مواد ڏانھن هلو

انساني جسم

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


بالغ عورت (کاٻي پاسي) ۽ مرد (ساڄي پاسي) جا انساني جسم، جن کي اڳئين (مٿي) ۽ پٺئين (هيٺ) رخ کان تصويرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. اناٽومي ڏيکارڻ لاءِ قدرتي طور موجود شرمگاهه جا وار، جسم جا وار ۽ چهري جا وار ڄاڻي واڻي هٽايا ويا آهن.

انساني جسم، انسان جي سموري جسماني بناوت آهي. اهو ڪيترن ئي مختلف قسمن جي گهرڙن مان ٺهيل آهي، جيڪي گڏجي بافتون، پوءِ عضوا ۽ ان کان پوءِ عضوي نظام ٺاهين ٿا.

انساني جسم جو ٻاهريون حصو مٿي، وار، ڳچي، ڌڙ (جنهن ۾ ڇاتي ۽ پيٽ شامل آهن)، جنسي عضون، ٻانهُن، هٿن، ٽنگن ۽ پيرن تي مشتمل آهي. انساني جسم جي اندرين حصي ۾ عضوا، ڏند، هڏا، عضلا، ڪنڊرا، ليگامينٽس، رت جون نليون ۽ رت، لمفي نليون ۽ لمف شامل آهن.

انساني جسم جي اڀياس ۾ اناٽومي، فزيالاجي، بافت شناسي ۽ جنينيات شامل آهن. جسم ۾ ڄاتل طريقن سان اناٽوميائي فرق ٿين ٿا. فزيالاجي انساني جسم جي نظامن ۽ عضون ۽ انهن جي افعالن تي ڌيان ڏئي ٿي. ڪيترائي نظام ۽ ميڪانيزم پاڻ ۾ رابطي سان هم حالتگي برقرار رکن ٿا، جنهن سان رت ۾ کنڊ، لوهه ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جون سطحون محفوظ حدن اندر رهن ٿيون.

صحت جا پيشور، فزيالاجي ماهر، اناٽومي ماهر ۽ فنڪار پنهنجي ڪم ۾ مدد لاءِ انساني جسم جو اڀياس ڪن ٿا.

سانچو:TOC level

اندرين انساني جسم

جوڙجڪ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو انساني جسم جي جوڙجڪ
وزن موجب انساني جسم جا عنصر. نشان عنصر گڏيل طور 1٪ کان گهٽ آهن، ۽ هر هڪ 0.1٪ کان گهٽ آهي.
عنصر نشان وزني سيڪڙو ايٽمي سيڪڙو
آڪسيجن O 65.0 24.0
ڪاربن C 18.5 12.0
هائڊروجن H 9.5 62.0
نائٽروجن N 3.2 1.1
ڪيلشيم Ca 1.5 0.22
فاسفورس P 1.0 0.22
پوٽاشيم K 0.4 0.03
سلفر S 0.3 0.038
سوڊيم Na 0.2 0.037
ڪلورين Cl 0.2 0.024
ميگنيشيم Mg 0.1 0.015
نشان عنصر < 0.1 < 0.3

انساني جسم عنصرن، جهڙوڪ هائڊروجن، آڪسيجن، ڪاربن، ڪيلشيم ۽ فاسفورس، مان ٺهيل آهي. اهي عنصر جسم جي کربين گهرڙن ۽ غير گهرڙائي جزن ۾ موجود آهن.

بالغ مرد جي جسم ۾ ڪل جسماني پاڻي لڳ ڀڳ 60٪، يعني اٽڪل 42 ليٽرs (9.2 imp gal; 11 US gal)، هوندو آهي. اهو لڳ ڀڳ 19 ليٽرs (4.2 imp gal; 5.0 US gal) ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺ تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ اٽڪل 3.2 ليٽرs (0.70 imp gal; 0.85 US gal) رت جو پلازما ۽ اٽڪل 8.4 ليٽرs (1.8 imp gal; 2.2 US gal) وچ-بافتي پاڻياٺ شامل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 23 ليٽرs (5.1 imp gal; 6.1 US gal) پاڻياٺ گهرڙن جي اندر هوندي آهي.[1] گهرڙن جي اندر ۽ ٻاهر پاڻيءَ جو مواد، تيزابيت ۽ جوڙجڪ احتياط سان برقرار رکي ويندي آهي. گهرڙن کان ٻاهر جسماني پاڻيءَ ۾ مکيه اليڪٽرولائيٽ سوڊيم ۽ ڪلورائيڊ آهن، جڏهن ته گهرڙن اندر پوٽاشيم ۽ ٻيا فاسفيٽ آهن.[2]

گهرڙا

[سنواريو]

جسم ۾ کربين گهرڙا هوندا آهن، جيڪي حياتيءَ جو بنيادي ايڪو آهن. پختگيءَ تي جسم ۾ لڳ ڀڳ 30 کرب گهرڙا ۽ 38 کرب بيڪٽيريا هوندا آهن،[3][4] هي اندازو جسم جي سڀني عضون ۽ گهرڙن جي قسمن جي گهرڙن جو انگ گڏ ڪري لڳايو ويو آهي. جسم جي چمڙي اربين همزيست جاندارن سان گڏ مدافعتي گهرڙن جي به ميزبان هوندي آهي.[5] جسم جا سڀ حصا گهرڙن مان ٺهيل نه هوندا آهن. گهرڙا ٻاهر-گهرڙائي ماترڪس ۾ موجود هوندا آهن، جيڪو ڪولاجن جهڙن پروٽينن تي مشتمل هوندو آهي ۽ ٻاهر-گهرڙائي پاڻياٺن سان گهيريل هوندو آهي.

انساني جسم جي هر گهرڙي کي سراسري طور روزانو ڏهن هزارن جي لڳ ڀڳ ڊي اين اي نقصان پهچن ٿا.[6] اهي نقصان جينوم جي نقل يا جينوم جي نقل نويسي کي روڪي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن اهي مرمت نه ٿين يا غلط مرمت ٿين، ته اهي ميوٽيشنن يا ٻين جينومي تبديلين جو سبب بڻجي سگهن ٿا، جيڪي گهرڙي جي بقا کي خطري ۾ وجهن ٿيون.[6]

جينوم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جينوم
جينوم

جسم جا گهرڙا ڊي اين اي سبب ڪم ڪن ٿا. ڊي اين اي گهرڙي جي مرڪز اندر هوندو آهي. هتي، ڊي اين اي جا حصا نقل ڪيا ويندا آهن ۽ آر اين اي وسيلي گهرڙي جي جسم ڏانهن موڪليا ويندا آهن.[7] پوءِ آر اين اي ترجمو ٿي پروٽين ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي گهرڙن، انهن جي سرگرمي ۽ انهن جي پيداوار جو بنياد بڻجن ٿا. پروٽين گهرڙي جو فعل ۽ جين جي اظهار جو تعين ڪن ٿا؛ گهرڙو پيدا ٿيل پروٽينن جي مقدار وسيلي پاڻ کي ضابطي ۾ رکي سگهي ٿو.[8] بهرحال، سڀني گهرڙن ۾ ڊي اين اي نه هوندو آهي؛ ڪجهه گهرڙا، جهڙوڪ پڪا ڳاڙها رت گهرڙا، پختا ٿيڻ دوران پنهنجو مرڪز وڃائي ڇڏين ٿا.

