ڪيوبا
ڪيوبا جي جمهوريه ريپوبليڪا ڊي ڪيوبا | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| |||||
 ڪيوبا، گهري سائي رنگ ۾ ڏيکاريل | |||||
| گادي جو هنڌ | هوانا 23°8′N 82°23′W / 23.133°N 82.383°W | ||||
| سڀ کان وڏو شهر | گادي وارو هنڌ | ||||
| دفتري ٻوليون | اسپيني | ||||
| نسلي گروھ (2012) | |||||
| مذهب (2020) |
| ||||
| مقامي آبادي | ڪيوبائي | ||||
| حڪومت | ڪميونسٽ رياست | ||||
| ميگيل ڊياز-ڪانيل | |||||
• نائب صدر | سالواڊور والڊيس ميسا | ||||
• وزيراعظم | مانويل ماريرو ڪروز | ||||
| ايسٽيبان لازو هرنانڊيز | |||||
| مقننه | عوامي طاقت جي قومي اسيمبلي | ||||
| آزادي اسپين کان | |||||
| 10 آڪٽوبر 1868 | |||||
| 24 فيبروري 1895 | |||||
• تسليم ٿيل (اسپين طرفان خودمختياري تان دستبرداري) | 10 ڊسمبر 1898 | ||||
| 20 مئي 1902 | |||||
| 26 جولاءِ 1953 – 1 جنوري 1959 | |||||
| 10 اپريل 2019 | |||||
| پکيڙ | |||||
• جملي | 110,860[3] چورس ڪلوميٽر (42,800 چورس ميل) (104هين) | ||||
• پاڻي (%) | 0.94 | ||||
| آبادي | |||||
• 2026 اندازو |  9,434,592[4] (95هين) | ||||
• 2022 مردم شماري | 11,089,511[5] | ||||
• گھاٽائي | 89.8/km2 (232.6/sq mi) (125هين) | ||||
| جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد ) | 2015 لڳ ڀڳ | ||||
• ڪل | $254.865 ارب[6] | ||||
• في سيڪڙو | $22,237[6][7] | ||||
| جِي. ڊي. پي (رڳو نالي ۾ ) | 2024 لڳ ڀڳ | ||||
• ڪل |  $252.063 ارب[8] (59هين) | ||||
• في سيڪڙو | $22,957[8] (60هين) | ||||
| جِينِي (2000) | 38.0[9] وچولو | ||||
| ايڇ ڊي آء (2023) |  0.762[10]اعلیٰ · 97هين | ||||
| ڪرنسي | ڪيوبائي پيسو (CUP) | ||||
| معياري وقت | سي ايس ٽي (متناسق عالمي وقت−05:00) | ||||
| سي ڊي ٽي (متناسق عالمي وقت −04:00) | |||||
| تاریخ جو نمونو | dd/mm/yyyy | ||||
| ڊائلنگ ڪوڊ | +53 | ||||
| انٽرنيٽ ڊومين | .cu | ||||
ڪيوبا،[lower-alpha 2] سرڪاري طور ڪيوبا جي جمهوريه،[lower-alpha 3] ڪيريبين ۾ واقع هڪ ٻيٽ ملڪ آهي. ان ۾ ساڳئي نالي وارو مکيه ٻيٽ ۽ 4,195 ٻيٽ، ننڍا ٻيٽ ۽ ڪيز شامل آهن. ڪيريبين سمنڊ، ميڪسيڪو نار ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ جي ميلاپ واري علائقي ۾ واقع ڪيوبا، يوڪاٽان اپٻيٽ جي اوڀر ۾، فلوريڊا ۽ بهاماس ٻنهي جي ڏکڻ ۾، هسپانيولا جي اولهه ۾، ۽ جميڪا ۽ ڪيمن ٻيٽن جي اتر ۾ واقع آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان ڪيوبا ڪيريبين جو سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جڏهن ته آباديءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو ملڪ آهي، جنهن کان اڳ هيٽي ۽ ڊومينيڪن ريپبلڪ اچن ٿا. ثقافتي لحاظ کان ڪيوبا کي لاطيني آمريڪا جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر هوانا آهي.[11]
ڪيوبا ۾ انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ چوٿين هزارين ق.م. کان موجود هئي، ۽ 15هين صديءَ ۾ اسپيني نوآبادڪاري جي وقت هتي گواناهاتابي ۽ تائينو ماڻهو آباد هئا. ڪيوبا جي آبادي بنيادي طور ٽن گروهن مان نسل رکي ٿي: ڪولمبس کان اڳ وارا مقامي ماڻهو، خاص طور تائينو ۽ سيبوني؛[12][13] اسپيني آبادگار ۽ مهاجر، جيڪي گهڻو ڪري اندلس، ڪينري ٻيٽن، گليشيا ۽ استورياس مان آيا هئا؛[14] ۽ صحارا کان ڏکڻ آفريڪا جا ماڻهو، جن کي ائٽلانٽڪ پار غلام واپار ذريعي آندو ويو.[15] هي علائقو 1898ع جي اسپيني-آمريڪي جنگ تائين اسپيني سلطنت جو حصو رهيو، جنهن کان پوءِ ان تي آمريڪا قبضو ڪيو ۽ 1902ع ۾ هن آزادي حاصل ڪئي. 1933ع واري بغاوت، جمهوري طور چونڊيل ڪارلوس مانويل ڊي سيسپيديس ي ڪيسادا جي حڪومت کي ڪيرائي ڇڏيو ۽ فوجي اثر رسوخ جي هڪ ڊگهي دور جي شروعات ڪئي، جنهن ۾ خاص طور فولخينسيو باتيستا نمايان هو. 1940ع ۾ ڪيوبا هڪ نئون آئين لاڳو ڪيو، پر وڌندڙ سياسي بيچيني آخرڪار 1952ع جي ڪيوبائي فوجي بغاوت تي وڃي پهتي. باتيستا جي خودڪام حڪومت کي آخرڪار جنوري 1959ع ۾ 26 جولاءِ تحريڪ ڪيوبائي انقلاب دوران ڪيرائي ڇڏيو. انقلاب فيدل ڪاسترو جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ ڪميونسٽ حڪومت قائم ڪئي، جيڪا اڄ تائين برقرار آهي. ڪاسترو جي حڪومت سويت يونين ۽ آمريڪا وچ ۾ سرد جنگ دوران وڏي تڪرار جو مرڪز بڻجي وئي؛ 1962ع وارو ڪيوبائي ميزائل بحران عام طور تي اهو واقعو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن دنيا ايٽمي جنگ جي سڀ کان ويجهو پهتي.
1970ع واري ڏهاڪي کان 1980ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين ڪيوبا ڪيترن ئي تڪرارن ۾ مداخلت ڪئي، جن ۾ آفريڪا، لاطيني آمريڪا ۽ وچ اوڀر ۾ نوآبادياتي مخالف ۽ مارڪسي حڪومتن يا تحريڪن جي حمايت ڪئي وئي. سي آءِ اي جي غير ڳجهي ڪيل رپورٽ موجب، 1984ع تائين ڪيوبا کي سويت يونين کان 33 ارب آمريڪي ڊالر امداد ملي چڪي هئي. سويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ڪيوبا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سخت معاشي بحران کي منهن ڏنو، جنهن کي خاص دور چيو وڃي ٿو. 2008ع ۾ 49 سال اقتدار ۾ رهڻ کان پوءِ ڪاسترو رٽائر ٿيو ۽ رائول ڪاسترو سندس جانشين چونڊيو ويو. رائول 2018ع ۾ رياستي ڪائونسل جي صدارت تان رٽائر ٿيو ۽ پارلياماني چونڊن کان پوءِ قومي اسيمبلي ميگيل ڊياز-ڪانيل کي صدر چونڊيو. رائول 2021ع ۾ ڪميونسٽ پارٽي جي پهرين سيڪريٽري جي عهدي تان به رٽائر ٿيو، جنهن کان پوءِ ڊياز-ڪانيل چونڊيو ويو ۽ هو ڪيوبائي انقلاب کان پوءِ پيدا ٿيل ڪيوبا جو پهريون اڳواڻ بڻيو.
ڪيوبا هڪ سوشلسٽ رياست آهي، جتي ڪميونسٽ پارٽي جو ڪردار آئين ۾ مقرر ٿيل آهي. ڪيوبا هن وقت ايشيا کان ٻاهر دنيا جو واحد ڪميونسٽ ملڪ آهي. ڪيوبا ۾ هڪ آمرانه حڪومت آهي، جنهن ۾ سياسي مخالفت تي پابندي آهي.[16][17] سينسرشپ وڏي پيماني تي آهي ۽ آزاد صحافت کي دٻايو وڃي ٿو؛[18][19][20] رپورٽرز وِدائوٽ بارڊرز ڪيوبا کي صحافتي آزادي جي لحاظ کان دنيا جي بدترين ملڪن مان هڪ قرار ڏنو آهي.[21][20] ڪيوبا گڏيل قومن، جي 77، غير وابسته تحريڪ، آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم، البا ۽ آمريڪي رياستن جي تنظيم جو باني ميمبر آهي. 1959ع کان ڪيوبا گوانتانامو نار ۾ موجود آمريڪي فوجي اڏي کي غيرقانوني سمجهندو رهيو آهي ۽ 1961ع کان سرحد جي پنهنجي پاسي بارودي سرنگن جا ميدان برقرار رکيا اٿس.[22][23]
ڪيوبا وٽ دنيا جي ٿورين حڪمي معيشتن مان هڪ آهي، ۽ ان جي معيشت ۾ سياحت ۽ ماهر افرادي قوت، کنڊ، تمباڪو ۽ ڪافي جي برآمدن جو اهم ڪردار آهي. ڪيوبا تاريخي طور—ڪميونسٽ حڪومت کان اڳ ۽ ان دوران—خواندگيءَ ۾ لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين جي ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري آهي.[24][25] 1959ع واري انقلاب کان پوءِ ڪيوبا ٻارن ۽ مائرن جي موت جي شرح ۽ سراسري عمر جي لحاظ کان ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري. 2012ع جي هڪ مطالعي موجب، ڪيوبا دنيا جو واحد ملڪ هو، جيڪو ڊبليو ڊبليو ايف پاران بيان ڪيل پائيدار ترقيءَ جي شرطن تي پورو لهندو هو.[26] ڪيوبا ۾ عالمگير صحت جي سار سنڀال جو نظام آهي، جيڪو سڀني ڪيوبائي شهرين کي مفت طبي علاج مهيا ڪري ٿو؛[27][28] تنهن هوندي به، مسئلن ۾ ڊاڪٽرن جون گهٽ پگهارون، ناقص طبي سهولتون، سامان جي اڻپوري فراهمي ۽ ضروري دوائن جي بار بار کوٽ شامل آهن.[29][30]
آمريڪي مالي سهائتا حاصل ڪندڙ ڪيوبائي انساني حقن جي آبزرويٽري جي 2023ع واري مطالعي موجب، اندازي مطابق آباديءَ جو 88 سيڪڙو انتهائي غربت ۾ زندگي گذاري ٿو.[31][32] گڏيل قومن جي ورلڊ فوڊ پروگرام موجب، راشن تي ملندڙ خوراڪ ڪيترن ڪيوبائي ماڻهن جي روزاني غذائي ضرورتن جو رڳو هڪ حصو پورو ڪري ٿي، جنهن سبب صحت جا مسئلا پيدا ٿين ٿا.[33] 1960ع کان جاري ڪيوبا خلاف آمريڪي پابنديون، ٻن ملڪن جي لاڳاپن جي تاريخ ۾ سڀ کان ڊگهي عرصي تائين هلندڙ واپاري ۽ معاشي قدمن مان هڪ آهن.[34]
نالي جو اشتقاق
[سنواريو]تاريخدانن جو خيال آهي ته ڪيوبا نالو تائينو ٻولي مان نڪتل آهي؛ تنهن هوندي به، ان جي اصل بڻ بابت پڪ سان ڄاڻ موجود ناهي.[35] ڪيوبا جي معنيٰ يا ته ”جتي زرخيز زمين گهڻي هجي“ (ڪوبائو)،[36] يا ”وڏو هنڌ“ (ڪوآبانا) بيان ڪئي وڃي ٿي.
نالي جي اصل بابت هڪ ٻي مفروضي موجب ٻيٽ جو نالو ڪيوبا، پرتگال نالي شهر تان پيو، ۽ هن نظرئي جي حمايت اهي ماڻهو ڪن ٿا، جيڪي سمجهن ٿا ته ڪرسٽوفر ڪولمبس پرتگالي هو.[37][38][39]
تاريخ
[سنواريو]ڪولمبس کان اڳ وارو دور
[سنواريو]انسانن تقريباً 6,000 سال اڳ ڪيوبا ۾ پهريون ڀيرو مستقل آبادي قائم ڪئي؛ اهي ماڻهو اتر ڏکڻ آمريڪا يا وچ آمريڪا مان ٿيندڙ لڏپلاڻن جي نتيجي ۾ هتي پهتا هئا.[40] ڪيوبا ۾ انسانن جي اچڻ کي ٻيٽ جي مقامي جاندارن جي ناپيد ٿيڻ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، خاص طور تي هتان جي مقامي سُست جانورن سان.[41]
اراواڪي ٻوليون ڳالهائيندڙ تائينو ماڻهن جا ابا ڏاڏا تقريباً 1,700 سال اڳ ڏکڻ آمريڪا مان هڪ الڳ لڏپلاڻ ذريعي ڪيريبين ۾ پهتا. جديد آثارِ قديمه جينيٽڪ ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته هن توسيع سان ٻيٽ جون اڳيون مٽيءَ جا ٿانوَ نه ٺاهيندڙ آباديون گهڻي حد تائين بدلجي ويون، جڏهن ته ٻنهي گروهن وچ ۾ جينيٽڪ ميلاپ تقريباً نه هئڻ برابر هو. ڪيوبا جي اڳين آبادگارن جي ابتڙ، تائينو ماڻهو وڏي پيماني تي مٽيءَ جا ٿانوَ ٺاهيندا هئا ۽ گهڻي شدت سان زراعت ڪندا هئا.[40] تائينو ماڻهن جي تمباڪو ڇڪڻ واري رسم اسپينين وسيلي يورپ تائين پهتي ۽ پوءِ ڪولمبيائي مٽاسٽا ذريعي سڄي دنيا ۾ پکڙجي وئي.[42]
ڪيوبا ۾ تائينو ماڻهن جي موجودگيءَ جو سڀ کان پراڻو ثبوت 9هين صدي سان واسطو رکي ٿو.[43] ڪيوبا جي پهرين آبادگارن جا نسل ٻيٽ جي اولهندي حصي ۾ ڪولمبس سان رابطي جي دور تائين موجود رهيا، جتي انهن جو ذڪر گواناهاتابي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي. اهي ماڻهو شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ تي ٻڌل زندگي گذاريندا هئا.[44][40]
اسپيني نوآبادڪاري ۽ حڪمراني (1492–1898)
[سنواريو]ڪرسٽوفر ڪولمبس پنهنجي مشهور پهرين سفر دوران 27 آڪٽوبر 1492ع تي پهريون ڀيرو ڪيوبا پهتو ۽ ٻئي ڏينهن ٻيٽ تي لٿو.[45] ڪولمبس هن ٻيٽ تي نئين اسپين جي بادشاهت جي ملڪيت جي دعويٰ ڪئي[46] ۽ جان، استورياس جي شهزادي جي نالي پٺيان ان جو نالو اسلا خوانا (”جان جو ٻيٽ“) رکيو.[47]
1511ع ۾ ڊياگو ويلاسڪيز ڊي ڪوييار باراڪوا ۾ پهرين اسپيني آبادي قائم ڪئي. ان کان پوءِ ٻيون آباديون پڻ قائم ٿيون، جن ۾ سان ڪرسٽوبال ڊي لا هابانا يعني هوانا شامل هو، جيڪو 1514ع ۾ ٻيٽ جي ڏاکڻي سامونڊي ڪناري تي قائم ڪيو ويو ۽ پوءِ 1519ع ۾ ان کي موجوده هنڌ تي منتقل ڪيو ويو؛ اهو بعد ۾ 1607ع ۾ گاديءَ جو هنڌ بڻيو. تائينو ماڻهن کي اينڪومينڊا نظام تحت جبري پورهيي تي لڳايو ويو،[48] جيڪو وچئين دور جي يورپ جي جاگيرداري نظام سان مشابهت رکندو هو.[49] هڪ صديءَ اندر تائينو ماڻهن ۾ ڪيترن ئي سببن جي ڪري موت جي شرح تمام گهڻي وڌي وئي؛ انهن ۾ سڀ کان اهم يوريشيائي وچڙندڙ بيماريون هيون، جن خلاف انهن ۾ ڪا به حاصل ڪيل مدافعت موجود نه هئي، جڏهن ته سخت ۽ جابر نوآبادياتي غلاميءَ وارين حالتن ان صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪيو.[50] 1529ع ۾ ارڙي جي وبا انهن ٿورن مقامي ماڻهن مان ٻه ڀاڱي ٽي کي ماري ڇڏيو، جيڪي اڳ چيچڪ کان بچي ويا هئا.[51][52]
18 مئي 1539ع تي فاتح هرنانڊو ڊي سوٽو لڳ ڀڳ 600 ساٿين سان هوانا مان روانو ٿيو ۽ سون، خزاني، شهرت ۽ طاقت جي ڳولا ۾ ڏکڻ اوڀر آمريڪا ۾ هڪ وسيع مهم شروع ڪيائين.[53] پهرين سيپٽمبر 1548ع تي گونزالو پيريز ڊي انگولو کي ڪيوبا جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هو 4 نومبر 1549ع تي سانتياگو ڊي ڪيوبا پهتو ۽ مقامي آباديءَ جي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين.[54] هو هوانا ۾ رهائش اختيار ڪندڙ ڪيوبا جو پهريون مستقل گورنر بڻيو ۽ هن ڪيوبا ۾ پٿر ۽ سرن سان ٺهيل پهريون گرجا گهر تعمير ڪرايو.[55][lower-alpha 4]
1570ع تائين ڪيوبا جي گهڻن رهواسين جو نسلي پسمنظر اسپيني، آفريقي ۽ تائينو نسلن جي ميلاپ تي ٻڌل هو.[57] ڪيوبا جي ترقي سست رفتاريءَ سان ٿي ۽ ڪيريبين جي پوکيءَ تي دارومدار رکندڙ ٻين ٻيٽن جي ابتڙ، هتي متنوع زراعت موجود هئي. وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته نوآبادي هڪ شهري سماج طور ترقي ڪئي، جيڪو بنيادي طور اسپيني نوآبادياتي سلطنت جي مدد ڪندو هو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ٻيٽ تي 50,000 غلام موجود هئا. اندازن موجب 1790ع کان 1820ع جي وچ ۾ لڳ ڀڳ 325,000 آفريقي ماڻهن کي غلام بڻائي ڪيوبا آندو ويو، جيڪو 1760ع کان 1790ع جي وچ ۾ آندل غلامن جي تعداد کان چار ڀيرا وڌيڪ هو.[58]
1812ع ۾ اپونٽي غلام بغاوت ٿي، پر آخرڪار ان کي دٻايو ويو.[59] 1817ع ۾ ڪيوبا جي آبادي 630,980 هئي، جنهن مان 291,021 اڇا، 115,691 آزاد رنگدار ماڻهو (مخلوط نسل جا) ۽ 224,268 ڪارا غلام هئا.[60] 1841ع ۾ آبادي 1,007,624 تائين پهچي وئي، جنهن مان 425,521 ڪارا غلام ۽ 418,291 اڇا ماڻهو هئا.[61]
19هين صديءَ تائين ڪوارٽاسيون [62] جو رواج ترقي ڪري چڪو هو، جنهن تحت غلام پنهنجي آزادي خريد ڪري سگهندا هئا؛ ان کي ”ڪيوبا جي هڪ منفرد ترقي“ قرار ڏنو ويو آهي.[63] اڇي افرادي قوت جي کوٽ سبب ڪارا ماڻهو شهري صنعتن ۾ ايتري حد تائين غالب هئا، جو جڏهن 19هين صديءَ جي وچ ڌاري وڏي انگ ۾ اڇا ماڻهو ڪيوبا آيا، تڏهن به اهي ڪارن پورهيتن کي سندن روزگار مان هٽائي نه سگهيا.[64] متنوع زراعت جو هڪ اهڙو نظام، جنهن ۾ ننڍا فارم ۽ نسبتاً گهٽ غلام شامل هئا، شهرن کي زرعي پيداوار ۽ ٻيون شيون فراهم ڪندو هو.[64]
1820ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن لاطيني آمريڪا ۾ اسپين جي سلطنت جي باقي حصن بغاوت ڪري آزاد رياستون قائم ڪيون، تڏهن ڪيوبا اسپين سان وفادار رهيو. ان جي معيشت جو بنياد اسپيني سلطنت جي خدمت ۽ ضرورتن جي پورائي تي هو. 1860ع تائين ڪيوبا ۾ 213,167 آزاد رنگدار ماڻهو موجود هئا، جيڪي ملڪ جي 550,000 غير اڇي آباديءَ جو 39 سيڪڙو هئا.[64]
آزاديءَ جون تحريڪون
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو هٿياربند ڪيوبا جي جمهوريه
اسپين کان مڪمل آزادي 1868ع ۾ زميندار ڪارلوس مانويل ڊي سيسپيديس جي اڳواڻيءَ ۾ شروع ٿيل بغاوت جو مقصد هئي. ڪمند جي پوک ڪندڙ ڊي سيسپيديس پنهنجن غلامن کي آزاد ڪري ڇڏيو ته جيئن اهي هڪ آزاد ڪيوبا لاءِ ساڻس گڏ وڙهن.[65] 27 ڊسمبر 1868ع تي هن هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن ۾ نظرياتي طور غلاميءَ جي مذمت ڪئي وئي، پر عملي طور ان کي قبول ڪيو ويو، ۽ انهن غلامن کي آزاد قرار ڏنو ويو، جن جا مالڪ کين فوجي خدمت لاءِ پيش ڪن.[66] 1868ع واري بغاوت هڪ ڊگهي تڪرار ۾ تبديل ٿي وئي، جيڪو ڏهن سالن جي جنگ جي نالي سان مشهور ٿيو.[65][67]
ڪيوبائي باغين سان اڳوڻا ڊومينيڪن نوآبادياتي فوجي آفيسر، ڪئناڊا، ڪولمبيا، فرانس، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا جا رضاڪار، ۽ چيني معاهدي هيٺ مزدور پڻ شامل ٿيا،[lower-alpha 5] پر کين شاهوڪار زميندارن ۽ غلامن جي اڪثريت جي حمايت حاصل نه هئي.[57] ڏهن سالن جي جنگ جي شروعاتي مرحلن ۾ اوڀر ڪيوبا جي ڇهن باغي علائقن مان چئن جي ڪمان ڊومينيڪن ماڻهن وٽ هئي. نسلي، سماجي ۽ علائقائي تعصب ڪيوبائي آزاديءَ جي فوج جي شڪست ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.[70]
آمريڪا نئين ڪيوبائي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ ڪيترن ئي يورپي ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ان کي تسليم ڪيو.[71] 1878ع ۾ زانخون جو ٺاهه تڪرار ختم ڪيو، جنهن تحت اسپين ڪيوبا کي وڌيڪ خودمختياري ڏيڻ جو واعدو ڪيو. 1879ع–1880ع ۾ ڪيوبائي محب وطن ڪاليڪستو گارسيا هڪ ٻي جنگ شروع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا ننڍي جنگ جي نالي سان مشهور ٿي، پر هو گهربل حمايت حاصل نه ڪري سگهيو.[72] ڪيوبا ۾ غلامي 1875ع ۾ ختم ڪئي وئي، جڏهن ته اهو عمل 1886ع تائين مڪمل ٿيو.[73][74]
جلاوطن اختلاف راءِ رکندڙ خوسيه مارتي 1892ع ۾ نيويارڪ شهر ۾ ڪيوبائي انقلابي پارٽي قائم ڪئي. پارٽيءَ جو مقصد اسپين کان ڪيوبا جي آزادي حاصل ڪرڻ هو.[75] 1895ع ۾ هو سان فرنانڊو ڊي مونٽي ڪرسٽي ۽ سانتو ڊومنگو ويو ته جيئن ماڪسيمو گوميز جي ڪوششن ۾ شامل ٿي سگهي.[75] هن پنهنجا سياسي خيال مونٽي ڪرسٽي منشور ۾ قلمبند ڪيا.[76] ڪيوبا ۾ اسپيني فوج خلاف ويڙهه 24 فيبروري 1895ع تي شروع ٿي ۽ مارتي اپريل ۾ ڪيوبا پهتو.[75] هو 19 مئي 1895ع تي دوس ريوس جي جنگ ۾ مارجي ويو.[75] سندس موت کيس ڪيوبا جي قومي هيري طور امر ڪري ڇڏيو.[76]
تقريباً 200,000 اسپيني فوجين جو انگ باغي فوج کان گهڻو وڌيڪ هو، جڏهن ته باغي فوج گهڻو ڪري گوريلا جنگ ۽ تخريبڪاري جي حربن تي ڀاڙيندي هئي. اسپينين بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مهم شروع ڪئي. ڪيوبا جي فوجي گورنر جنرل واليريانو وائيلر ڳوٺاڻن ماڻهن کي زوريءَ انهن هنڌن تي گڏ ڪيو، جن کي هن reconcentrados سڏيو؛ بين الاقوامي مبصرن انهن کي ”قلعي بند شهر“ قرار ڏنو. انهن کي اڪثر 20هين صديءَ جي حراستي ڪئمپن جو ابتدائي نمونو سمجهيو وڃي ٿو.[77] اسپيني حراستي ڪئمپن ۾ بک ۽ بيمارين سبب 200,000[78] کان 400,000 تائين ڪيوبائي شهري مارجي ويا. انهن انگن جي تصديق ريڊ ڪراس ۽ آمريڪي سينيٽر ريڊفيلڊ پروڪٽر، جيڪو اڳوڻو جنگ وارو سيڪريٽري پڻ هو، ڪئي. ان کان پوءِ ٻيٽ تي اسپين جي ورتاءَ خلاف آمريڪا ۽ يورپ ۾ احتجاج ٿيا.[79][80]
آمريڪي جنگي جهاز يو ايس ايس مين کي آمريڪي مفادن جي حفاظت لاءِ موڪليو ويو، پر هوانا بندرگاهه ۾ پهچڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ان ۾ ڌماڪو ٿيو ۽ اهو تيزيءَ سان ٻڏي ويو، جنهن ۾ جهاز جي عملي جا لڳ ڀڳ ٽي چوٿائي ماڻهو مارجي ويا. جاچ بورڊ جي تحقيق کان پوءِ به جهاز جي ٻڏڻ جو سبب ۽ ان جي ذميواري واضح نه ٿي سگهي. آمريڪا ۾ سرگرم زرد صحافت جي اثر هيٺ عوامي راءِ اسپين کي ذميوار قرار ڏنو ۽ ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪيو.[81] اپريل 1898ع جي پڇاڙيءَ ۾ اسپين ۽ آمريڪا هڪ ٻئي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.[82][83]
جمهوريه (1902–1959)
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا جي جمهوريه (1902–1959)
شروعاتي سال (1902–1925)
[سنواريو]
اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ اسپين ۽ آمريڪا پيرس جي معاهدي تي صحيحون ڪيون، جنهن تحت اسپين ڪيوبا تي پنهنجي خودمختياري تان دستبردار ٿيو ۽ پورٽو ريڪو، گوام ۽ فلپائن کي 20 ملين آمريڪي ڊالرن عيوض آمريڪا حوالي ڪيو.[84] آمريڪا ڪيوبائي انقلابين کي امن ڪانفرنس ۾ شرڪت کان ٻاهر رکيو.[85] پهرين جنوري 1899ع تي ڪئپٽن جنرل اڊولفو خيمينيز ڪاستيانوس هوانا کي جنرل جان آر. بروڪ حوالي ڪيو، جنهن سان 400 سالن جي اسپيني حڪمراني ختم ٿي. ڪيوبا جي فارمن ۽ پوکين جي تباهي ملڪيتن جي آمريڪي مالڪيءَ ڏانهن منتقلي کي آسان بڻايو. آمريڪين 50 ملين ڊالرن جي سيڙپڪاري ڪئي، جيڪا بنيادي طور کنڊ ۽ تمباڪو جي پوکين ۽ کاڻين ۾ هئي، ۽ اهڙيءَ طرح ڪيوبا جي معيشت جي وڏي حصي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.[70]
آمريڪي فوجي حڪومت جي عملداري ختم ٿيڻ سان ڪيوبا 20 مئي 1902ع تي ڪيوبا جي جمهوريه طور رسمي آزادي حاصل ڪئي.[86] ڪيوبا جي آئين تحت آمريڪا کي ڪيوبا جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ ۽ ان جي مالياتي ۽ پرڏيهي معاملن جي نگراني ڪرڻ جو حق حاصل رهيو. پلاٽ ترميم تحت آمريڪا ڪيوبا کان گوانتانامو بي بحري اڏو ليز تي ورتو.[87]
1906ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ پهرين صدر توماس ايسٽرادا پالما کي آزاديءَ جي جنگ جي اڳوڻن فوجين جي هٿياربند بغاوت کي منهن ڏيڻو پيو، جن ڪمزور حڪومتي فوجن کي شڪست ڏني.[88] آمريڪا ڪيوبا تي قبضو ڪري مداخلت ڪئي ۽ چارلس ايڊورڊ ميگون کي ٽن سالن لاءِ گورنر مقرر ڪيو. ڪيوبائي تاريخدانن ميگون جي گورنريءَ کي سياسي ۽ سماجي بدعنواني متعارف ڪرائڻ وارو دور قرار ڏنو آهي.[89] 1908ع ۾ خوسيه ميگيل گوميز جي صدر چونڊجڻ سان خود حڪومت بحال ٿي، پر آمريڪا ڪيوبا جي معاملن ۾ مداخلت جاري رکي. 1912ع ۾ آزاد رنگدار پارٽي اورينٽي صوبي ۾ هڪ الڳ ڪاري جمهوريه قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي،[90] پر جنرل مونٽيئاگودو ان کي وڏي خونريزيءَ سان دٻائي ڇڏيو.
