آمري

آمري
آمري
يونين ڪائونسل (ننڍو شھر)
	يو سي آمري
	آمري جو قديم دڙو
	آمري پاڪستان ۽ سنڌ ۾ مقام آمري آمري (پاڪستان)
	Coordinates: 26°10′N 68°01′E / 26.167°N 68.017°E
ملڪ	پاڪستان
صوبو	سنڌ
ضلعو	ڄامشورو ضلعو
تعلقو	مانجھند تعلقو
آبادي
• ڪثافت	auto في چورس ڪلوميٽر
وقتي علائقو	UTC+5 (پاڪستان جو معياري وقت )

آمري: (انگريزي: Amri ) سنڌ جي ڄامشوري ضلعي جي مانجهند تعلقي ۾ واقع هڪ قديم آبادي، آثار قديمه جو ماڳ ۽ موجوده ننڍو شهر آهي. هي ماڳ موهن جي دڙي جي ڏکڻ ۽ حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر اتر طرف حيدرآباد–دادو روڊ تي واقع آهي. آثار قديمه جي تحقيق موجب آمري ۾ انساني آباديءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 3600 ق.م ۾ ٿي، جنهن ڪري اهو سنڌ جي قديم ترين آباد ماڳن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.

آمري سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري ۽ کيرٿر جبلن جي دامن ڀرسان واقع آهي. هن ماڳ جي نسبت سان آمري ثقافت ۽ آمري-نال ثقافت جا نالا رکيا ويا آهن. آمري ۾ مختلف دورن سان واسطو رکندڙ گهڻ سطحي آثار مليا آهن، جن ۾ قبل هڙپا دور، پختي هڙپا دور، جهڪر دور، جهانگر دور ۽ اسلامي دور جون ثقافتي نشانيون شامل آهن.

ثقافتي پسمنظر

پڻ ڏسو: آثار قديمه جي ثقافت , آثار قديمه جي ثقافتي دوربندي, آثار قديمه جا مرحلا, ۽ برصغير ۾ مٽيءَ جي ٿانون جون ثقافتون

آمري آمري ثقافت جو نمونياتي ماڳ آهي. هيءَ ثقافت چوٿين هزار سال ق.م دوران سنڌ ۾ ترقي ڪئي. ڪوٽ ڏيجي ۽ آمري جا ماڳ جاگرافيائي ۽ ثقافتي طور هڪٻئي جي ويجهو هئا. ٻنهي هنڌن تي شروعاتي طور مقامي ثقافتن جي ترقي ٿي، جن ۾ ڪيترائي گڏيل عنصر موجود هئا. بعد ۾ اهي ثقافتون هڙپا ثقافت سان رابطي ۾ آيون ۽ آهستي آهستي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي پختي مرحلي جو حصو بڻجي ويون.^[1]^[2]^[3]^[4]

آمري ۽ بلوچستان ۾ واقع سهر دمب يا نال، آمري-نال ثقافت جا ٻه اهم نمونياتي ماڳ آهن. ٻنهي ماڳن تان مليل مٽيءَ جي ٿانون ۾ هڪجهڙيون فني ۽ آرائشي خاصيتون ملن ٿيون، جن کي گڏيل طور ”آمري-نال ٿانوَ“ چيو ويندو آهي.

آثار قديمه

پڻ ڏسو: مٽيءَ جي ٿانون جو آثار قديمه وارو تجزيو

آمري جو آثار قديمه وارو علائقو لڳ ڀڳ اٺ هيڪٽرن تي پکڙيل قديم دڙن تي مشتمل آهي. هن ماڳ تي ٿيل کوٽائين مان ڪيترن دورن جون رهائشي اڏاوتون، مٽيءَ جا ٿانوَ، اوزار، قلعابنديءَ جا آثار ۽ باهه لڳڻ جا نشان مليا آهن.

