 9781590560693. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل.
  182. ↑ Basham A.L., The Wonder that was India, Picador, 2004, pp.394
  183. ↑ Jain Dhanesh, Cardona George, The Indo-Aryan Languages, pp449
  184. ↑ "Hidden treasures". India Today. 19 نومبر 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ Banjot Kaur Bhatia, TNN (26 جنوري 2015). "A walk through Patna heritage sites". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 آگسٽ 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  186. ↑ B K Mishra, TNN (24 اپريل 2014). "Renovation of Patna University heritage buildings starts". The Times of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 اپريل 2014 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  187. ↑ "Patna heritage bungalows dismantled for Rs 360cr museum". The Economic Times. 24 مارچ 2013. اصل نسخو مان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  188. ↑ "Directorate of Museum". Youth, Arts and Culture Department, Government of Bihar. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  189. ↑ "KHUDA BAKHSH ORIENTAL PUBLIC LIBRARY". Ministry of Culture, Government of India. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  190. ↑ "Historic Sinha library struggling for survival". The Times of India. 22 آگسٽ 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 مَئي 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  191. ↑ "Dual delights on first night of theatre festival – Patliputra Natya Mahotsav starts in capital; 34 dramas and 11 street plays lined up for six days". The Telegraph. 4 فيبروري 2012. اصل نسخو مان 2 اپريل 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 مارچ 2015 تي حاصل ڪيل.
  192. ↑ "Theatre back to centrestage in the state". India Today. 7 مارچ 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 اپريل 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 مارچ 2015 تي حاصل ڪيل.
  193. ↑ Janaki Bhatt (24 فيبروري 2001). "Patna kalam Death of an art tradition". The Tribune. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 مارچ 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  194. 1 2 AMIT SHEKHAR (14 جُونِ 2012). "Fade-out tale of art school – Artists remember style of indigenous painting, narrate days of its glory and decline". The Telegraph. اصل نسخو مان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  195. ↑ "Patna just got a Madhubani makeover, and it's a new city altogether". The Times of India. 5 November 2019. 1 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  196. ↑ Priyanshi Lal (25 سيپٽمبر 2014). "10 Bihari cuisines you must try at least once! (view pics)". indiatvnews. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  197. ↑ "Any Samosa Chutney Left?". Outlook India. 5 نومبر 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  198. ↑ "Patna ke samose". DB Star, Dainik Bhaskar. 9 November 2014.
  199. ↑ Capital Market (1 December 2020). "Indian Hotels gains on signing three new Taj Hotels". Business Standard India. 29 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  200. ↑ "Dress diktat with safety pinch". The Telegraph. 13 آگسٽ 2012. اصل نسخو مان 16 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ Diamond Social Science. Saraswati House Pvt Ltd. ISBN 9788173353918.[مئل ڳنڍڻو]
  202. ↑ "Bihar govt. to provide free electricity for "Chhath Puja" in public places". The Hindu. 8 نومبر 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 آگسٽ 2014 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  203. ↑ "Durga Puja: Patna set to turn into city of temples". The Times of India. 9 آڪٽوبر 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 فيبروري 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  204. ↑ "Durga Puja in Full Swing in Patna; Pandals Open". PatnaDaily.com. 2 آڪٽوبر 2014. اصل نسخو مان 17 فيبروري 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  205. ↑ Market Pulse. Bihar's annual tourist statistics report, January, 2005 to December, 2005 (PDF). Market Research Division, Government of India. ص. 15, 20, 51. اصل نسخو (PDF) مان 22 December 2010 تي محفوظ ڪيل. 26 February 2011 تي حاصل ڪيل.
  206. ↑ "Tourism". Patna.bih.nic.in. اصل نسخو مان 12 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2011 تي حاصل ڪيل.
  207. ↑ "Holy Takhats". Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee. اصل نسخو مان 12 June 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  208. ↑ "Gurdwara Pahila Bara". Gurbaani.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 January 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  209. ↑ "Gurdwara Gobind Ghat". Takhatpatnasahib.com. اصل نسخو مان 27 May 2009 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  210. ↑ "Gurdwara Guru ka Bagh". Takhatpatnasahib.com. اصل نسخو مان 17 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ "Gurdwara Bal Leela". Takhatpatnasahib.com. اصل نسخو مان 27 May 2009 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  212. ↑ "Gurdwara Handi Sahib". Takhatpatnasahib.com. اصل نسخو مان 27 May 2009 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  213. ↑ "Nitish emerges, launches Sikh centre". www.telegraphindia.com (انگريزي ۾). 10 September 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 31 August 2019 تي حاصل ڪيل.
  214. ↑ Pandey, Shweta (14 December 2023). "These are famous places to visit in Patna, definitely visit them once". Prabhat Khabar. 4 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  215. ↑ "Planetarium". اصل نسخو مان 16 April 2009 تي محفوظ ڪيل.