1924ع ۾ گيرارڊو ماچاڊو صدر چونڊيو ويو.[91] سندس حڪومت دوران سياحت ۾ نمايان اضافو ٿيو ۽ سياحن جي وڌندڙ اچ وڃ لاءِ آمريڪي مالڪيءَ هيٺ هوٽلون ۽ ريسٽورنٽ تعمير ڪيا ويا.[91] سياحت جي هن واڌ سان جوا ۽ جسم فروشي ۾ پڻ واڌ ٿي.[91] 1929ع جو وال اسٽريٽ حادثو کنڊ جي قيمتن ۾ شديد گهٽتائي، سياسي بيچيني ۽ جبر جو سبب بڻيو.[92] احتجاج ڪندڙ شاگرد، جيڪي ”1930ع جي نسل“ جي نالي سان مشهور ٿيا، وڌندڙ غيرمقبول ماچاڊو خلاف تشدد ڏانهن مائل ٿيا.[92] هڪ عام هڙتال، جنهن ۾ ڪميونسٽ پارٽي ماچاڊو جي پاسي هئي،[93] کنڊ جي مزدورن جون بغاوتون ۽ فوجي بغاوت آگسٽ 1933ع ۾ ماچاڊو کي جلاوطن ٿيڻ تي مجبور ڪيو. سندس جاءِ ڪارلوس مانويل ڊي سيسپيديس ي ڪيسادا ورتي، جيڪو انقلابي اڳواڻ ڪارلوس مانويل ڊي سيسپيديس جو پٽ هو.[92]
1933ع–1940ع جو انقلاب
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 1933ع جو ڪيوبائي انقلاب
سيپٽمبر 1933ع ۾ سارجنٽ فولخينسيو باتيستا جي اڳواڻيءَ هيٺ سارجنٽن جي بغاوت سيسپيديس جي حڪومت ڪيرائي ڇڏي.[94] عارضي حڪومت جي اڳواڻيءَ لاءِ پنج رڪني انتظامي ڪميٽي، يعني 1933ع جي پنج رڪني حڪومت، چونڊي وئي.[95] رامون گرائو سان مارٽن کي عارضي صدر مقرر ڪيو ويو.[95] گرائو 1934ع ۾ استعيفا ڏني، جنهن سان باتيستا لاءِ رستو صاف ٿي ويو؛ هو ايندڙ 25 سالن تائين ڪيوبائي سياست تي غالب رهيو، شروعات ۾ ڪٺ پتلي صدرن جي هڪ سلسلي ذريعي.[94] 1933ع کان 1937ع جو دور ”تقريباً مسلسل سماجي ۽ سياسي جنگ“ جو زمانو هو.[96] مجموعي طور 1933ع کان 1940ع تائين ڪيوبا ڪمزور سياسي ڍانچن جو شڪار رهيو؛ رڳو ٻن سالن، 1935ع–1936ع، ۾ ٽي صدر تبديل ٿيا، جڏهن ته فوج جي سربراهه طور باتيستا فوجيت پسند ۽ جابراڻيون پاليسيون اختيار ڪيون.
1940ع جو آئين
[سنواريو]ڪيوبا جو 1940ع وارو آئين ڪيترائي انتهائي ترقي پسند تصور متعارف ڪرايا، جن ۾ ڪم ڪرڻ جو حق ۽ صحت جي سارسنڀال جو حق شامل هئا.[97] ساڳئي سال باتيستا صدر چونڊيو ويو ۽ 1944ع تائين ان عهدي تي رهيو.[98] 2004ع تائين هو ملڪ جو سڀ کان مٿاهون سياسي عهدو حاصل ڪندڙ واحد غير اڇو ڪيوبائي هو.[99][100][101] سندس حڪومت وڏيون سماجي سڌارا ڪيون. ڪيوبا جي ڪميونسٽ پارٽي جا ڪيترائي ميمبر سندس حڪومت ۾ عهدن تي رهيا.[102] ٻي عالمي جنگ دوران ڪيوبا جون هٿياربند فوجون وڏي پيماني تي جنگي ڪارروائين ۾ شامل نه ٿيون، جيتوڻيڪ باتيستا فرانڪوسٽ اسپين جي آمرانه حڪومت ڪيرائڻ لاءِ گڏيل آمريڪي-لاطيني آمريڪي حملي جي تجويز ڏني هئي.[103] جنگ دوران ڪيوبا جا ڇهه واپاري جهاز تباهه ٿيا، جڏهن ته ڪيوبائي انقلابي بحري فوج کي جرمن آبدوز سانچو:GS ٻوڙڻ جو ڪريڊٽ ڏنو ويو.[104]
باتيستا 1940ع جي آئين جي انهن پابندين جي پاسداري ڪئي، جيڪي سندس ٻيهر چونڊجڻ کي روڪينديون هيون.[105] گرائو 1944ع ۾ ٻيهر صدر چونڊيو ويو.[98] گرائو اڳ ئي ڪمزور ٿيندڙ سياسي نظام جي جائز حيثيت کي وڌيڪ نقصان پهچايو، خاص طور ڪانگريس ۽ سپريم ڪورٽ کي ڪمزور ڪري.[106] گرائو جو شاگرد ۽ سياسي جانشين ڪارلوس پريو سوڪاراس 1948ع ۾ صدر بڻيو.[98] پارٽيدو اوتينتيڪو جي ٻن حڪومتي دورن دوران وڏي پيماني تي سيڙپڪاري آئي، جنهن معاشي تيزي پيدا ڪئي، سماج جي سڀني طبقن جي زندگيءَ جو معيار وڌايو ۽ اڪثر شهري علائقن ۾ وچولو طبقو پيدا ڪيو.[107]
باتيستا جي حڪومت
[سنواريو]
1944ع ۾ پنهنجو صدارتي مدو پورو ڪرڻ کان پوءِ باتيستا فلوريڊا ۾ رهڻ لڳو، پر 1952ع جي صدارتي چونڊ وڙهڻ لاءِ ڪيوبا موٽي آيو. امڪاني چونڊ شڪست کي منهن ڏيندي هن فوجي بغاوت ڪئي ۽ چونڊون ٿيڻ کان اڳ ئي اقتدار تي قبضو ڪري ورتو.[108] اقتدار ۾ موٽڻ کان پوءِ، آمريڪي حڪومت کان مالي، فوجي ۽ رسدي مدد حاصل ڪندڙ باتيستا 1940ع جو آئين معطل ڪيو ۽ اڪثر سياسي آزادين، جن ۾ هڙتال جو حق پڻ شامل هو، کي ختم ڪري ڇڏيو. پوءِ هن سڀ کان وڏين کنڊ جي پوکين جي مالڪ زميندارن سان اتحاد ڪيو ۽ هڪ اهڙي جمود واري معيشت جي نگراني ڪئي، جنهن امير ۽ غريب ڪيوبائين وچ ۾ وڇوٽي وڌائي ڇڏي.[109] باتيستا 1952ع ۾ ڪيوبائي ڪميونسٽ پارٽي کي غيرقانوني قرار ڏنو.[110]
فوجي بغاوت کان پوءِ ڪيوبا ۾ گوشت، ڀاڄين، اناج، موٽر گاڏين، ٽيليفونن ۽ ريڊيو جي في ماڻهو استعمال جي شرح لاطيني آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي، جيتوڻيڪ لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي غريب سمجهي ويندي هئي ۽ ان واپرائڻ مان نسبتاً ٿورو فائدو حاصل ڪندي هئي.[111] تنهن هوندي به، فيدل ڪاسترو پنهنجي ”تاريخ مون کي بي ڏوهي قرار ڏيندي“ واري تقرير ۾ زمين، صنعتي ترقي، رهائش، بيروزگاري، تعليم ۽ صحت سان لاڳاپيل قومي مسئلن کي ان وقت جا اهم مسئلا قرار ڏنو.[112]
1958ع ۾ ٻين لاطيني آمريڪي علائقن جي ڀيٽ ۾ ڪيوبا ڪافي ترقي يافته ملڪ هو،[113] پر ساڳئي وقت ملڪ ۾ شايد لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ مزدور يونين رعايتون هيون، جن ۾ ملازمن کي برطرف ڪرڻ ۽ مشينيڪاريءَ تي پابنديون شامل هيون. اهي رعايتون وڏي حد تائين ”بيروزگارن ۽ هارين جي قيمت تي“ حاصل ڪيون ويون، جنهن سان اڻبرابريون پيدا ٿيون.[114] 1933ع کان 1958ع تائين ڪيوبا معاشي ضابطن کي وڏي پيماني تي وڌايو، جنهن سان معاشي مسئلا پيدا ٿيا.[99][115] بيروزگاري هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي، ڇاڪاڻتہ تعليم مڪمل ڪري روزگار جي منڊيءَ ۾ داخل ٿيندڙ نوجوانن کي نوڪريون نه ٿي مليون.[99] وچولو طبقو بيروزگاري ۽ سياسي جبر کان وڌندڙ طور ناراض ٿيندو ويو. 1948ع کان اڳوڻي حڪومت پاران يونينن ۾ ”زرد يونينزم“ ذريعي اثرانداز ٿيندڙ مزدور تنظيمون باتيستا جي حمايت ڪنديون رهيون.[99][100]
1950ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف تنظيمون، جن مان ڪجهه هٿياربند بغاوت جي حمايت ڪنديون هيون، سياسي تبديلي آڻڻ لاءِ عوامي حمايت حاصل ڪرڻ ۾ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪنديون رهيون.[116] 1956ع ۾ ڪاسترو ۽ لڳ ڀڳ 80 ساٿي گرانما ٻيڙيءَ تان لهي باتيستا حڪومت خلاف بغاوت شروع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.[116] 1958ع تائين ڪاسترو جي 26 جولاءِ تحريڪ اهم انقلابي گروهه طور سامهون آئي.[116] آمريڪا باتيستا حڪومت خلاف 1958ع ۾ هٿيارن جي پابندي لاڳو ڪري ڪاسترو جي اڻ سڌي حمايت ڪئي. باتيستا آمريڪي پابنديءَ کان بچندي ڊومينيڪن ريپبلڪ مان هٿيار حاصل ڪيا.
1958ع جي پڇاڙيءَ تائين باغي سيرا مايسترا مان نڪري آيا ۽ هڪ عام عوامي بغاوت شروع ڪيائون. ڪاسترو جي ويڙهاڪن پاران سانتا ڪلارا تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ، باتيستا پهرين جنوري 1959ع تي پنهنجي خاندان سميت ڊومينيڪن ريپبلڪ ڀڄي ويو ۽ پوءِ پرتگال ۾ جلاوطني اختيار ڪيائين. ڪاسترو جون فوجون 8 جنوري تي گاديءَ واري شهر ۾ داخل ٿيون. لبرل مانويل اوروتيا ليو عارضي صدر بڻيو.[117] انقلاب کان اڳ آمريڪي ۽ ٻين پرڏيهي سيڙپڪارن ڪيوبا جي معيشت تي غلبو حاصل ڪري رکيو هو؛ اهي 75 سيڪڙو قابلِ پوک زمين، 90 سيڪڙو ضروري خدمتن ۽ 40 سيڪڙو کنڊ جي پيداوار تي ڪنٽرول رکندا هئا.[57] ڪاسترو جي انقلاب جي مقصدن مان هڪ معاشي آزادي حاصل ڪرڻ هو، پر ان جي بدران ڪيوبا سويت امداد تي گهڻو ڀاڙڻ لڳو، جڏهن ته اوڀر يورپي ملڪن پاران ڪوميكون ذريعي اضافي معاشي مدد پڻ فراهم ڪئي وئي.[118]
مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي (سي آءِ اي) ۽ رافائيل ٽروخييو جي مالي مدد حاصل ڪندڙ هٿياربند ڪاسترو مخالف گروهن حملا ڪيا ۽ ڪيوبا جي جابلو علائقن ۾ گوريلا اڏا قائم ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ ناڪام ايسڪامبراي بغاوت (1959–1965) ٿي؛ اها بغاوت ڪيوبائي انقلاب کان وڌيڪ عرصي تائين هلي ۽ ان ۾ وڌيڪ فوجي شامل هئا.[119][120]
انقلابي حڪومت (1959–هاڻوڪو دور)
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا جي تاريخ (1959–هاڻوڪو دور)
مضبوطي ۽ قومي ملڪيت ۾ آڻڻ (1959–1970)
[سنواريو]
آمريڪي حڪومت شروعات ۾ ڪيوبائي انقلاب ڏانهن سازگار ردعمل ڏيکاريو، ڇاڪاڻتہ ان کي لاطيني آمريڪا ۾ جمهوريت آڻڻ واري هڪ وسيع تحريڪ جو حصو سمجهيو ويو.[121] ڪاسترو پاران ڪميونسٽ پارٽي کي قانوني حيثيت ڏيڻ ۽ ان کان پوءِ باتيستا جي سوين ايجنٽن، پوليس اهلڪارن ۽ فوجين کي موت جي سزا ڏيڻ سبب ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.[121] زرعي سڌارن واري قانون جي لاڳو ٿيڻ، جنهن تحت هزارين ايڪڙ زرعي زمين، جنهن ۾ وڏن آمريڪي زميندارن جون ملڪيتون پڻ شامل هيون، ضبط ڪئي وئي، لاڳاپن کي وڌيڪ خراب ڪري ڇڏيو.[121][122] جواب ۾، 1960ع کان 1964ع تائين آمريڪا ڪيوبا خلاف مختلف پابنديون لاڳو ڪيون، جن ۾ آخرڪار ٻنهي ملڪن وچ ۾ واپار تي مڪمل پابندي ۽ آمريڪا ۾ موجود ڪيوبائي ملڪيتن کي منجمد ڪرڻ پڻ شامل هو.[123] فيبروري 1960ع ۾ ڪاسترو سويت نائب وزيراعظم اناستاس ميڪويان سان هڪ واپاري معاهدي تي صحيحون ڪيون.[121]
مارچ 1960ع ۾ آمريڪي صدر ڊوائيٽ ڊي. آئزن هاور، سي آءِ اي جي ان منصوبي جي منظوري ڏني، جنهن تحت ڪيوبائي جلاوطنن جي هڪ گروهه کي هٿيار ۽ تربيت ڏئي ڪاسترو حڪومت ڪيرائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. سي آءِ اي باغين کي بي-26 هلڪا بمبار جهاز ۽ ٻيڙيون فراهم ڪيون. 15 اپريل 1961ع جي سحر جو بريگيڊ 2506 پورٽو ڪابيزاس، نڪاراگوا، کان اڏامي ۽ سان انتونيو ڊي لوس بانيوس، سيوداد ليبرتاڊ، پنار ڊيل ريو ۽ سانتياگو ڊي ڪيوبا جي فوجي هوائي اڏن تي اڳواٽ هوائي حملا ڪيا، جن ۾ پنج جهاز تباهه ۽ اڻڄاتل انگ ۾ ٻيا جهاز نقصان جو شڪار ٿيا.[124] بي آف پگس حملو نالي مشهور حملو 17 اپريل تي صدر جان ايف. ڪينيڊي جي دور ۾ شروع ٿيو.[122] لڳ ڀڳ 1,400 ڪيوبائي جلاوطن بي آف پگس وٽ لٿا. ڪيوبائي فوج ۽ مقامي مليشيا 19 اپريل تائين حملي کي شڪست ڏئي ڇڏي، 100 کان وڌيڪ حملي آورن کي ماريو ۽ باقي کي قيد ڪيو.[122] پنج بي-26 جهاز ڪيوبائي انقلابي هوائي ۽ هوائي دفاعي فوج ڪيرائي ڇڏيا، جڏهن ته هڪ جهاز جهاز مخالف فائرنگ سان تباهه ٿيو.[125]
1961ع ۾ آمريڪا ۽ ڪيوبا گوانتانامو بي جي حدن جي سامهون وارين پاسن تي بارودي سرنگن جا ميدان وڇايا.[126][lower-alpha 6] جنوري 1962ع ۾ ڪيوبا کي آمريڪي رياستن جي تنظيم مان معطل ڪيو ويو، جنهن آمريڪي پابندين جهڙيون ئي پابنديون لاڳو ڪيون.[127] ڪيوبا تي ناڪام سامونڊي حملي سويت يونين کي اتي آر-12 ميزائل نصب ڪرڻ واري فيصلي ڏانهن ڌڪيو،[128] ۽ ان کان پوءِ آڪٽوبر 1962ع وارو ڪيوبائي ميزائل بحران دنيا کي تقريباً ٽين عالمي جنگ جي ڪناري تي آڻي بيهاريو.[129][130] ڪيوبا جي شموليت کان سواءِ هڪ ٺاهه ٿيو، جنهن تحت سويت ميزائل ڪيوبا مان هٽايا ويا ۽ ان جي بدلي ۾ آمريڪا ٻيٽ تي حملو نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.