آمري گهڻ سطحي آبادي هئي، پر اهو موهن جي دڙي يا هڙاپا جهڙي وڏي شهري مرڪز جي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. ان هوندي به اهو هيٺين سنڌ ۾ شهري زندگيءَ جي شروعات، زرعي آبادين جي واڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي تشڪيل کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم ماڳ آهي.^[2]

قبل هڙپا مرحلو

آمري جو سڀ کان قديم معلوم مرحلو لڳ ڀڳ 3600 ق.م کان 3300 ق.م تائين رهيو. هن دور ۾ هتي هڪ قلعابند آبادي موجود هئي. آثار قديمه جي دوربنديءَ موجب هي مرحلو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي قبل هڙپا دور سان واسطو رکي ٿو.

جاگرافيائي طور آمري بلوچستان جي انهن علائقن جي ويجهو آهي، جتي 6000 ق.م کان 4000 ق.م تائين ابتدائي زرعي آبادين جي ترقي ٿي. انهن زرعي معاشرن جي واڌ، آباديءَ جي استحڪام ۽ فني مهارتن جي ترقي آخرڪار شهري تمدن جي قيام لاءِ بنياد فراهم ڪيو.

تاريخي ترتيب ۾ آمري کي رحمان ڍيري کان پوءِ واري دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل مخصوص قسم جا مٽيءَ جا ٿانوَ ”آمري ٿانوَ“ يا ”آمري ويئر“ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. انهن ٿانون تي جاميٽريائي شڪليون، جانورن جا خاڪا ۽ ڳاڙهي، ناسي ۽ ڪاري رنگ جا نقش ملن ٿا.

ٻين ڪيترن قبل هڙپا ماڳن وانگر آمري مان ڪا به پڙهڻ جوڳي لکت هٿ نه آئي آهي. کوٽائيءَ مان مليل شاهدين موجب لڳ ڀڳ 2500 ق.م ۾ آباديءَ جي هڪ حصي ۾ وڏي پيماني تي باهه لڳي هئي.

بعد وارا مرحلا

آمري جي آثار قديمه واري دوربنديءَ کي عام طور پنجن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو:

مرحلو پهريون، لڳ ڀڳ 3600–2750 ق.م: آمري ثقافت ۽ قبل هڙپا دور سان لاڳاپيل ابتدائي قلعابند آبادي.
مرحلو ٻيون، لڳ ڀڳ 2750–2450 ق.م: هن مرحلي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي ثقافت جا عنصر آهستي آهستي وڌڻ لڳا.
مرحلو ٽيون، لڳ ڀڳ 2450–1900 ق.م: هي مرحلو تقريباً مڪمل طور پختي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان واسطو رکي ٿو.
مرحلو چوٿون، لڳ ڀڳ 1900–1300 ق.م: هن دور ۾ مختلف ثقافتي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. جهڪر ثقافت جا عنصر سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي آخري مرحلن سان گڏ موجود رهيا، جڏهن ته بعد ۾ جهانگر ثقافت جون نشانيون پڻ ظاهر ٿيون.^[5]
مرحلو پنجون: هي گهڻو پوءِ جو مرحلو آهي، جنهن جو واسطو اسلامي دور سان آهي.

آمري مان مليل شاهدين مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سڌي ۽ مڪمل طور آمري ثقافت مان پيدا نه ٿي هئي. گهٽ ۾ گهٽ هن ماڳ تي ٻنهي ثقافتن جي وچ ۾ اوچتي تبديليءَ بدران ڪجهه عرصي تائين گڏيل وجود ۽ ثقافتي رابطي جا آثار ملن ٿا.

کوٽايون ۽ تحقيق

آمري تي پهريون منظم آثار قديمه وارو ڪم ويهين صديءَ دوران ڪيو ويو. فرانسيسي آثار قديمه جي ماهر جي. ايم. ڪاسال ماڳ تي تفصيلي کوٽايون ڪيون، جن جا نتيجا Fouilles d’Amri جي نالي سان 1964ع ۾ شايع ٿيا.

کوٽائين دوران رهائشي ڪمرا، ڀتيون، گهٽيون، ذخيرن جا هنڌ، مٽيءَ جا ٿانوَ، پٿر جا اوزار، موتي ۽ ٻين روزمره استعمال جي شين جا آثار مليا. انهن دريافتن آمري جي سماجي زندگي، واپار، دستڪاري ۽ ٻين علائقن سان ثقافتي رابطن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏني.