بافتون يا تاندورا

[سنواريو]
جسم ۾ نرم بافتن جي مختلف قسمن جو خاڪو

جسم ڪيترن ئي مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل آهي، جن جي تعريف اهڙن گهرڙن طور ڪئي وڃي ٿي، جيڪي هڪ خاص فعل سان گڏجي ڪم ڪن ٿا.[9] بافتن جي اڀياس کي بافت شناسي چيو ويندو آهي ۽ اهو اڪثر خوردبيني سان ڪيو ويندو آهي. جسم بافتن جي چئن مکيه قسمن تي مشتمل آهي. اهي آهن استري وارا گهرڙا (اپيٿيليا)، ڳنڍيندڙ بافتو، عصبي بافتو ۽ عضلاتي بافتو.[10]

گهرڙا

[سنواريو]

اهي گهرڙا، جيڪي ٻاهرين دنيا يا معدي-آنڊي واري نالي (اپيٿيليا) يا اندروني گهيرن (اينڊوٿيليئم) ڏانهن کليل مٿاڇرين کي ڍڪين ٿا، ڪيترين ئي شڪلن ۽ صورتن ۾ ملن ٿا؛ چپٽن گهرڙن جي اڪيلي تهه کان وٺي ڦڦڙن ۾ ننڍن ڌڙڪندڙ وارن جهڙن سيليا وارن گهرڙن تائين، ۽ معدي کي ڍڪيندڙ ٿنڀ نما گهرڙن تائين. اينڊوٿيليئل گهرڙا اهي گهرڙا آهن، جيڪي رت جي نالين ۽ غدودن سميت اندروني گهيرن کي ڍڪين ٿا. استري وارا گهرڙا ان ڳالهه کي ضابطي ۾ رکن ٿا ته انهن مان ڇا گذري سگهي ٿو ۽ ڇا نه، اندروني بناوتن جي حفاظت ڪن ٿا، ۽ حسي مٿاڇرين طور ڪم ڪن ٿا.[10]

عضوا

[سنواريو]
انساني جسم جي اندروني عضون جو 1905ع وارو خاڪو

عضوا، جيڪي مخصوص فعل رکندڙ گهرڙن جا منظم مجموعا آهن،[11] گهڻو ڪري جسم اندر هوندا آهن، سواءِ چمڙي جي. مثالن ۾ دل، ڦڦڙ ۽ جيرو شامل آهن. ڪيترائي عضوا جسم اندر گهيرن ۾ رهندا آهن. انهن گهيرن ۾ پيٽ، جنهن ۾ مثال طور معدو شامل آهي، ۽ پلورا، جنهن ۾ ڦڦڙ شامل آهن، شامل آهن.

دل

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو دل

دل هڪ عضوو آهي، جيڪو ڇاتي واري گهيري ۾ ڦڦڙن جي وچ ۾ ۽ ٿورو کاٻي پاسي واقع آهي. ان جي چوڌاري پيريڪارڊيم هوندو آهي، جيڪو ان کي ميڊيا اسٽائنم ۾ پنهنجي جاءِ تي رکي ٿو ۽ ان کي ٻاهرين ڌڪ، انفيڪشن کان بچائي ٿو ۽ پيريڪارڊيل پاڻياٺ وسيلي دل جي حرڪت کي چکڻو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.[12] دل جسم ۾ رت پمپ ڪري ڪم ڪري ٿي، جنهن سان آڪسيجن، غذائي جزا، فضلو، هارمون ۽ اڇا رت گهرڙا منتقل ٿي سگهن ٿا.

انساني دل جو خاڪو

دل ٻن اٽريا ۽ ٻن وينٽريڪلن مان ٺهيل آهي. اٽريا جو بنيادي مقصد وينٽريڪيولر سسٽولي دوران دل ڏانهن وريدي رت جي اڻ رڪيل وهڪري کي ممڪن بڻائڻ آهي. ان سان اٽريل سسٽولي دوران ڪافي رت وينٽريڪلن ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. نتيجي طور، اٽريا دل جو نڪرندڙ رت ان مقدار کان لڳ ڀڳ 75٪ وڌيڪ ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيترو انهن کان سواءِ ممڪن هجي ها.[13] وينٽريڪلن جو مقصد ساڄي وينٽريڪل وسيلي رت کي ڦڦڙن ڏانهن ۽ کاٻي وينٽريڪل وسيلي جسم جي باقي حصن ڏانهن پمپ ڪرڻ آهي.[14]

دل وٽ عضلن جي سُسڻ ۽ ڍرڻ کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ دل جو برقي ترسيل نظام هوندو آهي. اهو سائينو اٽريل نوڊ ۾ شروع ٿئي ٿو، اٽريا مان گذري ٿو ۽ انهن کي رت وينٽريڪلن ۾ پمپ ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو. پوءِ اهو اٽريو وينٽريڪيولر نوڊ ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو سگنل کي ٿورو آهستي ڪري ٿو ته جيئن وينٽريڪل رت سان ڀرجي سگهن، پوءِ رت پمپ ڪن ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي.[15]

ڪورونري شريان جي بيماري دنيا ۾ موت جو سڀ کان وڏو سبب آهي، جيڪا سڀني موتن جو 16٪ بڻجي ٿي.[16] اها دل کي رت فراهم ڪندڙ ڪورونري شريانن ۾ پليڪ جي گڏ ٿيڻ سبب پيدا ٿئي ٿي؛ نيٺ شريانون ايتريون تنگ ٿي سگهن ٿيون جو ڪافي رت مايوڪارڊيم تائين نٿو پهچي سگهي،[17] جنهن حالت کي مايوڪارڊيل انفارڪشن يا دل جو دورو چيو وڃي ٿو. اهو دل جي ناڪامي يا دل جو بند ٿيڻ ۽ نيٺ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.[18] ڪورونري شريان جي بيماريءَ جي خطري وارن عنصرن ۾ ٿولهه، تماڪ ڇڪڻ، وڌيڪ ڪوليسٽرول، وڌيڪ رت جو دٻاءُ، ورزش جي کوٽ ۽ ذيابيطس شامل آهن.[19] ڪينسر دل کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جيتوڻيڪ اهو انتهائي ناياب آهي ۽ عام طور جسم جي ڪنهن ٻئي حصي، جهڙوڪ ڦڦڙن يا ڇاتين، مان ڦهليل هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته دل جا گهرڙا جلد ورهائجڻ بند ڪري ڇڏين ٿا ۽ سڄي واڌ ماپ ۾ واڌ وسيلي ٿئي ٿي، نه ته گهرڙائي ورهاست وسيلي.[20]

پتو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پتو
پتاشو

پتو هڪ کوکلو ناشپاتي نما عضوو آهي، جيڪو پوئين پاسي ۽ هيٺئين وچئين حصي ۾ جيري جي ساڄي لوب سان لاڳاپيل هوندو آهي. ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. اهو عام صفراوي نالي وسيلي ننڍي آنڊي ۾ ڇڏجڻ کان اڳ صفرا کي ذخيرو ڪري ٿو، ته جيئن چرٻين جي هاضمي ۾ مدد ملي. اهو جيري مان سسٽڪ نالي وسيلي صفرا حاصل ڪري ٿو، جيڪا عام جيري نالي سان ملي عام صفراوي نالي ٺاهيندي آهي.[21]

پتي کي رت جي فراهمي سسٽڪ شريان مان ملي ٿي، جيڪا گهڻن ماڻهن ۾ جيري جي ساڄي شريان مان نڪري ٿي.[21]

پت پٿري هڪ عام بيماري آهي، جنهن ۾ پتاشي يا صفراوي نالي ۾ هڪ يا وڌيڪ پٿريون ٺهن ٿيون. گهڻن ماڻهن ۾ ڪا علامت نه هوندي آهي، پر جيڪڏهن پٿري صفراوي نالي کي بند ڪري ڇڏي، ته پتاشي جو دورو پوي ٿو؛ علامتن ۾ مٿي ساڄي پيٽ يا پيٽ جي وچ ۾ اوچتو سور شامل ٿي سگهي ٿو. الٽي اچڻ ۽ الٽي ٿيڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. عام علاج ڪوليسسٽيڪٽومي نالي عمل وسيلي پتي کي ڪڍڻ آهي.[22][23] پت پٿري هجڻ پتي جي ڪينسر لاءِ خطري جو عنصر آهي؛ اهو جيتوڻيڪ ڪافي غير عام آهي، پر جيڪڏهن جلدي تشخيص نه ٿئي ته تيزيءَ سان موتمار ٿي سگهي ٿو.[24]