1962ع ۾ آمريڪي جنرلن آپريشن نارٿ ووڊس جي تجويز ڏني، جنهن تحت آمريڪي شهرن ۽ پناهگيرن خلاف دهشتگرد حملا ڪرائي انهن جو ڪوڙو الزام ڪيوبا جي حڪومت تي هڻڻو هو، ته جيئن آمريڪا لاءِ ڪيوبا تي حملي جو جواز پيدا ڪري سگهجي. ڪينيڊي اهو منصوبو رد ڪري ڇڏيو.[131] 1963ع تائين ڪيوبا سويت يونين جي نموني تي ٻڌل مڪمل ڪميونسٽ رياست واري نظام ڏانهن وڌي رهيو هو.[132]
ايلوئي گوتيئيريز مينيويو 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪاسترو مخالف تنظيم الفا 66 قائم ڪئي، جيڪا ننڍين ٻيڙين ذريعي ڪيوبائي ۽ سويت واپاري جهازن تي حملا ڪندي هئي، جن ۾ عملي جا ماڻهو مارجي يا زخمي ٿيندا هئا. 1964ع ۾ مينيويو ڊومينيڪن ريپبلڪ ۾ گوريلا تربيتي ڪيمپ قائم ڪئي ۽ 1965ع ۾ ڪيوبا ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ گرفتار ٿيو؛ تنهن هوندي به، الفا 66 نئين اڳواڻيءَ هيٺ پنهنجا حملا جاري رکيا.[133] 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين سويت امداد ڪيوبا جي هوائي ۽ بحري فوجن کي ايترو مضبوط ڪري ڇڏيو هو، جو وڏي آمريڪي مدد کان سواءِ اهڙا حملا ڪرڻ تمام مهانگا ٿي ويا.[134]
1960ع واري ڏهاڪي دوران ڪيوبا آفريڪا ۽ لاطيني آمريڪا جي مختلف انقلابن جي حمايت ڪئي. 1961ع کان 1964ع جي وچ ۾ ڪيوبا وينزويلا جي باغي گروهن کي هڪ ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ رقم، هٿيار ۽ فوجي سامان فراهم ڪيو.[135] 1963ع ۾ ڪيوبا 686 فوجي، 22 ٽينڪ، هڪ ٽينڪ مخالف بيٽري، مارٽر، جهاز مخالف توپخانو ۽ ميداني توپون اوران موڪليون ته جيئن ريتي جنگ ۾ مراڪش خلاف الجزائر جي مدد ڪري سگهجي.[136][lower-alpha 7] مراڪشي حڪومت 29 آڪٽوبر تي رٿيل ڪيوبائي جوابي حملي کان اڳ پوئتي هٽي ۽ جنگبندي ۽ ويڙهه روڪڻ تي راضي ٿي وئي.[137] ڪيوبائي فوجون هڪ سال کان وڌيڪ عرصي تائين الجزائر ۾ رهيون ۽ الجزائر جي فوج کي تربيت ڏني.[138]
ڪاسترو جي منظوريءَ سان چي گويرا آفريڪا ۾ گوريلا سرگرمين ۾ حصو ورتو ۽ 1967ع ۾ بوليويا ۾ انقلاب شروع ڪرڻ جي ڪوشش دوران مارجي ويو.[57] ڪيوبا انگولا جي آزاديءَ لاءِ عوامي تحريڪ کي هٿيار فراهم ڪيا؛ گني ۽ ڪيپ ورڊي جي آزاديءَ لاءِ آفريقي پارٽي کي مدد ڏني؛ ۽ موزمبيق آزادي محاذ کي فوجي تربيت فراهم ڪئي.[138] ڪيوبائي فوجين 1966ع جي جمهوريه ڪانگو بغاوت جي ڪوشش کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو؛ اها بغاوت ان وقت ٽٽي پئي، جڏهن ڪانگولي فوج ڪيوبائين خلاف جنگ ڪرڻ کان انڪار ڪيو.[138] ڪيوبائي صلاحڪار گني بسائو جي آزاديءَ جي جنگ ۾ گوريلا ويڙهاڪن سان ڪم ڪرڻ لڳا، ۽ نومبر 1969ع ۾ پرتگالي فوجين ڪيوبائي ڪئپٽن پيڊرو روڊريگيز پيرالتا کي گرفتار ڪيو.[138]
1968ع کان ”انقلابي مهم“ نالي هڪ مهم شروع ڪئي وئي، جنهن جو مقصد باقي رهيل لڳ ڀڳ 58,000 ننڍن خانگي ڪاروبارن کي قومي ملڪيت ۾ آڻڻ هو.[139] ان مهم جو مقصد ڪيوبا ۾ صنعتي ترقي کي تيز ڪرڻ ۽ معيشت کي کنڊ جي پيداوار تي مرڪوز ڪرڻ هو، جنهن تحت 1970ع تائين 10 ملين ٽن کنڊ پيدا ڪرڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو. کنڊ جي پيداوار تي هن معاشي ڌيان ۾ بين الاقوامي رضاڪار ۽ معيشت جي سڀني شعبن مان مزدورن جي وڏي پيماني تي متحرڪ ڪرڻ شامل هو.[140] معاشي متحرڪ ڪرڻ سان گڏ سياسي ڍانچن ۽ مجموعي سماج جي فوجي رنگ ۾ پڻ اضافو ٿيو.[141] فصل جو مقرر ڪيل هدف حاصل نه ٿي سگهيو.[142](pp37–38) شهري مزدورن کي ٻهراڙين ڏانهن منتقل ڪرڻ سبب معيشت جا وڏا شعبا نظرانداز ٿيا ۽ معيشت زوال جو شڪار ٿي وئي.[142](p38)
1970ع واري ڏهاڪي ۾ زندگيءَ جو معيار ”انتهائي سادو ۽ سخت“ هو ۽ عوامي بي اطميناني عام هئي.[143] ڪاسترو 1970ع جي هڪ تقرير ۾ معاشي پاليسين جي ناڪامين جو اعتراف ڪيو.[143] 1975ع ۾ آمريڪي رياستن جي تنظيم، آمريڪا سميت 16 ميمبر ملڪن جي منظوريءَ سان، ڪيوبا خلاف پنهنجون پابنديون ختم ڪري ڇڏيون. تنهن هوندي به، آمريڪا پنهنجون پابنديون برقرار رکيون.[127] ايمنسٽي انٽرنيشنل موجب 1959ع کان 1987ع تائين سرڪاري طور 237 موت جون سزائون ٻڌايون ويون، جن مان 21 کانسواءِ باقي سڀني تي عمل ڪيو ويو.[144] 1959ع واري انقلاب کان فوري پوءِ موت جي سزا ڏنل ماڻهن جي وڏي اڪثريت باتيستا حڪومت جا پوليس اهلڪار، سياستدان ۽ مخبر هئا، جن تي تشدد ۽ قتل جهڙن ڏوهن جا الزام هئا؛ سندن عوامي مقدمن ۽ موت جي سزائن کي ڪيوبائي آباديءَ جي وڏي حصي ۾ وسيع عوامي حمايت حاصل هئي.[145]
پرڏيهي مداخلتون (1971–1991)
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا جون پرڏيهي مداخلتون
سرد جنگ دوران ڪيوبا کي سويت يونين کان 33 ارب آمريڪي ڊالرن جي امداد ملي،[118] ۽ ڪيوبائي فوجون آفريڪا جي مختلف حصن ۾ يا ته فوجي صلاحڪارن طور يا سڌيءَ طرح جنگي دستن جي صورت ۾ مقرر ڪيون ويون.[146] سويت پائلٽن ۽ ٽيڪنيشنن ڪيوبا جي دفاع جون ذميواريون سنڀاليون، جنهن سبب ڪيوبائي فوجي اهلڪارن کي آفريڪا موڪلڻ ممڪن ٿيو.[138] 1979ع ۾ آمريڪا ٻيٽ تي سويت جنگي فوجن جي موجودگيءَ تي اعتراض ڪيو.[57]
نومبر 1975ع ۾ ڪيوبا 65,000 کان وڌيڪ فوجي ۽ سويت ساخت جا 400 ٽينڪ انگولا موڪليا، جيڪا تاريخ جي تيز ترين فوجي متحرڪن مان هڪ هئي.[147] ڏکڻ آفريڪا ايٽمي هٿيار تيار ڪيا، جنهن جو هڪ سبب انگولا ۾ وڏي تعداد ۾ ڪيوبائي فوجين جي موجودگيءَ مان پيدا ٿيندڙ سلامتيءَ جو خطرو پڻ ٻڌايو ويو آهي.[148] 1975ع–1976ع ۽ وري 1988ع ۾ ڪويٽو ڪواناويلي جي جنگ دوران ڪيوبائي فوجين پنهنجي ايم پي ايل اي اتحادين سان گڏ يونيتا باغين ۽ اپارٿائيڊ دور جي ڏکڻ آفريقي فوجن خلاف جنگ ڪئي. 13 نومبر 1977ع تي صوماليا ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا ۽ ڪيوبائي ۽ سويت فوجي صلاحڪارن کي ملڪ مان ڪڍي ڇڏيو.[149]
ڊسمبر 1977ع ۾ ڪيوبا انگولا، عوامي جمهوريه ڪانگو ۽ ڪيريبين مان پنهنجا جنگي دستا ايٿوپيا موڪليا،[138] جتي سويت مشيني بٽالين پڻ سندن مدد ڪري رهيون هيون، ته جيئن اوگاڊين تي صومالي حملي کي شڪست ڏني وڃي. 24 جنوري 1978ع تي ايٿوپيائي ۽ ڪيوبائي فوجن جوابي حملو ڪيو ۽ صومالي فوج کي 3,000 جاني نقصان پهچايو.[138] فيبروري ۾ ڪيوبائي فوجن 10,000 کان 12,000 سپاهين ۽ سويت فراهم ڪيل جهاز اڏائيندڙ 30 پائلٽن سان وڏي حملي جي شروعات ڪئي، جنهن صومالي فوج کي 9 مارچ تائين پنهنجي ملڪ جي سرحدن اندر واپس ڌڪي ڇڏيو.[138][149] ڪيوبائي فوجون سيپٽمبر 1989ع تائين ايٿوپيا ۾ موجود رهيون.[138]
پنهنجي ننڍڙي ايراضي ۽ وچ اوڀر کان وڏي فاصلي باوجود، سرد جنگ دوران ڪيوبا ان خطي ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1972ع ۾ ٽينڪن، هوائي فوج ۽ توپخاني جي ماهرن تي ٻڌل هڪ وڏي فوجي مشن کي ڏکڻ يمن موڪليو ويو.[135] 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ ڪيوبائي فوجي صلاحڪار عراق موڪليا ويا، پر 1980ع ۾ عراق پاران ايران تي حملي کان پوءِ اهو مشن منسوخ ڪيو ويو.[138] ڪيوبائي 1973ع ۽ 1974ع ۾ يوم ڪپور جنگ کان پوءِ ٿيل سوريائي-اسرائيلي تڪرار ۾ پڻ شامل رهيا.[135] اسرائيلي ذريعن موجب گولان اوچائين ۾ هڪ ڪيوبائي ٽينڪ بريگيڊ موجود هئي، جنهن جي مدد لاءِ وڌيڪ ٻه بريگيڊون هيون.[150] ٽينڪ دستا گولان محاذ تي جنگ ۾ شامل ٿيا.[151]:37–38
جون 1978ع ۾ اتي ٿيل فوجي بغاوت کان پوءِ سويت جهازن ايٿوپيا مان 1,000 ڪيوبائي فوجي ڏکڻ يمن منتقل ڪيا؛ مارچ 1979ع ۾ عدن ۽ صنعا وچ ۾ کليل تڪرار دوران سويت جهازن 1,500 ڪيوبائي فوجين کي ڏکڻ يمن پهچايو.[149]
ويٽنام جنگ ۾ آمريڪا جي ڪميونسٽ فوجن هٿان شڪست کان پوءِ ڪاسترو گوئٽي مالا، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ ڪولمبيا ۾ مارڪسي باغين کي هٿيار، گولا بارود ۽ تربيت فراهم ڪري سندن حمايت ڪرڻ لڳو.[152] 1983ع جي فوجي بغاوت، جنهن ۾ گريناڊا جي وزيراعظم موريس بشپ کي قتل ڪيو ويو ۽ هڊسن آسٽن جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي حڪومت قائم ٿي، کان پوءِ آمريڪي فوجن گريناڊا تي حملو ڪيو ۽ ڪاسترو نواز حڪومت کي ڪيرائي ڇڏيو. چند ڏينهن جي ويڙهه ۾ 6,000 آمريڪي جنگي فوجين 784 ڪيوبائين کي شڪست ڏني؛ انهن ۾ فوجي تربيت رکندڙ 636 تعميراتي مزدور، 43 فوجي صلاحڪار ۽ 18 سفارتڪار شامل هئا.[153]
ڪيوبا 1989ع کان 1991ع جي وچ ۾ آهستي آهستي پنهنجون فوجون انگولا مان واپس گهرايون.[138] آفريڪا ۾ ڪيوبائي فوجي مداخلت جو هڪ اهم نفسياتي ۽ سياسي پهلو اهو هو ته ڪيوبائي فوجن ۾ ڪارن يا مخلوط نسل جي سپاهين جو نمايان انگ موجود هو. هڪ ذريعي موجب آفريڪا ۾ 300,000 کان وڌيڪ ڪيوبائي فوجي اهلڪار ۽ شهري ماهر مقرر ڪيا ويا. ساڳيو ذريعو دعويٰ ڪري ٿو ته انگولا موڪليل 50,000 ڪيوبائين مان اڌ ايڊز ۾ مبتلا ٿيا ۽ آفريڪا ۾ سندن فوجي ڪاررواين جي نتيجي ۾ 10,000 ڪيوبائي مارجي ويا.[138] ڪيوبائي فوجن تي آفريڪا ۾ ظلمن جا الزام پڻ لڳايا ويا آهن.[154]
.jpg)
سياسي ٻيهر ترتيبون (1991–هاڻوڪو دور)
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 2006–2008ع ڪيوبا ۾ صدارتي ذميوارين جي منتقلي
سويت فوجن سيپٽمبر 1991ع ۾ ڪيوبا مان نڪرڻ شروع ڪيو،[57] ۽ ڊسمبر 1991ع ۾ سويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ڪاسترو جي حڪمراني کي سخت آزمائش پيش آئي؛ ڪيوبا ۾ هن دور کي خاص دور چيو وڃي ٿو. سويت يونين طرفان ساليانو 4 کان 6 ارب آمريڪي ڊالرن جي امداد ختم ٿيڻ کان پوءِ ملڪ سخت معاشي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن جا نتيجا خوراڪ ۽ ٻارڻ جي کوٽ جي صورت ۾ سامهون آيا.[155][156] حڪومت 1993ع تائين آمريڪي خوراڪ، دوائن ۽ نقد امداد قبول نه ڪئي.[155] 5 آگسٽ 1994ع تي رياستي سيڪيورٽي هوانا ۾ ٿيل هڪ اوچتي احتجاج کي منتشر ڪيو. بحران جي شروعات کان 1995ع تائين ڪيوبا جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 35 سيڪڙو گهٽتائي آئي. ان کي بحران کان اڳ واري سطح تي واپس پهچڻ ۾ وڌيڪ پنج سال لڳا.[157] 1996ع ۾، فلوريڊا ۾ قائم هڪ ڪاسترو مخالف گروهه جي ٻن ننڍن جهازن کي ڪيوبائي جنگي جهازن پاران ڪيرائڻ کان پوءِ، آمريڪي ڪانگريس هيلمز–برٽن ايڪٽ منظور ڪيو، جنهن سان آمريڪي پابنديون وڌيڪ سخت ٿي ويون.[57]
ان کان پوءِ ڪيوبا کي عوامي جمهوريه چين ۾ امداد ۽ سهائتا جو نئون ذريعو مليو. ان سان گڏ ڪاسترو، وينزويلا جو صدر هوگو شاويز ۽ بوليويا جو صدر ايوو موراليس اتحادي بڻيا ۽ ٻنهي ملڪن ڪيوبا جي معيشت جي مدد شروع ڪئي. 2003ع ۾ حڪومت وڏي انگ ۾ شهري ڪارڪنن کي گرفتار ڪري قيد ڪيو؛ هن دور کي ”ڪارو بهار“ چيو وڃي ٿو.[158][159]
فيبروري 2008ع ۾ ڪاسترو بيماريءَ سبب رياستي ڪائونسل جي صدارت تان استعيفا ڏني.[160] 24 فيبروري تي قومي اسيمبلي سندس ڀاءُ رائول ڪاسترو کي صدر چونڊيو.[161] پنهنجي حلف برداريءَ واري تقرير ۾ رائول واعدو ڪيو ته ڪيوبا ۾ آزاديءَ تي لڳل ڪجهه پابنديون ختم ڪيون وينديون.[162] مارچ 2009ع ۾ رائول ڪاسترو پنهنجي ڀاءُ جي مقرر ڪيل ڪجهه عملدارن کي هٽائي ڇڏيو.[163] 2009ع ۾ آمريڪي رياستن جي تنظيم هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن سان ڪيوبا جي رڪنيت تي 47 سالن جي پابندي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.[164] تنهن هوندي به، قرارداد ۾ چيو ويو ته مڪمل رڪنيت تيستائين ملتوي رهندي، جيستائين ڪيوبا ”آمريڪي رياستن جي تنظيم جي عملن، مقصدن ۽ اصولن سان هم آهنگ“ نه ٿئي.[127] فيدل ڪاسترو لکيو ته ڪيوبا تنظيم ۾ ٻيهر شامل نه ٿيندو؛ هن ان کي ”آمريڪا جو ٽروجن گهوڙو“ ۽ ڪيوبا ۽ ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن خلاف آمريڪي ڪاررواين ۾ ”شريڪ“ قرار ڏنو.[165]
2013ع ۾ ڪيوبا اهو شرط ختم ڪيو، جيڪو 1961ع کان لاڳو هو ۽ جنهن تحت پرڏيهه سفر ڪرڻ چاهيندڙ هر شهري کي مهانگو سرڪاري اجازت نامو ۽ دعوت نامو حاصل ڪرڻو پوندو هو.[166][167][168] 1961ع ۾ ڪيوبائي حڪومت 1959ع واري انقلاب کان پوءِ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ سفر تي وسيع پابنديون لاڳو ڪيون هيون؛[169] ٻاهر وڃڻ جون ويزائون رڳو نادر حالتن ۾ منظور ٿينديون هيون.[170] نئين نظام جي پهرين سال ۾ 180,000 کان وڌيڪ ماڻهو ڪيوبا کان ٻاهر ويا ۽ وري واپس آيا. آمريڪي عملدارن، جن ۾ صدر بارڪ اوباما پڻ شامل هو، سان ڳالهين جي نتيجي ۾ 2014ع ۾ ايلن گراس، 52 سياسي قيدي ۽ آمريڪا جو هڪ اڻ ڄاتل غيرشهري ايجنٽ آزاد ڪيا ويا؛ ان جي بدلي ۾ آمريڪا ۾ جاسوسيءَ جي ڏوهه ۾ سزا يافته ٽن ڪيوبائين کي آزاد ڪيو ويو. آمريڪا ۽ ڪيوبا وچ ۾ پابندين ۾ نرمي آندي وئي، جنهن سان درآمد، برآمد ۽ ڪجهه محدود واپار جي اجازت ڏني وئي.[171]
رائول ڪاسترو 2018ع ۾ صدارت تان هٽي ويو، ۽ پارلياماني چونڊن کان پوءِ قومي اسيمبلي ميگيل ڊياز-ڪانيل کي رياستي ڪائونسل جو صدر چونڊيو. رائول ڪاسترو ڪميونسٽ پارٽي جو پهريون سيڪريٽري برقرار رهيو ۽ صدر تي نگراني سميت وسيع اختيار پاڻ وٽ رکيا.[172].
ڪيوبا 2019ع ۾ نئون آئين منظور ڪيو. اختياري ريفرنڊم ۾ 84.4 سيڪڙو اهل ووٽرن حصو ورتو؛ ووٽ ڏيندڙن مان 90 سيڪڙو آئين جي حق ۾ ۽ 9 سيڪڙو مخالفت ۾ ووٽ ڏنو. آئين ۾ چيو ويو آهي ته ڪميونسٽ پارٽي ئي واحد جائز سياسي پارٽي آهي، صحت ۽ تعليم تائين رسائيءَ کي بنيادي حق قرار ڏنو ويو آهي، صدارتي مدي جون حدون مقرر ڪيون ويون آهن، گرفتاريءَ وقت قانوني نمائندگيءَ جو حق محفوظ ڪيو ويو آهي، خانگي ملڪيت کي تسليم ڪيو ويو آهي، ۽ رياست سان گڏ سيڙپڪاري ڪندڙ گهڻ قومي ڪمپنين جي حقن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي.[173] آئين تحت انساني وقار کي نقصان پهچائيندڙ هر قسم جي امتيازي سلوڪ تي پابندي آهي.[174]
2021ع ۾ آمريڪي صدر ڊونالڊ ٽرمپ ڪيوبا کي دهشتگرديءَ جي سرپرستي ڪندڙ رياستن جي فهرست ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ملڪ تي وڌيڪ معاشي پابنديون لاڳو ٿيون.[175] ڊياز-ڪانيل، ڪاسترو جي جاءِ تي ڪميونسٽ پارٽي جو پهريون سيڪريٽري بڻيو.[176][177] جولاءِ 2021ع ۾ حڪومت خلاف ڪيترائي وڏا احتجاج ٿيا. ڪيوبائي جلاوطن ماڻهن به پرڏيهه ۾ احتجاج ڪيا.[178][179][180]
2024ع–2026ع ڪيوبا بجلي بندشون، 1991ع ۾ سويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ملڪ کي درپيش سڀ کان سنگين زندگي گذارڻ واري بحرانن مان هيون.[181][182] ڊياز-ڪانيل بجلي بندش جو ذميوار آمريڪي پابندين کي قرار ڏنو؛ سندس چوڻ هو ته انهن پابندين سبب ضروري سامان ۽ متبادل پرزا ڪيوبا تائين نه پهچي سگهيا.[182]
فيبروري 2026ع ۾، 2026ع جي وينزويلا ۾ آمريڪي مداخلت کان پوءِ—وينزويلا ڪيوبا لاءِ تيل جو هڪ وڏو فراهم ڪندڙ هو—۽ ڪيوبا سان واپار تي آمريڪي پابندين ۾ وڌيڪ واڌ کان پوءِ،[183] ڪيوبا ۾ توانائيءَ جي وڏي کوٽ پيدا ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مرحليوار بجلي بندشون، اسپتالن ۾ کوٽ ۽ اڏامن جي منسوخي ٿي، ۽ صورتحال آخرڪار 2026ع جي ڪيوبائي بحران ۾ تبديل ٿي وئي.[184] گڏيل قومن جي ماهرن ٽرمپ انتظاميا پاران جاري ڪيل انتظامي حڪم جي مذمت ڪندي ڪيوبا تي ٻارڻ جي ناڪابندي کي ”بين الاقوامي قانون جي سنگين ڀڃڪڙي ۽ هڪ جمهوري ۽ منصفاڻي بين الاقوامي نظام لاءِ وڏو خطرو“ قرار ڏنو.[185]
جاگرافي
[سنواريو]
ڪيوبا 4,195 ٻيٽن، ڪيز ۽ ننڍن ٻيٽن تي ٻڌل هڪ ٻيٽ群 آهي،[186] جيڪو اتر ڪيريبين سمنڊ ۾ ميڪسيڪو نار ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ جي ميلاپ واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو 19° ۽ 24° اتر ويڪرائي ڦاڪ، ۽ 74° ۽ 85° اولهه ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. ڪي ويسٽ، فلوريڊا، اتر ۽ اتر اولهه طرف فلوريڊا آبناءِ جي ٻئي پاسي لڳ ڀڳ 150 ڪلوميٽر (93 ميل) پري آهي، جڏهن ته بهاماس جو لوبوس ڪي اتر طرف 22.5 ڪلوميٽر (14 ميل) پري آهي. ميڪسيڪو، يوڪاٽان چينل جي ٻئي پاسي اولهه طرف 210 ڪلوميٽر (130.5 ميل) پري آهي، جنهن جو ويجهي ۾ ويجهو حصو ڪيپ ڪيٽوچي آهي. هيٽي اوڀر طرف 78 ڪلوميٽر (48.5 ميل) ۽ جميڪا ڏکڻ طرف 148 ڪلوميٽر (92 ميل) پري آهي.
ڪيوبا مکيه ٻيٽ آهي، جنهن جي چوڌاري ننڍن ٻيٽن جا چار وڏا مجموعا آهن: اتر اولهندي سامونڊي ڪناري تي ڪولوراڊوس ٻيٽ群، اتر-مرڪزي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي سابانا-ڪاماگوي ٻيٽ群، ڏکڻ-مرڪزي سامونڊي ڪناري تي خارڊينيس ڊي لا رينا ۽ ڏکڻ اولهندي سامونڊي ڪناري تي ڪاناريوس ٻيٽ群. ڪيوبا نالي مکيه ٻيٽ جي ڊيگهه 1,250 ڪلوميٽر (780 mi) آهي ۽ ملڪ جي زميني ايراضيءَ جو وڏو حصو (104,338 چورس ڪلوميٽر or 40,285 چورس ميل) ان تي مشتمل آهي. اهو ڪيريبين جو سڀ کان وڏو ٻيٽ ۽ دنيا جو 17هون سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. مکيه ٻيٽ گهڻو ڪري هموار يا هلڪي لهرن واري ميدان تي ٻڌل آهي، سواءِ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع سيرا مايسترا جبلن جي، جن جي بلند ترين چوٽي پيڪو تورڪينو آهي، جنهن جي اوچائي 1,974 m or 6,476 ft آهي. ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ ڪاناريوس ٻيٽ群 ۾ واقع اسلا ڊي لا خووينتود آهي، جنهن جي ايراضي 2,204 چورس ڪلوميٽر (851 چورس ميل) آهي. ڪيوبا جي سرڪاري ايراضي 109,884 چورس ڪلوميٽر (42,426 چورس ميل) آهي، جڏهن ته سي آءِ اي موجب ان جي ايراضي 110,860 چورس ڪلوميٽر (42,803 چورس ميل) آهي.
آبهوا
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا جي آبهوا
سڄو ٻيٽ سرطان جي مدار کان ڏکڻ ۾ واقع هجڻ سبب هتان جي آبهوا استوائي آهي، پر سڄو سال وهندڙ اتر اوڀر واريون واپاري هوائون ان کي معتدل ڪن ٿيون. گرمي پد تي ڪيريبين وهڪرو پڻ اثر انداز ٿئي ٿو، جيڪو خط استوا وٽان گرم پاڻي آڻي ٿو. ان ڪري ڪيوبا جي آبهوا هانگ ڪانگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گرم آهي؛ جيتوڻيڪ هانگ ڪانگ لڳ ڀڳ ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي، پر ان جي آبهوا استوائي بدران نيم استوائي آهي. عام طور، مقامي فرقن سان گڏ، نومبر کان اپريل تائين نسبتاً خشڪ موسم ۽ مئي کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم هوندي آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد 21 °C (70 °F) ۽ جولاءِ ۾ 27 °C (81 °F) هوندو آهي. ڪيريبين سمنڊ جو گرم پاڻي ۽ ڪيوبا جو ميڪسيڪو نار جي داخلي وٽ واقع هجڻ گڏجي ملڪ کي بار بار سامونڊي طوفانن لاءِ حساس بڻائين ٿا. اهي طوفان سڀ کان وڌيڪ سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر ۾ اچن ٿا.
آبهوا جي تبديلي سبب گرمي پد ۾ واڌ، سمنڊ جي سطح ۾ واڌ ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديليون اچي رهيون آهن، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ گهٽتائيءَ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. انهن تبديلين سان معيشت جي اهم شعبن، جن ۾ زراعت، ٻيلن جو شعبو ۽ سياحت شامل آهن، تي سخت اثر پئجي سگهي ٿو. ڇاڪاڻتہ برسات ڪيوبا جي پاڻيءَ جو واحد ذريعو آهي، تنهنڪري پاڻيءَ جي سلامتي هڪ اهم مسئلو آهي. وڌندڙ گرمي پد آباديءَ جي صحت تي پڻ اثر انداز ٿي سگهي ٿو ۽ دل ۽ رت جي نالين، ساهه جي نظام ۽ وائرسي بيمارين ۾ واڌ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.[187] صنعتي انقلاب کان اڳ واري سطح کان گرمي پد ۾ 2 °C واڌ ڪيوبا ۾ انتهائي سامونڊي طوفاني برسات جي امڪان کي ٽي ڀيرا وڌائي سگهي ٿي.[188] آبهوا جي تبديليءَ ۾ گهٽتائي ۽ موافقت جي منصوبن ۾ قابل تجديد توانائي جي پيداوار ۽ فطرت تي ٻڌل حل شامل آهن، جهڙوڪ مينگروو ماحولياتي نظامن جي بحالي.[189][190]
سامونڊي طوفان ارما 8 سيپٽمبر 2017ع تي 260 km/h (160 mph) جي رفتار وارين هوائن سان ٻيٽ سان ٽڪرايو،[191] ۽ پهريون ڀيرو ڪاماگوي ٻيٽ群 وٽ زمين سان ٽڪرايو.[192] سڀ کان وڌيڪ نقصان مکيه ٻيٽ جي اتر واري ڪيز ۾ ٿيو. اسپتالن، گودامن ۽ ڪارخانن کي نقصان پهتو ۽ اتر سامونڊي ڪناري جو وڏو حصو بجليءَ کان محروم ٿي ويو. سياحن سميت لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويو.[193] واراديرو جي سياحتي علائقي ۾ وڏي پيماني تي نقصان جي رپورٽ ڪئي وئي.[194] طوفان دوران ڏهه ماڻهو مارجي ويا، جن مان ست هوانا ۾ هئا؛ گهڻا ماڻهو عمارتون ڪرڻ سبب مارجي ويا. گاديءَ واري شهر جا ڪجهه حصا ٻوڏ هيٺ اچي ويا.[194]
حياتياتي گوناگونيت
[سنواريو]
ڪيوبا ۾ ڇهه زميني ماحولياتي علائقا آهن: ڪيوبا جا نمي وارا ٻيلا، ڪيوبا جا خشڪ ٻيلا، ڪيوبا جا صنوبر ٻيلا، ڪيوبا جون آبي دلدليون، ڪيوبا جي ڪيڪٽس جھاڙين ۽ وڏن اينٽيلز جا مينگروو.[195] 2019ع ۾ ڪيوبا جو ٻيلن جي نظارن جي سالميت جو اشاريه جو سراسري اسڪور 10 مان 5.4 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 102هين نمبر تي رهيو.[196]
ڪيوبا 1992ع ۾ حياتياتي گوناگونيت بابت ڪنوينشن تي صحيح ڪئي.[197] 2008ع ۾ قومي حياتياتي گوناگونيت حڪمت عملي ۽ عملي منصوبو پيش ڪيو ويو.[198] رپورٽ ۾ ڪيوبا مان درج ٿيل جاندارن جي قسمن جو تفصيلي انگ ڏنو ويو آهي، جن جا مکيه گروهه هي آهن: جانور (17,801 قسم)، بيڪٽيريا (270)، ڪرومسٽا (707)، فنگس، جن ۾ لائڪن ٺاهيندڙ قسم پڻ شامل آهن (5,844)، ٻوٽا (9,107) ۽ پروٽوزوا (1,440).[199]
مقامي بي همنگ برڊ، جنهن کي زونسونسيتو پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جو سڀ کان ننڍو ڄاتل پکي آهي، جنهن جي ڊيگهه 55 mm (2+1⁄8 in) آهي. ڪيوبائي ٽروگن، جنهن کي ٽوڪورورو پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيوبا جو قومي پکي ۽ هڪ مقامي نوع آهي. ٻين مقامي قسمن ۾ ڪيوبائي واڳون، ڪيوبائي هوٽيا، ڪيوبائي سولينوڊون، ڪيوبائي گار، ڪيوبائي بوآ ۽ پوليميٽا پڪٽا شامل آهن. هيڊيچيئم ڪوروناريئم، جنهن کي ڪيوبا ۾ ماريپوسا چيو وڃي ٿو، ملڪ جو قومي گل آهي.[200]
حڪومت ۽ سياست
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا جي سياست
.jpg)
.jpg)
ڪيوبا جي جمهوريه هڪ وحداني[204]، هڪ پارٽيءَ واري سوشلسٽ رياست آهي، جيڪا مارڪسزم-ليننزم جي نظريي تي عمل ڪري ٿي. 1976ع جو آئين، جيڪو ڪيوبا کي هڪ سوشلسٽ جمهوريه قرار ڏئي ٿو، 1992ع ۽ 2002ع ۾ ترميم ڪيو ويو، ۽ اهو "خوسي مارتي جي خيالن ۽ مارڪس، اينگلز ۽ لينن جي سياسي ۽ سماجي نظرين کان رهنمائي وٺي ٿو".[205] آئين ڪيوبا جي ڪميونسٽ پارٽي کي "سماج ۽ رياست جي رهنما قوت" قرار ڏئي ٿو.[205] سياسي نظام جمهوري مرڪزيت جي مارڪسي-لينني تصور جي عڪاسي ڪري ٿو.[206](p38)
ڪيوبا جي ڪميونسٽ پارٽي جو پهريون سيڪريٽري هڪ پارٽيءَ واري رياست ۾ سڀ کان اعليٰ عهدو آهي.[207] پهريون سيڪريٽري پوليٽ بيورو ۽ سيڪريٽريٽ جي اڳواڻي ڪري ٿو، جنهن ڪري هن عهدي تي ويٺل شخص حڪومت ۾ سڀ کان وڌيڪ طاقتور شخص هوندو آهي.[208] ٻنهي مجلسن جا ميمبر عوامي طاقت جي قومي اسيمبلي پاران چونڊيا وڃن ٿا.[205] ڪيوبا جو صدر، جنهن کي اسيمبلي چونڊيندي آهي، پنجن سالن لاءِ عهدو سنڀاليندو آهي ۽ 2019ع جي آئين جي منظوري کان پوءِ صدر لاءِ لڳاتار پنجن سالن جي ٻن مدتن جي حد مقرر آهي.[205] عوامي سپريم ڪورٽ حڪومت جي سڀ کان اعليٰ عدالتي شاخ طور ڪم ڪري ٿي. اها صوبائي عدالتن جي فيصلن خلاف سڀني اپيلن لاءِ آخري عدالت پڻ آهي.
