مواد ڏانھن هلو

بخارا

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
بخارا

Buxoro / Бухоро (Uzbek)
ضلعي سطح جو شهر
پوئي ڪليان ڪمپليڪس
ساماني مقبرو
بخارا جو ارڪ
چار منار
مغڪِ قربا
الغ بيگ مدرسو
بخارا جي ارڪ جون ڀتيون
بخارا is located in ازبڪستان
بخارا
بخارا
ازبڪستان ۾ هنڌ
بخارا is located in اولھ ۽ وچ ايشيا
بخارا
بخارا
بخارا (اولھ ۽ وچ ايشيا)
Coordinates: 39°46′00″N 64°25′23″E / 39.76667°N 64.42306°E / 39.76667; 64.42306
ملڪ ازبڪستان
علائقوبخارا
قيامڇهين صدي ق.م.
پهريون ذڪر500ع
حڪومت
• طرزشهري انتظاميا
• حاڪم (ميئر)قربان ترسونوف[1]
ايراضي
• ضلعي سطح جو شهر143.0 km2 (55.2 sq mi)
• شھري
73.0 km2 (28.2 sq mi)
آبادي
 (2026)[2]
• ڪل305,500
• ڪثافتauto في چورس ڪلوميٽر
رهاڪو نالوبخارائي
وقتي علائقوUTC+05:00 (UZT)
پوسٽل ڪوڊ
2001ХХ
ڊائلنگ ڪوڍ(+998) 65
گاڏي رجسٽريشن20 (2008ع کان اڳ)
80–84 (2008ع ۽ پوءِ)
HDI (2018)0.734 · پنجون اعليٰ
ويب سائيٽwww.buxoro.uz
سرڪاري نالوبخارا جو تاريخي مرڪز
قسمثقافتي
معيارii, iv, vi
عهدو1993
حوالا نمبر.602
علائقوايشيا

بخارا (/bʊˈxɑrə/ buu-KHAR-ə)[lower-alpha 1][3] آباديءَ جي لحاظ کان ازبڪستان جو ستون وڏو شهر آهي، جنهن جي آبادي 2026ع ۾ 305,500 هئي. هي بخارا علائقي جي گاديءَ جو هنڌ آهي.[4] قديم زماني کان بخارا، پاڙيسري سمرقند سان گڏ ماوراءُ النهر جي سڀ کان خوشحال شهرن مان هڪ رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب ريشم جي رستي تي ان جو اهم جاگرافيائي هنڌ هو. اڄ شهر جو تاريخي مرڪز يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ آهي.

اسلام کان اڳ واري قديم دور تائين تاريخ رکندڙ بخارا، اسلامي سونهري دور ۾ اسلامي علمن، تعليم ۽ دانش جو هڪ اهم مرڪز بڻيو. مشهور عالم امام بخاري جو جنم پڻ بخارا ۾ ٿيو هو.[5] بخارا ساماني سلطنت جو هڪ اهم شهر هو ۽ بعد ۾ قراخاني خانيٽ جو حصو بڻيو؛ ٻنهي دورن شهر ۾ اهم يادگار ڇڏيا، جن ۾ ساماني مقبرو ۽ ڪلان منارو شامل آهن.

13هين صديءَ ۾ خوارزمشاهه سلطنت تي منگول حملي دوران چنگيز خان جي فوجن بخارا کي سخت تباهه ڪيو، پر ايندڙ صديءَ ۾ تيموري سلطنت جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيو. 16هين صديءَ ۾ بخارا ازبڪ بخارا خانيٽ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. ازبڪ حڪمرانن شهر جي اڏاوتي منظرنامي ۾ ڪيترين ئي مسجدن، مدرسن ۽ يادگارن جو اضافو ڪيو، جن ۾ پوئي ڪليان ڪمپليڪس نمايان آهي. 1920ع ۾ روسي انقلاب کان پوءِ بخارا امارت جو خاتمو آندو ويو ۽ بخارا عوامي سوويت جمهوريه قائم ڪئي وئي، جيڪا بعد ۾ 1924ع ۾ ازبڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو حصو بڻجي وئي.

بخارا ۾ لڳ ڀڳ 140 اڏاوتي يادگار موجود آهن، جن ۾ بخارا جو ارڪ جون وسيع قلعي بنديون پڻ شامل آهن. يونيسڪو بخارا جي تاريخي مرڪز کي، جنهن ۾ ڪيتريون ئي مسجدون، مدرسا، مقبرا ۽ ٻيون تاريخي عمارتون شامل آهن، عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو آهي.[6]

نالو

[سنواريو]

قديم زماني ۾ بخارا شهر جو صحيح نالو ڪهڙو هو، ان بابت پڪ سان ڄاڻ موجود ناهي. قديم دور ۾ سڄي بخارا نخلستان کي بخارا سڏيو ويندو هو، ۽ ممڪن آهي تہ ڏهين صديءَ ڌاري اهو نالو خاص طور شهر لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو هجي.[7]

ڪجهه عالمن موجب بخارا نالو سنسڪرت لفظ ويهارا مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ٻڌ خانقاهه يا مڙهي آهي.[8][9][10] هي لفظ قديم اويغور ۽ چيني ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن پاران سندن عبادتگاهن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ سان پڻ مشابهت رکي ٿو. بخارا ۾ ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل ٿورا آثار جديد دور تائين محفوظ رهيا آهن، پر ڪيترن عرب، فارسي، يورپي ۽ چيني سياحن ۽ مورخن بخارا ۽ ماوراءُ النهر ۾ ڪنهن دور ۾ ٻڌ ڌرم ۽ زرتشتي مذهب جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.[8][11][12][13][14]

ٻين ماخذن، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا شامل آهي، موجب بخارا نالو ممڪن طور سغدي لفظ βuxārak مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”سٺي بخت واري جاءِ“ آهي ۽ اهو ٻڌ خانقاهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو.[15][9]

ستين صدي عيسويءَ جي ڪجهه چيني ماخذن ۾ شهر جي نالي جون مختلف صوتياتي صورتون ملن ٿيون. تانگ گهراڻي ۽ ان کان پوءِ شاهي چين جي ٻين گهراڻن جي دور ۾ بخارا کي بُوهه (捕喝؛ Bǔhē) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.[16] جديد چيني ٻوليءَ ۾ ان جي جاءِ عام صوتياتي صورت بُوهالا (布哈拉؛ Bùhālā) ورتي آهي.

محمد بن جعفر نرشخي پنهنجي ڪتاب تاريخ بخارا، جيڪو 943–944ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ شهر جي ڪيترن نالن جو ذڪر ڪيو آهي:

بخارا جا ڪيترائي نالا آهن. ان جو هڪ نالو نميجڪت هو. ان کي ”بومسڪت“ پڻ سڏيو ويو آهي. عربيءَ ۾ ان جا ٻه نالا آهن. هڪ ”مدينۃ الصفريہ“، يعني ”ٽامي جو شهر“، ۽ ٻيو ”مدينۃ التجار“، يعني ”واپارين جو شهر“. پر بخارا ان جو اصل نالو آهي ۽ ٻين سڀني نالن کان وڌيڪ مشهور آهي. خراسان ۾ ٻيو ڪو به شهر ايترا نالا نٿو رکي.[17]

وچئين دور کان شهر عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ بخارا (Bukhārā / بخارا) جي نالي سان مشهور رهيو آهي. جديد ازبڪ ۾ شهر جو نالو Buxoro لکيو وڃي ٿو. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي انگريزي اشاعتن، خاص طور گريٽ گيم دوران، ان کي اڪثر Bokhara لکيو ويندو هو. شهر جو نالو اطالوي شاعر ماتيو ماريا بوئارڊو جي 1483ع ۾ ڇپيل رزميه نظم اورلينڊو انناموراٽو ۾ افسانوي صورت البرڪا طور پڻ استعمال ٿيو آهي.[18]

تاريخ

[سنواريو]
بخارا مان مليل يوناني-باختري بادشاهت سان واسطو رکندڙ سڪو

بخارا جي تاريخ ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل آهي. شهر جو قيام عام طور پهرين هزار سال ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه ماخذ ان کي پنجين کان چوٿين صدي ق.م. تائين تاريخ ڏين ٿا.[19] سمرقند سان گڏ بخارا وچئين دور جي وچ ايشيا ۾ فارسي ثقافت جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ بڻيو. شهر ريشم جي رستي تي واقع هجڻ سبب واپار، علم، مذهب ۽ ثقافت جو هڪ اهم مرڪز رهيو.