نظام

[سنواريو]

رت جو گردشي نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو رت جو گردشي نظام
جسم جي رت جي گردشي نظام کي ڏيکاريندڙ خاڪو

رت جي گردشي نظام ۾ دل ۽ رت جون نليون (شريانون، نسون ۽ ڪيپلريون) شامل آهن. دل رت جي گردش کي هلائي ٿي، جيڪو هڪ ”آمدورفت نظام“ طور ڪم ڪري ٿو ۽ آڪسيجن، ٻارڻ، غذائي جزا، فاضل مادا، مدافعتي گهرڙا ۽ اشارا ڏيندڙ ماليڪيول، يعني هارمون، جسم جي هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين منتقل ڪري ٿو. انساني جسم ۾ رت جي گردش جا رستا ٻن چڪرن ۾ ورهائي سگهجن ٿا: ڦڦڙي چڪر، جيڪو رت کي آڪسيجن حاصل ڪرڻ ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ڇڏڻ لاءِ ڦڦڙن ڏانهن پمپ ڪري ٿو، ۽ جسمي چڪر، جيڪو رت کي دل کان جسم جي باقي حصن ڏانهن کڻي وڃي ٿو. رت هڪ پاڻياٺ تي مشتمل آهي، جيڪا گردش ۾ گهرڙا کڻي هلندي آهي، جن ۾ ڪجهه اهڙا گهرڙا به شامل آهن، جيڪي بافتن کان رت جي نالين ڏانهن ۽ وري واپس ويندا آهن، ۽ ان سان گڏ تلي ۽ هڏي جو گودو به شامل آهن.[25][26][27]

هاضمي جو نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو هاضمي جو نظام
هاضمي نظام

انساني هاضمي نظام وات تي مشتمل آهي، جنهن ۾ زبان ۽ ڏند شامل آهن، غذائي نالي، معدو، (معدي-آنڊي وارو نالو، ننڍا ۽ وڏا آنڊا، ۽ مستقيم آنڊو)، ان سان گڏ جيرو، لبلبو، پتاشو ۽ لعاب وارا غدود پڻ شامل آهن. اهو خوراڪ کي ننڍن، غذائي ۽ غير زهريلا ماليڪيولن ۾ بدلائي ٿو ته جيئن اهي جسم ۾ ورهائجن ۽ جذب ٿين. اهي ماليڪيول پروٽينن، جيڪي امينو تيزابن ۾ ٽٽندا آهن، چرٻين، وٽامنن ۽ معدنيات جي صورت ۾ هوندا آهن، جن مان آخري گهڻو ڪري ماليڪيولي بدران آئنڪ هوندا آهن. ڳهڻ کان پوءِ خوراڪ پرستالسس وسيلي معدي-آنڊي واري نالي مان گذري ٿي: عضلن جي منظم ڦهلاءَ ۽ سُسڻ جو عمل، جيڪو خوراڪ کي هڪ علائقي کان ٻئي علائقي ڏانهن ڌڪي ٿو.[28][29]

هاضمو وات ۾ شروع ٿئي ٿو، جيڪو خوراڪ کي چٻاڙي ننڍن ٽڪرن ۾ تبديل ڪري ٿو ته جيئن هاضمو آسان ٿئي. پوءِ ان کي ڳهيو وڃي ٿو ۽ اها غذائي نالي مان گذري معدي تائين پهچي ٿي. معدي ۾ خوراڪ معدي جي تيزابن سان ملي ٿي ته جيئن غذائي جزن جي ڪڍڻ ۾ مدد ملي. جيڪو باقي بچي ٿو، ان کي ڪائم چيو وڃي ٿو؛ پوءِ اهو ننڍي آنڊي ۾ وڃي ٿو، جيڪو ڪائم مان غذائي جزا ۽ پاڻي جذب ڪري ٿو. جيڪو باقي رهي ٿو، اهو وڏي آنڊي ڏانهن وڃي ٿو، جتي اهو سڪي فضلو بڻجي ٿو؛ پوءِ اهو مستقيم آنڊي ۾ ذخيرو ٿئي ٿو، جيستائين مقعد وسيلي خارج نه ٿئي.[29]

اينڊوڪرائن نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اينڊوڪرائن نظام
اينڊوڪرائن نظام

اينڊوڪرائن نظام مکيه اينڊوڪرائن غدودن تي مشتمل آهي: پيچوٽري، ٿائرائيڊ، ايڊرينل، لبلبو، پيراٿائرائيڊ ۽ گوناڊ، پر لڳ ڀڳ سڀ عضوا ۽ بافتا پڻ مخصوص اينڊوڪرائن هارمون پيدا ڪن ٿا. اينڊوڪرائن هارمون جسم جي هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن ڪيترين حالتن بابت اشارن طور ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ فعل ۾ مختلف تبديليون پيدا ٿين ٿيون.[30]

مدافعتي نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مدافعتي نظام
بنيادي مدافعتي ردعمل

مدافعتي نظام اڇن رت گهرڙن، ٿائيمس، لمف نوڊن ۽ لمف نالن تي مشتمل آهي، جيڪي لمفي نظام جو پڻ حصو آهن. مدافعتي نظام جسم کي پنهنجن گهرڙن ۽ بافتن کي ٻاهرين گهرڙن ۽ مادن کان الڳ سڃاڻڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو ۽ ٻاهرين شين کي اينٽي باڊين، سائيٽوڪائينن ۽ ٽول جهڙن ريسيپٽرن جهڙن ڪيترن خاص پروٽينن وسيلي غير اثرائتو يا تباهه ڪري ٿو.[31]

چمڙي

غلافتي نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو غلافتي نظام

غلافتي نظام جسم جي ڍڪ (چمڙي) تي مشتمل آهي، جنهن ۾ وار ۽ نهن پڻ شامل آهن، ان سان گڏ پگهر وارا غدود ۽ چرٻي وارا غدود جهڙيون ٻيون فعلي طور اهم بناوتون به شامل آهن. چمڙي ٻين عضون لاءِ بندش، بناوت ۽ حفاظت فراهم ڪري ٿي، ۽ ٻاهرين دنيا سان هڪ اهم حسي رابطو طور ڪم ڪري ٿي.[32][33]

لمفي نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لمفي نظام
مادي جو لمفي نظام

لمفي نظام لمف کي ڪڍي ٿو، منتقل ڪري ٿو ۽ ان جو استحالو ڪري ٿو؛ لمف گهرڙن جي وچ ۾ ملندڙ پاڻياٺ آهي. لمفي نظام، پنهنجي بناوت ۽ سڀ کان بنيادي ڪم، يعني جسماني پاڻياٺ کڻڻ، جي لحاظ کان رت جي گردشي نظام سان مشابهت رکي ٿو.[34]

عضلاتي(ڏورن وارو)-ڍانچائي نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عضلاتي-ڍانچائي نظام