ڪيوبا جي قومي قانونساز اداري، عوامي طاقت جي قومي اسيمبلي (اسامبليا ناسيونال دي پودر پوپولار)، کي رياستي طاقت جو اعليٰ ادارو حاصل آهي؛ ان جا 470 ميمبر پنجن سالن لاءِ عهدو سنڀالين ٿا.[205] اسيمبلي سال ۾ ٻه ڀيرا اجلاس ڪندي آهي؛ اجلاسن جي وچ واري عرصي ۾ قانونسازيءَ جا اختيار 31 رڪني وزيرن جي ڪائونسل وٽ هوندا آهن. اسيمبليءَ جي اميدوارن جي عوامي ريفرنڊم ذريعي منظوري ڏني ويندي آهي. 16 سالن کان مٿي عمر جا اهي سڀئي ڪيوبائي شهري، جيڪي ڪنهن ڏوهه ۾ سزا يافته نه هجن، ووٽ ڏئي سگهن ٿا.[209] آئين جي آرٽيڪل 131 موجب ووٽنگ "آزاد، برابر ۽ ڳجهي ووٽ ذريعي" ٿيندي.[205] آرٽيڪل 136 ۾ ڄاڻايل آهي: "نمائندن يا وفدن کي چونڊيل قرار ڏيڻ لاءِ ضروري آهي ته اهي چونڊ تڪن ۾ وڌل صحيح ووٽن جي اڌ کان وڌيڪ تعداد حاصل ڪن".[205]
ڪيوبا ۾ چونڊون جمهوري نه سمجهيون وينديون آهن.[210] عوامي طاقت جي قومي اسيمبليءَ جي چونڊن ۾ هر سيٽ لاءِ رڳو هڪ اميدوار هوندو آهي، جنهن سبب چونڊ مقابلو نه ٿيندو آهي.[211] ٻي ڪنهن به سياسي پارٽي کي ٻيٽ تي اميدوار نامزد ڪرڻ يا چونڊ مهم هلائڻ جي اجازت نه آهي.[212] اميدوارن کي انهن ڪميٽين پاران نامزد ڪيو ويندو آهي، جيڪي ڪميونسٽ پارٽيءَ جي مضبوط ڪنٽرول هيٺ هونديون آهن.[211][213] ووٽر پنهنجي ووٽ واري پرچي تي انفرادي اميدوارن کي چونڊي سگهن ٿا، سڀني اميدوارن کي چونڊي سگهن ٿا يا سمورا خانا خالي ڇڏي سگهن ٿا، جڏهن ته اميدوارن خلاف ووٽ ڏيڻ جو ڪو الڳ اختيار موجود ناهي.[214][215][وڌيڪ وضاحت گھربل]
ڪيوبا جي ڪميونسٽ پارٽي 1975ع کان وٺي لڳ ڀڳ هر پنجن سالن کان پوءِ پارٽي ڪانگريس منعقد ڪندي رهي آهي. 2011ع ۾ پارٽيءَ موجب ان جا 800,000 ميمبر هئا. پارٽيءَ جا نمائندا عام طور تي رياستي ڪائونسلن ۽ قومي اسيمبليءَ جي گهٽ ۾ گهٽ اڌ ميمبرن تي مشتمل هوندا آهن. باقي عهدن تي اهڙا اميدوار مقرر ٿيندا آهن، جيڪي نالي ماتر ڪنهن پارٽيءَ سان لاڳاپيل نه هوندا آهن. ٻيون سياسي پارٽيون بين الاقوامي سطح تي مهم هلائينديون ۽ مالي وسيلا گڏ ڪنديون آهن، جڏهن ته سياسي مخالف گروهن جون سرگرميون محدود آهن.[حوالو گهربل]
انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ فار ڊيموڪريسي اينڊ اليڪٽورل اسسٽنس موجب، ڪيوبا مجموعي جمهوري معيارن ۾ خراب ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.[216][217][218] دي اڪانامسٽ جي ڊيموڪريسي انڊيڪس،[219] فريڊم اِن دي ورلڊ جي رپورٽن،[220] ۽ وي-ڊيم ڊيموڪريسي انڊيڪسز موجب ڪيوبا کي هڪ آمرانه نظام قرار ڏنو ويو آهي.[221]
رائول ڪاسترو جي استعيفيٰ کان پوءِ 18 اپريل 2018ع تي ميگوئل ڊياس-ڪانيل صدر چونڊيو ويو. 19 اپريل 2021ع تي ڊياس-ڪانيل ڪيوبا جي ڪميونسٽ پارٽيءَ جو پهريون سيڪريٽري بڻيو. هو 1959ع جي ڪيوبا جي انقلاب کان پوءِ اهڙي اعليٰ عهدي تي پهچندڙ ڪاسترو خاندان کان ٻاهر جو پهريون شخص آهي.[222]
انتظامي ورهاست
[سنواريو]ملڪ کي 15 صوبن ۽ هڪ خاص ميونسپالٽي (اِسلا دي لا خووينتود) ۾ ورهايو ويو آهي. اهي اڳ ڇهن وڏن تاريخي صوبن، پينار دل ريو، هوانا، ماتانزاس، لاس وياس، ڪاماگوئي ۽ اورينتي، جو حصو هئا. موجوده انتظامي ورهاست گهڻي ڀاڱي ڪيوبا جي آزاديءَ وارين جنگين دوران قائم ڪيل اسپيني فوجي صوبن جي ورهاست سان مشابهت رکي ٿي، جڏهن وڌيڪ بدامني وارن علائقن کي وڌيڪ ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهايو ويو هو. صوبن کي اڳتي ميونسپالٽين ۾ ورهايو ويو آهي.
پرڏيهي لاڳاپا
[سنواريو].jpg)
ڪيوبا گڏيل قومن، جي 77، غير وابسته تحريڪ، آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم، البا ۽ آمريڪي رياستن جي تنظيم جو باني ميمبر آهي. ڪيوبا اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي آهي، جيڪا عام طور اهڙي ننڍي ۽ ترقي پذير ملڪ لاءِ غيرمعمولي سمجهي وڃي ٿي.[223][224] ڪاسترو جي دور ۾ ڪيوبا آفريڪا، وچ آمريڪا ۽ ايشيا جي جنگين ۾ وڏي پيماني تي شامل رهيو. ڪيوبا 1961ع کان 1965ع تائين الجزائر جي حمايت ڪئي[225] ۽ انگولا جي گهرو جنگ دوران انگولا ڏانهن ڏهاڪن هزار فوجي موڪليا.[226] ڪيوبا جي مداخلت وارن ٻين ملڪن ۾ ايٿوپيا،[227][228] گني،[229] گني بسائو،[230] موزمبيق[231] ۽ يمن شامل آهن.[232] گهٽ مشهور ڪاررواين ۾ 1959ع جون ڊومينيڪن ريپبلڪ ڏانهن مهمون پڻ شامل آهن.[233] اها مهم ناڪام ٿي، پر ڊومينيڪن حڪومت سانتو ڊومنگو ۾ ان جي ميمبرن جي ياد ۾ هڪ نمايان يادگار تعمير ڪرايو، ۽ ملڪ جي مزاحمتي يادگار ميوزيم ۾ به انهن کي اهم جاءِ ڏني وئي آهي.[234]
2008ع ۾ يورپي يونين ۽ ڪيوبا مڪمل لاڳاپا ۽ سهڪاري سرگرميون ٻيهر شروع ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.[235] ڪيوبا آمريڪاز لاءِ بوليواري اتحاد جو باني ميمبر آهي.[236] ڏهاڪن هزار ڪيوبائي طبي اهلڪارن پرڏيهه ۾ ڪم ڪيو آهي،[237] جن مان رڳو وينزويلا ۾ ئي ٻنهي ملڪن جي تيل بدلي ڊاڪٽر پروگرام تحت 30,000 تائين ڊاڪٽر ڪم ڪري چڪا آهن.[238]
.jpg)
.jpg)
يوڪرين تي روسي حملي ۽ روس جي جاري بين الاقوامي اڪيلائيءَ کان پوءِ، ڪيوبا انهن ٿورن ملڪن مان هڪ طور سامهون آيو، جن روسي وفاق سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکيا.[239][240] ڊياس-ڪانيل نومبر 2022ع ۾ ماسڪو ۾ ولاديمير پيوٽن سان ملاقات ڪئي، جتي ٻنهي اڳواڻن فيدل ڪاسترو جي يادگار جو افتتاح ڪيو ۽ روس ۽ ڪيوبا خلاف آمريڪي پابندين جي مخالفت پڻ ڪئي.[241]
آمريڪا جون پابنديون (1960–هاڻوڪو دور)
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا خلاف آمريڪي پابنديون
1960ع کان ڪيوبا خلاف آمريڪي پابنديون ٻطرفن لاڳاپن جي تاريخ ۾ سڀ کان ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ واپاري ۽ معاشي قدمن مان هڪ آهن، جيڪي ڇهن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رهيون آهن. اهي قدم انهن قومي ملڪيت ۾ آڻڻ وارين ڪاررواين جي جواب ۾ شروع ڪيا ويا، جن سان هڪ ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ ماليت جون آمريڪي ملڪيتون متاثر ٿيون.[34] آمريڪي سفارتڪار ليسٽر ڊي. ميلوري 6 اپريل 1960ع تي هڪ اندروني يادداشت لکي پابندين جي حق ۾ دليل ڏنو: "اندروني حمايت کي ڪمزور ڪرڻ جو واحد اڳڪٿي لائق ذريعو معاشي بي اطميناني ۽ تڪليف تي ٻڌل مايوسي ۽ ناراضگي پيدا ڪرڻ آهي. [...] مالي ۽ حقيقي اجرتن کي گهٽائڻ، بک، مايوسي ۽ حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ."[242][243]
صدر ڊوائيٽ ڊي. آئزن هاور اهڙي پابندي لاڳو ڪئي، جنهن تحت دوائن ۽ ڪجهه خوراڪي شين کان سواءِ ڪيوبا ڏانهن سڀني برآمدن تي پابندي لڳائي وئي.[34] 1962ع ۾ صدر جان ايف. ڪينيڊي جي انتظاميا هي قدم وڌيڪ سخت ڪيو ۽ 1961ع ۾ ڪانگريس طرفان منظور ڪيل پرڏيهي امداد واري قانون جي بنياد تي ڪيوبائي درآمدن تائين به پابنديون وڌايون ويون.[34] 1962ع جي ميزائل بحران دوران آمريڪا ڪيوبا تي بحري ناڪابندي پڻ لاڳو ڪئي، پر بحران حل ٿيڻ کان پوءِ اها ختم ڪئي وئي. واپاري ۽ معاشي پابنديون، تنهن هوندي به، برقرار رهيون ۽ ايندڙ سالن ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ڪيون ويون.[34]
ڪيوبائي جمهوريت ايڪٽ 1992ع ۾ چيو ويو ته پابنديون "تيستائين جاري رهنديون، جيستائين [ڪيوبا] جمهوريت ڏانهن اڳتي وڌڻ ۽ انساني حقن جي وڌيڪ احترام کان انڪار ڪندو رهي".[244][غير بنيادي ذريعو جي ضرورت آهي] گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي 1992ع کان هر سال هڪ قرارداد منظور ڪندي رهي آهي، جنهن ۾ پابندين جي مذمت ڪندي چيو ويو آهي ته اهي گڏيل قومن جي منشور ۽ بين الاقوامي قانون جي ڀڃڪڙي آهن.[245] ڪيوبا پابندين کي انساني حقن جي ڀڃڪڙي سمجهي ٿو.[246]
انهن پابندين جي اثر ۽ اثرائتي هجڻ بابت شديد بحث ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه مبصرن جو دليل آهي ته اهي "غيرمعمولي حد تائين سوراخدار" رهيون آهن ۽ ڪيوبا جي معاشي مشڪلاتن جو بنيادي سبب ناهن، جڏهن ته ٻيا انهن کي ڪيوبائي حڪومت ۾ تبديلي آڻڻ لاءِ دٻاءُ جي هڪ اوزار طور ڏسن ٿا.[34] بين الاقوامي لاڳاپن جي پروفيسر آرتورو لوپيز ليوي موجب، انهن قدمن کي رڳو واپاري پابندين بدران ناڪابندي يا گهيرو چوڻ وڌيڪ مناسب آهي، ڇاڪاڻتہ اهي رڳو واپاري حدبندين کان اڳتي وڃن ٿا.[34] ڪيوبائي حڪومت جا ٻيا نقاد دليل ڏين ٿا ته حڪومت پابندين کي پنهنجين معاشي ۽ سياسي ناڪامين جي جواز طور استعمال ڪيو آهي.[34]
1996ع ۾ آمريڪا ڪيوبائي آزادي ۽ جمهوري يڪجهتي ايڪٽ منظور ڪيو، جيڪو عام طور هيلمز–برٽن ايڪٽ جي نالي سان مشهور آهي؛ هن قانون ڪيوبا خلاف آمريڪي پابندين کي وڌيڪ مضبوط ۽ جاري رکيو.[247][lower-alpha 8]
2009ع ۾ آمريڪي صدر بارڪ اوباما چيو ته "آمريڪا ڪيوبا سان نئين شروعات چاهي ٿو"،[249] ۽ هن جارج ڊبليو. بش انتظاميا پاران ڪيوبائي آمريڪين جي آمريڪا کان ڪيوبا سفر ۽ پئسا موڪلڻ تي لڳايل پابنديون ختم ڪيون.[250]
2014ع ۾ آمريڪا ۽ ڪيوبا وچ ۾ هڪ معاهدي، جيڪو عام طور "ڪيوبائي ڳار" جي نالي سان مشهور آهي ۽ جنهن ۾ ڪئناڊا ۽ پوپ فرانسس به ثالثيءَ جو ڪردار ادا ڪيو، ٻنهي ملڪن وچ ۾ بين الاقوامي لاڳاپا بحال ڪرڻ جو عمل شروع ڪيو. ٻنهي ملڪن سياسي قيدين جي آزاديءَ تي اتفاق ڪيو، ۽ 2015ع ۾ آمريڪا هوانا ۾ پنهنجو سفارتخانو ٻيهر کوليو.[251][252][253][254] ۽ سفارتي لاڳاپا ٻيهر بحال ڪيا ويا.[255] 2015ع ۾ اوباما اعلان ڪيو ته هو ڪيوبا کي آمريڪي حڪومت جي دهشتگرديءَ جي سرپرستي ڪندڙ ملڪن جي فهرست مان ڪڍي ڇڏيندو،[256][257] جنهن کي ڪيوبا مبينا طور ”منصفاڻو“ قدم قرار ڏيندي ڀليڪار ڪيو.[258] 17 سيپٽمبر 2017ع تي، پنهنجي عملي کي پيش آيل پراسرار طبي علامتن کان پوءِ آمريڪا ڪيوبا ۾ پنهنجي سفارتخاني کي بند ڪرڻ تي غور ڪيو.[259]
اوباما طرفان قائم ڪيل سفارتي لاڳاپن واري پاليسيءَ کي بعد ۾ ٽرمپ انتظاميا واپس ڦيرائي ڇڏيو، جنهن نوان ضابطا لاڳو ڪيا ۽ ڪاروبار توڙي سفر تي اهي پابنديون ٻيهر سخت ڪيون، جن ۾ اوباما انتظاميا نرمي آندي هئي.[260] اهي پابنديون بائيڊن انتظاميا کي ورثي ۾ مليون ۽ ان انتظاميا انهن کي وڌيڪ سخت ڪيو.[261]
فوج
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا جون انقلابي هٿياربند فوجون
2018ع مطابق، ڪيوبا پنهنجي هٿياربند فوجن تي لڳ ڀڳ 91.8 ملين آمريڪي ڊالر، يعني پنهنجي مجموعي ملڪي پيداوار جو 2.9 سيڪڙو خرچ ڪيو.[262] 1985ع ۾ ڪيوبا پنهنجي مجموعي ملڪي پيداوار جو 10 سيڪڙو کان وڌيڪ فوجي خرچن لاءِ مختص ڪيو هو.[263] سرد جنگ دوران، سوويت يونين جي مالي ۽ فوجي سهڪار سان ڪيوبا لاطيني آمريڪا ۾ في ماڻهوءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏي هٿياربند فوج قائم ڪئي.[264] 1975ع کان 1980ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين سوويت فوجي امداد جي مدد سان ڪيوبا پنهنجي فوجي صلاحيتن کي جديد بڻايو. سوويت امداد ختم ٿيڻ کان پوءِ ڪيوبا فوجي اهلڪارن جو انگ گهٽائي ڇڏيو، جيڪو 1994ع ۾ 235,000 هو، سو 2021ع تائين گهٽجي لڳ ڀڳ 49,000 رهجي ويو.[265]
2017ع ۾ ڪيوبا گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي تي صحيح ڪئي.[266] جنوري 2024ع ۾ بيلاروس سان دفاعي ٺاهه تي صحيح ڪرڻ کان پوءِ، ڪيوبا بيلاروسي سهڪار سان پنهنجي ايس-125 پيچورا فضائي دفاعي نظامن کي جديد بڻايو آهي،[267] پر ان وٽ اڃا تائين ڪو جديد، هڪٻئي سان ڳنڍيل فضائي دفاعي نظام موجود ناهي.
عالمي امن انڊيڪس موجب، ڪيوبا ۾ امن جي حالت وچولي درجي جي آهي ۽ 163 ملڪن مان ان جو درجو 102هون آهي.[268]
جمهوريت-آمريت انڊيڪس ۾ ڪيوبا کي فوجي آمريت قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان کي ”فوجي رنگ ۾ رڱيل سماج“ پڻ سڏيو ويو آهي،[269] جڏهن ته هٿياربند فوجون گهڻي عرصي کان ملڪ جي سڀ کان طاقتور ادارن مان شمار ٿينديون رهيون آهن.[270]
قانون لاڳو ڪندڙ ادارا
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا
قانون لاڳو ڪندڙ سمورا ادارا ڪيوبا جي گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت آهن، جنهن جي نگراني انقلابي هٿياربند فوجون ڪن ٿيون. انٽيليجنس ڊائريڪٽوريٽ ڳجهي ڄاڻ حاصل ڪرڻ ۽ ان سان لاڳاپيل ڪارروايون سرانجام ڏئي ٿو ۽ روسي وفاقي سلامتي سروس سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو.[271] آمريڪا جي انصاف واري وزارت ڪيوبا کي جوابي جاسوسي جي حوالي سان هڪ اهم خطرو سمجهي ٿي.[272]
سينسرشپ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا ۾ سينسرشپ
يورپي يونين سمورن سياسي قيدين جي بنا شرط آزاديءَ جو مطالبو ڪيو آهي.[273][274] جولاءِ 2010ع ۾ غير سرڪاري ڪيوبائي انساني حقن واري ڪميشن چيو ته ڪيوبا ۾ 167 سياسي قيدي هئا، جڏهن ته سال جي شروعات ۾ انهن جو انگ 201 هو. ڪميشن جي سربراهه موجب، ڊگهيون قيد جون سزائون آهستي آهستي هراسان ڪرڻ ۽ ڌمڪائڻ سان مٽجي رهيون هيون.[275]
مختلف ذريعن، جن ۾ صحافين جي تحفظ لاءِ ڪميٽي ۽ هيومن رائيٽس واچ شامل آهن، موجب 2021ع مطابق ۾ قيد ڪيل صحافين جي انگ جي لحاظ کان ڪيوبا دنيا جي ملڪن ۾ 19هين نمبر تي هو.[276][277] 2020 مطابق جي عالمي پريس آزادي انڊيڪس ۾ ڪيوبا 180 ملڪن مان 171هين نمبر تي هو.[278]
انقلاب جي دفاع لاءِ ڪميٽيون پنهنجن پاڙن ۾ ”انقلاب مخالف“ سرگرمين جي نگراني ڪن ٿيون.[279] انهن ڪميٽين جي عام رڪنيت چونڊيل ماڻهن تائين محدود ناهي، پر انهن جي اڳواڻي ڪندڙ ميمبرن جي منظوري ڪيوبا جي ڪميونسٽ پارٽي طرفان ڏني ويندي آهي.[280]
سڃاڻپ جي سياست
[سنواريو]
صنفي برابري جي لحاظ کان ڪيوبا دنيا جي مٿين 25 سيڪڙو ملڪن ۾ شامل آهي.[216] 2022ع ۾ ڪيوبا هڪ ريفرنڊم جي منظوري ڏني، جنهن ذريعي خانداني ضابطي ۾ ترميم ڪري هم جنس شادي کي قانوني بڻايو ويو ۽ سروگيٽ حمل توڙي هم جنس جوڙن پاران ٻار هنج وٺڻ جي اجازت ڏني وئي. جنس جي تبديليءَ جي سرجري ۽ ٽرانسجينڊر هارمون علاج قومي صحت جي نظام تحت مفت مهيا ڪيا وڃن ٿا. حڪومت تجويز ڪيل تبديلين جي حمايت ڪئي، جڏهن ته قدامت پسندن ۽ مخالف ڌر جي ڪجهه حصن انهن جي مخالفت ڪئي.