اسلام کان اڳ

[سنواريو]

اسلام کان اڳ بخارا بابت لکيل ڄاڻ محدود آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي چيني ماخذن ۾ هن علائقي جو ذڪر ملي ٿو.[20] آثار قديمه ۽ تاريخي ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو تہ بخارا نخلستان ۾ اسلام کان اڳ ٻڌ ڌرم، زرتشتي مذهب ۽ مقامي ايراني مذهبي روايتون موجود هيون.[8][11]

عربن جي شروعاتي حملن جي وقت بخارا تي مقامي بخار خدات گهراڻي جي حڪومت هئي. عرب ماخذن ۾ هڪ حڪمران عورت، جنهن کي عام طور بخارا جي خاتون چيو وڃي ٿو، جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا پنهنجي نابالغ پٽ جي طرفان حڪومت هلائيندي هئي.[8][20]

عرب فتح ۽ اسلامي دور

[سنواريو]

عرب فوجن جا بخارا تي شروعاتي حملا ستين صدي عيسويءَ ۾ ٿيا. روايتي ماخذن موجب 54ھ/674ع ڌاري اموي لشڪر عبيدالله بن زياد جي قيادت ۾ بخارا تائين پهتو.[20] شهر تي عرب اقتدار مڪمل ۽ مستقل نموني فوري طور قائم نه ٿيو، ۽ مقامي حڪمرانن، ترڪ قوتن ۽ عربن وچ ۾ ڪيترن ڏهاڪن تائين ڇڪتاڻ جاري رهي.

709ع ڌاري قتيبه بن مسلم جي مهمن کان پوءِ بخارا اموي اقتدار هيٺ مضبوط نموني اچي ويو.[19] قتيبه بن مسلم مقامي سياسي بندوبست کي برقرار رکندي بخارا ۾ اسلامي انتظام کي مضبوط ڪيو. اٺين صديءَ جي پهرين اڌ تائين ترڪ ۽ ٻين مقامي قوتن جا حملا ٿيندا رهيا، پر عرب اثر برقرار رهيو.[20]

اسلامي فتح کان پوءِ بخارا آهستي آهستي اسلامي علم، واپار ۽ شهري ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو. شهر جي پراڻي بناوٽ ۾ قلعو يا ارڪ، شهرستان ۽ ان جي چوڌاري ربض يا مضافاتي علائقا شامل هئا.[20]

ساماني دور

[سنواريو]
عباسي خليفي المهدي جي دور جو بخارا ۾ جاري ڪيل سڪو

نائين صديءَ ۾ بخارا ساماني سلطنت جي اهم ترين شهرن مان هڪ ۽ تقريباً 850ع تائين ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.[21][22] سامانين جي دور ۾ بخارا سياسي، واپاري ۽ علمي لحاظ کان پنهنجي عروج تي پهتو ۽ اسلامي دنيا جي اهم علمي مرڪزن مان شمار ٿيڻ لڳو.[23] شهر ۾ ڪيترائي ڪتب خانا، مدرسا ۽ علمي حلقا موجود هئا.[24]

ساماني حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ نئين فارسي ٻولي ۽ ادب کي وڏي ترقي ملي. رودڪي جهڙا شاعر هن ثقافتي ماحول سان لاڳاپيل رهيا، جڏهن تہ بخارا ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو حديث، فقه ۽ ٻين اسلامي علمن جو پڻ وڏو مرڪز بڻيو. مشهور محدث امام بخاري بخارا واري علائقي سان منسوب هو.[25]

قراخاني، خوارزمي ۽ منگول دور

[سنواريو]

11هين صديءَ جي شروعات ۾ بخارا ترڪ قراخاني خانيٽ جو حصو بڻيو. قراخاني حڪمرانن شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ ڪلان منارو، مغڪ عطاري مسجد، محلات ۽ باغ شامل هئا.[26]

12هين صديءَ ۾ بخارا ۾ مذهبي عالمن جي هڪ بااثر خاندان، آل برهان، وڏي سياسي ۽ مذهبي حيثيت حاصل ڪئي.[20] 604ھ/1207ع ۾ شهر جي سياسي اٿل پٿل کان پوءِ بخارا محمد ٻيون خوارزمشاهه جي اقتدار هيٺ اچي ويو. خوارزمشاهه شهر جي قلعي ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت ۽ تعمير ڪرائي.[20]

1220ع ۾ چنگيز خان بخارا جو گهيرو ڪيو. ابن الاثير موجب شهر 4 ذوالحج 616ھ/10 فيبروري 1220ع تي منگولن جي اطاعت قبول ڪئي، جڏهن تہ قلعي تي ڪجهه ڏينهن بعد قبضو ٿيو.[20] شهر وڏي پيماني تي تاراج ۽ ساڙيو ويو.[27][28] تنهن هوندي بہ شهر جلد بحال ٿيو ۽ منگولن جي جانشين حڪمرانن جي دور ۾ ٻيهر علم ۽ واپار جو مرڪز بڻيو.[20]

وچئين دور ۾ بخارا جو واپاري دائرو تمام وسيع هو. ملتان، موجوده پاڪستان، مان آيل واپارين جي هڪ جماعت پڻ شهر ۾ آباد هئي ۽ ڪجهه ماخذن موجب اهي بخارا ۾ زمين ۽ ملڪيت جا مالڪ هئا.[29]

تيموري ۽ نقشبندي اثر

[سنواريو]

14هين ۽ 15هين صدين ۾ بخارا تيموري سلطنت جي سياسي دائري ۾ رهيو. جيتوڻيڪ سمرقند تيموري گاديءَ جو اهم مرڪز هو، بخارا اسلامي تعليم، فقه ۽ تصوف جي لحاظ کان پنهنجي اهميت برقرار رکي.

شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو مشهور صوفي بزرگ بهاءُ الدين نقشبند سان خاص طور لاڳاپيل آهي. هو نقشبندي صوفي سلسلي جي اهم ترين شخصيتن مان هو، جنهن وچ ايشيا کان وٺي ڏکڻ ايشيا، عثماني دنيا ۽ ٻين علائقن تائين اسلامي تصوف تي گهرو اثر ڇڏيو.[30]

شيباني، بخارا خانيٽ ۽ امارت

[سنواريو]

905ھ/1500ع ڌاري محمد شيباني خان جي قيادت ۾ ازبڪن بخارا تي قبضو ڪيو.[20] 16هين صديءَ ۾ بخارا جي سياسي اهميت تيزيءَ سان وڌي. عبدالله خان ٻيون ۽ ٻين شيباني حڪمرانن جي دور ۾ شهر ازبڪ رياست جو اهم مرڪز بڻيو، ۽ 16هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ بخارا مستقل گاديءَ جي حيثيت اختيار ڪئي.[19]

ازبڪ دور ۾ شهر ۾ مسجدن، مدرسن، بازارن، ڪاروان سرائن ۽ ٻين عمارتن جي وڏي تعمير ٿي. پوئي ڪليان، مير عرب مدرسو ۽ ٻين يادگارن سبب هي دور بخارا جي اڏاوتي تاريخ جو اهم مرحلو بڻيو.

16هين صديءَ کان روس ۽ وچ ايشيا جي ازبڪ رياستن وچ ۾ واپاري لاڳاپا وڌڻ لڳا.[20] ايندڙ صدين ۾ بخارا ۽ خيوا وچ ايشيا ۾ غلامن جي واپار جا اهم مرڪز پڻ بڻيا.[31]

بخارا جا سوزني ڪپڙا؛ هي نمونو 1850ع کان اڳ جو آهي.

1740ع ۾ نادر شاهه بخارا تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي، پر سندس وفات کان پوءِ مقامي حڪمران ٻيهر خودمختيار ٿي ويا.[19] 18هين صديءَ جي آخر تائين منغيت گهراڻي هيٺ بخارا امارت مضبوط ٿي.

1868ع ۾ روسي سلطنت جي فوجي دٻاءَ کان پوءِ بخارا امارت روسي تحفظ هيٺ هڪ تابع رياست بڻجي وئي، جيتوڻيڪ امير جي اندروني حڪومت رسمي طور برقرار رهي. 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ جديد تعليم ۽ سماجي سڌارن جي حامي جديدي فڪر سان لاڳاپيل نوجوان بخاري تحريڪ اڀري، جيڪا امارت جي سياسي ۽ مذهبي نظام ۾ سڌارن جي حامي هئي.