انساني عضلاتي-ڍانچائي نظام انساني ڍانچي، جنهن ۾ هڏا، ليگامينٽ، ڪنڊرا، جوڙ ۽ ڪارٽليج شامل آهن، ۽ انهن سان ڳنڍيل عضلن (ڏورن) تي مشتمل آهي. اهو جسم کي بنيادي بناوت ۽ حرڪت جي صلاحيت ڏئي ٿو. پنهنجي ڍانچائي ڪردار کان سواءِ، جسم جون وڏيون هڏيون هڏي جو گودو رکن ٿيون، جيڪو رت جي گهرڙن جي پيداوار جو هنڌ آهي. ان کان سواءِ، سڀ هڏيون ڪيلشيم ۽ فاسفيٽ جا اهم ذخيرا آهن. هن نظام کي عضلاتي نظام ۽ ڍانچائي نظام ۾ ورهائي سگهجي ٿو.[35]

عصبي (نيورو) نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عصبي نظام
عصبي نظام

عصبي نظام جسم جي عصبي گهرڙن ۽ گليائي گهرڙن تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي عصب، گينگليون ۽ سرمائي مادو ٺاهين ٿا، جيڪي وري دماغ ۽ لاڳاپيل بناوتون ٺاهين ٿا. دماغ سوچ، جذبن، يادگيري ۽ حسي عملڪاري جو عضوو آهي؛ اهو رابطي جي ڪيترن پهلوئن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ مختلف نظامن ۽ افعالن کي ضابطي ۾ رکي ٿو. خاص حواس ۾ نظر، ٻڌڻ، ذائقو ۽ سنگهڻ شامل آهن. اکيون، ڪن، زبان ۽ نڪ جسم جي ماحول بابت معلومات گڏ ڪن ٿا.[36]

بناوتي لحاظ کان، عصبي نظام کي عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: مرڪزي عصبي نظام (CNS)، جيڪو دماغ ۽ ڪرنگهي جي رَسِي تي مشتمل آهي؛ ۽ پردي وارو عصبي نظام (PNS)، جيڪو دماغ ۽ ڪرنگهي جي رَسِي کان ٻاهر عصبن ۽ گينگليون تي مشتمل آهي. CNS گهڻو ڪري حرڪت کي منظم ڪرڻ، حسي معلومات جي عملڪاري، سوچ، يادگيري، ادراڪ ۽ اهڙن ٻين افعالن جو ذميوار آهي.[37] اهو اڃا بحث جو موضوع آهي ته ڇا CNS سڌي طرح شعور پيدا ڪري ٿو يا نه.[حوالو گهربل] پردي وارو عصبي نظام (PNS) گهڻو ڪري حسي عصبي گهرڙن وسيلي معلومات گڏ ڪرڻ ۽ حرڪتي عصبي گهرڙن وسيلي جسماني حرڪتن جي هدايت ڪرڻ جو ذميوار آهي.[37]

فعلي لحاظ کان، عصبي نظام کي وري عام طور ٻن جزن ۾ ورهايو ويندو آهي: جسمي عصبي نظام (SNS) ۽ خودڪار عصبي نظام (ANS). SNS رضاڪارانه افعالن، جهڙوڪ ڳالهائڻ ۽ حسي عملن ۾ شامل آهي. ANS غير رضاڪارانه عملن، جهڙوڪ هاضمو ۽ رت جو دٻاءُ ضابطي ۾ رکڻ، ۾ شامل آهي.[38]

عصبي نظام ڪيترين مختلف بيمارين جو شڪار ٿي سگهي ٿو. مرگي ۾ دماغ جي غير معمولي برقي سرگرمي دورن جو سبب بڻجي سگهي ٿي. گھڻائي اسڪليروسس ۾ مدافعتي نظام عصبي استرن تي حملو ڪري ٿو، جنهن سان عصبن جي اشارا منتقل ڪرڻ واري صلاحيت کي نقصان پهچي ٿو. ايميوٽروفڪ ليٽرل اسڪليروسس (ALS)، جنهن کي لو گهريگ جي بيماري پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ حرڪتي عصبي گهرڙي جي بيماري آهي، جيڪا مريضن ۾ آهستي آهستي حرڪت گهٽائي ٿي. عصبي نظام جون ٻيون به ڪيتريون بيماريون آهن.[37]

پيدائشي نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو انساني پيدائشي نظام
نر گوناڊ (خصيا، کاٻي پاسي) ۽ مادي گوناڊ (بيضه دانيون، ساڄي پاسي)

پيدائشي نظام جو مقصد نسل وڌائڻ ۽ اولاد جي واڌ کي پالڻ آهي. ان جا ڪم جراثيمي گهرڙن ۽ هارمونن جي پيداوار تي مشتمل آهن.[39] نر پيدائشي نظام ۽ مادي پيدائشي نظام جا جنسي عضوا بلوغت وقت وڌن ۽ پختا ٿين ٿا. انهن نظامن ۾ اندروني ۽ ٻاهريان جنسي عضوا شامل آهن.

مادي پيدائشي نظام جي اندروني مجموعي اناٽومي

مادي بلوغت عام طور 9 کان 13 سالن جي عمر جي وچ ۾ ٿيندي آهي ۽ اووليشن ۽ حيض سان نمايان ٿيندي آهي؛ ثانوي جنسي خاصيتن جي واڌ، جهڙوڪ شرمگاهه ۽ بغل جا وار، ڇاتي، ڳڀيرڻي ۽ ويجائنل واڌ، چيلهن جو ويڪرائجڻ ۽ قد ۽ وزن ۾ واڌ پڻ بلوغت دوران ٿيندي آهي.[40] نر بلوغت ۾ انساني عضو تناسل ۽ خصين جي وڌيڪ واڌ ٿئي ٿي.[41]

مادي جا اندروني جنسي عضوا ٻه بيضه دانيون، انهن جون فيليپين نليون، ڳڀيرڻ ۽ سروڪس آهن. پيدائش وقت لڳ ڀڳ 70,000 اڻ پختا آنا گهرڙا هوندا آهن، جيڪي آهستي آهستي ختم ٿيندا رهن ٿا، ايتري تائين جو بلوغت وقت لڳ ڀڳ 40,000 بچن ٿا. وڌيڪ آنا گهرڙا پيدا نه ٿيندا آهن. هارمون حيض جي شروعات ۽ جاري حيضي چڪرن کي تحريڪ ڏين ٿا.[40][42] مادي جا ٻاهريان جنسي عضوا ولوا (لبيا، ڪلٽورس ۽ دهليز) آهن.[43][40]

نر جا ٻاهريان جنسي عضوا عضو تناسل ۽ اسڪروٽم تي مشتمل آهن، جنهن ۾ خصيا هوندا آهن. خصيا گوناڊ آهن، جيڪي اسپرم گهرڙا پيدا ڪن ٿا؛ اهي مني ۾ عضو تناسل وسيلي انزال ٿين ٿا. مادي جي آنا گهرڙن جي ابتڙ، اسپرم گهرڙا سڄي حياتي پيدا ٿيندا رهن ٿا. ٻيا اندروني جنسي عضوا ايپيڊيڊيمس، واسا ڊي فرينٽيا ۽ ڪجهه مددگار غدود آهن.