1959ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين حڪومت جون سرڪاري پاليسيون هم جنس پرستيءَ ڏانهن مخالفاڻيون هيون، ۽ ايل جي بي ٽي برادريءَ کي مخالف جنسيت کي سماجي معيار سمجهڻ، روايتي صنفي ڪردارن ۽ اخلاقيات بابت سخت معيارن جي بنياد تي حاشيي تي رکيو ويندو هو.[174][281]
معيشت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا جي معيشت
ڪيوبا جي رياست پنهنجي گهڻي ڀاڱي سرڪاري ڪنٽرول هيٺ هلندڙ منصوبا بند معيشت کي منظم ڪرڻ ۾ اشتراڪي اصولن تي عمل ڪرڻ جي دعويٰ ڪري ٿي. پيداوار جا گهڻا وسيلا حڪومت جي ملڪيت آهن ۽ حڪومت ئي انهن کي هلائي ٿي، جڏهن ته افرادي قوت جو وڏو حصو پڻ رياست وٽ ملازمت ڪري ٿو. تازن سالن ۾ نجي شعبي ۾ روزگار وڌڻ جو لاڙو ڏٺو ويو آهي. 2006ع تائين سرڪاري شعبي ۾ روزگار 78 سيڪڙو ۽ نجي شعبي ۾ 22 سيڪڙو هو، جڏهن ته 1981ع ۾ اهي شرحون ترتيبوار 91.8 سيڪڙو ۽ 8.2 سيڪڙو هيون.[282] سرڪاري خرچ مجموعي ملڪي پيداوار جو 78.1 سيڪڙو آهن.[283] 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان، ابتدائي منڊي سڌارن کان پوءِ، ڪيوبا جي معيشت کي منڊي اشتراڪيت تي ٻڌل يا ان طرف وڌندڙ معيشت قرار ڏيڻ عام ٿيو آهي.[284][285][286]
ڪا به ڪمپني جيڪا ڪنهن ڪيوبائي شهري کي ملازمت ڏئي ٿي، ان کي ادائيگي ڪيوبا جي حڪومت کي ڪرڻي پوي ٿي، جيڪا پوءِ ملازم کي ڪيوبائي پيسن (سي يو پي) ۾ اجورو ادا ڪري ٿي.[287] 2021ع جي هڪ سڌاري کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجورو لڳ ڀڳ 2,100 سي يو پي (81 آمريڪي ڊالر) ۽ وچولو ماهوار اجورو لڳ ڀڳ 4,000 سي يو پي (155 آمريڪي ڊالر) آهي.[288] ڪارميلو ميسا-لاگو موجب، ان ڳالهه تي وسيع اتفاق موجود آهي ته انقلابي حڪومت جي پاليسين سرد جنگ جي خاتمي تائين غربت گهٽائي هئي.[289] هر ڪيوبائي گهراڻي وٽ هڪ راشن ڪتاب هوندو آهي، جنهن کي ليبريتا چيو وڃي ٿو؛ اهو ڪتاب گهراڻي کي خوراڪ ۽ ٻين بنيادي ضرورتن جي شين جي ماهوار فراهمي حاصل ڪرڻ جو حق ڏئي ٿو، جيڪي نالي ماتر قيمت تي مهيا ڪيون وڃن ٿيون.[290] ڪيوبا جي معيشت 1960ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيل آمريڪي واپاري پابندي کان وڏي پيماني تي متاثر ٿي آهي.[216]
هوانا ڪنسلٽنگ گروپ موجب، 2014ع ۾ ڪيوبا ڏانهن پرڏيهي ناڻي جون موڪلون 3 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هيون، جيڪو لاطيني آمريڪا ۾ ستون وڏو انگ هو.[291] 2019ع ۾ اهي موڪلون وڌي 6,616 ملين آمريڪي ڊالر ٿي ويون، پر ڪوويڊ-19 عالمي وبا سبب 2020ع ۾ گهٽجي 1,967 ملين آمريڪي ڊالر رهجي ويون.[292] وبا ڪيوبا جي سياحت واري صنعت کي سخت نقصان پهچايو، جنهن سان گڏ آمريڪي پابندين ۾ سختي سبب ڪم ڪندڙ عمر جي نوجوان ڪيوبائين جي لڏپلاڻ ۾ وڏو اضافو ٿيو. ان صورتحال کي اهڙو بحران قرار ڏنو ويو آهي، جيڪو ڪيوبا جي ”استحڪام لاءِ خطرو“ بڻجي رهيو آهي، جڏهن ته ملڪ ۾ اڳ ئي اولهه اڌ گولي جي سڀ کان وڏي عمر وارين آباديُن مان هڪ موجود آهي.[293] ڪيوبائي انساني حقن جي آبزرويٽري جي 2023ع جي هڪ تڪراري رپورٽ موجب، ڪيوبا جا 88 سيڪڙو شهري انتهائي غربت ۾ رهن ٿا. رپورٽ موجب ڪيوبائي شهرين کي خوراڪ جي تحفظ ۽ بنيادي ضرورتن جون شيون حاصل ڪرڻ ۾ پيش ايندڙ ڏکيائين بابت ڳڻتي هئي.[294]
عالمي بئنڪ موجب، 2020ع تائين ڪيوبا جي في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار 9,500 آمريڪي ڊالر هئي.[295] پر سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ موجب 2016ع تائين اها 12,300 آمريڪي ڊالر هئي.[296] گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام 2021ع ۾ ڪيوبا جو انساني ترقي انڊيڪس 0.764 ڄاڻايو.[297] ساڳئي گڏيل قومن واري اداري 2023ع ۾ ملڪ جو گهڻ رخي غربت انڊيڪس 0.003 ڄاڻايو.[298]
2005ع ۾ ڪيوبا جون برآمدون 2.4 ارب آمريڪي ڊالر هيون، جنهن سان اهو دنيا جي 226 ملڪن مان 114هين نمبر تي هو؛ جڏهن ته درآمدون 6.9 ارب آمريڪي ڊالر هيون، جن جي لحاظ کان اهو 87هين نمبر تي هو.[299] 2012ع ۾ ڪيوبا جا اهم برآمدي ڀائيوار ڪئناڊا 17.7 سيڪڙو، چين 16.9 سيڪڙو، وينزويلا 12.5 سيڪڙو، نيدرلينڊز 9 سيڪڙو ۽ اسپين 5.9 سيڪڙو هئا.[300] اهم برآمدن ۾ کنڊ، نڪل، تمباڪو، مڇي، طبي مصنوعات، ترش ميوا ۽ ڪافي شامل آهن؛[300] جڏهن ته درآمدن ۾ خوراڪ، ٻارڻ، ڪپڙا ۽ مشينري شامل آهن. ڪيوبا تي هن وقت اندازي موجب 13 ارب آمريڪي ڊالر قرض آهي،[301] جيڪو مجموعي ملڪي پيداوار جي لڳ ڀڳ 38 سيڪڙو جي برابر آهي.[302]
دنيا جي کنڊ جي برآمدي منڊي ۾ ڪيوبا جو اڳوڻو 35 سيڪڙو حصو گهٽجي 10 سيڪڙو رهجي ويو آهي. ان جا ڪيترائي سبب آهن، جن ۾ عالمي منڊيءَ ۾ کنڊ جي قيمت ۾ گهٽتائي پڻ شامل آهي، جنهن سبب ڪيوبا عالمي مارڪيٽن ۾ مقابلي جي لحاظ کان ڪمزور ٿيو.[303] 2008ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته ملڪ جي پيداواري صلاحيت بهتر ڪرڻ لاءِ اجرت تي لاڳو مٿين حدون ختم ڪيون وينديون.[304]
ڪيوبا جي قيادت ملڪ جي زرعي نظام ۾ سڌارن جو مطالبو ڪيو آهي. 2008ع ۾ رائول ڪاسترو خوراڪ جي پيداوار وڌائڻ لاءِ زرعي سڌارا لاڳو ڪرڻ شروع ڪيا، ڇاڪاڻتہ ان وقت خوراڪ جو 80 سيڪڙو درآمد ڪيو ويندو هو. انهن سڌارن جو مقصد زمين جي استعمال کي وڌائڻ ۽ ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ آهي.[305] وينزويلا ڪيوبا کي پئسن ۽ وينزويلا ۾ ڪم ڪندڙ لڳ ڀڳ 44,000 ڪيوبائي شهرين، جن مان گهڻا طبي عملي سان لاڳاپيل آهن، جي خدمتن جي بدلي ۾ روزانو اندازي مطابق 110,000 barrels (17,000 m3) تيل فراهم ڪري ٿو.[306][307]
2010ع مطابق، ڪيوبائي شهرين کي پنهنجا گهر پاڻ تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي. رائول ڪاسترو موجب، اهي هاڻي پنهنجن گهرن کي بهتر بڻائي سگهيا ٿي، پر حڪومت انهن نون گهرن يا سڌارن جي توثيق نه ڪندي.[308] ڪيوبا ۾ بي گهري تقريبن نه هئڻ جي برابر آهي،[309][310] ۽ 85 سيڪڙو ڪيوبائي پنهنجن گهرن جا مالڪ آهن[311] ۽ اهي نه ملڪيت جو محصول ادا ڪن ٿا ۽ نه ئي گروي قرض تي وياج.
2 آگسٽ 2011ع تي، دي نيو يارڪ ٽائمز ٻڌايو ته ڪيوبا سال جي پڄاڻيءَ کان اڳ نجي ملڪيت جي ”خريد ۽ وڪري“ کي قانوني بڻائڻ جي پنهنجي ارادي جي ٻيهر تصديق ڪئي. ماهرن موجب، ملڪيت جي نجي وڪري سان ”ڪيوبا ۾ ڪيوبائي اڳواڻ رائول ڪاسترو جي حڪومت پاران اعلان ڪيل ڪنهن به معاشي سڌاري کان وڌيڪ تبديلي اچي سگهي ٿي“.[312] ان سان هڪ ملين کان وڌيڪ سرڪاري نوڪريون ختم ٿيڻيون هيون، جن ۾ انهن جماعت جي عملدارن جون نوڪريون به شامل هيون جيڪي تبديلين جي مخالفت ڪري رهيا هئا.[313] انهن سڌارن اهڙي نظام کي جنم ڏنو، جنهن کي ڪجهه ماڻهو ”نئين ڪيوبائي معيشت“ سڏين ٿا.[314][315] آڪٽوبر 2013ع ۾ رائول چيو ته هو ٻنهي ڪرنسين کي ضم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو، جيڪو نيٺ 2021ع ۾ عمل ۾ آيو.
.jpg)
2016ع ۾، ميامي هيرالڊ لکيو، ”... لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو ڪيوبائي هر مهيني 50 ڊالرن کان گهٽ ڪمائين ٿا؛ 34 سيڪڙو هر مهيني 50 کان 100 ڊالرن جي برابر ڪمائين ٿا؛ ۽ 20 سيڪڙو 101 کان 200 ڊالر ڪمائين ٿا. ٻارهن سيڪڙو ماڻهن هر مهيني 201 کان 500 ڊالر ڪمائڻ جي رپورٽ ڏني؛ ۽ لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو چيو ته سندن ماهوار آمدني 500 ڊالرن کان وڌيڪ هئي، جن ۾ 1.5 سيڪڙو اهڙا ماڻهو به شامل هئا جن چيو ته اهي 1,000 ڊالرن کان وڌيڪ ڪمائين ٿا.“[316]
مئي 2019ع ۾، ڪيوبا ڪڪڙ جي گوشت، آنن، چانورن، دالين، صابڻ ۽ ٻين بنيادي شين تي راشن بندي لاڳو ڪئي. (ملڪ جي خوراڪ جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو درآمد ڪيو ويندو آهي.) هڪ ترجمان ان جو ذميوار آمريڪا پاران واپاري پابندين ۾ واڌ کي قرار ڏنو، جڏهن ته اقتصاديات جي ماهرن جو خيال هو ته وينزويلا کان ملندڙ امداد ۾ وڏي گهٽتائي ۽ ڪيوبا جي سرڪاري تيل ڪمپني، جيڪا ٻارڻ جي خرچن تي رعايت ڏيندي هئي، جي ناڪامي به اوترا ئي اهم مسئلا هئا.[317]
جون 2019ع ۾ حڪومت سرڪاري شعبي جي پگهارن ۾ لڳ ڀڳ 300 سيڪڙو واڌ جو اعلان ڪيو، خاص طور تي استادن ۽ صحت جي عملي لاءِ. آڪٽوبر ۾ حڪومت دڪانن کي پرڏيهي ڪرنسي استعمال ڪندي گهريلو سامان ۽ اهڙيون ٻيون شيون خريد ڪرڻ ۽ پرڏيهه ۾ رهندڙ ماڻهن وسيلي ڪيوبا موڪلڻ جي اجازت ڏني. حڪومتي اڳواڻن تسليم ڪيو ته نوان قدم غير مقبول هئا، پر سرمائي جي ٻين ملڪن، جهڙوڪ پاناما، ڏانهن منتقلي کي روڪڻ لاءِ ضروري هئا، جتي ڪيوبائي شهري سفر ڪري شيون خريد ڪندا هئا ۽ ٻيٽ تي ٻيهر وڪرو ڪرڻ لاءِ آڻيندا هئا. ٻين قدمن ۾ نجي ڪمپنين کي سرڪاري ڪمپنين وسيلي ڪيوبا ۾ شين ۽ خدمتن جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلا برآمد ۽ درآمد ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ شامل هو.
1 جنوري 2021ع تي ڪيوبا جو ٻٽي ڪرنسي وارو نظام باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ تبديل ٿيندڙ ڪيوبائي پيسو (سي يو سي) مرحليوار ختم ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ ڪيوبائي پيسو (سي يو پي) ملڪ جي واحد ڪرنسي بڻجي ويو. ڪيوبائي شهرين کي جون 2021ع تائين پنهنجا سي يو سي مٽائڻ جي مهلت ڏني وئي. تنهن هوندي به، ان سان ڪيوبائي پيسي جي قدر گهٽجي وئي ۽ انهن ماڻهن لاءِ معاشي مسئلا پيدا ٿيا، جن کي اڳ سي يو سي ۾ پگهار ملندي هئي، خاص طور تي سياحت جي شعبي جي ملازمن لاءِ. فيبروري ۾ حڪومت نجي شعبي لاءِ پڻ نوان قدم لاڳو ڪيا، جن تحت رڳو 124 سرگرمين تي پابندي رکي وئي، جن ۾ قومي سلامتي، صحت ۽ تعليمي خدمتن جهڙا شعبا شامل هئا. سڀني شعبن ۾ پگهارن کي ٻيهر چار کان نو ڀيرا وڌايو ويو. ان کان سواءِ سرڪاري ڪمپنين کي وڌيڪ خودمختياري سان گڏ نيون سهولتون پڻ ڏنيون ويون.
عوامي راءِ جي لحاظ کان نئين سڌاري سان پيدا ٿيندڙ پهريون مسئلو بجليءَ جون قيمتون هيون، پر انهن ۾ جلد ترميم ڪئي وئي. نجي آبادگارن لاءِ مقرر ڪيل قيمتن بابت قدمن ۾ پڻ سڌارا ڪيا ويا. جولاءِ 2020ع ۾ ڪيوبا اهڙا نوان دڪان کوليا، جيڪي رڳو پرڏيهي ڪرنسي قبول ڪندا هئا، ۽ ساڳئي وقت آمريڪي ڊالر تي لاڳو خاص محصول ختم ڪيو ويو. انهن قدمن جو مقصد ان معاشي بحران کي منهن ڏيڻ هو، جيڪو شروعات ۾ ٽرمپ انتظاميا پاران لاڳو ڪيل معاشي پابندين سبب پيدا ٿيو ۽ پوءِ ڪورونا وائرس جي عالمي وبا دوران سياحت جي کوٽ سبب وڌيڪ شديد ٿي ويو.
اڀرندڙ ڪيوبائي معيشت ۾ سهڪاري ادارا وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪندا. سرڪاري ڪاروبارن کي سهڪاري ادارن ۾ تبديل ڪرڻ سان ڪيوبا جي 20 کان 30 سيڪڙو مزدورن جي سهڪاري ادارن ۾ سرگرم شموليت ممڪن ٿي سگهي ٿي. سڀئي سرڪاري ريسٽورنٽ، جن جو انگ 8,000 کان وڌيڪ آهي، مزدورن جي ملڪيت وارن سهڪاري ادارن ۾ تبديل ڪيا ويندا، ۽ ڪيوبائي حڪومت جي توقع موجب 2017ع تائين ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 10,000 سهڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا هوندا.
2019ع جي انگن اکرن موجب، چين ڪيوبا جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار هو، جنهن کان پوءِ اسپين، نيدرلينڊز، جرمني ۽ قبرص اچي ٿي. ڪيوبا جي مکيه برآمدن ۾ تمباڪو، کنڊ ۽ الڪوحلي مشروبات شامل آهن، جڏهن ته ملڪ بنيادي طور ڪڪڙ جو گوشت، ڪڻڪ، مڪئي ۽ گاڙهو کير درآمد ڪري ٿو.
قدرتي وسيلا
[سنواريو]ڪيوبا جي قدرتي وسيلن ۾ کنڊ، تمباڪو، مڇي، کٽا ميوا، ڪافي، داليون، چانور، پٽاٽا ۽ چوپايو مال شامل آهن. ڪيوبا جو سڀ کان اهم معدني وسيلو نڪل آهي، جيڪو 2011ع ۾ ملڪ جي مجموعي برآمدن جو 21 سيڪڙو هو.[318] ان سال ڪيوبا جي نڪل جي کاڻين مان 71,000 ٽن نڪل پيدا ڪيو ويو، جيڪو دنيا جي مجموعي پيداوار جي لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو جي برابر هو.[319] 2013ع مطابق ، ان جا ذخيرا اندازي موجب 5.5 ملين ٽن هئا، جيڪي دنيا جي مجموعي ذخيرن جي 7 سيڪڙو کان وڌيڪ هئا.[319] ڪينيڊا جي شيرٽ انٽرنيشنل، موا ۾ نڪل ڪڍڻ جو هڪ وڏو مرڪز هلائي ٿي. ڪيوبا صاف ڪيل ڪوبالٽ جو پڻ هڪ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، جيڪو نڪل جي کاڻ ڪڍڻ دوران ضمني پيداوار طور حاصل ٿئي ٿو.[320]
2005ع ۾ آمريڪي ارضياتي سروي پاران ڪيل تيل جي ڳولا مان ظاهر ٿيو ته اتر ڪيوبا طاس مان لڳ ڀڳ 4.6 billion barrels (730,000,000 m3) کان 9.3 billion barrels (1.48×109 m3) تائين تيل پيدا ٿي سگهي ٿو. 2006ع ۾ ڪيوبا ممڪن تجارتي استعمال لاءِ انهن هنڌن تي آزمائشي کوٽائي شروع ڪئي.[321]
سياحت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا ۾ سياحت
.jpg)
شروعات ۾ سياحت کي مخصوص سياحتي تفريحي علائقن تائين محدود رکيو ويو هو، جتي سياحن کي ڪيوبائي سماج کان الڳ رکيو ويندو هو. ان طريقي کي ”مخصوص علائقائي سياحت“ ۽ ”سياحتي نسلي جدائي“ چيو ويندو هو. 1992ع کان 1997ع تائين پرڏيهي سياحن ۽ عام ڪيوبائي شهرين وچ ۾ رابطو عملي طور غير قانوني هو. خاص دور دوران سياحت جي تيز رفتار واڌ جا ڪيوبا تي وسيع سماجي ۽ معاشي اثر پيا ۽ ملڪ ۾ ٻه سطحي معيشت جي وجود ۾ اچڻ بابت قياس آرائيون شروع ٿيون.
2003ع ۾ 1.9 ملين سياحن ڪيوبا جو دورو ڪيو، جن مان گهڻا ڪينيڊا ۽ يورپي يونين مان آيا هئا، ۽ انهن مان 2.1 ارب آمريڪي ڊالر آمدني حاصل ٿي. 2011ع ۾ ڪيوبا 2,688,000 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا ڪيريبين ۾ ٽيون سڀ کان وڏو انگ هو؛ ان کان اڳ ڊومينيڪن جمهوريه ۽ پورٽو ريڪو هئا. ڪيوبائي ميزائل بحران کان پوءِ 2016ع تائين آمريڪي سياحت تمام گهڻي محدود رهي؛ 2016ع ۾ گهڻيون پابنديون نرم ڪيون ويون، جيتوڻيڪ ڪجهه پابنديون برقرار رهيون.
2018ع جي هڪ مطالعي مان ظاهر ٿيو ته ڪيوبا ۾ جبل چاڙهي جي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت موجود آهي ۽ جبل چاڙهي، سائيڪل هلائڻ، غوطه خوري ۽ غارن جي ڳولا جهڙين ٻين سرگرمين سان گڏ، سياحت ۾ اهم حصو وجهي سگهي ٿي. انهن وسيلن کي هٿي ڏيڻ سان علائقائي ترقي، خوشحالي ۽ بهبود ۾ واڌ ٿي سگهي ٿي.
ڪيوبا جي انصاف واري وزير ملڪ ۾ وڏي پيماني تي جنسي سياحت ٿيڻ جي الزامن جي اهميت کي گهٽ ڪري پيش ڪيو آهي. ڪينيڊا حڪومت جي سفري صلاح واري ويب سائيٽ موجب، ”ڪيوبا ٻارن جي جنسي سياحت کي روڪڻ لاءِ سرگرميءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي، ۽ ڪينيڊين سميت ڪيترن ئي سياحن کي 16 ورهين يا ان کان گهٽ عمر جي نابالغن کي بدعنوان ڪرڻ سان لاڳاپيل ڏوهن ۾ سزا ڏني وئي آهي. قيد جون سزائون 7 کان 25 سالن تائين آهن.“
آبادي
[سنواريو]2010ع جي سرڪاري آدمشماري موجب، ڪيوبا جي آبادي 11,241,161 هئي، جنهن ۾ 5,628,996 مرد ۽ 5,612,165 عورتون شامل هيون.[322] ان جي پيدائش جي شرح (2006ع ۾ في هڪ هزار ماڻهن پٺيان 9.88 پيدائشون)[323] اولهه اڌ گول جي سڀ کان گهٽ پيدائش جي شرحن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ 1961ع کان ملڪ جي آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ چار ملين ماڻهن جو اضافو ٿيو آهي، پر ان عرصي دوران واڌ جي رفتار سست ٿي وئي، ۽ ملڪ ۾ گهٽ زرخيزي جي شرح (في عورت 1.43 ٻار) سان گڏ لڏپلاڻ سبب 2006ع کان آبادي گهٽجڻ شروع ٿي وئي.[324]
وڏا شهر
[سنواريو]| درجو | صوبو | آبادي | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | هوانا | لا هابانا | 2,131,480 | ||||||
| 2 | سانتياگو دي ڪيوبا | سانتياگو دي ڪيوبا | 433,581 | ||||||
| 3 | ڪاماگوي | ڪاماگوي | 308,902 | ||||||
| 4 | هولگين | هولگين | 297,433 | ||||||
| 5 | سانتا ڪلارا | ولا ڪلارا | 216,854 | ||||||
| 6 | گوانتانامو | گوانتانامو | 216,003 | ||||||
| 7 | لاس توناس | لاس توناس | 173,552 | ||||||
| 8 | بايامو | گرانما | 159,966 | ||||||
| 9 | سيئنفويگوس | سيئنفويگوس | 151,838 | ||||||
| 10 | پينار ڊيل ريو | پينار ڊيل ريو | 145,193 | ||||||
نسلي گروهه
[سنواريو]
ڪيوبا جي آبادي بنيادي طور ٽن گروهن مان نڪتل آهي: اسپيني آبادڪار ۽ مهاجر، جيڪي گهڻو ڪري اندلس، گاليشيا، استورياس ۽ ڪينري ٻيٽن مان آيا هئا؛[327] صحارا کان ڏکڻ آفريڪا جا اهي ماڻهو، جن کي ائٽلانٽڪ پار غلام واپار وسيلي ٻيٽ تي آندو ويو؛[328] ۽ ڪولمبس کان اڳ واري دور جا مقامي ماڻهو، جن ۾ خاص طور تائينو ۽ سيبوني شامل هئا.[329][330]
افريقي نسل جا ڪيوبائي بنيادي طور يوروبا ماڻهن، ڪانگو طاس جي بانتو ماڻهن، ڪالاباري قبيلي ۽ داهومي جي ارارا ماڻهن مان نڪتل آهن؛ ان کان سواءِ اتر آفريڪا جا ڪيترائي هزار پناهگير، خاص طور اولهه صحارا جا صحراوي عرب پڻ انهن ۾ شامل آهن.[331]
جڏهن ته افريقي نسل جا ڪيوبائي ۽ اسپيني نسل جا ڪيوبائي الڳ نسلي ۽ ثقافتي گروهن طور برقرار رهيا آهن، پر سورهين صديءَ ۾ مقامي آباديءَ جي تباهه ڪندڙ گهٽتائي کان پوءِ مقامي نسل مان نڪتل ڪو به اهڙو برابر جو الڳ گروهه برقرار نه رهي سگهيو؛[332] تنهن هوندي به، تائينو نسل جا جينياتي آثار ڪيوبا جي آباديءَ ۾ اڃا تائين موجود آهن، جنهن جي تصديق مائٽوڪانڊريائي ڊي اين اي جي مطالعي مان ٿئي ٿي.[329][333][334]
تنهن ڪري ڪيوبا جي آبادي گهڻ نسلي آهي، ۽ ڪيترين صدين کان انهن گروهن جي وچ ۾ وڏي پيماني تي پاڻ ۾ شاديون ٿينديون رهيون آهن، جنهن جي نتيجي ۾ مخلوط نسل جي هڪ وڏي آبادي وجود ۾ آئي آهي. اها آبادي ڪنهن تازي نسلي ميلاپ جو نتيجو نه، پر ڪيترين نسلن کان جاري پاڻ ۾ شادين جو نتيجو آهي.[335][336] نتيجي طور، ملڪ جي نژادي بناوت بابت مختلف تخمينن ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2014ع جي هڪ مطالعي، جيڪو نسلي اصل ڄاڻائيندڙ نشانگرن تي ٻڌل هو، موجب ڪيوبا ۾ آٽوسومل جينياتي نسب 72 سيڪڙو يورپي، 20 سيڪڙو آفريڪي ۽ 8 سيڪڙو مقامي آهي.[337]
2002ع جي ڪيوبائي آدمشماري، جنهن ۾ جواب ڏيندڙن پنهنجي نژادي سڃاڻپ پاڻ بيان ڪئي، موجب 65.05 سيڪڙو آبادي اڇي هئي، جڏهن ته 2012ع جي آدمشماري ۾ لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو ڪيوبائين پاڻ کي ميسٽيزو يا مولاٽو ۽ 10 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ پاڻ کي نيگرو (ڪارو) قرار ڏنو.[338] 2012ع جي ڪيوبائي آدمشماري ۾ ساڳئي بنياد تي 64.1 سيڪڙو آبادي اڇي (بلانڪو)، 26.6 سيڪڙو ميسٽيزو يا مولاٽو (مخلوط نسل) ۽ 9.3 سيڪڙو ڪاري (نيگرو) درج ڪئي وئي.[339] 2002ع جي آدمشماري وانگر، اهي انگ جينياتي نسب يا ٻاهرين ماڻهن پاران ڪيل درجابندي بدران ماڻهن جي پنهنجي نژادي سڃاڻپ بابت تصور کي ظاهر ڪن ٿا، ۽ آزاد محققن انهن انگن تي وڏي پيماني تي اعتراض ڪيو آهي؛ سندن چوڻ آهي ته اهي ڪاري ۽ مخلوط نسل واري آباديءَ جو انگ نمايان طور گهٽ ظاهر ڪن ٿا.[340]
اهي انگ هڪ ڦڙي وارو اصول لاڳو ڪري تيار ڪيل تخمينن کان پڻ نمايان طور مختلف آهن. اهو هيٺين نسلي درجابندي جو هڪ اهڙو رواج آهي، جيڪو تاريخي طور خاص طور آمريڪا سان لاڳاپيل رهيو آهي ۽ جنهن تحت ڪنهن شخص ۾ آفريڪي نسل جو ڪو به معلوم نسب هئڻ تي کيس ڪارو قرار ڏنو ويندو آهي. ميامي يونيورسٽي جي ڪيوبائي ۽ ڪيوبائي-آمريڪي اڀياس واري اداري انهيءَ طريقي کي استعمال ڪندي نتيجو ڪڍيو ته 62 سيڪڙو ڪيوبائي ڪارا آهن.[341] تنهن هوندي به، هڪ ڦڙي وارو اصول ڪيوبا يا مجموعي طور لاطيني آمريڪا جي نژادي درجابنديءَ جي عڪاسي نٿو ڪري. ڪيوبا ۾، جيئن لاطيني آمريڪا جي گهڻي حصي ۾، مخلوط آفريڪي ۽ يورپي نسب وارا ماڻهو، جن کي عام طور مولاٽو چيو ويندو آهي، تاريخي طور پاڻ کي هڪ الڳ زمري طور سمجهندا ۽ سڃاڻيندا رهيا آهن. اهو زمرو نه ڪاري سڃاڻپ جي مخالفت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ۽ نه ئي ان جي انڪار طور، پر اهڙي مخلوط ورثي جي سڃاڻپ طور، جنهن جي پنهنجي سماجي ۽ ثقافتي معنيٰ آهي. ڪيوبائي آدمشماري ان ڳالهه کي ميسٽيزو يا مولاٽو جي الڳ درجي ذريعي باضابطه طور تسليم ڪري ٿي.[342][343] تنهن ڪري آمريڪي قانوني ۽ سماجي تاريخ مان نڪتل ڪارو/اڇو ٻه-زمري وارو ڍانچو ڪيوبائي نژادي خودسڃاڻپ تي لاڳو ڪرڻ اهڙي درجابندي مڙهڻ جي برابر آهي، جيڪا ڪيوبائي سماج استعمال نٿو ڪري ۽ جيڪا آباديءَ جي هڪ وڏي حصي جي سڃاڻپ کي منظم نموني نظرانداز ڪري ٿي.[344][345]
انهن طريقيڪار وارن اختلافن کي نظر ۾ رکندي، اقليتي حقن جو بين الاقوامي گروپ خبردار ڪيو آهي ته ”افريقي نسل جي ڪيوبائين جي صورتحال جو معروضي جائزو اڃا به مشڪل آهي، ڇاڪاڻتہ انقلاب کان اڳ ۽ پوءِ ٻنهي دورن بابت رڪارڊ گهٽ ۽ منظم مطالعا تمام ٿورا آهن“، ۽ ڪيوبا جي آباديءَ ۾ آفريڪي نسل جي ماڻهن جي سيڪڙي بابت تخمينن ۾ تمام وڏو فرق آهي، جيڪي 33.9 سيڪڙو کان 62 سيڪڙو تائين آهن.[346]
ايشيائي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو آهن ۽ گهڻو ڪري چيني نسل سان واسطو رکن ٿا، جن کان پوءِ جاپاني ۽ فلپائني اچن ٿا.[347][348] انهن مان ڪيترائي انهن زرعي مزدورن جا اولاد آهن، جن کي 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات دوران اسپيني ۽ آمريڪي ٺيڪيدارن ٻيٽ تي آندو هو.[349] هن وقت چيني نسب رکندڙ ڪيوبائين جو رڪارڊ ڪيل انگ 114,240 آهي.[350]
لڏپلاڻ
[سنواريو]اميگريشن
[سنواريو]اميگريشن ۽ ايميگريشن ڪيوبا جي آباديءَ جي بناوت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. ارڙهين صديءَ کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين ڪينري، ڪاتالان، اندلسي، گاليشيائي ۽ ٻين اسپيني ماڻهن جون وڏيون لهرون ڪيوبا لڏي آيون. رڳو 1899ع کان 1930ع جي وچ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين اسپيني ڪيوبا آيا، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي نيٺ اسپين موٽي ويا.[351] ٻين نمايان مهاجر گروهن ۾ فرانسيسي،[352] پورچوگيزي، اطالوي، روسي، ڊچ، يوناني، برطانوي ۽ آئرش شامل هئا، ان سان گڏ انهن آمريڪي شهرين جي اولاد جو ٿورو انگ پڻ شامل هو، جيڪي 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيوبا آيا هئا. 2015ع تائين عالمي بئنڪ جي انگن اکرن موجب ڪيوبا ۾ پرڏيهه ڄاول آبادي 13,336 هئي.[353]
ايميگريشن
[سنواريو]
انقلاب کان پوءِ واري ڪيوبا جي هڪ اهم خصوصيت وڏي پيماني تي ايميگريشن رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ وڏي ۽ اثرائتي ڪيوبائي پرڏيهي برادري وجود ۾ آئي. جنوري 1959ع کان پوءِ ٽن ڏهاڪن دوران سڀني سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ هڪ ملين کان وڌيڪ ڪيوبائي، جيڪي ملڪ جي ڪل آباديءَ جو 10 سيڪڙو هئا، گڏيل رياستن ڏانهن لڏي ويا. اهو تناسب ساڳئي عرصي دوران مجموعي طور ڪيريبين مان گڏيل رياستن ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ جي تناسب جي برابر هو.[354][355][356][357][358] 13 جنوري 2013ع کان اڳ ڪيوبائي شهري سرڪاري اجازت حاصل ڪرڻ کان سواءِ پرڏيهه سفر ڪري، ملڪ ڇڏي يا واپس ڪيوبا اچي نٿي سگهيا؛ ان سان گڏ حڪومت طرفان جاري ڪيل پاسپورٽ ۽ سفري ويزا لاءِ پڻ درخواست ڏيڻي پوندي هئي، جيڪا گهڻو ڪري رد ڪئي ويندي هئي.[359] جيڪي ماڻهو ملڪ ڇڏيندا هئا، سي عام طور سمنڊ رستي ننڍين ٻيڙين ۽ ڪمزور ترندڙ ٻيڙين وسيلي ويندا هئا.