سوويت دور

[سنواريو]
امير عالم خان، بخارا جو آخري امير، تقريباً 1911ع؛ تصوير سرگئي پروڪودين-گورسڪي جي

1917ع جي روسي انقلاب کان پوءِ روسي سلطنت جي زوال سبب بخارا امارت ۽ روس وچ ۾ پراڻو سياسي بندوبست ڪمزور ٿي ويو.[19] 1920ع ۾ بالشويڪ فوجن، نوجوان بخارين جي مدد سان، امارت خلاف فوجي مهم شروع ڪئي.

1920ع جي بخارا آپريشن ۾ ميخائل فرونزي جي ڪمان هيٺ ڳاڙهي فوج شهر تي حملو ڪيو. 31 آگسٽ 1920ع تي امير محمد عالم خان اوڀر بخارا ڏانهن ڀڄي ويو ۽ پوءِ افغانستان جي ڪابل شهر ۾ جلاوطني اختيار ڪيائين. 2 سيپٽمبر 1920ع تي چئن ڏينهن جي ويڙهه کان پوءِ بخارا تي سوويت حامي فوجن جو قبضو ٿي ويو.

ڳاڙهي فوج جي گهيري دوران سڙندڙ بخارا، 1 سيپٽمبر 1920ع

امارت جي خاتمي کان پوءِ بخارا عوامي سوويت جمهوريه قائم ڪئي وئي، جيڪا 1920ع کان 1924ع تائين قائم رهي.[19] 1922ع ۾ انور پاشا جي مهم دوران بخارا جي علائقي جو وڏو حصو عارضي طور باسماچين جي قبضي هيٺ اچي ويو.[32]

1924ع ۾ وچ ايشيا جي سوويت قومي سرحدبنديءَ دوران بخارا عوامي سوويت جمهوريه ختم ڪئي وئي ۽ ان جا علائقا نون سوويت جمهوريائن ۾ ورهايا ويا؛ بخارا شهر ازبڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ شامل ٿيو.

1938ع ۾ برطانوي سفارتڪار فٽزروئي ميڪلين ڳجهي نموني بخارا جو دورو ڪيو. هن پنهنجي يادگيرين ايسٽرن اپروچز ۾ شهر کي ”جادوئي شهر“ قرار ڏنو ۽ ان جي اڏاوتي حسن کي اطالوي رينيسانس جي بهترين عمارتن سان ڀيٽيو.

آزاد ازبڪستان

[سنواريو]

1991ع ۾ سوويت يونين جي خاتمي ۽ ازبڪستان جي آزاديءَ کان پوءِ بخارا آزاد ازبڪستان جو هڪ اهم تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ سياحتي مرڪز بڻجي ويو. شهر جي تاريخي مرڪز کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثو ماڳ طور درج ڪيو ويو.

20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ آزاديءَ جي شروعاتي دور ۾ افغانستان ۾ جنگ ۽ تاجڪستان جي گهرو ويڙهه سبب دري ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ڪجهه پناهگير بخارا ۽ سمرقند پهتا. ڪجهه مطالعي ۾ بخارا ۽ سمرقند جي تاجڪ ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ سان لاڳاپيل سڃاڻپ ۽ تاجڪستان سان ثقافتي لاڳاپن بابت بحث جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي شهرن جي تاجڪستان سان سڌي سرحد ناهي.[33]

بخارا اڄ ازبڪستان جي اهم شهرن مان هڪ آهي ۽ اسلامي علم، فارسي-تاجڪ ۽ ازبڪ ثقافتي ورثي، تاريخي اڏاوتن ۽ ريشم جي رستي سان لاڳاپيل پنهنجي ڊگهي تاريخ سبب عالمي شهرت رکي ٿو.[20][34]

اهم ماڳ

[سنواريو]
بخارا ۾ آرچ اينجل مائيڪل جو گرجا گهر

اڏاوتي مجموعا

[سنواريو]
  • پوئي ڪليان مجموعو. پوئي ڪلان يا پوئي ڪلان (Persian: پای کلان، يعني ”وڏي بنياد وٽ“) اهو نالو ان اڏاوتي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو وڏي ڪلان مناري جي پيرن وٽ واقع آهي.
  • ڪلان منارو. وڌيڪ صحيح نالو منارهٔ ڪلان آهي، جيڪو فارسي/تاجڪي ۾ ”وڏو منارو“ معنيٰ رکي ٿو. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ”موت جو منارو“ پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڏندڪٿائن موجب هتان مجرمن کي مٿان اڇلائي سزا ڏني ويندي هئي. منارو سڄي مجموعي جو سڀ کان مشهور حصو آهي ۽ شهر جي تاريخي مرڪز تي نمايان طور ڇانيل آهي. مناري جو بنيادي ڪم روايتي ۽ سينگاريل نوعيت وارو پڻ رهيو آهي؛ ان جي ماپ معمولي اذان واري مناري جي ضرورت کان گهڻي وڏي آهي. منارو لفظ عربي لفظ منارة مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”چراغدان“ يا ”روشنيءَ جي جاءِ“ آهي. علائقي جا اهڙا منارا شايد اڳوڻن زرتشتي ”باهه وارن برج“ يا روشنيءَ وارن ٽاورن جي اڏاوتي روايتن کان متاثر هجن.[35] معمار باڪو هن مناري کي سرن جي گول ٿنڀي جي صورت ۾ ٺاهيو، جيڪو مٿي وڃڻ سان سنهو ٿيندو وڃي ٿو. ان جي بنياد جو قطر 9 ميٽرs (30 فوٽ) ۽ مٿئين حصي جو قطر 6 m (20 ft) آهي. مناري جي اوچائي 45.6 m (150 ft) آهي ۽ وچ ايشيا جي سڌن ميدانن مان تمام پري تائين نظر اچي ٿو. اندر سرن جي گول ڏاڪڻ مٿي چڙهندي سورهن محرابي گول گيلري تائين پهچي ٿي، جنهن مٿان خوبصورت مقرنس جهڙو ڪنارو ٺهيل آهي.[36]
  • ڪلان مسجد (مسجدِ ڪلان)، جيڪا غالباً 1514ع ۾ مڪمل ٿي، ماپ جي لحاظ کان بيبي خانم مسجد سان ڀيٽي وڃي ٿي. مسجد ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن هزار ماڻهو گڏ ٿي سگهن ٿا. جيتوڻيڪ بخارا جي ڪلان مسجد ۽ سمرقند جي بيبي خانم مسجد اڏاوتي قسم ۾ ڪجهه مشابهت رکن ٿيون، پر سندن فني طرز الڳ آهي. ڪلان مسجد جي صحن جي چوڌاري گيلرين جي گهڻن گنبذن واري ڇت کي 288 وڏا ٿنڀا سهارو ڏين ٿا. صحن جي ڊگهي محور جي پڇاڙيءَ تي مکيه نمازگاهه يا مقصوره ڏانهن وڏو دروازو آهي، جنهن مٿان نيري گنبذ وارو حصو ٺهيل آهي. عمارت ۾ ڪيترائي اڏاوتي خاصيتون آهن، جن ۾ هڪ گنبذ ۾ اهڙو سوراخ پڻ شامل آهي جنهن مان ڪلان مناري جو بنياد ڏسي سگهجي ٿو.[37]
  • مير عرب مدرسو (1535–1536). مير عرب مدرسي جي تعمير شيخ عبدالله يماني سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جيڪو مير عرب جي نالي سان مشهور هو ۽ عبيدالله خان ۽ سندس پٽ عبدالعزيز خان جو روحاني مرشد هو. روايت موجب عبيدالله خان ايران خلاف فوجي مهمن دوران حاصل ڪيل رقم مان مدرسي جي تعمير لاءِ خرچ ڪيو. عبيدالله خان صوفيانه مذهبي ماحول ۾ پرورش ورتي هئي ۽ سندس نالو 15هين صديءَ جي مشهور شيخ عبيدالله احرار جي نالي تي رکيو ويو هو. مير عرب مدرسي جي اندر عبيدالله خان، سندس مرشد مير عرب ۽ مدرسي جي ڪجهه ٻين عالمن جون قبرون موجود آهن. مدرسي جو وڏو دروازو ڪلان مسجد جي دروازي جي سامهون هڪ ئي محور تي واقع آهي.[38]
نادر ديوان بيگي مدرسي جي دروازي تي سيمرغ، لب حوض مجموعي جو حصو
  • لب حوض مجموعو (Persian: لب حوض، يعني ”حوض جي ڀرسان“) 1568ع کان 1622ع جي وچ واري دور جو اڏاوتي مجموعو آهي، جيڪو بخارا ۾ باقي بچيل ٿورن تاريخي حوضن مان هڪ جي چوڌاري ٺهيل آهي. سوويت دور کان اڳ شهر ۾ ڪيترائي اهڙا حوض هئا، جيڪي پاڻيءَ جي فراهميءَ جا اهم ذريعا هئا، پر بيمارين جي پکڙجڻ سبب 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪن ۾ انهن مان گهڻا ڀريا ويا. لب حوض پنهنجي اڏاوتي اهميت سبب محفوظ رهيو. هن مجموعي ۾ 16هين صديءَ جو ڪوڪلدش مدرسو،[39] جيڪو شهر جي وڏن مدرسن مان هڪ آهي، ۽ 17هين صديءَ جون صوفي خانقاهون ۽ مدرسا شامل آهن.[40][41]
نصرالدين خواجه جو مجسمو
لب حوض وٽ نصرالدين خواجه جو ڌاتوءَ مان ٺهيل مجسمو پڻ موجود آهي. هو وچ ايشيا، افغانستان ۽ پاڪستان جي لوڪ ڪهاڻين ۾ هڪ ذهين، مزاحيه ۽ دلبر ڪردار طور مشهور آهي.