پيدائشي نظام کي متاثر ڪندڙ بيمارين ۾ پولي سسٽڪ اووري سنڊروم،[44] خصين جون ڪيترين بيماريون، جن ۾ خصي جو مڙي وڃڻ شامل آهي،[45][46] ۽ ڪيترين جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشنن، جن ۾ سفلس، ايڇ آءِ وي، ڪلاميڊيا، ايڇ پي وي ۽ جنسي مسوڙا شامل آهن.[47][48] ڪينسر پيدائشي نظام جي گهڻن حصن کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ عضو تناسل، خصيا، پروسٽيٽ، بيضه دانيون، سروڪس، ويجائنا، فيليپين نليون، ڳڀيرڻ ۽ ولوا شامل آهن.[49]

ساھ کڻڻ وارو نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ساھ کڻڻ وارو نظام

ساھ کڻڻ وارو نظام نڪ، نڪ-حلق، ساھ جي نلي ۽ ڦڦڙن تي مشتمل آهي. اهو هوا مان آڪسيجن جسم ۾ آڻي ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۽ پاڻيءَ کي واپس هوا ۾ خارج ڪري ٿو. پهرين، هوا ڊائفرام جي هيٺ لهڻ سان ساھ جي نلي وسيلي ڦڦڙن ۾ ڇڪجي ٿي، جنهن سان خلا پيدا ٿئي ٿو. هوا ٿوري دير لاءِ ننڍن ٿيلهن اندر ذخيرو ٿئي ٿي، جن کي الويولائي (واحد: الويولس) چيو وڃي ٿو، پوءِ جڏهن ڊائفرام ٻيهر سُسي ٿو ته اها ڦڦڙن مان ٻاهر نڪري وڃي ٿي. هر الويولس جي چوڌاري ڪيپلريون هونديون آهن، جيڪي آڪسيجن کان خالي رت کڻي هلنديون آهن؛ اهو رت هوا مان آڪسيجن جذب ڪري رت جي وهڪري ۾ داخل ڪري ٿو.[50][51]

ساھ کڻڻ واري نظام جي صحيح ڪم لاءِ ضروري آهي ته ڦڦڙن اندر هوا جي حرڪت ۾ جيتريون گهٽ رڪاوٽون هجن اوترو بهتر. ڦڦڙن جي سوزش ۽ وڌيڪ بلغم ساھ کڻڻ جي تڪليف جا عام سبب آهن.[51] دمو ۾ ساھ کڻڻ وارو نظام لاڳيتو سوزش هيٺ رهندو آهي، جنهن سبب سيٽي جهڙو ساھ يا ساھ جي تنگي پيدا ٿئي ٿي. نمونيا الويولائي جي انفيڪشن سبب ٿيندي آهي، ۽ اها تپ دق سبب به ٿي سگهي ٿي. ايمفيسيما، جيڪا عام طور تماڪ نوشي جو نتيجو هوندي آهي، الويولائي جي وچ وارن ڳانڍاپن کي نقصان پهچڻ سبب پيدا ٿئي ٿي.[52]

پيشابي نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پيشابي نظام
مادي جو پيشابي نظام

پيشابي نظام ٻن بڪين، ٻن يورٽرن، مثاني ۽ پيشاب جي نلي تي مشتمل آهي. اهو پيشاب وسيلي رت مان فاضل مادا خارج ڪري ٿو؛ پيشاب مختلف فاضل ماليڪيول، اضافي آئن ۽ پاڻي جسم کان ٻاهر کڻي وڃي ٿو.

پهريان بڪيون رت کي پنهنجي پنهنجي نيفرونن وسيلي ڇاڻين ٿيون، فاضل مادا، جهڙوڪ يوريا ۽ ڪريئٽينين، ڪڍن ٿيون، اليڪٽرولائيٽن جو مناسب توازن برقرار رکن ٿيون ۽ فاضل مادن کي رت مان پاڻي سان ملائي پيشاب ۾ تبديل ڪن ٿيون.[53] بڪيون روزانو لڳ ڀڳ 150 ڪوارٽ (170 ليٽر) رت ڇاڻين ٿيون، پر ان جو گهڻو حصو واپس رت جي وهڪري ۾ موٽي وڃي ٿو ۽ رڳو 1–2 ڪوارٽ (1–2 ليٽر) پيشاب بڻجي ٿو،[54] جيڪو بڪين مان يورٽرن وسيلي مثاني ۾ وڃي ٿو.

يورٽرن جي ڀتين کي ڍڪيندڙ هموار عضلا پرستالسس نالي عمل وسيلي لڳاتار سُسن ۽ ڍرا ٿين ٿا، جنهن سان هر 10–15 سيڪنڊن ۾ ٿوري مقدار ۾ پيشاب مثاني ۾ ڌڪجي وڃي ٿو.

مثانو حوض ۾ واقع هڪ کوکلو، غباري جهڙو عضوو آهي. اهو پيشاب تيسين ذخيرو ڪري ٿو، جيستائين دماغ پيشابي اسفنڪٽر کي ڍرو ٿيڻ ۽ پيشاب کي پيشاب جي نلي ۾ ڇڏڻ جو اشارو نٿو ڏئي، جنهن سان پيشاب ڪرڻ شروع ٿئي ٿو.[55] عام مثانو آرام سان 16 اونس (اڌ ليٽر) تائين پيشاب 3–5 ڪلاڪن لاءِ رکي سگهي ٿو.

ڪيتريون بيماريون پيشابي نظام کي متاثر ڪن ٿيون، جن ۾ بڪين جون پٿريون شامل آهن، جيڪي تڏهن ٺهن ٿيون جڏهن پيشاب ۾ موجود مادا ايترا گاڍا ٿي وڃن جو سخت ڳوڙهو ٺاهي ڇڏين؛ پيشابي نالي جي انفيڪشنون، جيڪي پيشابي نالي جون انفيڪشنون آهن ۽ پيشاب وقت سور، بار بار پيشاب اچڻ ۽ علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موت جو سبب به بڻجي سگهن ٿيون. بڪين جي ناڪامي تڏهن ٿئي ٿي جڏهن بڪيون رت مان فاضل مادا مناسب نموني ڇاڻڻ ۾ ناڪام ٿين؛ جيڪڏهن ان جو علاج بڪين جي ڊائلاسس يا بڪي جي پيوندڪاري سان نه ڪيو وڃي ته اها موت جو سبب بڻجي سگهي ٿي.[56] ڪينسر مثاني، بڪين، پيشاب جي نلي ۽ يورٽرن کي متاثر ڪري سگهي ٿو، جن مان آخري ٻه تمام گهڻو ناياب آهن.[57]

اناٽومي

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اناٽومي ۽ انساني اناٽومي جو خاڪو
<--------->انساني جسم جون گفائون
صحتمند انساني دماغ جو ايف ايم آر آءِ

انساني اناٽومي (Human Anatomy) انساني جسم جي شڪل ۽ ساخت جو مطالعو آهي. انساني جسم ۾ چار لمب limbs (ٻه هٿ ۽ ٻه پير)، هڪ مٿو ۽ هڪ ڳچي (neck) آهي، جيڪي ڌڙ (torso) سان ڳنڍيل آهن. جسم جي شڪل هڏن ۽ ڪارٽيليج مان ٺهيل هڪ مضبوط ڍانچي (skeleton) ذريعي طئي ڪئي ويندي آهي، جيڪو چربی واري تاندورن (adipose tissue)، مشڪن، ڳنڍيندڙ تاندورن، عضون ۽ ٻين بناوتن سان گھريل آهي. ڍانچي جي پوئين پاسي واري ڪرنگهي (spine) ۾ لچڪدار ورٽيبرل ڪالم هوندو آهي، جيڪو ڪرنگهي جي ڊور (spinal cord) کي گهيرو ڪندو آهي، جيڪي دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ اعصابي تنتن جو مجموعو آهي. تنتون ڪرنگهي جي ڊور ۽ دماغ کي جسم جي باقي حصي سان ڳنڍڻديون آهن. جسم ۾ سڀني وڏي هڏن، مشڪن ۽ تنتن (سواءِ جسماني تبديلين جي جهڙوڪ سيسمائيڊ هڏا ۽ اضافي مشڪون) کي نالو ڏنو ويو آهي.