9 سيپٽمبر 1994ع تي آمريڪي ۽ ڪيوبائي حڪومتن وچ ۾ اتفاق ٿيو ته آمريڪا هر سال گهٽ ۾ گهٽ 20,000 ويزا جاري ڪندو، جنهن جي بدلي ۾ ڪيوبا ٻيڙين وسيلي وڌيڪ غير قانوني روانگين کي روڪڻ جو واعدو ڪيو.[360]
2020ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيوبا سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ پنهنجي سڀ کان شديد سماجي ۽ معاشي بحران مان گذري رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ رڪارڊ انگ ۾ ڪيوبائي ماڻهو ٻيٽ ڇڏي رهيا آهن.[361] گڏيل رياستن ۾ داخل ٿيڻ جي ڪوشش ڪندڙ ڪيوبائين جو انگ، خاص طور ميڪسيڪو واري سرحد وسيلي، 2021ع ۾ 39,000 کان وڌي 2022ع ۾ 224,000 کان وڌيڪ ٿي ويو. 2022ع ۾ ملڪ جي ڪل آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ، يعني 11 ملين مان لڳ ڀڳ 250,000 ڪيوبائي، گڏيل رياستن ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته هزارين وڌيڪ ٻين ملڪن ڏانهن ويا. اهو انگ ”1980ع واري ماريئل ٻيڙي لڏپلاڻ ۽ 1994ع وارو ڪيوبائي ترندڙ ٻيڙين جو بحران گڏ ڪري به وڌيڪ“ هو، جيڪي ان کان اڳ ڪيوبا جا سڀ کان وڏا لڏپلاڻ وارا واقعا هئا.[293] ڪيترن ماڻهن نيڪاراگوا تائين هڪ طرفي هوائي سفر جو خرچ پورو ڪرڻ لاءِ پنهنجا گهر تمام گهٽ اگهن تي وڪڻي ڇڏيا، ان اميد سان ته اتان ميڪسيڪو وسيلي آمريڪا پهچي سگهندا.[361] اندروني لڏپلاڻ سبب هوانا ۾ حد کان وڌيڪ آبادي پيدا ٿي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ماڻهو عارضي پناهگاهن يا گنجان عمارتن ۾ رهن ٿا، جن مان ڪجهه ڊهڻ جي ڪناري تي آهن. بجليءَ جي باقاعده بندش 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات جي ياد ڏياري ٿي، جڏهن سوويت مالي سهائتا ختم ٿيڻ سان ٻيٽ سخت معاشي ڏکيائين ۾ ڦاسي ويو هو.[361] 2020ع واري ڏهاڪي ۾ ايميگريشن جاري رهي، ۽ 2025ع ۾ قومي آبادي 1980ع کان پوءِ پهريون ڀيرو 10 ملين کان گهٽ ٿي وئي. اهو 2012ع کان، جڏهن ڪيوبا جي آبادي 11.2 ملين جي بلند ترين سطح تي پهتي هئي، آباديءَ ۾ 13 سيڪڙو گهٽتائي جي نمائندگي ڪري ٿو.[362]
ڪيوبا جي ”خاص دور“ دوران ملڪ پرڏيهي سياحت ۽ پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ پنهنجي شهرين جي ڪمائيءَ تي وڏي حد تائين ڀاڙيندو رهيو. تنهن هوندي به 2020ع واري عالمي وبا هن آمدنيءَ جي ذريعي کي سخت متاثر ڪيو ۽ 2020ع ۾ سياحن جي انگ ۾ 75 سيڪڙو گهٽتائي آئي. 2021ع جي ڪرنسي سڌارن مهانگائي جا سخت جهٽڪا آندا، جنهن ملڪ ۾ خوراڪ جي کوٽ کي وڌيڪ شديد ڪيو ۽ ڪاري بازار جي اهميت وڌائي ڇڏي.[361] وڌندڙ ڏکيائين باوجود، ڪيوبائي سماج ۾ مزاحمت ۽ برداشت برقرار رهي. 2018ع کان انٽرنيٽ تائين رسائي ۽ سماجي ميڊيا جي وڏي پيماني تي استعمال سياسي ۽ معاشي آزاديءَ جي مطالبن کي هٿي ڏني آهي. انٽرنيٽ جي طاقت 2021ع جي ڪيوبائي احتجاجن دوران نمايان ٿي، جن کي پوليس جلدي دٻائي ڇڏيو، جڏهن ته ڪيترن ئي مشهور فنڪارن ۽ بلاگرن کي حراست ۾ ورتو ويو.[361]
2013ع تائين ڪيوبائي ايميگريشن جون مکيه منزلون گڏيل رياستون، اسپين، اٽلي، پورٽو ريڪو ۽ ميڪسيڪو هيون.[363]
ٻوليون
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبائي اسپيني
سرڪاري ٻولي اسپيني آهي، ۽ ڪيوبائين جي وڏي اڪثريت ڪيوبائي اسپيني ڳالهائي ٿي، جيڪا ڪيريبين اسپيني جي هڪ صورت آهي. لوڪومي، جيڪا اولهه آفريڪي يوروبا ٻوليءَ جي هڪ لهجي طور سمجهي وڃي ٿي، سانتيريا جي پيروڪارن پاران مذهبي ٻولي طور پڻ استعمال ڪئي وڃي ٿي،[364] ۽ تنهن ڪري اها رڳو ٻي ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي.[365] هيٽيائي ڪريول ملڪ ۾ ٻيون سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي ۽ اها هيٽيائي مهاجرن ۽ سندن اولاد پاران ڳالهائي وڃي ٿي.[366] مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ ٻين ٻولين ۾ گاليشيائي ۽ ڪورسيڪائي شامل آهن.[367] 2026–2027ع جي تعليمي سال کان روسي ٻولي اسڪولن ۾ پهرين پرڏيهي ٻولي طور پڙهائي ويندي.[368]
مذهب
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا ۾ مذهب
ڪيوبا سرڪاري طور هڪ سيڪيولر رياست آهي. 1980ع واري ڏهاڪي دوران مذهبي آزاديءَ ۾ واڌ ٿي،[369] ۽ حڪومت 1992ع ۾ آئين ۾ ترميم ڪري رياست کي ملحد قرار ڏيڻ واري وصف ختم ڪري ڇڏي.[370] 2010ع ۾ پيو فورم جي تخميني موجب، مذهبي وابستگيءَ جي لحاظ کان آباديءَ جو 59.2 سيڪڙو عيسائي، 23 سيڪڙو ڪنهن به مذهب سان غير وابسته، 17.4 سيڪڙو لوڪ مذهبن (جهڙوڪ سانتيريا) جا پيروڪار، جڏهن ته باقي 0.4 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا.[371] 2015ع ۾ يوني ويزن جي سرپرستيءَ هيٺ ڪيل هڪ سروي ۾ 44 سيڪڙو ڪيوبائين چيو ته اهي مذهبي نه هئا، 9 سيڪڙو ڪو جواب نه ڏنو، جڏهن ته رڳو 34 سيڪڙو پاڻ کي عيسائي قرار ڏنو.[372]
رومن ڪيٿولڪيت سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جون پاڙون اسپيني نوآبادياتي دور سان ڳنڍيل آهن. 2006ع ۾ آباديءَ جي اڌ کان به گهٽ حصي پاڻ کي ڪيٿولڪ قرار ڏنو، تنهن هوندي به اهو ملڪ جو غالب عقيدو رهيو.[373] پوپ جان پال ٻيون ۽ پوپ بينيڊڪٽ سورهون ترتيبوار 1998ع ۽ 2011ع ۾ ڪيوبا جو دورو ڪيو، جڏهن ته پوپ فرانسس 2015ع ۾ ڪيوبا جو دورو ڪيو.[374][375] هر پوپ جي دوري کان اڳ حڪومت انساني همدرديءَ جي اظهار طور قيدين کي معافي ڏني.[376][377]
1990ع واري ڏهاڪي ۾ حڪومت پاران گهريلو گرجا گهرن تي پابنديون نرم ڪرڻ سان پينٽيڪوسٽل ازم ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ۽ ڪجهه گروهن پنهنجي ميمبرن جو انگ 100,000 تائين ڄاڻايو. تنهن هوندي به، ڪيوبا جي گرجا گهرن واري ڪائونسل جي گڏيل تنظيم هيٺ منظم انجيلي پروٽيسٽنٽ فرقا وڌيڪ سرگرم ۽ اثرائتا رهيا آهن.[378] ڪيترين ئي مشهور ڪيوبائي مذهبي شخصيتن ٻيٽ کان ٻاهر ڪم ڪيو آهي، جن ۾ انسان دوست ۽ ليکڪ خورخي آرماندو پيريز شامل آهي.
ڪيوبا جو مذهبي منظرنامو مختلف قسمن جي مذهبي امتزاجن کان گهڻو متاثر آهي. عيسائيت تي اڪثر سانتيريا سان گڏ عمل ڪيو ويندو آهي، جيڪا ڪيٿولڪيت ۽ گهڻو ڪري آفريڪي عقيدن جو ميلاپ آهي ۽ جنهن ۾ ڪيترائي مذهبي فرقا شامل آهن. لا ورخين دي لا ڪاريداد ڊيل ڪوبري (ڪوبري جي ڪنواري مريم) ڪيوبا جي ڪيٿولڪ سرپرست مقدس شخصيت ۽ ڪيوبائي ثقافت جي هڪ علامت آهي. سانتيريا ۾ ان کي ديوي اوشون سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي. افريقي-ڪيوبائي مذهبن جي پيروڪارن جي ورهاست مان معلوم ٿيو ته پالو مايوبي جا گهڻا پيروڪار ڪاري ۽ گهري ڀوري چمڙي وارا، ووڊو جا گهڻا پيروڪار وچولي ڀوري ۽ هلڪي ڀوري چمڙي وارا، جڏهن ته سانتيريا جا گهڻا پيروڪار هلڪي ڀوري ۽ اڇي چمڙي وارا هئا.[379]
ڪيوبا ۾ يهودين (2012ع ۾ 500)، مسلمانن (2011ع ۾ 6,000) ۽ بهائي مذهب جي پيروڪارن جون ننڍيون برادريون پڻ موجود آهن.[380]
تعليم
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا ۾ تعليم
هوانا يونيورسٽي 1728ع ۾ قائم ڪئي وئي، ۽ ملڪ ۾ ٻيا به ڪيترائي پراڻا ۽ مستحڪم ڪاليج ۽ يونيورسٽيون موجود آهن. 1957ع ۾، ڪاسترو جي اقتدار ۾ اچڻ کان ٿورو اڳ، گڏيل قومن موجب خواندگيءَ جي شرح 76 سيڪڙو هئي، جيڪا لاطيني آمريڪا ۾ چوٿين گهٽ ترين شرح هئي، تنهن هوندي به اها اسپين کان وڌيڪ هئي.[113] ڪاسترو مڪمل طور رياست جي انتظام هيٺ هلندڙ تعليمي نظام قائم ڪيو ۽ نجي ادارن تي پابندي لڳائي ڇڏي. ڇهن ورهين جي عمر کان بنيادي ثانوي تعليم جي پڄاڻيءَ تائين (عام طور 15 ورهين جي عمر تائين) اسڪول ۾ حاضري لازمي آهي، ۽ سڀئي شاگرد، عمر يا جنس جي فرق کان سواءِ، اسڪولي وردي پائين ٿا، جنهن جو رنگ تعليمي درجي جي نشاندهي ڪري ٿو. پرائمري تعليم ڇهن سالن تائين هلي ٿي، جڏهن ته ثانوي تعليم بنيادي ۽ يونيورسٽي کان اڳ واري تعليم ۾ ورهايل آهي.[381] ڪيوبا جي خواندگي جي شرح 99.8 سيڪڙو آهي،[300][382] جيڪا ڪيريبين جي سراسري شرح کان اٺ سيڪڙو پوائنٽ وڌيڪ[25] ۽ دنيا ۾ ڏهين سڀ کان وڌيڪ شرح آهي. ان جو وڏو سبب هر تعليمي سطح تي مفت تعليم جي فراهمي آهي.[383] ثانوي اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ جي شرح 94 سيڪڙو آهي.[384]
اعليٰ تعليم يونيورسٽين، اعليٰ ادارن، اعليٰ تدريسي ادارن ۽ اعليٰ پولي ٽيڪنڪ ادارن وسيلي ڏني وڃي ٿي. اعليٰ تعليم واري وزارت فاصلاتي تعليم جو هڪ پروگرام هلائي ٿي، جيڪو ٻهراڙي وارن علائقن ۾ زرعي مزدورن لاءِ منجهند ۽ شام جو باقاعده تعليمي ڪورس فراهم ڪري ٿو. تعليم ۾ سياسي ۽ نظرياتي رخ تي گهڻو زور ڏنو وڃي ٿو، ۽ اعليٰ تعليم ڏانهن ويندڙ شاگردن کان ڪيوبا جي مقصدن سان وابستگيءَ جي توقع ڪئي وڃي ٿي.[381] ڪيوبا لاطيني آمريڪي اسڪول آف ميڊيسن ۾ پٺتي پيل پسمنظر رکندڙ پرڏيهي شهرين کي مفت تعليم پڻ فراهم ڪئي آهي.[385][386]
صحت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا ۾ صحت جي سار سنڀال
انقلاب کان پوءِ ڪيوبا هڪ مفت عوامي صحت جو نظام قائم ڪيو.[28] ڪيوبا ۾ ڄمڻ وقت متوقع عمر 80.1 سال آهي (مردن لاءِ 77.8 ۽ عورتن لاءِ 82.6 سال)، جنهن موجب ملڪ دنيا ۾ 58هين ۽ آمريڪا کنڊن ۾ پنجين نمبر تي آهي.[387] ٻارن جي موت جي شرح 1957ع ۾ هر 1,000 جيئري ڄاول ٻارن مان 32 موتن کان گهٽجي 1990–95ع ۾ 10،[388] 2000–2005ع ۾ 6.1 ۽ 2009ع ۾ 5.13 ٿي وئي.[382][300] تاريخي طور ڪيوبا طبي عملي جي انگ جي لحاظ کان مٿانهين درجي تي رهيو آهي ۽ 19هين صديءَ کان وٺي عالمي صحت جي شعبي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.[113]
ڪيوبا ۾ آفاقي صحت جي سار سنڀال جو نظام موجود آهي، ۽ طبي سامان جي لڳاتار کوٽ باوجود طبي عملي جي کوٽ ناهي.[389] سڄي ٻيٽ ۾ بنيادي صحت جون خدمتون دستياب آهن، ۽ ٻارن توڙي مائرن جي موت جون شرحون ترقي يافته ملڪن جي شرح سان سازگار ڀيٽ رکن ٿيون.[389] ڪيوبا جهڙي محدود وسيلن واري ملڪ ۾ صحت جا نتيجا ترقي يافته دنيا جي برابر هجڻ واري صورتحال کي محققن ”ڪيوبائي صحت جو تضاد“ سڏيو آهي.[390] 2024ع جي بلومبرگ صحت مند ملڪن جي اشاري ۾ ڪيوبا 29هين نمبر تي آهي، جيڪا ڪنهن به ترقي پذير ملڪ جي سڀ کان مٿانهين درجابندي آهي.[391] طبي خدمتن جي ڪري مشهور صحت جي نظام عالمي طبي مهمن ذريعي صحت جي ماهرن کي ٻين ملڪن ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏنو آهي، جنهن سان عالمي صحت جي ڪوششن ۾ مدد ملي آهي.[392] تنهن هوندي به، جڏهن ته اهي مهمون وڏي آمدني پيدا ڪن ٿيون ۽ سياسي اثر رسوخ جي هڪ وسيلي طور ڪم ڪن ٿيون، ملڪ اندر ڪيوبا کي دوائن جي کوٽ ۽ مقامي توڙي پرڏيهي ماڻهن کي مهيا ٿيندڙ طبي خدمتن ۾ فرق سميت ڪيترن ئي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.[392] انهن مهمن مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ باوجود قومي بجيٽ جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو عوامي صحت لاءِ مختص ڪيو ويو آهي، جيڪو ملڪ جي صحت واري حڪمت عمليءَ ۾ ترجيحن جي تضاد کي ظاهر ڪري ٿو.[392]
1960ع واري ڏهاڪي ۾ انقلاب کان فوراً پوءِ بيمارين ۽ ٻارن جي موت جي شرح ۾ واڌ ٿي، جڏهن ڪيوبا جي 6,000 ڊاڪٽرن مان اڌ ملڪ ڇڏي ويا.[393] 1980ع واري ڏهاڪي تائين صورتحال بحال ٿي وئي،[100] ۽ ملڪ جي صحت جي نظام کي وڏي پيماني تي ساراهيو ويو آهي.[394] ڪميونسٽ حڪومت موجب آفاقي صحت جي سار سنڀال رياستي منصوبابنديءَ جي هڪ ترجيح هئي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ اڳڀرائي ڪئي وئي.[395] انقلاب کان پوءِ حڪومت ٻهراڙي وارن اسپتالن جو انگ هڪ مان وڌائي 62 ڪيو.[28] ڪيوبا جي معيشت جي ٻين شعبن وانگر طبي خدمتن کي به 1991ع ۾ سوويت امداد ختم ٿيڻ ۽ 1992ع ۾ آمريڪي پابندين جي وڌيڪ سخت ٿيڻ کان پوءِ ضروري سامان جي شديد کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.[396] مسئلن ۾ ڊاڪٽرن جون گهٽ پگهارون،[29] ناقص سهولتون، طبي اوزارن جي اڻپوري فراهمي ۽ ضروري دوائن جي بار بار اڻدستيابي شامل آهن.[30]
ڪيوبا ۾ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڊاڪٽر-آبادي نسبت آهي ۽ ملڪ دنيا جي 40 کان وڌيڪ ملڪن ڏانهن هزارين ڊاڪٽر موڪليا آهن.[397] عالمي صحت جي اداري موجب، ڪيوبا ”بهترين ڊاڪٽرن ۽ نرسن کي تربيت ڏيڻ جي پنهنجي صلاحيت سبب سڄي دنيا ۾ مشهور آهي، جيڪي پوءِ ضرورت مند ٻين ملڪن ۾ وڃي مدد ڪري سگهن ٿا“.[398] 2014ع ۾ ڪيوبا ۾ تربيت حاصل ڪيل لڳ ڀڳ 50,000 صحت ڪارڪن 66 ملڪن ۾ خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا.[399] ڪيوبائي ڊاڪٽرن اولهه آفريڪا ۾ ايبولا وائرس جي وبا کي منهن ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[400] احتياطي طب ڪيوبا جي طبي نظام ۾ تمام گهڻي اهميت رکي ٿي، جنهن تحت شهرين کي باقاعده طبي چڪاس تائين آسانيءَ سان پهچ فراهم ڪئي وڃي ٿي.[28]
دوائن جي درآمد ۽ برآمد بنيادي صنعت واري وزارت جي ماتحت ڪئميفا دواسازي ڪاروباري گروپ (فارماڪيوبا) وسيلي ڪئي وڃي ٿي. هي گروپ انهن دوائن جي پيداوار لاءِ فني معلومات پڻ فراهم ڪري ٿو.[401] آمريڪي پابندين سبب اولهه کان الڳ رهڻ دوران ڪيوبا ڦڦڙن جي ڪينسر خلاف ڪامياب ويڪسين سيماويڪس تيار ڪئي، جيڪا ٻين نون ڪيوبائي ڪينسر علاجن سان گڏ پهريون ڀيرو آمريڪي محققن لاءِ پڻ دستياب ٿي. هي ويڪسين 2011ع کان ڪيوبا جي آباديءَ کي مفت فراهم ڪئي پئي وڃي.[402] روزويل پارڪ جامع ڪينسر مرڪز جي سربراهه ڪينڊيس جانسن موجب: ”هنن کي گهٽ وسيلن سان وڌيڪ ڪم ڪرڻو پيو آهي، تنهنڪري کين معاملن کي منهن ڏيڻ ۾ اڃا وڌيڪ جدت اختيار ڪرڻي پئي آهي. 40 سالن کان وڌيڪ عرصي کان وٽن مدافعتي علم جي هڪ ممتاز برادري موجود رهي آهي.“[403] ڪيوبا ۽ آمريڪا جي لاڳاپن ۾ نرميءَ واري دور دوران ڦڦڙن جي ڪينسر جا ڪيترائي آمريڪي مريض ويڪسين سان علاج ڪرائڻ لاءِ ڪيوبا ويا. ٽرمپ انتظاميا دوران لاڳاپن ۾ نرمي ختم ٿيڻ کان پوءِ سفري پابنديون سخت ڪيون ويون، جنهن ڪري آمريڪي شهرين لاءِ علاج خاطر ڪيوبا وڃڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو.[404]
2015ع ۾ ڪيوبا ايڇ آءِ وي ۽ سفلس جي ماءُ کان ٻار ڏانهن منتقلي ختم ڪندڙ دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو،[405] جنهن کي عالمي صحت جي اداري ”عوامي صحت جي ممڪن عظيم ترين ڪاميابين مان هڪ“ قرار ڏنو.[406]
ثقافت
[سنواريو]
ڪيوبائي ثقافت مختلف ثقافتن جي ميلاپ کان متاثر ٿيل آهي، جن ۾ خاص طور اسپين، اولهه آفريڪا ۽ مقامي گواناهاتابي ۽ تائينو ثقافتون شامل آهن. 1959ع جي انقلاب کان پوءِ حڪومت قومي خواندگي مهم شروع ڪئي، سڀني لاءِ مفت تعليم مهيا ڪئي ۽ سخت راندين، بيلٽ ۽ موسيقي جا پروگرام قائم ڪيا.[407]
فن تعمير
[سنواريو].jpg)
ڪيوبائي فن تعمير مختلف تاريخي اثرن جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن جون بنيادي پاڙون خاص طور اسپيني نوآبادياتي دور ۾ آهن. شروعاتي آباديون، يا وِلا، عام طور هڪ مرڪزي گرجا گهر جي چوڌاري ترتيب ڏنل هونديون هيون، جنهن جي چوڌاري رهائشي اڏاوتون هونديون هيون. انهن گهرن ۾ اڪثر اندريان اڱڻ ۽ لوهي ڄاريون هونديون هيون، جيڪي نوآبادياتي گهريلو فن تعمير جي هڪ نمايان خصوصيت هيون. اسپيني باروڪ فن تعمير هن دور ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن جو مثال هوانا جي باسيليڪا دي سان فرانسسڪو جهڙيون مذهبي عمارتون آهن. سامونڊي ڦورن جي خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ وڏا قلعا پڻ تعمير ڪيا ويا، جن ٻيٽ جي دفاعي ڍانچي ۾ اهم اضافو ڪيو.