ارڪ ۽ ريگستان

[سنواريو]
بخارا جي ارڪ جي ڀت
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بخارا جو ارڪ

بخارا جو ارڪ بخارا شهر جي هڪ وڏي تاريخي قلعي بند عمارت آهي، جيڪا صديون شهر جي سياسي ۽ حڪومتي مرڪز طور ڪم ڪندي رهي.

  • بخارا جو ريگستان

بخارا جو ريگستان، جنهن کي سمرقند جي ريگستان سان نه ملائڻ گهرجي، ارڪ جي اولهه ۾ واقع تاريخي عوامي چوڪ آهي.

مقبرا

[سنواريو]

بابائي پرادوز مقبرو (ازبڪ: Boboyi Poradoʻz maqbarasi) بخارا علائقو ۾ واقع 19هين صديءَ جي هڪ اڏاوتي يادگار آهي. اهو سالاخانه دروازي جي پٺيان واقع آهي ۽ اڄ بخارا جي ابن سينا لائبريري جي سامهون موجود آهي. مقبرو ازبڪستان جي جمهوري اهميت رکندڙ مادي ثقافتي ورثي جي قومي فهرست ۾ شامل آهي.

چشمه ايوب، يعني ”ايوب جو چشمو“، ساماني مقبري جي ڀرسان واقع آهي. روايت موجب حضرت ايوب هن هنڌ آيو ۽ پنهنجي عصا زمين تي هڻي پاڻيءَ جو چشمو جاري ڪيو. هن کوهه جي پاڻيءَ کي غيرمعمولي پاڪ ۽ مبينا طور شفا ڏيندڙ سمجهيو ويندو آهي. موجوده عمارت تيمور جي دور ۾ تعمير ٿي ۽ ان تي خوارزمي طرز جو مخروطي گنبذ آهي، جيڪو هن علائقي ۾ نسبتاً ناياب آهي.

اسماعيل ساماني مقبرو، جيڪو نائين ۽ ڏهين صديءَ جي وچ واري دور سان تعلق رکي ٿو، وچ ايشيا جي سڀ کان اهم اڏاوتي شاهڪارن مان هڪ آهي. اهو اسماعيل ساماني جي تدفين لاءِ تعمير ڪيو ويو، جيڪو ساماني سلطنت جو بنيادي حڪمران هو.

هي مقبرو پنهنجي اڏاوتي انداز ۾ زرتشتي ۽ اسلامي عنصرن جي امتزاج لاءِ مشهور آهي. ان جي چهري تي سرن جي تمام نفيس نقش نگاري ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ سج جهڙا گول نمونا پڻ نظر اچن ٿا. عمارت جي چوڪنڊي شڪل ۽ مٿان گنبذ اسلامي اڏاوتي روايتن سان لاڳاپيل آهن. روايت موجب جڏهن چنگيز خان بخارا تي حملو ڪيو، تڏهن هي مقبرو مٽي ۽ ٻوڏ جي تهن هيٺ ڍڪيل هو، جنهن سبب منگول تباهيءَ کان بچي ويو.

پاڪستان جي باني محمد علي جناح جو مقبرو مزار قائد، ڪراچي ۾، اڏاوتي طور ساماني مقبري کان متاثر ڄاڻايو ويندو آهي.

مسجدون

[سنواريو]
بولو حوض مسجد

1712ع ۾ ارڪ جي سامهون ريگستان واري علائقي ۾ تعمير ٿيل بولو حوض مسجد، بخارا جي تاريخي مرڪز جي ٻين عمارتن سان گڏ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل آهي. 20هين صديءَ جي شروعات تائين هي جمعي جي مسجد طور استعمال ٿيندي رهي.

چار منار

چار منار، جنهن کي چور منار يا خليفه نياز قل مدرسو پڻ چيو وڃي ٿو، لب حوض کان اتر اوڀر طرف هڪ گهٽيءَ ۾ واقع آهي. هي عمارت 19هين صديءَ ۾ ترڪمان نسل جي مالدار بخارائي خليفه نياز قل تعمير ڪرائي.[42]

هن عمارت جا چار ٽاور آهن ۽ ان کي ڪڏهن مدرسي جو دروازو سمجهيو ويندو آهي، پر اصل ۾ هي هڪ ننڍو مذهبي ۽ رهائشي مجموعو هو. مکيه عمارت مسجد طور ڪم ڪندي هئي ۽ ان جي گنبذ سبب اندر آواز جي گونج تمام سٺي آهي، جنهن ڪري اهو ذڪر خانه طور به استعمال ٿيندو هو.

چارئي ٽاور مختلف نقش و نگار سان سينگاريل آهن. ڪجهه تشريحن موجب انهن نقشن ۾ عيسائيت، ٻڌ ڌرم، زرتشتي مذهب ۽ اسلامي فن سان مشابهت رکندڙ عنصر نظر اچن ٿا.[43] 1995ع ۾ زيرزمين پاڻيءَ جي وهڪري سبب هڪ ٽاور ڪري پيو، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي مدد سان مرمت ڪئي وئي.[44]

مغڪ عطاري مسجد جو ڏاکڻو مُهاڙو

مغڪ عطاري مسجد نائين صديءَ ۾ هڪ اهڙي هنڌ تعمير ڪئي وئي جتي ممڪن طور اڳ زرتشتي عبادتگاهه موجود هو. مسجد ڪيترائي ڀيرا تباهه ۽ ٻيهر تعمير ٿي. موجوده عمارت جو سڀ کان پراڻو حصو ڏاکڻو مُهاڙو آهي، جيڪو 12هين صديءَ سان تعلق رکي ٿو. اهو بخارا جي سڀ کان پراڻين بچيل اڏاوتن مان هڪ آهي ۽ انهن ٿورن ماڳن مان آهي جيڪي چنگيز خان جي حملي کان بچي ويا. مسجد 1935ع ۾ کوٽائيءَ ذريعي ظاهر ڪئي وئي. اڄ اها مسجد طور استعمال نٿي ٿئي ۽ هتي قالين جو عجائب گهر قائم آهي.

  • مير سيد علي همداني مسجد

بخارا ۾ هڪ مسجد مير سيد علي همداني سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جيڪو ڪشمير وادي جي مسلمانن ۾ هڪ اهم صوفي بزرگ طور سڃاتو وڃي ٿو.[45]

محلات ۽ ٻيون تاريخي عمارتون

[سنواريو]
شيربودون محل

شيربودون محل (ازبڪ: Shirbudun saroyi) بخارا جي اميرن سان لاڳاپيل سياسي عمارتن مان هڪ هو. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 1870ع ڌاري مظفر بن نصرالله جي دور ۾ شروع ٿي.[46][47][48]

بخارا زندان

بخارا زندان بخارا جي اميرن جو تاريخي قيدخانو هو. اهو 18هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ منغيت گهراڻي جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ قديم شهر جي اتر اولهه ڪنڊ ۾، ارڪ کان لڳ ڀڳ هڪ سئو ميٽر اتر اوڀر طرف واقع آهي.[49][50][51]

جندي ترڪي مقبرو بخارا جي پراڻي شهر واري حصي ۾ نموزگاهه گهٽي تي واقع آهي.[52][53] هي مقبرو ابو نصر احمد بن فضل بن موسى المذڪر الجندي سان منسوب آهي.[54][55]

نادر ديوان بيگي خانقاهه بخارا جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي. ان کي نادر ديوان بيگي، جيڪو بخارا جي حڪمران امام قلي خان جو وزير ۽ ڀاءُ هو، تقريباً 1620–1621ع ۾ قائم ڪرايو.[56] خانقاهه ازبڪستان جي قومي ثقافتي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهي.