رت جون ناليون سڄي جسم ۾ رت کڻنديون آهن، جيڪو دل جي ڌڙڪڻ جي ڪري جسم ۾ گردش ڪندو آهي. شريانون ۽ رڳون سڄي جسم جي ٽشوز مان آڪسيجن جي گھٽ مقدار وارو رت گڏ ڪن ٿيون، اهو رت آهستي آهستي وڏين رڳن ۾ گڏ ٿئي ٿو، جيستائين اها جسم جي ٻن وڏين رڳن، سُپيريئر ۽ انفيريئر ويناڪيوا تائين نه پهتي ٿو، جيڪيون رت کي دل جي ساڄي پاسي ڏانهن وهائي ڇڏين ٿيون. هتان کان، رت ڦڦڙن ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي، جتي اهو رت آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ واپس دل جي کاٻي پاسي ڏانهن وهي ويندو آهي. هتان کان، اهو جسم جي سڀ کان وڏي شريان، ايورٽا (Aorta) ۾ پمپ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي ننڍيون شريانون ۽ ذيلي شريانن وهي ٿو، جيستائين اهو مشڪن تائين نه پهچندو آهي. هتي رت ننڍين شريانن مان ڪيپيلريز ۽ پوءِ ننڍي رڳن ۾ گذري ٿو ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي ويندو آهي. رت آڪسيجن، فضلي ۽ هارمونن کي جسم ۾ هڪ جاءِ کان ٻئي هنڌ تائين کڻي ٿو. رت کي بڪين ۽ جگر ۾ صاف ڪيو ڪيو ويندو آهي.

جسم ۾ ڪيتريون ئي گفائن (الڳ ٿيل علائقا جيڪا مختلف عضون جي نظامن کي گهرائيندا آهن) تي مشتمل آهي. دماغ ۽ مرڪزي تنتي سرشتو، رت جي دماغي رڪاوٽ ذريعي، جسم جي باقي حصي کان محفوظ، هڪ گڦا ۾ رهن ٿا. ڦڦڙا ڦڦڙن واري گفا ۾ ويهندا آهن. آندون، جگر ۽ تلي پيٽ جي گفا ۾ ويهندا آهن.

اوچائي، وزن، شڪل ۽ ٻيا جسم جا تناسب، عمر ۽ جنس سان،انفرادي طور تي مختلف هوندا آهن ۽ جسم جي شڪل هڏن (عضلات ۽ چربی جي ٽشو) جي ورڇ کان متاثر ٿيندي آهي.[58]

فزيالاجي يا جسمانيات

[سنواريو]

انساني فزيالاجي، انساني جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جو مطالعو آهي. ان ۾ صحتمند انسانن جا ميڪانيڪي، طبعي، حياتيائي برقي ۽ حياتيائي ڪيميائي افعال شامل آهن، جيڪي عضون کان وٺي انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن تائين پکڙيل آهن. انساني جسم عضون جي ڪيترن ئي هڪٻئي سان لاڳاپيل نظامن تي مشتمل آهي. اهي نظام گڏجي هم حالتگي برقرار رکن ٿا، جنهن سان جسم کي هڪ مستحڪم حالت ۾ رکيو وڃي ٿو ۽ رت ۾ کنڊ ۽ آڪسيجن جهڙن مادن جي سطح محفوظ حدن اندر برقرار رهي ٿي.[59]

هر نظام پنهنجي، ٻين نظامن ۽ سڄي جسم جي هم حالتگي برقرار رکڻ ۾ حصو وٺي ٿو. ڪجهه گڏيل نظامن کي گڏيل نالن سان سڏيو ويندو آهي. مثال طور، تنتي نظام ۽ اندوڪرائين نظام گڏجي نيورو اينڊوڪرائن نظام طور ڪم ڪن ٿا. تنتي نظام جسم مان معلومات حاصل ڪري ٿو ۽ ان کي تنتي تحريڪن ۽ نيورو ٽرانسميٽرن وسيلي دماغ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، اندوڪرائين نظام هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي مثال طور رت جو دٻاءُ ۽ رت جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. گڏجي، اهي نظام جسم جي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکن ٿا ۽ رت جي وهڪري، جسماني بيهڪ، توانائي جي فراهمي، گرمي پد ۽ تيزابي توازن (پي ايڇ) کي برقرار رکن ٿا.[59]

نشونما

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو انساني جسم جي نشونما
کڻي ويندڙ ٻار

انساني جسم جي نشونما، پختگيءَ تائين واڌ ويجهه جو عمل آهي. اهو عمل ڀاڻجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جنهن ۾ ماديءَ جي بيضو داني مان خارج ٿيل بيضي ۾ مني جو جيوڙو داخل ٿئي ٿو. پوءِ بيضو ڳڀيرڻ ۾ وڃي جائيتو ٿئي ٿو، جتي ڳڀ ۽ پوءِ جنين، پيدائش تائين نشونما ڪن ٿا. واڌ ۽ نشونما پيدائش کان پوءِ به جاري رهن ٿيون ۽ انهن ۾ جسماني توڙي نفسياتي نشونما شامل آهي، جنهن تي جينياتي، هارموني، ماحولياتي ۽ ٻيا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. نشونما ۽ واڌ سڄي حياتيءَ دوران، ننڍپڻ، نوجواني ۽ بالغپڻي کان ٿيندي پوڙهائپ تائين جاري رهن ٿيون، ۽ ان کي عمر رسڻ جو عمل چيو وڃي ٿو.

سماج ۽ ثقافت

[سنواريو]

پيشورانه اڀياس

[سنواريو]
ليونارڊو دا ونچي جو اناٽوميائي اڀياس

صحت جا پيشور انساني جسم بابت تصويرن، نمونن ۽ عملي مظاهرن وسيلي سکندا آهن. طب ۽ ڏندن جي طب جا شاگرد ان کان سواءِ عملي تجربو پڻ حاصل ڪندا آهن، مثال طور لاشن جي تشريح وسيلي. انساني اناٽومي، فزيالاجي ۽ حياتيائي ڪيميا بنيادي طبي سائنسون آهن، جيڪي عام طور تي ميڊيڪل اسڪول ۾ طب جي شاگردن کي پهرئين سال دوران پڙهايون وينديون آهن.[60][61][62]

عڪاسي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اگهاڙپ جون عڪاسيون
لووس ڪورينٿ جي انساني شڪل جي ڊرائنگ (1925ع کان اڳ)

اولهندي سماجن ۾ انساني جسم جي عڪاسيءَ جا حوالا معلومات، فن ۽ فحش نگاري تي مشتمل آهن. معلومات ۾ سائنس ۽ تعليم ٻئي شامل آهن، جيئن اناٽوميائي خاڪا. ڪا به مبهم تصوير، جيڪا آسانيءَ سان انهن مان ڪنهن هڪ زمري ۾ نه اچي، غلط سمجهي سگهجي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ تڪرار پيدا ٿي سگهن ٿا.[63] سڀ کان وڌيڪ تڪراري اختلاف لطيف فن ۽ شهوت انگيز تصويرن جي وچ ۾ ٿين ٿا، جيڪي ان قانوني فرق جو تعين ڪن ٿا ته ڪهڙين تصويرن جي اجازت آهي ۽ ڪهڙيون منع ٿيل آهن.