موجوده آبادي

قديم آثارن جي ڀرسان آمري نالي موجوده آبادي پڻ قائم آهي، جيڪا انتظامي طور مانجهند تعلقي ۽ ڄامشوري ضلعي ۾ شامل آهي. موجوده آمري هڪ ننڍو شهر ۽ مقامي يونين ڪائونسل جو مرڪز آهي.

قديم ماڳ ۽ موجوده آبادي هڪٻئي جي ويجهو هجڻ سبب عام استعمال ۾ ٻنهي لاءِ ”آمري“ جو نالو استعمال ٿيندو آهي، پر آثار قديمه جي حوالي سان آمري مان مراد بنيادي طور قديم دڙا ۽ انهن مان مليل ثقافتي آثار آهن.

اهميت

آمري جي آثار قديمه واري اهميت جا بنيادي سبب هي آهن:

سنڌ ۾ ابتدائي زرعي ۽ شهري زندگيءَ جي ارتقا بابت ڄاڻ؛
قبل هڙپا ۽ پختي هڙپا ثقافتن جي وچ ۾ رابطي جا ثبوت؛
آمري-نال مٽيءَ جي ٿانون جي مخصوص روايت؛
سنڌ، بلوچستان ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن وچ ۾ ثقافتي لاڳاپا؛
هڙپا تهذيب جي زوال کان پوءِ جهڪر ۽ جهانگر ثقافتن جي موجودگي.

پڻ ڏسو

حوالا

↑ Charles Keith Maisels, Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, The Levant, Mesopotamia, India and China. Routledge, 2003. ISBN 1134837305
1 2 Higham, Charles (1 January 2009). Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations. Infobase Publishing. ص. 9–. ISBN 978-1-4381-0996-1.
↑ Sigfried J. de Laet and Ahmad Hasan Dani, eds., History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C.. UNESCO, 1996. ISBN 9231028111, p. 674.
↑ Tejas Garge (2010), “Sothi-Siswal Ceramic Assemblage: A Reappraisal”. آرڪائيو ڪيا ويا 28 November 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Ancient Asia, 2, pp. 15–40. سانچو:Doi
↑ de Laet, Sigfried J.; Dani, Ahmad Hasan (1994). History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. UNESCO. ص. 674–. ISBN 978-92-3-102811-3.

وڌيڪ مطالعو

Casal, J. M. Fouilles d’Amri. Paris، 1964ع.
Dales, George; Kenoyer, Jonathan Mark; Alcock, Leslie (1 January 1986). Excavations at Mohenjo Daro, Pakistan: The Pottery, With an Account of the Pottery from the 1950 Excavations of Sir Mortimer Wheeler. UPenn Museum of Archaeology. ص. 7–. ISBN 978-0-934718-52-3.

ٻاهريان ڳنڍڻا

آمري جو آثار قديمه وارو ماڳ، سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ
قديم تاريخ بابت محفوظ ٿيل صفحو

سانچو:سنڌو ماٿري تهذيب

[dd1-1] Charles Keith Maisels, Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, The Levant, Mesopotamia, India and China. Routledge, 2003. ISBN 1134837305

[Higham2009-2] 1 2 Higham, Charles (1 January 2009). Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations. Infobase Publishing. ص. 9–. ISBN 978-1-4381-0996-1.

[dd2-3] Sigfried J. de Laet and Ahmad Hasan Dani, eds., History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C.. UNESCO, 1996. ISBN 9231028111, p. 674.

[tej1-4] Tejas Garge (2010), “Sothi-Siswal Ceramic Assemblage: A Reappraisal”. آرڪائيو ڪيا ويا 28 November 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Ancient Asia, 2, pp. 15–40. سانچو:Doi

[LaetDani1994-5] Laet, Sigfried J.; Dani, Ahmad Hasan (1994). History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. UNESCO. ص. 674–. ISBN 978-92-3-102811-3.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]