جاگرافي

[سنواريو]

بخارا ازبڪستان جي ڏکڻ-مرڪزي حصي ۾، سمرقند کان لڳ ڀڳ 140 mi (230 km) اولهه طرف واقع آهي. شهر زرافشان درياهه جي هيٺئين وهڪري سان ٺهيل بخارا نخلستان جي آبپاشي واري ميدان ۾ واقع آهي. تاريخي طور زرافشان جي پاڻيءَ ۽ ان مان نڪرندڙ واهن بخارا ۽ ان جي ڀرپاسي واري زراعت ۽ شهري آباديءَ جي ترقيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.[57] شهر جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 225 m (738 ft) آهي.

بخارا نخلستان اتر ۾ قزل قم ريگستان ۽ ڏکڻ طرف قرا قم ريگستان جي وسيع خشڪ علائقن جي وچ ۾ واقع آهي. زرافشان جي قدرتي وهڪرن ۽ انساني طور ٺاهيل آبپاشي واهن سبب هن خشڪ خطي ۾ صدين کان آباد زمين، باغ ۽ زرعي بستيون قائم رهيون آهن.

آبهوا

[سنواريو]

بخارا ۾ وچ ايشيا جي عام ٿڌي ريگستاني آبهوا (ڪوپن: BWk) آهي. اونهارا تمام گرم، خشڪ ۽ لڳ ڀڳ بي برسات هوندا آهن، جڏهن تہ سيارا ٿڌا هوندا آهن ۽ ڪڏهن ڪڏهن برفباري پڻ ٿيندي آهي. 1991–2020ع جي موسمي معيارن موجب جولاءِ جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 37.3 °C يا 99.1 °F ۽ جنوري جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 7.0 °C يا 44.6 °F آهي. سالياني سراسري برسات تقريباً 132.4 مليميٽرs يا 5.21 انچ آهي.[58]

بخارا جو لب حوض؛ پسمنظر ۾ نادر ديوان بيگي خانقاهه

وچ ايشيا جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب پاڻي بخارا جي تاريخي واڌ ويجهه ۾ انتهائي اهم رهيو آهي. قديم زماني کان آبپاشيءَ لاءِ واهه ٺاهيا ويا ۽ شهر اندر کليل پاڻيءَ جا ذخيرا، جن کي حوض چيو ويندو هو، تعمير ڪيا ويا. قافلن جي رستن تي ڍڪيل پاڻيءَ جا ذخيرا، جن کي سرداب چيو ويندو هو، مسافرن ۽ جانورن لاءِ پاڻي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.[59]

سوويت دور ۾ وسيع آبپاشي، زرعي ڪيميائي مادن جي استعمال ۽ وچ ايشيا جي درياهن مان وڏي مقدار ۾ پاڻي موڙڻ سبب بخارا نخلستان سميت ازبڪستان جي ڪيترن علائقن ۾ زمين جي لوڻياٺ، زيرزمين پاڻيءَ جي سطح ۽ پاڻيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ماحولياتي مسئلا پيدا ٿيا.

موسمي رڪارڊ : بخارا (1991–2020؛ انتهائي قدر 2000ع کان)
مھينو جنور: فبرو: مارچ اپريل مئي جون جولاء آگسٽ سيپ: آڪٽو: نومبر ڊسمبر سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F) 22.6
(72.7)		 29.6
(85.3)		 35.0
(95)		 38.2
(100.8)		 43.0
(109.4)		 46.2
(115.2)		 45.8
(114.4)		 44.6
(112.3)		 39.1
(102.4)		 37.8
(100)		 31.7
(89.1)		 26.1
(79)		 46.2
(115.2)
اوچي پد جي
سراسري°C (°F)		 7.0
(44.6)		 10.0
(50)		 17.1
(62.8)		 24.4
(75.9)		 30.7
(87.3)		 36.0
(96.8)		 37.3
(99.1)		 35.6
(96.1)		 30.0
(86)		 22.9
(73.2)		 14.5
(58.1)		 8.2
(46.8)		 22.8
(73)
روزاني سراسري°C (°F) 1.8
(35.2)		 4.1
(39.4)		 10.3
(50.5)		 17.2
(63)		 23.4
(74.1)		 28.4
(83.1)		 29.8
(85.6)		 27.6
(81.7)		 21.7
(71.1)		 14.6
(58.3)		 7.6
(45.7)		 2.8
(37)		 15.8
(60.4)
گھٽ پد جي
سراسري°C (°F)		 −2.2
(28)		 −0.4
(31.3)		 4.7
(40.5)		 10.5
(50.9)		 15.6
(60.1)		 19.9
(67.8)		 21.6
(70.9)		 19.4
(66.9)		 13.6
(56.5)		 7.4
(45.3)		 2.2
(36)		 −1.2
(29.8)		 9.3
(48.7)
گھٽ ۾ گھٽ
رڪارڊ°C (°F)		 −23.5
(−10.3)		 −18.1
(−0.6)		 −8.2
(17.2)		 0.0
(32)		 1.3
(34.3)		 9.8
(49.6)		 14.7
(58.5)		 10.3
(50.5)		 1.6
(34.9)		 −3.3
(26.1)		 −14.0
(6.8)		 −16.5
(2.3)		 −23.5
(−10.3)
سراسري پرسپييئيشن mm (انچ) 16.5
(0.65)		 24.1
(0.949)		 25.1
(0.988)		 22.3
(0.878)		 11.1
(0.437)		 1.8
(0.071)		 0.4
(0.016)		 0.3
(0.012)		 0.8
(0.031)		 2.7
(0.106)		 14.5
(0.571)		 12.8
(0.504)		 132.4
(5.213)
سراسري مينھن 
(≥ 1.0 mm)
 10 10 10 8 7 3 1 1 1 4 8 9 72
برفاني ڏينھن
جي سراسري		 3.38 2.33 0.63 0.04 0 0 0 0 0 0.04 0.71 2.54 9.67
نسبتي گھم جي سراسري

(%)

 80 75 72 59 46 38 40 44 48 56 64 79 58
Source #1: NOAA[58]

ذريعو #2: ڊيوچر ويٽرڊينسٽ (گهم)[60]؛ Meteomanz (برفباري وارا ڏينهن ۽ انتهائي قدر)[61]

آمدرفت

[سنواريو]
بخارا-1 ريلوي اسٽيشن تي بخارا–تاشقند ريل

بخارا وچ ۽ اولهه ازبڪستان جو اهم آمدرفت مرڪز آهي. شهر کي هوائي، ريلوي ۽ شاهراهي رابطا ملڪ جي ٻين وڏن شهرن ۽ پاڙيسري علائقن سان ڳنڍين ٿا.

هوائي آمدرفت

[سنواريو]

بخارا بين الاقوامي هوائي اڏو شهر جو مکيه هوائي اڏو آهي. هتان ازبڪستان جي اندروني منزلن سان گڏ روس، ترڪي ۽ ٻين بين الاقوامي منزلن لاءِ باقاعده پروازون هلن ٿيون. 2026ع ۾ بخارا کان سرياسيو لاءِ نئين علائقائي هوائي سروس پڻ شروع ڪئي وئي، جنهن سان بخارا علائقي ۽ سرخان دريا واري علائقي وچ ۾ هوائي رابطو وڌيو.[62]

ريل ۽ شاهراهون

[سنواريو]

بخارا ازبڪستان جي قومي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي. شهر جو مکيه ريلوي اسٽيشن ڪاگان واري علائقي ۾ واقع بخارا-1 ريلوي اسٽيشن آهي. هتان تاشقند، سمرقند ۽ ملڪ جي ٻين وڏن شهرن ڏانهن ريل خدمتون هلن ٿيون. تيز رفتار افراسياب ريل پڻ بخارا کي سمرقند ۽ تاشقند سان ڳنڍي ٿي.