نوآبادياتي دور دوران ڪيترائي تاريخي شهري مرڪز ترقي ڪري ويا، جن مان گهڻن کي سندن فن تعمير ۽ ثقافتي اهميت جي بنياد تي تسليم ڪيو ويو آهي. نمايان مثالن ۾ هوانا، ڪاماگوي، سيئنفويگوس ۽ ٽرينيڊاڊ شامل آهن، جيڪي سڀ يونيسڪو عالمي ورثي جي ماڳن طور درج آهن. انهن شهرن ۾ باروڪ ۽ نوڪلاسيڪي کان وٺي چونڊيل اثرن تائين مختلف تعميراتي انداز ڏسڻ ۾ اچن ٿا. سانتياگو دي ڪيوبا، ماتانزاس ۽ ريميڊيوس جهڙا ٻيا شهر پڻ نوآبادياتي دور جي اهم فن تعمير کي محفوظ رکن ٿا.
جمهوريه واري دور (1902–1959ع) دوران ڪيوبائي فن تعمير ۾ نمايان سرڪاري ۽ واپاري عمارتون تعمير ٿيون. انهن ۾ ايل ڪيپيٽوليو، جيڪو گڏيل رياستن جو ڪيپيٽول کان متاثر هو، ۽ جديد بلند عمارتون جهڙوڪ فوڪسا عمارت ۽ هابانا هلٽن، جنهن جو نالو پوءِ هابانا ليبري رکيو ويو، شامل آهن. معمار انتونيو ڪنتانا سيمونيٽي ويهين صديءَ جي وچ ڌاري هڪ نمايان شخصيت طور اڀريو ۽ جديد ڪيوبائي فن تعمير جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
انقلاب کان پوءِ فن تعمير تي سوويت شهري رٿابنديءَ جو وڏو اثر پيو، جنهن ۾ ڪارڪردگي، هڪجهڙائي ۽ موثريت تي زور ڏنو ويو. هن دور ۾ تعمير ٿيل رهائشي پاڙا ماسڪو ۽ منسڪ جهڙن شهرن ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ سوشلسٽ حقيقت نگاريءَ جون خاصيتون ظاهر ڪندا هئا. سوويت يونين جي خاتمي ۽ سرد جنگ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ فن تعمير وڌيڪ مختلف ٿي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ عاليشان هوٽلن جي تعمير ۾ واڌ ٿي، جن ۾ شيشي ۽ فولاد جهڙا جديد مواد استعمال ڪيا ويا ۽ عالمي تعميراتي لاڙن جي عڪاسي ٿي، جيڪي ميڪسيڪو سٽي، ڪاراڪاس ۽ نيو يارڪ جهڙن شهرن ۾ پڻ ڏٺا وڃن ٿا.
ادب
[سنواريو]ڪيوبائي ادب 19هين صديءَ جي شروعات ۾ پنهنجي الڳ سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي. آزادي ۽ خودمختياري جا موضوع غالب رهيا، جن جي نمائندگي خوسي مارتي ڪئي، جنهن ڪيوبائي ادب ۾ جديديت واري تحريڪ جي اڳواڻي ڪئي. نيڪولاس گيين ۽ خوسي زيڊ ٽاليٽ جهڙن ليکڪن ادب کي سماجي احتجاج جي هڪ وسيلي طور استعمال ڪيو. دولسي ماريا لويناز ۽ خوسي ليساما ليما جي شاعري ۽ ناول اثرائتا رهيا آهن. رومانوي ليکڪ ميگيل بارنيٽ، جنهن ايوري ون ڊريمڊ آف ڪيوبا لکيو، وڌيڪ اداس ۽ افسردا ڪيوبا جي عڪاسي ڪري ٿو.[408]
اليخو ڪارپينٽيئر جادوئي حقيقت نگاري واري تحريڪ ۾ اهم هو. رينالدو اريناس، گيلرمو ڪابريرا انفانتي، دائنا چاويانو، پيڊرو خوان گوتيئرس، زوئي والڊيس، گيلرمو روزالس ۽ ليونارڊو پادورا جهڙن ليکڪن انقلاب کان پوءِ واري دور ۾ بين الاقوامي شهرت حاصل ڪئي، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن کي ڪيوبائي اختيارين پاران ميڊيا تي نظرياتي ڪنٽرول سبب پنهنجو ڪم جلاوطنيءَ ۾ جاري رکڻ تي مجبور محسوس ٿيو. تنهن هوندي به، ڪي ڪيوبائي ليکڪ اڃا تائين ڪيوبا ۾ رهن ٿا ۽ اتي ئي لکن ٿا، جن ۾ نينسي موريخون شامل آهي.[409]
موسيقي
[سنواريو]
ڪيوبائي موسيقي نهايت شاهوڪار آهي ۽ ڪيوبائي ثقافت جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اظهار مان هڪ آهي. هن موسيقيءَ جي مرڪزي صنف سون آهي، جيڪا ٻين ڪيترن ئي موسيقي اندازن جهڙوڪ ”دانسون دي نيوو رتمو“، مامبو، چا-چا-چا ۽ سالسا موسيقي جي بنياد بڻجي آهي. رومبا (”دي ڪاخون او دي سولار“) موسيقي شروعاتي افريقي-ڪيوبائي ثقافت مان نڪتي ۽ پوءِ اسپيني اندازن جي عنصرن سان ملي وئي.[410] ٽريس ڪيوبا ۾ اسپيني تار وارن سازن جي نمونن مان تيار ڪيو ويو؛ حقيقت ۾ هي ساز اسپيني گٽار ۽ لوٽ جي عنصرن جو ميلاپ آهي. ٻيا روايتي ڪيوبائي ساز آفريڪي، تائينو يا ٻنهي اصلن سان واسطو رکن ٿا، جهڙوڪ ماراڪا، گويرو، ماريمبولا ۽ ڪاٺ جا مختلف ڍول، جن ۾ مايوهواڪان شامل آهي.
ڪيوبا جي سڀني اندازن واري مقبول موسيقي کي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي پسند ۽ ساراهيو ويو آهي. ڪيوبائي ڪلاسيڪي موسيقي، جنهن ۾ مضبوط آفريڪي ۽ يورپي اثرن واري موسيقي، سمفونيون ۽ اڪيلي فنڪارن لاءِ موسيقي شامل آهي، ارنيستو ليڪونا جهڙن سنگيتڪارن جي ڪري بين الاقوامي شهرت حاصل ڪئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن ڪيوبا ۾ ريپ جو منظر اڀريو ته هوانا ان جو مرڪز هو.
ناچ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا جا ناچ
ڪيوبائي ثقافت ۾ ناچ جي مختلف قسمن جو وسيع سلسلو شامل آهي.[411] دانسون ڪيوبا جي سرڪاري موسيقي صنف ۽ ناچ هو.[412] مامبو موسيقي ۽ ناچ اصل ۾ ڪيوبا ۾ ترقي ڪئي، جنهن ۾ پوءِ ميڪسيڪو ۽ آمريڪا ۾ ڪيوبائي موسيقارن وڌيڪ اهم ترقيون ڪيون. چا-چا-چا پڻ ڪيوبا مان نڪتل هڪ ناچ آهي،[413] جڏهن ته ڪيوبائي بوليرو 19هين صديءَ ۾ سانتياگو دي ڪيوبا ۾ پيدا ٿيو.[414] اسٽيج ناچ کي حڪومت جي مدد حاصل آهي، ۽ ان ۾ عالمي شهرت رکندڙ ڪمپنيون جهڙوڪ ڪيوبا جو قومي بيلٽ شامل آهن.[415] سالسا ناچ ڪيوبا ۾ پيدا ٿيو، ۽ ڪيوبائي سالسا سڄي دنيا ۾ ناچيو وڃي ٿو.
ميڊيا
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا ۾ ماس ميڊيا
ايٽيڪسا 2013ع ۾ سڄي ملڪ ۾ 118 سائبر ڪيفي کوليا.[416] ڪيوبا جي حڪومت ايڪوريڊ نالي هڪ آن لائن انسائيڪلوپيڊيا ويب سائيٽ مهيا ڪري ٿي، جيڪا ”وڪي“ طرز تي هلندي آهي.[417] انٽرنيٽ تائين رسائي ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ برقي ٽپال جي ويجهڙائيءَ سان نگراني ڪئي وڃي ٿي.[418]
2018ع کان موبائل ڊيٽا وسيلي انٽرنيٽ تائين رسائي دستياب آهي. 2019ع ۾ 7.1 ملين ڪيوبائي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل ڪري سگهندا هئا.[419] وائي فائي علائقن، موبائل ڊيٽا يا گهرن مان ”ناوتا هوگار“ خدمت وسيلي رابطن جون قيمتون گهٽجنديون رهيون آهن،[وضاحت گهربل] خاص طور جنوري 2021ع جي معاشي سڌارن کان پوءِ، جڏهن سڀني پگهارن ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنج ڀيرا واڌ ڪئي وئي، جڏهن ته انٽرنيٽ جون قيمتون ساڳي سطح تي رهيون.[420][421] 2024ع ۾ ٻڌايو ويو ته 8.19 ملين ڪيوبائي ماڻهن کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي.[422] جنوري 2021ع ۾ ڪيوبا ۾ 6.68 ملين موبائل رابطا موجود هئا.[422]
کاڌا
[سنواريو]
ڪيوبائي کاڌا اسپيني ۽ ڪيريبين کاڌن جو ميلاپ آهن. ڪيوبائي ترڪيبون اسپيني کاڌن سان مصالحا ۽ پچائڻ جا طريقا ونڊين ٿيون، جڏهن ته ذائقي ۽ مصالحا بنديءَ ۾ ڪجهه ڪيريبين اثر پڻ موجود آهن. خوراڪ جي راشن بندي، جيڪا گذريل چئن ڏهاڪن کان معمول رهي آهي، انهن کاڌن جي عام دستيابي کي محدود ڪري ٿي.[423] روايتي طعام مرحلن ۾ پيش نه ڪيو ويندو آهي؛ سڀئي کاڌي جون شيون هڪ ئي وقت پيش ڪيون وينديون آهن.
عام کاڌي ۾ پليٽن ڪيلا، ڪاريون داليون ۽ چانور، روپا ويخا (ريشا ڪيل ڳئون جو گوشت)، ڪيوبائي ماني، بصرن سان سور جو گوشت ۽ گرم علائقائي ميوا شامل ٿي سگهن ٿا. ڪاريون داليون ۽ چانور، جن کي موروس اي ڪرسٽيانوُس (مختصر طور موروس) چيو وڃي ٿو، ۽ پليٽن ڪيلا بنيادي خوراڪ ۾ شامل آهن. گوشت جا ڪيترائي کاڌا هلڪي چٽڻين سان آهستي پچايا وڃن ٿا. ٿوم، جيرو، اوريگانو ۽ تيز پات مکيه مصالحا آهن.[حوالو گهربل]
رانديون
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪيوبا ۾ رانديون
گڏيل رياستن سان تاريخي لاڳاپن سبب ڪيترائي ڪيوبائي اهي رانديون کيڏن ٿا جيڪي اتر آمريڪا ۾ مشهور آهن، بجاءِ انهن راندين جي جيڪي روايتي طور ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. بيس بال سڀ کان وڌيڪ مشهور راند آهي. ٻين مشهور راندين ۾ والي بال، باڪسنگ، ايٿليٽڪس، ڪشتي، باسڪيٽ بال ۽ پاڻي واريون رانديون شامل آهن.[424] ڪيوبا شوقيه باڪسنگ ۾ هڪ غالب قوت آهي ۽ وڏن بين الاقوامي مقابلن ۾ لڳاتار وڏي انگ ۾ تمغا حاصل ڪندو رهيو آهي. باڪسر رانسيس بارٿيليمي ۽ ايريسلانڊي لارا ترتيبوار گڏيل رياستن ۽ ميڪسيڪو ڏانهن فرار ٿي ويا.[425][426] ڪيوبا هڪ قومي ٽيم پڻ موڪلي ٿو، جيڪا اولمپڪ راندين ۾ مقابلو ڪري ٿي.[427] خوسي رائول ڪيپابلانڪا هڪ ڪيوبائي عالمي شطرنج چيمپيئن هو، جيڪو 1921ع کان 1927ع تائين عالمي چيمپيئن رهيو.
پڻ ڏسو
[سنواريو]
ڪتابيات
[سنواريو]- Albornoz, Sara Carrillo de (2006). "On a mission: how Cuba uses its doctors abroad". The BMJ 333 (7566): 464. doi:. PMID 16946334.
- Allaire, Louis (2000). "Archaeology of the Caribbean Region". ۾ Frank Salomon (مرتب). South America. The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas. جلد III. Stuart B. Schwartz (third ڇاپو). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-63075-4.
- Alvarez, José (2001). "Rationed Products and Something Else: Food Availability and Distribution in 2000". Cuba in Transition, Volume 11. Silver Spring, MD: ASCE. ص. 305–322. ISBN 978-0-9649082-0-8. اصل نسخو (PDF) مان 24 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2013 تي حاصل ڪيل.
- Alvarez, José (2004). Cuban Agriculture Before 1959: The Social Situation (PDF). Gainesville, FL: Department of Food and Resource Economics, University of Florida. اصل نسخو (PDF) مان 8 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2013 تي حاصل ڪيل.
- Baklanoff, Eric N. (1998). "Cuba on the Eve of the Socialist Transition: A Reassessment of the Backwardness-Stagnation Thesis". Cuba in Transition, Volume 8. Silver Spring, MD: ASCE. ص. 260–272. ISBN 978-0-9649082-7-7. اصل نسخو (PDF) مان 6 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2013 تي حاصل ڪيل.
- Breier, Mignonne; Wildschut, Angelique (2007). Doctors in a Divided Society: The Profession and Education of Medical Practitioners in South Africa. HSRC Press. ISBN 978-0-7969-2153-6.
- Chomsky, Aviva; Carr, Barry; Smorkaloff, Pamela Maria, مرتب (2004). The Cuba Reader: History, Culture, Politics. Durham, NC: Duke University Press. ISBN 978-0-8223-3197-1.
- Clodfelter, Micheal (2017). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (4th ڇاپو). McFarland. ISBN 978-0786474707.
- Corbett, Ben (2002). This Is Cuba: An Outlaw Culture Survives. Westview Press. ISBN 978-0-8133-3826-2.
- Domínguez, Jorge I. (1978). Cuba: Order and Revolution. Cambridge, MA: Belknap Press. ISBN 978-0-674-17925-7.
- Domínguez, Jorge I. (1989). To Make a World Safe for Revolution: Cuba's Foreign Policy. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-89325-2.
- Domínguez, Jorge I. (2003). A Constitution for Cuba's Political Transition: The Utility of Retaining (and Amending) the 1992 Constitution (PDF). Coral Gables, FL: Institute for Cuban and Cuban-American Studies, University of Miami. ISBN 978-1-932385-04-5. 19 August 2012 تي حاصل ڪيل.
- Espino, María Dolores (2000). "Cuban Tourism During the Special Period". Cuba in Transition, Volume 10. Silver Spring, MD: ASCE. ISBN 978-0-9649082-8-4. اصل نسخو (PDF) مان 24 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2013 تي حاصل ڪيل.
- Falk, Pamela S. (1988). "Washing and Havana". The Wilson Quarterly 12 (5): 64–74.
- Feinsilver, Julie M. (1989). "Cuba as a 'World Medical Power': The Politics of Symbolism". Latin American Research Review 24 (2): 1–34. doi:.
- Gebru Tareke (2009). The Ethiopian Revolution: War in the Horn of Africa. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-14163-4.
- Gershman, Carl; Gutierrez, Orlando (January 2009). "Can Cuba Change? Ferment in Civil Society". Journal of Democracy 20 (1): 36–53. doi:.
- Gleijeses, Piero (1996). "Cuba's First Venture in Africa: Algeria, 1961–1965". Journal of Latin American Studies 28 (1): 159–195. doi:.
- Gleijeses, Piero (1997). "The First Ambassadors: Cuba's Contribution to Guinea-Bissau's War of Independence". Journal of Latin American Studies 29 (1): 45–88. doi:.
- Gleijeses, Piero (2002). Conflicting Missions: Havana, Washington, and Africa, 1959–1976. Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-2647-8.
- Gleijeses, Piero (2010). "Cuba and the Cold War, 1959–1980". In Melvyn P. Leffler & Odd Arne Westad, eds., The Cambridge History of the Cold War, Volume II: Crises and Détente. Cambridge: Cambridge University Press. ص. 327–348. ISBN 978-0-521-83720-0.
- Gott, Richard (2004). Cuba: A New History. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-10411-0.
- Horowitz, Irving Louis (1988). Cuban Communism. New Brunswick, NJ: Transaction Books. ISBN 978-0-88738-672-5.
- McAlister, Lyle N. (1984). Spain and Portugal in the New World, 1492–1700. Minneapolis, MN: University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-1216-1.
- Pedraza, Silvia (2007). Political Disaffection in Cuba's Revolution and Exodus. New York, NY: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86787-0.
- Ramazani, Rouhollah K. (1975). The Persian Gulf and the Strait of Hormuz. Alphen aan den Rijn: Sijthoff & Noordhoff. ISBN 978-90-286-0069-0.
- Roy, Joaquín (2000). Cuba, the United States, and the Helms-Burton Doctrine: International Reactions. Gainesville, FL: University of Florida Press. ISBN 978-0-8130-1760-0.
- Scheina, Robert L. (2003). Latin America's Wars, Volume I: The Age of the Caudillo, 1791–1899. Dulles, VA: Brassey's. ISBN 978-1-57488-449-4.
- Scheina, Robert L. (2003b). Latin America's Wars Volume II: The Age of the Professional Soldier, 1900–2001.
- Scott, Rebecca J. (2000) [1985]. Slave Emancipation in Cuba: The Transition to Free Labor, 1860–1899. Pittsburgh, PA: University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-5735-5.
- Smith, Wayne S. (1996). "Cuba's Long Reform". Foreign Affairs 75 (2): 99–112. doi:.
- Smith, Kirby; Llorens, Hugo (1998). "Renaissance and Decay: A Comparison of Socioeconomic Indicators in Pre-Castro and Current-Day Cuba". Cuba in Transition, Volume 8. Silver Spring, MD: ASCE. ص. 247–259. ISBN 978-0-9649082-7-7. اصل نسخو (PDF) مان 6 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2013 تي حاصل ڪيل.
- Sweig, Julia E. (2004) [2002]. Inside the Cuban Revolution: Fidel Castro and the Urban Underground (New ڇاپو). Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01612-5.
- Thomas, Hugh (1998). Cuba; or, The Pursuit of Freedom (updated ڇاپو). Cambridge, MA: Da Capo Press. ISBN 978-0-306-80827-2.
- Westad, Odd Arne (2012). Restless Empire: China and the World Since 1750. London: The Bodley Head. ISBN 978-1-84792-197-0.
- Whiteford, Linda M.; Branch, Laurence G. (2008). Primary Health Care in Cuba: The Other Revolution. Lanham, MD: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7425-5994-3.
- Wright, Irene Aloha (1916). The Early History of Cuba, 1492–1586. New York, NY: The Macmillan Company.
حوالا
[سنواريو]- ↑ "Cuban Peso Bills". Central Bank of Cuba. 2015. اصل نسخو مان 26 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "National symbols". Government of Cuba. اصل نسخو مان 15 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba". Central Intelligence Agency. 20 February 2023. اصل نسخو مان 12 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 20 November 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Oficina Nacional de Estadística e Información (July 2026). "INDICADORES DEMOGRÁFICOS DE CUBA Y SUS TERRITORIOS 2025" (PDF) (هسپانوي ۾). ص. 3.
- ↑ "Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2022" (هسپانوي ۾). Oficina Nacional de Estadística e Information República de Cuba. اصل نسخو مان 14 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 8 June 2023 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "World Bank GDP PPP 2015, 28 April 2017 PDF". 18 January 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "World Bank total population of Cuba in 2015 (GDP PPP divided by Population data)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 18 January 2018 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Basic Data Selection". United Nations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Frank, Marc (10 April 2008). "Cuba grapples with growing inequality". رائٽرز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 December 2015 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Human Development Report 2023/24" (PDF) (انگريزي ۾). گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام. 13 March 2024. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 13 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rangel, Carlos (1977). The Latin Americans: Their Love-Hate Relationship with the United States. New York: Harcourt Brace Jovanovich. ص. 3–5. ISBN 978-0-15-148795-0. Skidmore, Thomas E.; Smith, Peter H. (2005). Modern Latin America (6 ڇاپو). Oxford and New York: Oxford University Press. ص. 1–10. ISBN 978-0-19-517013-9.
- ↑ Lalueza-Fox, Carles; Gilbert, M. Thomas P.; Martínez-Fuentes, Antonio J.; Calafell, Francesc; Bertranpetit, Jaume (2003). "Mitochondrial DNA from Pre-Columbian Ciboneys from Cuba and the Prehistoric Colonization of the Caribbean". American Journal of Physical Anthropology 121 (2): 97–108. doi:. PMID 12740952. Bibcode: 2003AJPA..121...97L.
- ↑ Mendizabal, Isabel; Sandoval, Karla; Berniell-Lee, Gemma; Calafell, Francesc; Salas, Antonio; Martínez-Fuentes, Antonio; Comas, David (2008). "Genetic origin, admixture, and asymmetry in maternal and paternal human lineages in Cuba". BMC Evolutionary Biology 8 (1): 213. doi:. PMID 18644108. Bibcode: 2008BMCEE...8..213M.
- ↑ Pérez Jr., Louis A. (2006). Cuba: Between Reform and Revolution (3rd ڇاپو). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-517911-8.
- ↑ Klein, Herbert S. (2010). The Atlantic Slave Trade (2nd ڇاپو). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-18250-8.
- ↑ Levitsky, Steven; Way, Lucan A. (16 August 2010). Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War. Cambridge University Press. ص. 361–363. ISBN 978-1-139-49148-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Lachapelle, Jean; Levitsky, Steven; Way, Lucan A.; Casey, Adam E. (October 2020). "Social Revolution and Authoritarian Durability". World Politics 72 (4): 557–600. doi:.
- ↑ Stein, Elizabeth Ann (2016). "Information and Civil Unrest in Dictatorships". Oxford Research Encyclopedia of Politics. doi:10.1093/acrefore/9780190228637.013.35.
- ↑ "Six facts about censorship in Cuba" (انگريزي ۾). Amnesty International. 11 March 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 17 December 2020 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "2015 World Press Freedom Index". Reporters Without Borders. اصل نسخو مان 27 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Press Freedom Index 2008" (PDF). Reporters Without Borders. 2008. اصل نسخو (PDF) مان 3 March 2009 تي محفوظ ڪيل.
- 1 2 "US rejects Cuba demand to hand back Guantanamo Bay base". BBC News (برطانوي انگريزي ۾). 30 January 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Landmine Monitor Report 2000: Cuba". Human Rights Watch.
- ↑ "Pre-Castro Cuba | American Experience". PBS. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 20 July 2021 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Greenberg, Jon (24 February 2020). "Fact-checking Bernie Sanders' claim on Cuba literacy under Castro". PolitiFact. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 20 July 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Cabello, Juan José (2012). "An approach to sustainable development: the case of Cuba". Environment, Development and Sustainability 14 (4): 573–591. doi:. Bibcode: 2012EDSus..14..573C.
- ↑ Geloso, Vincent; Pavlik, Jamie Bologna (April 2021). "The Cuban revolution and infant mortality: A synthetic control approach". Explorations in Economic History 80. doi:.
- 1 2 3 4 Kessler, Glenn (1 December 2016). "Justin Trudeau's claim that Castro made 'significant improvements' to Cuban health care and education". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 19 August 2017 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Editorial (16 May 2015). "Be more libre". The Economist. 20 May 2015 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 The Committee Office, House of Commons (28 March 2001). "Cuban Health Care Systems and its implications for the NHS Plan". Select Committee on Health. اصل نسخو مان 21 August 2013 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The State of Social Rights in Cuba: VI Report 2023" (PDF). Observatorio Cubano de Derechos Humanos (OCDH). 2023. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba begins releasing prisoners under scrutiny of rights groups, US government". The Jerusalem Post (انگريزي ۾). 2026-04-03. 2026-08-09 تي حاصل ڪيل.
"The process should be agile, transparent, and should include the totality of political prisoners," said the Cuban Observatory for Human Rights, a Madrid-based group that has received US funding.
- ↑ "Un informe de la ONU señala que los cubanos de 14 a 60 años sufren de malnutrición". 14ymedio (هسپانوي ۾). 5 April 2023. 8 October 2023 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Padinger, Germán (9 November 2021). "En qué consiste el embargo comercial de Estados Unidos sobre Cuba" (هسپانوي ۾). CNN. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 October 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba – Cultural institutions | history – geography". Encyclopædia Britannica. ص. 11. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 August 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Alfred Carrada – The Dictionary of the Taino Language". alfredcarrada.org. اصل نسخو مان 19 February 2009 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ Mascarenhas Barreto, Augusto (1988). O Português. Cristóvão Colombo Agente Secreto do Rei Dom João II (پورٽگليز ۾). Lisboa: Referendo. ISBN 0-333-56315-8.
- ↑ da Silva, Manuel; da Silva, Silvia Jorge (2008). Christopher Columbus was Portuguese (انگريزي ۾). Fall River, Massachusetts: Express Printing. ISBN 978-1-60702-824-6.
- ↑ Szászdi, Adám; Szászdi, István (2007). "Portugal y Palos en la vida de Colón: algunas observaciones". ۾ García, Luis Navarro (مرتب). Orbis Incognitvs. Avisos y Legajos del Nuevo Mundo (PDF) (هسپانوي ۾). Universidad de Huelva. ص. 19–25. ISBN 9788496826243. اصل نسخو (PDF) مان 27 July 2014 تي محفوظ ڪيل – Americanistas.es وسيلي.
- 1 2 3 Fernandes, Daniel M.; Sirak, Kendra A.; Ringbauer, Harald; Sedig, Jakob; Rohland, Nadin; Cheronet, Olivia; Mah, Matthew; Mallick, Swapan et al. (4 February 2021). "A genetic history of the pre-contact Caribbean" (en ۾). Nature 590 (7844): 103–110. doi:. PMID 33361817. Bibcode: 2021Natur.590..103F.
- ↑ Orihuela, Johanset; Viñola, Lázaro W.; Jiménez Vázquez, Osvaldo; Mychajliw, Alexis M.; Hernández de Lara, Odlanyer; Lorenzo, Logel; Soto-Centeno, J. Angel (December 2020). "Assessing the role of humans in Greater Antillean land vertebrate extinctions: New insights from Cuba". Quaternary Science Reviews 249. doi:. Bibcode: 2020QSRv..24906597O.