  216. ↑ "Patna Zoo | Home". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  217. ↑ Our Correspondent (10 July 2013). "First brick for heritage home". Telegraphindia.com. اصل نسخو مان 13 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2013 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: |author= has generic name (مدد)
  218. ↑ "Nitish lays foundation of new museum in Patna". Bihartimes.in. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 July 2013 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  219. ↑ "Shortlist selected for museum in Patna". World Architecture News. اصل نسخو مان 19 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  220. ↑ "Bihar Chief Minister Nitish Kumar Inaugurates 'Bihar Museum'". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  221. ↑ "गेटवे ऑफ इंडिया से छह मीटर ऊंचे 'सभ्यता द्वार' का अब सभी कर सकेंगे दीदार". Dainik Jagran (هندي ۾). 2 December 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  222. ↑ Rumi, Faryal (24 February 2019). "Work on APJ Abdul Kalam Science City to begin this month | Patna News". The Times of India (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 31 August 2019 تي حاصل ڪيل.
  223. 1 2 "Class XI admission process begins in many schools". The Times of India. 23 مَئي 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 مارچ 2016 تي محفوظ ڪيل. 19 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  224. ↑ Dixon, Pauline (2013). International Aid and Private Schools for the Poor: Smiles, Miracles and Markets. Edward Elgar Publishing, 2013. ص. 65. ISBN 9781781953457. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 جُونِ 2015 تي محفوظ ڪيل.
  225. ↑ Baladevan Rangaraju, Professor James Tooley, Dr Pauline Dixon. "The Private School Revolution in Bihar: Findings from a survey in Patna Urban" آرڪائيو ڪيا ويا 19 June 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  226. ↑ "NIOS declares results, invites complaints". The Times of India. 12 جُونِ 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 مارچ 2017 تي محفوظ ڪيل. 19 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  227. ↑ "IIT success tips for parents". The Telegraph. 3 جُولاءِ 2011. اصل نسخو مان 19 جُونِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 19 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  228. ↑ "BIT Patna". اصل نسخو مان 19 مَئي 2015 تي محفوظ ڪيل. 27 آگسٽ 2015 تي حاصل ڪيل.
  229. ↑ "35 locals make it to NIFT-Patna's 6th batch". Vithika Salomi, TNN. The Times of India (Patna). 13 جُولاءِ 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 آگسٽ 2018 تي محفوظ ڪيل. 31 مَئي 2014 تي حاصل ڪيل.
  230. ↑ "No appointment in Patna University since 2003". The Times of India. 4 آگسٽ 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 آگسٽ 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  231. ↑ "Patna: Sushma Swaraj inaugurates Nalanda University". Mid-Day. 19 سيپٽمبر 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 جُونِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 20 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  232. ↑ PTI (10 October 2013). "India signs MoUs with 7 countries for Nalanda University | Business Line". Thehindubusinessline.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  233. ↑ "Ishan Kishan is a mixture of MS Dhoni and Adam Gilchrist". IBNLive. 23 December 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  234. ↑ "BCCI to give money, Election of Bihar Cricket Association to be held within 60 days 12728696". Jagran.com. 12 August 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  235. ↑ "Profile of stadium in Yahoo Cricket website".{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  236. ↑ "Bihar's "neglected" Moin-Ul-Haq Stadium waiting to host international cricket match since 19 years". Iamin.in. اصل نسخو مان 15 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  237. ↑ "Bihar government plans world-class stadium – Times of India". The Times of India. 2 June 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  238. ↑ "Golf gains ground among youngsters – Times of India". The Times of India. 11 April 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  239. ↑ "Patna Golf Club". Patna Golf Club. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  240. ↑ Kumar, Roshan (1 March 1999). "Women's World Cup begins". Calcutta, India: Telegraphindia.com. اصل نسخو مان 18 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  241. ↑ Stage set for first wc women's kabaddi championship ibnlive 2 March 2012
  242. ↑ Hosts India won the World Cup defeating Iran in the finals. آرڪائيو ڪيا ويا 18 April 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Tehran Times 5 March 2012
  243. ↑ "Patna Pirates to play in pro-kabaddi league". Jai Narain Pandey, TNN. The Times of India. 8 جُونِ 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 مَئي 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 فيبروري 2015 تي حاصل ڪيل.
  244. ↑ "BMP stadium to have synthetic track – Times of India". The Times of India. 8 February 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  245. ↑ "ECR GM opens indoor stadium at Digha, Patna – Times of India". The Times of India. January 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  246. ↑ Chaudary, Pranava K. (30 October 2012). "Aryabhata: Govt to Develop Astro-Tourism Circuit". The Times of India. 2 March 2025 تي حاصل ڪيل.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=پٽنا&oldid=367186" تان ورتل