ترڪمانستان جي سرحد بخارا کان لڳ ڀڳ 80 ڪلوميٽر پري آهي، ۽ ترڪمان آباد ڏانهن شاهراهي رابطو موجود آهي. شهر کان رستا ازبڪستان جي ٻين وڏن علائقن ڏانهن پڻ وڃن ٿا. سمرقند بخارا کان لڳ ڀڳ 215 ڪلوميٽر اوڀر ۾ واقع آهي.[63]

شهري عوامي آمدرفت

[سنواريو]

بخارا ۾ شهري عوامي آمدرفت جو بنيادي ذريعو بسون آهن. شهر ۾ ڪيترائي باقاعده بس رستا هلن ٿا، جيڪي رهائشي علائقن، تاريخي مرڪز، بازارن، تعليمي ادارن ۽ ٻين اهم هنڌن کي ڳنڍين ٿا.

2026ع ۾ ازبڪستان جي ٽرانسپورٽ وزارت بخارا جي بسن ۾ غير نقدي ادائگيءَ جو نظام مرحليوار متعارف ڪرائڻ شروع ڪيو. پهرئين مرحلي ۾ فيبروري 2026ع کان ڪيترن چونڊيل رستن تي اليڪٽرانڪ ادائگي لاڳو ڪئي وئي، جڏهن تہ اپريل 2026ع کان باقي هلندڙ رستن تي پڻ اليڪٽرانڪ ادائگيءَ کي بنيادي نظام بڻائڻ جو اعلان ڪيو ويو.[64]

مردم نگاري

[سنواريو]
بخارا ۾ ريشم ۽ مصالحن جو ميلو

بخارا جي رهواسين کي بخاري سڏيو ويندو آهي. بخارا تاريخي طور وچ ايشيا جو هڪ گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني شهر رهيو آهي، جنهن جي ثقافتي، ادبي ۽ سماجي زندگيءَ تي تاجڪ-فارسي ۽ ازبڪ ٻولين ۽ روايتن ٻنهي جو گهرو اثر رهيو آهي. سمرقند سان گڏ بخارا ازبڪستان ۾ تاجڪ ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

2026ع لاءِ بخارا شهر جي آباديءَ جو اندازو 305,500 لڳايو ويو آهي.[65]

ازبڪستان جي سرڪاري انگن اکرن موجب شهر جي آباديءَ ۾ 82 سيڪڙو ازبڪ، 6 سيڪڙو روسي، 4 سيڪڙو تاجڪ، 3 سيڪڙو تاتار، 1 سيڪڙو ڪوريائي، 1 سيڪڙو ترڪمان، 1 سيڪڙو يوڪريني ۽ 2 سيڪڙو ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ ماڻهو شامل آهن.[66]

بهرحال، بخارا جي نسلي بناوٽ بابت سرڪاري انگن اکرن تي ڪجهه محققن اختلاف ظاهر ڪيو آهي. سندن تحقيق موجب بخارا ۾ تاجڪ ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي سرڪاري انگن ۾ ڄاڻايل نسلي تاجڪن جي تناسب کان گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان جو هڪ سبب اهو ڄاڻايو ويو آهي ته ازبڪستان ۾ ڪيترائي تاجڪ ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو سرڪاري دستاويزن ۽ آدمشماريءَ ۾ پاڻ کي ازبڪ طور سڃاڻائين ٿا يا ازبڪ طور درج ٿيل آهن. ان ڪري ٻوليءَ جي بنياد تي آباديءَ جي بناوٽ ۽ سرڪاري نسلي سڃاڻپ جا انگ هڪ ٻئي کان مختلف ٿي سگهن ٿا.[67][68][69]

انهيءَ ڪري بخارا جي موجوده آباديءَ کي رڳو سرڪاري نسلي انگن جي بنياد تي بيان ڪرڻ بدران شهر جي لساني بناوٽ کي پڻ نظر ۾ رکيو وڃي ٿو. ازبڪ ۽ تاجڪ-فارسي ٻئي بخارا جي تاريخي شهري ثقافت جو اهم حصو رهيا آهن.

نسلي ۽ لساني بناوٽ

[سنواريو]

بخارا جي آباديءَ جي نسلي سڃاڻپ بابت انگ اکر مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا ناهن. بخارا علائقائي انتظاميا پاران شايع ڪيل هڪ پراڻي سرڪاري انگن واري فهرست ۾ شهر جي آباديءَ ۾ ازبڪن کي 82٪، روسين کي 6٪، تاجڪن کي 4٪، تاتارن کي 2٪ ۽ ٻين گروهن کي باقي حصي طور ڄاڻايو ويو هو.[70]

بخارا جي نسلي بناوٽ، پراڻو سرڪاري اندازو
نسلي گروهه سيڪڙو
ازبڪ 82٪
روسي 6٪
تاجڪ 4٪
تاتار 2٪
ڪوريائي 1٪
ترڪمان 1٪
ڪرد 1٪
يوڪريني 1٪
ٻيا 2٪

انهن سرڪاري انگن بابت ڪجهه عالمن اختلاف ظاهر ڪيو آهي. تاريخي ۽ لساني مطالعي ۾ بخارا ۽ سمرقند ۾ تاجڪ-فارسي ڳالهائيندڙ آباديءَ کي سرڪاري نسلي انگن کان وڌيڪ اهم قرار ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه تاجڪ مادري ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو سرڪاري دستاويزن ۾ پاڻ کي ازبڪ طور سڃاڻائين ٿا يا اهڙي ريت درج ٿيل آهن.[71][72][73] ان ڪري شهر جي موجوده نسلي بناوٽ بابت صحيح تناسب کي احتياط سان ڏسڻ ضروري آهي.

بخارائي يهودي

[سنواريو]

بخارا تاريخي بخارائي يهودي برادريءَ جو پڻ اهم مرڪز رهيو آهي. هن برادري وچ ايشيا ۾ صدين تائين الڳ مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ برقرار رکي. 20هين صديءَ دوران، خاص طور سوويت دور جي آخري ڏهاڪن ۽ 1991ع کان پوءِ، وڏي تعداد ۾ بخارائي يهودي اسرائيل، آمريڪا ۽ ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويا، جنهن سبب شهر ۾ سندن آبادي تمام گهٽجي وئي.

بخارا جي يهودي عبادتگاهه جو ڏاکڻو داخلي دروازو

ثقافتي سڃاڻپ

[سنواريو]

فارسي لغت نويس علي اڪبر دهخدا بخارا جي نالي کي علم ۽ دانش سان پڻ ڳنڍيو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي علمي حيثيت ڏانهن اشارو ڪري ٿو. بخارا قرون وسطيٰ ۾ اسلامي علم، فقه، حديث، فارسي ادب ۽ تصوف جي اهم مرڪزن مان هو.

اطالوي شاعر ماتيو ماريا بوئارڊو جي رزميه نظم اورلينڊو انناموراٽو ۾ بخارا کي البرڪا جي افسانوي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. نظم ۾ شهر کي قلعن ۽ ڀتين سان گهيريل وڏي شهر جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.[74]

مذهب

[سنواريو]

بخارا جي وڏي اڪثريت اسلام جي پيروڪار آهي، ۽ شهر تاريخي طور سني اسلام، حنفي فقه ۽ نقشبندي تصوف جو اهم مرڪز رهيو آهي. بهاءُ الدين نقشبند سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ اڄ به شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي اهم زيارتگاهن مان آهن.

شهر ۾ ننڍيون عيسائي ۽ يهودي برادريون پڻ تاريخي طور موجود رهيون آهن. آرچ اينجل مائيڪل گرجا گهر روسي آرتھوڊوڪس عيسائي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن تہ بخارائي يهودين جا عبادتگاهه شهر جي گهڻ مذهبي تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.