اناٽومي جي تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اناٽومي جي تاريخ
آندرياس ويساليوس جي 1543ع واري ايپيٽومي ۾ متن جا آمهون سامهون ٻه صفحا، جن تي اگهاڙن مرد ۽ عورت جون ڪاٺيءَ تي اُڪريل تصويرون آهن

قديم يونان ۾ بقراطي مجموعو ڍانچي ۽ عضلن جي اناٽومي بيان ڪئي.[64] ٻي صديءَ جي طبيب پرگامم جي گيلن اناٽومي بابت ڪلاسيڪي علم کي هڪ متن ۾ گڏ ڪيو، جيڪو سڄي وچئين دور ۾ استعمال ٿيندو رهيو.[65] نشاة ثانيه جي دور ۾ آندرياس ويساليوس (1514–1564ع) تشريح وسيلي انساني اناٽومي جي جديد اڀياس جو بنياد وڌو ۽ اثرائتو ڪتاب ڊي هيوماني ڪارپورس فيبريڪا لکيو.[66][67] خوردبيني جي ايجاد ۽ بافتن توڙي عضون جي گهرڙائي بناوت جي اڀياس سان اناٽومي وڌيڪ ترقي ڪئي.[68] جديد اناٽومي جسم جو بي مثال تفصيل سان اڀياس ڪرڻ لاءِ مقناطيسي گونج تصويرڪاري، ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي، فلورواسڪوپي ۽ الٽراسائونڊ تصويرڪاري جهڙيون ٽيڪنيڪون استعمال ڪري ٿي.[69]

فزيالاجي جي تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو فزيالاجي جي تاريخ

انساني فزيالاجيءَ جو اڀياس قديم يونان ۾ لڳ ڀڳ 420 ق.م. ڌاري بقراط سان، ۽ ارسطو (384–322 ق.م.) سان شروع ٿيو، جنهن تنقيدي سوچ کي استعمال ڪيو ۽ بناوت ۽ فعل جي وچ ۾ لاڳاپي تي زور ڏنو. گيلن (ت. 129 – c. 216) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي افعالن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا.[70] فزيالاجي جو اصطلاح فرانسيسي طبيب ژان فرنيال (1497–1558ع) متعارف ڪرايو. 17هين صديءَ ۾ وليم هاروي (1578–1657ع) رت جي گردشي نظام کي بيان ڪيو ۽ ويجهي مشاهدي کي محتاط تجربي سان گڏ استعمال ڪرڻ جو بنياد وڌو.[71] 19هين صديءَ ۾ 1838ع واري گهرڙي جي نظريي سان فزيالاجيائي علم تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ لڳو؛ مٿياس شلائيڊن ۽ ٿيودور شوان جي هن نظريي موجب جاندار گهرڙن مان ٺهيل آهن. ڪلائوڊ برنارڊ (1813–1878ع) مليو انتيريوئر (اندروني ماحول) جو تصور پيش ڪيو، جنهن بابت والٽر ڪينن (1871–1945ع) بعد ۾ چيو ته اهو هم حالتگي وسيلي هڪ مستحڪم حالت ۾ ضابطي هيٺ رکيو وڃي ٿو. 20هين صديءَ ۾ فزيالاجي ماهرن ڪنٽ شمٽ-نيلسن ۽ جارج بارٿولوميو پنهنجي اڀياس کي تقابلي فزيالاجي ۽ ماحولياتي فزيالاجي تائين وڌايو.[72] هاڻوڪي دور ۾ ارتقائي فزيالاجي هڪ الڳ ذيلي علمي شعبي طور اُڀري آهي.[73]

پڻ ڏسو

[سنواريو]
  • اناٽاميڪل ماڊل: انسان يا جانورن جي اناٽامي جي ٽي-dimensional نمائندگي.
  • جسم جي تصوير: پنهنجي جسم جو جمالياتي تصور.
  • سيل فزيالاجي: سيل جي سرگرمي جو مطالعو.
  • تقابلي اناٽامي: مختلف نسلن جي اناٽامي ۾ هڪجهڙائي ۽ فرق جو مطالعو.
  • تقابلي فزيالاجي: جاندارن جي فنڪشنل خاصيتن جي تنوع جو مطالعو.
  • انساني جسم جي ترقي
  • طب جي لغت
  • انساني جسماني ظاهر: نظر، ظاهري فينوٽائپ.
  • طب: بيماري جي تشخيص، علاج ۽ روڪٿام.
  • آرگن سسٽم: انساني اناٽامي جو خاڪو
  • ڪلينڪ جي پيدائش: طبي تصور جو هڪ آثار قديم

انساني جسم جون فهرستون

[سنواريو]
  • انساني جسم جي هڏن جي عضون جي فهرست
  • انساني جسم جي عضون جي فهرست
  • بالغ انساني جسم ۾ مختلف سيل قسمن جي فهرست
  • انساني مائڪروبايوٽا جي فهرست