نامور شخصيتون

[سنواريو]

بخارا ڪيترن صدين تائين وچ ايشيا ۾ علم، مذهب، ادب ۽ سياسي سرگرمين جو اهم مرڪز رهيو آهي. خاص طور 9هين کان 16هين صديءَ تائين شهر اسلامي علم، ديني تعليم ۽ تصوف جي وڏن مرڪزن مان هڪ هو.[75] بخارا يا ان جي تاريخي ۽ ثقافتي ماحول سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ هيٺيان شامل آهن:

مذهبي عالم ۽ صوفي

[سنواريو]

عالم، طبيب ۽ اديب

[سنواريو]
  • ابن سينا (980–1037ع) — فارسي طبيب، فلسفي ۽ عالم؛ سندس شروعاتي علمي زندگي بخارا ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان ڳنڍيل هئي.
  • قمري (10هين صدي) — طبيب ۽ عالم، جنهن کي ڪجهه روايتن ۾ ابن سينا جي استادن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.
  • بلعمي — ساماني دور سان لاڳاپيل مشهور فارسي وزيرن، مورخن ۽ علم ۽ ادب جي سرپرستن جو خاندان.
  • ابوبڪر نرشخي (10هين صدي) — مورخ ۽ تاريخ بخارا جو مصنف.
  • محمد عوفي (1171–1242ع) — فارسي اديب، مورخ ۽ عالم.
  • صدرالدين عيني (1878–1954ع) — تاجڪ اديب، شاعر، دانشور ۽ جديد تاجڪ ادب جي اهم شخصيت.
  • عبدالرؤف فطرت (1886–1938ع) — بخارا جو اديب، دانشور، لسانيات جو ماهر ۽ جديد تحريڪ جي اهم شخصيت.
  • ابراهيم مومنوف (1908–1974ع) — فلسفي، عالم ۽ علمي منتظم.
  • سوراجان يوسفوا (1910–1966ع) — علمي شخصيت.
  • محمدجان شڪوري (1925–2012ع) — تاجڪ اديب، لسانيات جو ماهر ۽ ادبي نقاد.

حڪمران ۽ سياسي شخصيتون

[سنواريو]
  • تغشاده (حڪمراني 681–739ع) — بخارا خدات، يعني بخارا جو مقامي حڪمران.
  • ان لوشان (تقريباً 703–757ع) — تانگ چين جو فوجي جنرل، جنهن جي اصل بابت وچ ايشيائي نسبت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي.
  • فيض الله خواجه‌يف (1896–1938ع) — بخارا جي انقلابي ۽ سياسي اڳواڻن مان هڪ ۽ بخارا عوامي سوويت جمهوريه جي اهم حڪومتي شخصيت.
  • موسو سعيدجانوف (1893–1937ع) — جديد تحريڪ سان لاڳاپيل سياستدان، مورخ، آثار قديمه جو ماهر ۽ بخارا جي تاريخي ورثي جي مطالعي ۽ تحفظ سان لاڳاپيل عالم.

جديد دور جون شخصيتون

[سنواريو]

بين الاقوامي لاڳاپا

[سنواريو]

بخارا جا مختلف ملڪن جي شهرن سان ثقافتي ۽ شهري سهڪار جا لاڳاپا قائم ڪيا ويا آهن. هيٺ بخارا جي ڄاڻايل ڀيڻ شهرن جي فهرست ڏنل آهي:[76]

بخارا جا ڀيڻ شهر
# شهر ملڪ لاڳاپن جو سال علائقو
1 بون جرمني جرمني 1999ع يورپ
2 ڪورڊوبا اسپين اسپين 1983ع يورپ
3 همدان ايران ايران[77] — اولهه ايشيا
4 خجند تاجڪستان تاجڪستان — وچ ايشيا
5 لاهور پاڪستان پاڪستان 1995ع ڏکڻ ايشيا
6 ملاطيا ترڪي ترڪي — اولهه ايشيا
7 نيشاپور ايران ايران[78] — اولهه ايشيا
8 روي-مالميزون فرانس فرانس 1999ع يورپ
9 سانتا في United States آمريڪا 1988ع اتر آمريڪا

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]

وضاحتي نوٽ

[سنواريو]
  1. ↑ "Buxoro shahar hokimligi - Rahbariyat". GOV.uz. 14 August 2026 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "Uzbekistan: Regions, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information". www.citypopulation.de. 2026-08-13 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Bukhara definition and meaning". Collins English Dictionary. HarperCollins. 2023-06-25 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "Classification system of territorial units of the Republic of Uzbekistan" (ازبڪ and روسي ۾). The State Committee of the Republic of Uzbekistan on statistics. July 2020.
  5. ↑ Города Узбекистана, Таш.. 1965; Ашуров Я. С., Гелах Т. Ф., Камалов У. Х., Бухара, Таш., 1963; Сухарева О. А., Бухара XIX—начала XX вв., М., 1966; Пугаченкова Г. А., Самарканд, Бухара, 2 изд., [М, 1968]; Бухара. Краткий справочник, 4 изд., Таш., 1968. (in Russian)
  6. ↑ "21 World Heritage Sites you have probably never heard of". Daily Telegraph. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-01-12 تي محفوظ ڪيل.
  7. ↑ Bukhara; Architectural epigraphy of Uzbekistan. p.28; Abdukhalikov F. Tashkent: UZBEKISTAN TODAY, 2016.
  8. 1 2 3 4 Yusuf, P. S. M. (2005). Studies in Islamic History and Culture. Adam Publishers & Distributors. ص. 55. ISBN 978-81-7435-095-4. 10 Feb 2022 تي حاصل ڪيل.
  9. 1 2 Nicholson, O. (2018). The Oxford Dictionary of Late Antiquity. OUP Oxford. ص. 270. ISBN 978-0-19-256246-3. 10 Feb 2022 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ Ring, T.; Watson, N.; Schellinger, P. (2012). Asia and Oceania: International Dictionary of Historic Places. Taylor & Francis. ص. 163. ISBN 978-1-136-63979-1. 10 Feb 2022 تي حاصل ڪيل.
  11. 1 2 Heirman, A.; Bumbacher, S.P. (2007). The Spread of Buddhism. Handbook of Oriental Studies. Section 8 Uralic & Central Asian Studies. Brill. ص. 93. ISBN 978-90-474-2006-4. 10 Feb 2022 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ Johan Elverskog (6 June 2011). Buddhism and Islam on the Silk Road. University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-0531-2.
  13. ↑ Kia, M. (2016). The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia. Empires of the World. ABC-CLIO. ص. 13. ISBN 978-1-61069-391-2. 10 Feb 2022 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Baumer, C. (2018). History of Central Asia, The: 4-volume set. Bloomsbury Publishing. ص. 1-PA333. ISBN 978-1-83860-868-2. 10 Feb 2022 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ Richard N Frye, 'Bukhara i. In pre-Islamic times' آرڪائيو ڪيا ويا January 2, 2009, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Encyclopædia Iranica, 512.
  16. ↑ "UMID" Foundation, Uzbekistan. "General Info". اصل نسخو مان 2001-01-26 تي محفوظ ڪيل. 2007-10-04 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Narshaki, Richard Nelson Fyre, The History of Bukhara, p. 27
  18. ↑ Orlando Innamorato translated by Charles Stanley Ross, Parlor Press LLC, 2004, p. 593. (Albraca is first mentioned in Book I, Canto VI, stanza 42, on p. 60.)
  19. 1 2 3 4 5 6 Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001, p. 117.
  20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 بخارا : (Sindhianaسنڌيانا)[مئل ڳنڍڻو]
  21. ↑ Salama & El-Ashmouni 2021, p. 84.
  22. ↑ "Encyclopædia Britannica". اصل نسخو مان 8 March 2021 تي محفوظ ڪيل.
  23. ↑ Pickett 2020, p. 46.
  24. ↑ Marlow 2016, p. 63.
  25. ↑ Melchert, Christopher. "al-Bukhārī". Encyclopaedia of Islam. Brill Online.[مئل ڳنڍڻو]
  26. ↑ Nemtseva N. B. Rabat-i Malik, XI — nachalo XVIII vv.: arkheologicheskiye issledovaniya. — Tashkent: Frantsuzskiy Institut Issledovaniy Tsentral'noy Azii, 2009.
  27. ↑ "Genghis Khan and the Mongol Empire – The Brake on Islam" at سانچو:Usurped
  28. ↑ Battutah, Ibn (2002). The Travels of Ibn Battutah. London: Picador. ص. 141, 313. ISBN 9780330418799.
  29. ↑ Levi, Scott (2016). Caravans: Punjabi Khatri Merchants on the Silk Road. Penguin UK. ISBN 9789351189169. 12 April 2017 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ "Bukhara". اصل نسخو مان 25 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 19 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Mayers, K. (2016). The First English Explorer: The Life of Anthony Jenkinson (1529-1611) and His Adventures on the Route to the Orient. Storbritannien: Matador. p. 121
  32. ↑ Kydyralieva, Saltanat (2015). Türk ve Rus kaynaklarına göre Türkistan'da Basmacı Hareketi (1916-1924) [Basmachi Movement in Turkestan according to Turkic and Russian sources (1916-1924)] (ترڪي ۾). ص. 243. [مئل ڳنڍڻو]
  33. ↑ Sengupta, Anita (2003). The Formation of the Uzbek Nation-State: A Study in Transition. Lexington Books. ص. 256–257.
  34. ↑ آرڪائيو ڪاپي, اصل نسخو مان 2016-07-14 تي محفوظ ڪيل, 2016-07-01 تي حاصل ڪيل {{citation}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  35. ↑ Dmitriy Page. "Kalyan Minaret". اصل نسخو مان October 21, 2014 تي محفوظ ڪيل. October 14, 2014 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ "Бухоро Bukhara Бухара" На узбекском, английском и русском языках. Издательство "Узбекистан", Ташкент 2000
  37. ↑ "В.Г. Сааков Архитектурные шедевры Бухары. Бухарское областное общество "Китабхон" Уз ССР, Ровно 1991 г.
  38. ↑ Dmitriy Page. "Mir-i-Arab". October 20, 2014 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ Dmitriy Page. "Kukeldash Madrasah". 2007-10-04 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ Dmitriy Page. "Nadir Divan-Begi Khanaka". 2007-10-04 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Dmitriy Page. "Nadir Divan-Begi Madrasah". 2007-10-04 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ О.А.Сухарева КВАРТАЛЬНАЯ ОБЩИНА ПОЗДНЕФЕОДАЛЬНОГО ГОРОДА БУХАРЫ (в связи с историей кварталов) Академия наук СССР Институт этнографии им.Н.Н.Миклухо-Маклая Издательство Наука; Главная редакция восточной литературы Москва 1976 (in Russian)
  43. ↑ Dmitriy Page. "Char Minar Madrasah". اصل نسخو مان May 19, 2024 تي محفوظ ڪيل. October 14, 2014 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ UNESCO World Heritage Centre - State of Conservation (SOC 1997) Historic Centre of Bukhara (Uzbekistan)
  45. ↑ Jaffer Badakshi in Khasatul Munakib reference by Jeelani Allaie
  46. ↑ BOBOJONOVA, FERUZA (2022). BUXORO ME'MORIY OBIDALARI TARIXI [HISTORY OF ARCHITECTURAL MONUMENTS OF BUKHARA] (PDF) (Uzbek ۾). Buxoro: Durdona.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  47. ↑ "Buxoro amirning Shirbuddin saroyi". buxelektr.uz. 20 April 2023. 2023-11-13 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "Р.Альмеев: Загородный дворец бухарских эмиров "Шербудун". К изучению топонима". centrasia.org. 2023-11-13 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "Buxoro amirining zindoni odamlarni nimasi bilan vahimaga solgan?". xs.uz. 2023-11-14 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ "BUXORO ZINDONI". uzsmart.uz. 2023-11-14 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ "Buxoro – qadimiy va boqiy". otpusk.uz. 2023-11-14 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ "Turki Jandi Mausoleum, Bukhara, Uzbekistan". www.orientalarchitecture.com. 2023-11-16 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ "Turki Jandi maqbarasi". www.cartogiraffe.com. 2023-11-16 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ BOBOJONOVA, FERUZA (2022). BUXORO ME'MORIY OBIDALARI TARIXI [HISTORY OF ARCHITECTURAL MONUMENTS OF BUKHARA] (PDF) (Uzbek ۾). Bukhara: FAN VA TA`LIM. ISBN 978-9943-8614-2-8.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  55. ↑ "Святые места Бухары: Турк-и Джанди (Тюрк из Джанда)". islamsng.com. 2023-11-16 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ "Nodir Devonbegi Khonaqo". www.bukhara-museum.org. 2023-12-11 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "Historic Centre of Bukhara". يونيسڪو عالمي ورثو مرڪز. 3 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  58. 1 2 "World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 — Bukhara". نيشنل اوشيئنڪ اينڊ ايٽموسفيرڪ ايڊمنسٽريشن. 19 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ Woo, Hyoseop; Tanaka, Hitoshi; De Costa, Gregory; Lu, Juan, مرتب (2023). Water projects and technologies in Asia: historical perspectives. IAHR book series. Boca Raton: CRC Press. ISBN 978-1-032-12038-6.
  60. ↑ "Klimatafel von Buchara / Usbekistan" (PDF). Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world (جرمن ۾). Deutscher Wetterdienst. 16 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ "Buhara - Weather data by months". meteomanz. 10 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ "From Bukhara to Sariosiyo in Just One Hour: Silk Avia Launches a New Domestic Route". Uzbekistan Travel. 2 July 2026. 3 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ "Transport in, out and around Bukhara". Caravanistan (آمريڪي انگريزي ۾). 15 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ "В общественном транспорте города Бухары внедряется система безналичной оплаты" (روسي ۾). Ministry of Transport of the Republic of Uzbekistan. 26 January 2026. 3 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ "Uzbekistan: Regions, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information". City Population. 13 August 2026 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ "Viloyat haqida - Shahar va tumanlar (About the province - Cities and districts)" (ازبڪ ۾). Buxoro Region administration. اصل نسخو مان 15 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ Karl Cordell: Ethnicity and Democratisation in the New Europe, Routledge, 1998. Pg. 201: "… Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. […] Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7% (Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88)…"
  68. ↑ Paul Bergne: The Birth of Tajikistan. National Identity and the Origins of the Republic. International Library of Central Asia Studies. I.B. Tauris. 2007. Pg. 8 ff.
  69. ↑ Rezvani, B. (2013). "Appendix 4: Tajik population in Uzbekistan". Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan (Dissertation). يونيورسٽي آف ايمسٽرڊيم.
  70. ↑ "Viloyat haqida - Shahar va tumanlar" (ازبڪ ۾). Buxoro Region administration. اصل نسخو مان 15 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ Karl Cordell: Ethnicity and Democratisation in the New Europe, Routledge, 1998, p. 201.
  72. ↑ Paul Bergne, The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic, I.B. Tauris, 2007, pp. 8 ff.
  73. ↑ Rezvani, B. (2013). "Appendix 4: Tajik population in Uzbekistan". Ethno-territorial conflict and coexistence in the Caucasus, Central Asia and Fereydan (Dissertation). يونيورسٽي آف ايمسٽرڊيم.
  74. ↑ Boiardo, Matteo Maria; Ross, Charles Stanley (1995). Orlando innamorato. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-282438-4. OCLC 32277275.
  75. ↑ "Historic Centre of Bukhara". UNESCO World Heritage Centre. UNESCO. 3 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ "Twin towns - Sister Cities to Central Asia Countries and Caucasus". OrexCA. 12 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ "خواهرهای ناتنی "همدان" را فراموش کرده‌اند؟". ISNA (فارسي ۾). Iranian Students' News Agency. 13 October 2019. 19 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ "Tomb of Kamal-ol-Molk". Iran Paradise. 5 May 2020. 15 November 2020 تي حاصل ڪيل.

حوالا

[سنواريو]

ماخذ

[سنواريو]
  • Marlow, Louise (2016). Counsel for Kings: Wisdom and Politics in Tenth-Century Iran. جلد I: The Nasihat Al-muluk of Pseudo-Mawardi: Contexts and Themes. Edinburgh University Press.
  • Pickett, James (2020). Polymaths of Islam: Power and Networks of Knowledge in Central Asia. Cornell University Press.
  • Salama, Ashraf M.; El-Ashmouni, Marwa M., مرتب (2021). Architectural Excellence in Islamic Societies. Routledge.

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]
  • مورڪرافٽ، ڊبليو. ۽ ٽريبيڪ، جي. (1841). Travels in the Himalayan Provinces of Hindustan and the Panjab; in Ladakh and Kashmir, in Peshawar, Kabul, Kunduz, and Bokhara… from 1819 to 1825، جلد II. ٻيهر ڇاپو: نئين دهلي، ساگر پبليڪيشنز، 1971.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

Bukhara سفري راهنما منجانب وڪي سفر Wikivoyage سانچو:NSRW Poster

سانچو:Bukhara Region سانچو:Cities in Uzbekistan سانچو:Tourist attractions in Uzbekistan سانچو:Iranian Architecture

  1. ↑ Uzbek: Buxoro uz؛ Tajik: Бухоро، بخارائي لهجو: בוכארא tg؛ Persian: بخارا بخارا tg؛ Russian: Бухара ru
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=بخارا&oldid=419087" تان ورتل