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Fluid Physiology". Anaesthesiamcq. اصل نسخو مان 3 May 2005 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ Ganong's 2016, p. 5.
  3. ↑ Sender, Ron; Fuchs, Shai; Milo, Ron (2016). "Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body". PLOS Biology 14 (8). doi:10.1371/journal.pbio.1002533. ISSN 1544-9173. PMID 27541692.
  4. ↑ Hatton, Ian A.; Galbraith, Eric D.; Merleau, Nono S. C.; Miettinen, Teemu P.; Smith, Benjamin McDonald; Shander, Jeffery A. (2023-09-26). "The human cell count and size distribution" (en ۾). Proceedings of the National Academy of Sciences 120 (39). doi:10.1073/pnas.2303077120. ISSN 0027-8424. PMID 37722043. Bibcode: 2023PNAS..12003077H.
  5. ↑ Sfriso, R; Egert, M; Gempeler, M; Voegeli, R; Campiche, R (April 2020). "Revealing the secret life of skin - with the microbiome you never walk alone.". International Journal of Cosmetic Science 42 (2): 116–126. doi:10.1111/ics.12594. PMID 31743445.
  6. 1 2 "The DNA-damage response in human biology and disease". Nature 461 (7267): 1071–8. October 2009. doi:10.1038/nature08467. PMID 19847258. PMC 2906700. Bibcode: 2009Natur.461.1071J. https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-10-22_461_7267/page/1071.
  7. ↑ Ganong's 2016, p. 16.
  8. ↑ "Gene Expression | Learn Science at Scitable". www.nature.com (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 31 October 2010 تي محفوظ ڪيل. 29 July 2017 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "tissue – definition of tissue in English". Oxford Dictionaries| English. اصل نسخو مان 5 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  10. 1 2 Gray's Anatomy 2008, p. 27.
  11. ↑ "organ | Definition, meaning & more". www.collinsdictionary.com. Collins Dictionary. 17 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ Jaworska-Wilczynska, Maria; Trzaskoma, Pawel; Szczepankiewicz, Andrzej A.; Hryniewiecki, Tomasz (2016). "Pericardium: structure and function in health and disease". Folia Histochemica et Cytobiologica 54 (3): 121–125. doi:10.5603/FHC.a2016.0014. ISSN 1897-5631. PMID 27654013.
  13. ↑ Anderson, Robert M. (1999). "Chapter 1: Normal Physiology". The Gross Physiology of the Cardiovascular System (2nd ڇاپو). ص. 11.
  14. ↑ "Ventricle | heart". Encyclopedia Britannica (انگريزي ۾). 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ "How the Heart Works". NHLBI, NIH. "Your Heart's Electrical System". اصل نسخو مان Aug 13, 2021 تي محفوظ ڪيل. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "The top 10 causes of death". WHO (انگريزي ۾). 9 December 2020. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "Coronary Artery Disease". Centers for Disease Control and Prevention (آمريڪي انگريزي ۾). 2021-07-19. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ "Heart Attack Symptoms, Risk Factors, and Recovery". Centers for Disease Control and Prevention (آمريڪي انگريزي ۾). 2021-01-11. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ "Know Your Risk for Heart Disease". Centers for Disease Control and Prevention (آمريڪي انگريزي ۾). 2019-12-09. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ "Matters of the Heart: Why Are Cardiac Tumors So Rare?". National Cancer Institute (انگريزي ۾). 2009-02-10. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  21. 1 2 Nagral, Sanjay (2005). "Anatomy relevant to cholecystectomy". Journal of Minimal Access Surgery 1 (2): 53–8. doi:10.4103/0972-9941.16527. PMID 21206646.
  22. ↑ "Gallstones – Symptoms and causes". Mayo Clinic (انگريزي ۾). 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ "Gallstones – Diagnosis and treatment". www.mayoclinic.org. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ "Gallbladder cancer – Symptoms and causes". Mayo Clinic (انگريزي ۾). 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ "Cardiovascular System". U.S. National Cancer Institute. اصل نسخو مان 2 February 2007 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2008 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ Human Biology and Health. Upper Saddle River, NJ: Pearson Prentice Hall. 1993. ISBN 0-13-981176-1.
  27. ↑ "The Cardiovascular System". State University of New York Downstate Medical Center. 8 March 2008. اصل نسخو مان 11 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2008 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "Your Digestive System and How It Works". National Institute of Health. 4 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  29. 1 2 "Your Digestive System & How it Works". National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. 29 June 2019 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ "Hormonal (endocrine) system". Victoria State Government. 4 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Zimmermann, Kim Ann. "Immune System: Diseases, Disorders & Function". LiveScience. 4 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ سانچو:MeSH name
  33. ↑ Marieb, Elaine; Hoehn, Katja (2007). Human Anatomy & Physiology (7th ڇاپو). Pearson Benjamin Cummings. ص. 142. ISBN 978-0-8053-5910-7.
  34. ↑ Zimmermann, Kim Anne. "Lymphatic System: Facts, Functions & Diseases". LiveScience. 4 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ Moore, Keith L.; Dalley, Arthur F.; Agur, Anne M. R. (2010). Moore's Clinically Oriented Anatomy. Phildadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. ص. 2–3. ISBN 978-1-60547-652-0.
  36. ↑ Lagassé, Paul (2001). "Nervous System". Columbia Encyclopedia (6th ڇاپو). New York Detroit: Columbia University Press Sold and distributed by Gale Group. ISBN 978-0-7876-5015-5.
  37. 1 2 3 Horton, James; Bradford, Alina; Zimmermann, Kim Ann (2022-03-25). "Nervous System: Facts, Function & Diseases". livescience.com (انگريزي ۾). 2023-02-08 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ "Visual Guide to Your Nervous System". WebMD (انگريزي ۾). 2023-02-08 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ "Introduction to the Reproductive System | SEER Training". training.seer.cancer.gov. 5 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  40. 1 2 3 "Technical Issues In Reproductive Health". www.columbia.edu. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ "Accessory Glands | SEER Training". www.training.seer.cancer.gov. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ "Ovaries | SEER Training". www.training.seer.cancer.gov. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ "External Genitalia | SEER Training". www.training.seer.cancer.gov. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ Ndefo, Uche Anadu; Eaton, Angie; Green, Monica Robinson (June 2013). "Polycystic Ovary Syndrome". Pharmacy and Therapeutics 38 (6): 336–355. ISSN 1052-1372. PMID 23946629.
  45. ↑ Hyun, Grace S. (2018). "Testicular Torsion". Reviews in Urology 20 (2): 104–106. doi:10.3909/riu0800. ISSN 1523-6161. PMID 30288149.
  46. ↑ Ringdahl, Erika; Teague, Lynn (2006-11-15). "Testicular torsion". American Family Physician 74 (10): 1739–1743. ISSN 0002-838X. PMID 17137004. https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2006-11-15_74_10/page/1739.
  47. ↑ "Sexually Transmitted Diseases – Information from CDC". www.cdc.gov (آمريڪي انگريزي ۾). 2021-08-02. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "CDC – STDs – HPV". www.cdc.gov (آمريڪي انگريزي ۾). 2021-06-23. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "Reproductive Cancers". opa.hhs.gov (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 4 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Maton, Anthea; Hopkins, Jean; Johnson, Susan; McLaughlin, Charles William; Warner, Maryanna Quon; LaHart, David; Wright, Jill D. (2010). Human Biology and Health. Prentice Hall. ص. 108–118. ISBN 978-0-13-423435-9.
  51. 1 2 "Respiratory System". WebMD (انگريزي ۾). 2023-02-08 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Hoffman, Matthew. "Lung Diseases Overview". WebMD (انگريزي ۾). 2023-02-08 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ "The Kidneys – a Basic Guide" (PDF). National Health Service. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان January 9, 2021 تي محفوظ ڪيل. August 7, 2021 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ "Your Kidneys & How They Work | NIDDK". National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (آمريڪي انگريزي ۾). 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ "The Urinary Tract & How It Works | NIDDK". National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (آمريڪي انگريزي ۾). 2021-08-07 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ Zimmermann, Kim Ann. "Urinary System: Facts, Functions & Diseases". LiveScience. 4 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ Yaxley, Julian P. (2016). "Urinary tract cancers: An overview for general practice". Journal of Family Medicine and Primary Care 5 (3): 533–538. doi:10.4103/2249-4863.197258. ISSN 2249-4863. PMID 28217578.
  58. ↑ Gray, Henry (1918). "Anatomy of the Human Body". Bartleby. 4 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  59. 1 2 "What is Physiology?". Understanding Life. اصل نسخو مان 19 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 4 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray". 1918. 27 March 2007 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ Drake, Richard Lee; Gray, Henry; Vogl, Wayne; Mitchell, Adam W. M. (2004). Publisher's page for Gray's Anatomy (39th ڇاپو). Elsevier Churchill Livingstone. ISBN 0-443-07168-3. 27 March 2007 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ Drake, Richard Lee; Gray, Henry; Vogl, Wayne; Mitchell, Adam W. M. (2004). Publisher's page for Gray's Anatomy (39th (US) ڇاپو). Elsevier Churchill Livingstone. ISBN 0-443-07168-3. اصل نسخو مان 9 February 2007 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2007 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ Eck, Beth A. (Dec 2001). "Nudity and Framing: Classifying Art, Pornography, Information, and Ambiguity". Sociological Forum (Springer) 16 (4): 603–632. doi:10.1023/A:1012862311849. https://archive.org/details/sim_sociological-forum_2001-12_16_4/page/603.
  64. ↑ Gillispie, Charles Coulston (1972). Dictionary of Scientific Biography. جلد VI. New York: چارلس اسڪرائبنرز سنز. ص. 419–427.
  65. ↑ Nutton, Vivian (12 December 2023). "Galen of Pergamum". Encyclopædia Britannica 2006 Ultimate Reference Suite DVD.
  66. ↑ "Vesalius's De Humanis Corporis Fabrica". Archive.nlm.nih.gov. اصل نسخو مان 11 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ "Andreas Vesalius (1514–1567)". Ingentaconnect. 1 May 1999. اصل نسخو مان 5 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "Microscopic anatomy". انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا. 14 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "Anatomical Imaging". ميڪگرا هِل هائير ايجوڪيشن. 1998. اصل نسخو مان 3 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2013 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ Fell, C.; Griffith Pearson, F. (November 2007). "Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy". Thorac Surg Clin 17 (4): 443–448, v. doi:10.1016/j.thorsurg.2006.12.001. PMID 18271159.
  71. ↑ Zimmer, Carl (2004). "Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World". J Clin Invest 114 (5): 604. doi:10.1172/JCI22882. PMC 514597. https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2004-09_114_5/page/n7.
  72. ↑ Feder, Martin E. (1987). New directions in ecological physiology. New York: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-34938-3.
  73. ↑ Garland, Theodore Jr.; Carter, P. A. (1994). "Evolutionary physiology". اينيوئل ريويو آف فزيالاجي 56 (1): 579–621. doi:10.1146/annurev.ph.56.030194.003051. PMID 8010752. http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf. Retrieved 20 November 2013.

ٻاھريون ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Wikisource portal

سانچو:Human regional anatomy سانچو:Human system and organs سانچو:Physiology types سانچو:Medicine

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=انساني_جسم&oldid=407267" تان ورتل