- ↑ "Tobacco: From Miracle Cure to Deadly Toxin". YaleGlobal Online. Yale University.
ڪولمبس پنهنجي روزنامچي جي هڪ ئي سٽ ۾ انهن تائينو مقامي ماڻهن جي هڪ ٽولي جو ذڪر ڪيو، جيڪي انهيءَ نومبر ۾ ڪيوبا جي باهيا بارياي بندرگاهه ڀرسان ٻيلن ۾ آرام ڪندي ويڙهيل تمباڪو ڇڪي رهيا هئا: "اسپينين پنهنجي سفر دوران ماڻهن جا وڏا ميڙ ڏٺا، جن ۾ مرد ۽ عورتون هٿن ۾ ٻرندڙ ڪاٺيون ۽ پنهنجي رواج موجب ڇڪڻ لاءِ جڙي ٻوٽيون کنيو پئي هليا." نئين دنيا ۾ وڏي دولت جي موجودگيءَ جو يقين رکندڙ ڪولمبس رڳو سون جي ڳولا ۾ لڳل رهيو. هن سياح کي ان وقت اهو اندازو نه هو ته جلد ئي يورپ تمباڪو جي اثر هيٺ اچي ويندو ۽ پوءِ باقي دنيا به ان جي پيروي ڪندي.
- ↑ Keegan, William F.; Hofman, Corinne L. (2017). "Cuba, the Bahama Archipelago, and Jamaica". The Caribbean before Columbus. ص. 151–196. doi:10.1093/acprof:oso/9780190605247.003.0006. ISBN 978-0-19-060524-7.
- ↑ Roksandic, Ivan (2016). "The Role of the Nicaraguan Rise in the Early Peopling of the Greater Antilles". Cuban Archaeology in the Caribbean. doi:10.5744/florida/9781683400028.003.0002. ISBN 978-1-68340-002-8.
- ↑ Cuba Oficina Del Censo (2009). Cuba: Population, History and Resources 1907. BiblioBazaar, LLC. ص. 28. ISBN 978-1-110-28818-2. (gives the landing date in Cuba as 28 October)
- ↑ Gott 2004, p. 13
- ↑ Andrea, Alfred J.; Overfield, James H. (2005). "Letter by Christopher Columbus concerning recently discovered islands". The Human Record. جلد 1. Houghton Mifflin Company. ص. 8. ISBN 978-0-618-37040-5.
- ↑ "Encomienda or Slavery? The Spanish Crown's Choice of Labor Organization in Sixteenth-Century Spanish America" (PDF). LatinAmericanStudies.org. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 May 2006 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ McAlister 1984, p. 164
- ↑ Diamond, Jared M. (1998). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. c: W.W. Norton & Co. ISBN 978-0-393-03891-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 January 2010 تي محفوظ ڪيل. 26 August 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Byrne, Joseph Patrick (2008). Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M. ABC-CLIO. ص. 413. ISBN 978-0-313-34102-1.[مئل ڳنڍڻو]
- ↑ J. N. Hays (2005). Epidemics and Pandemics: Their Impacts on Human History آرڪائيو ڪيا ويا 27 November 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. p.82. ISBN 1-85109-658-2
- ↑ Davidson, James West. After the Fact: The Art of Historical Detection Volume 1. New York: McGraw Hill, 2010. Chapter 1, p. 1
- ↑ Wright 1916, p. 183.
- ↑ Wright 1916, p. 229.
- ↑ Wright 1916, p. 246.
- 1 2 3 4 5 6 7 "Cuba". Encyclopædia Britannica. 25 April 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 18 August 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ferrer, Ada (2014). Freedom's Mirror: Cuba and Haiti in the Age of Revolution. New York: Cambridge University Press. ص. 36. ISBN 978-1107029422.
- ↑ Childs, Matt D. (2006). The 1813 Aponte Rebellion in Cuba and the Struggle against Atlantic Slavery. The University of North Carolina Press. ص. 320 pages. ISBN 978-0-8078-5772-4.
- ↑ Scheina 2003, p. 352.
- ↑ The National Cyclopaedia of Useful Knowledge (First ڇاپو). London: Charles Knight. 1848. ص. Vol V, p.132.
- ↑ {{اسپيني نوآبادياتي غلاميءَ جي نظام ۾ هڪ قانوني طريقو هو، جنهن تحت غلام شخص قسطن يا مقرر ادائيگين ذريعي پنهنجي آزادي پاڻ خريد ڪري سگهندو هو. ڪيوبا ۾ اهو نظام خاص اهميت رکندو هو.}}
- ↑ Herbert S. Klein, Slavery in the Americas: A Comparative Study of Virginia and Cuba, Chicago: University of Chicago Press, 1967, p. 196
- 1 2 3 Melvin Drimmer (Apr 1968). "Reviewed Work: Slavery in the Americas: A Comparative Study of Virginia and Cuba by Herbert S. Klein". The William and Mary Quarterly 25 (2): 307–309. doi:.
- 1 2 The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Carlos Manuel de Céspedes". Encyclopedia Britannica, 14 April 2025, https://www.britannica.com/biography/Carlos-Manuel-de-Cespedes آرڪائيو ڪيا ويا 15 October 2025 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Accessed 9 May 2025
- ↑ Chomsky, Carr & Smorkaloff 2004, pp. 115–117.
- ↑ "Military Records – Cuban Genealogy Club of Miami, Fl., Inc" (آمريڪي انگريزي ۾). 9 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Scheina 2003, p. 353.
- ↑ Scheina 2003, p. 357.
- 1 2 Scheina 2003, p. 364.
- ↑ "Historia de las Guerrras de Cuba". cubagenweb.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 11 May 2007 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Little War of 1878 – History of Cuba". historyofcuba.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 May 2007 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Scott 2000, p. 3.
- ↑ Chomsky, Carr & Smorkaloff 2004, pp. 37–38.
- 1 2 3 4 Sandler, Stanley, مرتب (2002). "Part 25". Ground Warfare: An International Encyclopedia. جلد 1. ABC-CLIO. ص. 549. ISBN 978-1-57607-344-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Arias, David (2005). Spanish-Americans: Lives And Faces. Victoria, BC, Canada: Trafford Publishing. ص. 171. ISBN 978-1-4120-4717-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Home, Robert K. (1997). Of Planting and Planning: The Making of British Colonial Cities. Chapman and Hall. ص. 195. ISBN 978-0-419-20230-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Murrin, John M.; Johnson, Paul E.; McPherson, James M.; Fahs, Alice; Gerstle, Gary (27 February 2013). Liberty, Equality, Power: A History of the American People, Volume II: Since 1863, Concise Edition. Cengage Learning. ISBN 9781285629544. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ The Spanish–American War. "Cuban Reconcentration Policy and its Effects". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2007 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Thurber, Dani. "Research Guides: World of 1898: International Perspectives on the Spanish American War: Valeriano Weyler". guides.loc.gov (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Morison, Samuel Loring; Morison, Samuel Eliot; Polmar, Norman (2003). The American Battleship. St. Paul, Minn.: MBI Publishing Company. ص. 18. ISBN 978-0-7603-0989-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The USS Maine explodes in Cuba's Havana Harbor | 15 February 1898". HISTORY (انگريزي ۾). 24 November 2009. 9 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Fahey, John E. (7 February 2023). "Why did the USS Maine explode?". The Sextant (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 17 April 2025 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Treaty of Peace Between the United States and Spain". The Avalon Project. Yale Law School. 10 December 1898. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Scheina 2003, p. 424.
- ↑ Pérez, Louis A. (1998). Cuba Between Empires: 1878–1902. University of Pittsburgh Press. ص. xv. ISBN 978-0-8229-7197-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Platt Amendment (1903)". National Archives. 29 October 2025.
- ↑ Diaz-Briquets, Sergio; Pérez-López, Jorge F. (2006). Corruption in Cuba: Castro and Beyond. Austin: University of Texas Press. ص. 63. ISBN 978-0-292-71321-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Thomas 1998, pp. 283–7.
- ↑ Benjamin Beede, مرتب (1994). The War of 1898, and U.S. Interventions, 1898–1934: An Encyclopedia. New York: Garland. ص. 134. ISBN 978-0-8240-5624-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Sanderlin, Terry K. (24 April 2012). The Last American Rebel in Cuba. AuthorHouse. ص. 7. ISBN 978-1-4685-9430-0. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Chaffee, Wilber Albert; Prevost, Gary (1992). Cuba: A Different America. Rowman & Littlefield. ص. 4. ISBN 978-0-8476-7694-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Argote-Freyre, Frank (2006). Fulgencio Batista. جلد 1. New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press. ص. 50. ISBN 978-0-8135-3701-6.
- 1 2 Jones, Melanie (2001). "Cuba: History". ۾ West, Jacqueline (مرتب). South America, Central America and the Caribbean 2002. Routledge. ص. 303. ISBN 978-1-85743-121-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Suchlicki, Jaime (2002). Cuba: From Columbus to Castro and Beyond. Potomac Books. ص. 95. ISBN 978-1-57488-436-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Domínguez 1978, p. 76
- ↑ Domínguez 1978, p. [صفحو گهربل].
- 1 2 3 Villafana, Frank R. (31 December 2011). Expansionism: Its Effects on Cuba's Independence. Transaction Publishers. ص. 201. ISBN 978-1-4128-4656-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 Horowitz 1988, p. 662
- 1 2 3 Bethell, Leslie (1993). Cuba. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-43682-3.
- ↑ Sweig 2004, p. 4
- ↑ Sweig 2004, p. [صفحو گهربل].
- ↑ "Batista's Boot". Time. 18 January 1943. اصل نسخو مان 25 August 2008 تي محفوظ ڪيل. 20 April 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Polmar, Norman; Allen, Thomas B. World War II: The Encyclopedia of the War Years 1941–1945. ص. 230.
- ↑ Domínguez 1978, p. 101
- ↑ Domínguez 1978, pp. 110–1
- ↑ Alvarez 2004.
- ↑ "A Coup in Cuba". History Today. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Olson, James Stuart (2000). Historical Dictionary of the 1950s. Greenwood Publishing Group. ص. 67–68. ISBN 0-313-30619-2.
- ↑ Sweig 2004, p. 6
- ↑ Lewis, Paul H. (2006). Authoritarian Regimes in Latin America. Oxford, UK: Rowman & Littlefield. ص. 186. ISBN 978-0-7425-3739-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 14 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Fidel Castro: "History Will Absolve Me"" (PDF). college.cengage.com. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 4 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2021 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Smith & Llorens 1998.
- ↑ Baklanoff 1998.
- ↑ Thomas 1998, p. 1173.
- 1 2 3 Chomsky, Aviva (23 November 2010). A History of the Cuban Revolution. John Wiley & Sons. ص. 37–38. ISBN 978-1-4443-2956-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Falk 1988, p. 67.
- 1 2 "The Cuban Economy: A Soviet Showcase?" (PDF). Central Intelligence Agency. 15 August 1984. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 11 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 December 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ros (2006) pp. 159–201.
- ↑ "Anti-Cuba Bandits: terrorism in past tense". اصل نسخو مان 22 February 2007 تي محفوظ ڪيل.
- 1 2 3 4 Rabe, Stephen G. (1988). Eisenhower and Latin America: The Foreign Policy of Anticommunism. UNC Press Books. ص. 123–125. ISBN 978-0-8078-4204-1. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Crooker, Richard A. (2005). Cuba. Infobase Publishing. ص. 43–44. ISBN 978-1-4381-0497-3. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ U.S. International Trade Commission. The Economic Impact of U.S. Sanctions with Respect to Cuba. DIANE. ص. Section 2–3, p. 2. ISBN 978-1-4578-2290-2.
- ↑ Scheina 2003b, p. 247.
- ↑ Scheina 2003b, p. 250.
- ↑ "U.S. Forces Remove Minefields at Guantanamo Bay". U.S. Department of Defense.
- 1 2 3 "Case Studies in Sanctions and Terrorism: Case 60–3, US v. Cuba (1960– : Castro)" (PDF). Peterson Institute for International Economics. October 2011. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 14 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Scheina 2003b, p. 253.
- ↑ Polmar, Norman; Gresham, John D. (17 January 2006). DEFCON-2: Standing on the Brink of Nuclear War During the Cuban Missile Crisis. Hoboken: Wiley. ص. 223. ISBN 978-0-471-67022-3. OCLC 60373348. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Duncan, Terri Kaye; Stein, R. Conrad (15 July 2020). Thirteen Days of Tension: The Cuban Missile Crisis. Movements and Moments That Changed America. New York: Rosen Publishing Group. ص. 8, 49, 94. ISBN 978-1-72534-219-4. OCLC 1203013466.
- ↑ Ruppe, David (1 May 2001). "U.S. Military Wanted to Provoke War With Cuba" (انگريزي ۾). United States: ABC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 3 July 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Faria, Miguel A. (2002). Cuba in Revolution – Escape From a Lost Paradise. Macon, Georgia: Hacienda Publishing. ص. 163–228.
- ↑ Scheina 2003b, p. 251.
- ↑ Scheina 2003b, p. 254.
- 1 2 3 "Foreign Intervention by Cuba" (PDF). Central Intelligence Agency. اصل نسخو (PDF) مان 22 January 2017 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ Koppel, Martín; Calero, Róger (25 February 2019). Havana International Book Fair تي لکيل. "Cuba and Algerian revolutions: an intertwined history". The Militant. جلد 83، شمارو 8. New York City. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Galinsky, Seth (2015). "1963: Cuba sent tanks, troops to defend Algerian Revolution". The Militant.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Scheina 2003b, pp. 327–377
- ↑ Henken, Ted; Vignoli, Gabriel (2015). "ENTERPRISING CUBA: CITIZEN EMPOWERMENT, STATE ABANDONMENT, OR U.S. BUSINESS OPPORTUNITY?" (PDF). american.edu. Center for Latin American and Latino Studies. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 22 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 August 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Prevost, Grey (2007). "Fidel Castro and the Cuban Revolution". Headwaters 24 (1): 25–26. https://digitalcommons.csbsju.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1040&context=headwaters. Retrieved 19 August 2020.
- ↑ Cuba's Forgotten Decade How the 1970s Shaped the Revolution. Lexington Books. 2018. ص. 72–73. ISBN 9781498568746.
- 1 2 Pineo, Ronn (1 March 2019). "Cuban Public Healthcare: A Model of Success for Developing Nations". Journal of Developing Societies 35 (1): 16–61. doi:.
- 1 2 Bethell, Leslie (13 August 1998). The Cambridge History of Latin America. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-62327-8.[صفحو گهربل]
- ↑ When the State Kills: The Death Penalty v. Human Rights. New York, United States: Amnesty International Publications. 1989. ISBN 9780862101640. OCLC 1017244324. سانچو:NCJ.
- ↑ Chase, Michelle (2010). [[[:سانچو:GBurl]] "The Trials"]. ۾ Joseph, Gilbert M.; Grandin, Greg (مرتب). A Century of Revolution. ص. 163–198. doi:10.1215/9780822392859-006. ISBN 978-0-8223-4720-0.
{{cite book}}: Check|chapter-url=value (مدد) - ↑ "Cuba and the Regional Balance of Power: Cuba's International Involvement". Parameters (U.S. Army War College) VII (2): 13. 1977. https://books.google.com/books?id=kMdLAQAAMAAJ&pg=RA1-PA13. Retrieved 29 February 2020.
- ↑ Simha, Rakesh Krishnan (21 October 2015). "Why the Cuban military machine should intervene in Syria". Russia Beyond. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ [سانچو:GBurl Page 95] in Thayer, Bradley A. (1998). "The Causes of Nuclear Proliferation and the Utility of the Non-proliferation Regime". The Nuclear Non-Proliferation Regime. ص. 75–129. doi:10.1007/978-1-349-26053-9_5. ISBN 978-1-349-26055-3.
- 1 2 3 "The Status of Cuban Military Forces in Ethiopia" (PDF). Central Intelligence Agency. 2 September 1981.
- ↑ Cuba: The International Dimension. Transaction Publishers. 1990. ص. 138. ISBN 9780887383243.
- ↑ Ra'anan, Gavriel D. (31 December 1978). The Evolution of the Soviet Use of Surrogates in Military Relations with the Third World, with Particular Emphasis on Cuban Participation in Africa. https://www.rand.org/pubs/papers/P6420.html. Retrieved 29 June 2021.
- ↑ Scheina 2003b, p. 339.
- ↑ Scheina 2003b, p. 358.
- ↑ "Cuban Atrocities In Africa Cited". The Victoria Advocate. 5 August 1978.
- 1 2 "Health consequences of Cuba's Special Period". CMAJ: Canadian Medical Association Journal 179 (3): 257. 2008. doi:. PMID 18663207.
- ↑ Patricia Maroday (12 January 2015). "Doing Business with Cuba – The Complete Guide". اصل نسخو مان 14 March 2016 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ Gershman & Gutierrez 2009, p. [صفحو گهربل].
- ↑ Carlos Lauria; Monica Campbell; María Salazar (18 March 2008). "Cuba's Long Black Spring". The Committee to Protect Journalists. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 August 2011 تي محفوظ ڪيل. 3 April 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba – No surrender by independent journalists, five years on from "black spring"" (PDF). Reporters Without Borders. March 2008. اصل نسخو (PDF) مان 2 July 2009 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "Castro resigns as Cuban president: official media". Agence France-Presse. 19 February 2008. 19 February 2008 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
- ↑ "Raul Castro named Cuban president". BBC News. 24 February 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 24 February 2008 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Byte by byte". The Economist. 19 March 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 March 2008 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2008 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Raúl Castro replaces top Cuban officials". The Guardian. London. 2 March 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2013 تي محفوظ ڪيل. 15 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "China View 2009-06-04: OAS plenary votes to end Cuba's exclusion". Xinhua News Agency. 4 June 2009. اصل نسخو مان 21 August 2013 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "China View 2009-06-04: Cuba's Fidel Castro calls OAS a "U.S. Trojan horse"". Xinhua News Agency. 4 June 2009. اصل نسخو مان 21 August 2013 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ CNN: "Cuba eases travel restriction for citizens" by Ben Brumfield آرڪائيو ڪيا ويا 4 March 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. 16 October 2012 |Until now, Cubans had to pay $150 for an exit visa. A resident in the country that the Cuban wanted to visit would also have to write a letter of invitation. Fees associated with the letter ran as high as $200. That's a steep price in a country where the average official monthly income is about $20.
- ↑ BBC: "Leaving Cuba: The difficult task of exiting the island" by Sarah Rainsford آرڪائيو ڪيا ويا 7 December 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. 12 July 2012
- ↑ Thale, Geoff; Boggs, Clay (16 October 2012). "Cubans Allowed to Travel Abroad Without Exit Visas". Washington Office on Latin America (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Henken, Ted (2013). Cuba. ABC-CLIO. ص. 245. ISBN 9781610690126.
- ↑ Gupta, Girish (14 January 2013). "Cubans line up for the chance to leave". USA Today (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 10 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 24 July 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Andrea Mitchell; Eric McClam (18 December 2014). "Cuba Frees American Alan Gross, Held for Five Years". NBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 18 December 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Raul Castro leaving Cuban presidency, not power". Associated Press News. 18 April 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2023 تي حاصل ڪيل.
86 ورهين جو اڳوڻو گوريلا اڳواڻ ڪيوبا جي ڪميونسٽ پارٽي جو سربراهه برقرار رهيو، اهڙو عهدو جنهن کيس وسيع اختيار ڏنا—جن ۾ صدر طور سندس جاءِ وٺندڙ شخص تي وڏي حد تائين نگراني پڻ شامل هئي.
- ↑ Augustin, Ed (25 February 2019). "Cuba overwhelmingly approves new constitution affirming 'irrevocable' socialism". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2021 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Smith, Lydia (4 January 2018). "Inside Cuba's LGBT revolution: How the island's attitudes to sexuality and gender were transformed". The Independent. Havana. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 3 May 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bernal, Rafael (18 March 2024). "Cuba, desperate for US thaw, files formal note of protest". The Hill. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Raúl Castro confirms he is resigning as head of Cuba's Communist party". The Guardian. 16 April 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Raul Castro confirms he's retiring, ending long era of Castro leadership in Cuba". Australian Broadcasting Corporation. Associated Press. 17 April 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Protestas en Cuba: manifestantes se concentraron frente a la embajada en Argentina al grito de "Patria y vida"". Buenos Aires. 11 July 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 18 January 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cubanos protestan en el Zócalo conta el régimen de Díaz Canel". proceso.com.mx. 11 July 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 January 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ PERÚ, NOTICIAS EL COMERCIO (12 July 2021). "San Isidro: ciudadanos cubanos realizan una protesta frente a la embajada de su país | VIDEO | Lima | nndc | LIMA". El Comercio (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 13 July 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Rare protests erupt in Cuba over food and electricity shortages". France 24. 18 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 August 2025 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Grant, Will; Davies, Maia (18 October 2024). "Cuba suffers nationwide blackout after main power plant fails". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 October 2024 تي محفوظ ڪيل. 18 October 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ سانچو:Cite act
- ↑ Wang, Philip (9 February 2026). "Rolling Blackouts, Hospital Shortages: How the U.S. Oil Blockade Is Impacting Cuba". Time.[مئل ڳنڍڻو]
- ↑ "UN experts condemn US executive order imposing fuel blockade on Cuba". OHCHR. 12 February 2026. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 February 2026 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2026 تي حاصل ڪيل.
ڪيوبا تي ٻارڻ جي ناڪابندي لاڳو ڪندڙ آمريڪي انتظامي حڪم بين الاقوامي قانون جي سنگين ڀڃڪڙي ۽ هڪ جمهوري ۽ منصفاڻي بين الاقوامي نظام لاءِ وڏو خطرو آهي.
- ↑ "Geography » Centro de Ingeniería Genética y Biotecnología". Centro de Ingeniería Genética y Biotecnología (آمريڪي انگريزي ۾). 26 April 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ World Bank Climate Change Knowledge Portal. "Cuba". climateknowledgeportal.worldbank.org (انگريزي ۾). 6 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Berardelli, Jeff (29 August 2020). "Climate change may make extreme hurricane rainfall five times more likely, study says". CBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 August 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Republic of Cuba. SUMMARY OF THE FIRST NDC UPDATED (2020-2030) REPUBLIC OF CUBA (PDF).
- ↑ "Small Island Developing States are on the frontlines of climate change – here's why | UNDP Climate Promise". climatepromise.undp.org (انگريزي ۾). 10 May 2022. 6 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Florida braces for Hurricane Irma after Cuba landfall". Al Jazeera. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 September 2017 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Brian Thevenot; Robin Respaut (9 September 2017). "Winds whip Florida Keys as Hurricane Irma turns sights northward". The Globe and Mail. Reuters. اصل نسخو مان 10 September 2017 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "Storm Gains Strength as It Nears Florida". The New York Times. 9 September 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 September 2017 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2017 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Hilary Clarke; Patrick Oppmann. "Irma kills 10 people in Cuba". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 September 2017 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience 67 (6): 534–545. doi:. PMID 28608869.
- ↑ Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C. et al. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material". Nature Communications 11 (1): 5978. doi:. PMID 33293507. Bibcode: 2020NatCo..11.5978G.
- ↑ "List of Parties". cbd.int. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 January 2011 تي محفوظ ڪيل. 9 December 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Plan de Acción Nacional 2006/2010 sobre la Diversidad Biológica. República de Cuba" (PDF). cbd.int. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 December 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "IV Informe Nacional al Convento sobre la Diversidad Biológica. República de Cuba. 2009" (PDF). cbd.int. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 December 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Jaime Suchlicki (2001). Historical Dictionary of Cuba. Scarecrow Press. ص. 69. ISBN 978-0-8108-3779-9.
- ↑ Julio Antonio Fernández Estrada (17 April 2018). "What is the Cuban's system of government?". On Cuba News.
The Cuban State is also recognized as unitary, which is evident given that Cuba does not function as a federation
- ↑ J C Guanche Zaldívar; E C Díaz Galán; H Bertot Triana. "Cuba: Legal Response to Covid-19". Oxford Constitutional Law.
Cuba is a unitary republic with a sui generis system of government
- ↑ "Cuba". Urban and Cities Platform of Latin America and the Caribbean.
Cuba is a unitary republic with a centrally planned economy that is divided into provinces and municipalities.
- ↑ [201][202][203]
- 1 2 3 4 5 6 7 "The Constitution of the Republic of Cuba, 1976 (as Amended to 2002)" (PDF). National Assembly of People's Power. اصل نسخو (PDF) مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 18 August 2012 تي حاصل ڪيل.
For discussion of the 1992 amendments, see Domínguez 2003. - ↑ Cederlöf, Gustav (2023). The Low-Carbon Contradiction: Energy Transition, Geopolitics, and the Infrastructural State in Cuba. Critical environments: nature, science, and politics. Oakland, California: University of California Press. ISBN 978-0-520-39313-4.
- ↑ "Raul Castro to lead Cuba's Communist Party until 2021". France 24. 19 April 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2021 تي حاصل ڪيل.
'I confirm to this assembly that Raul Castro, as first secretary of the Communist Party, will lead the decisions about the future of the country,' Diaz-Canel said.
- ↑ "Country profile: Cuba". BBC News. 20 August 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 February 2009 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba 1976 (rev. 2002)". Constitute. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 28 April 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Galvis, Ángela Fonseca; Superti, Chiara (3 October 2019). "Who wins the most when everybody wins? Predicting candidate performance in an authoritarian election". Democratization 26 (7): 1278–1298. doi:.
- 1 2 Smyth, Regina; Bianco, William; Chan, Kwan Nok (July 2019). "Legislative Rules in Electoral Authoritarian Regimes: The Case of Hong Kong's Legislative Council". The Journal of Politics 81 (3): 892–905. doi:. http://iu.tind.io/record/2995.
- ↑ "Cuba: Elections and Events 1991-2001". Social Sciences & Humanities Library. اصل نسخو مان 1 March 2007 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Braithwaite, Alex; Braithwaite, Jessica Maves (2020). "Restricting Opposition in Elections and Terrorist Violence". Terrorism and Political Violence 32 (7): 1550–1572. doi:.
- ↑ Domínguez, Jorge I.; Galvis, Ángela Fonseca; Superti, Chiara (2017). "Authoritarian Regimes and Their Permitted Oppositions: Election Day Outcomes in Cuba". Latin American Politics and Society 59 (2): 27–52. doi:.
- ↑ Leogrande, William M. (2012). The Cuban communist party and electoral politics: Adaptation, succession, and transition (PDF). Cuba Transition Project, Institute for Cuban and Cuban-American Studies, University of Miami. ص. 11. ISBN 978-0-9704916-2-6. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 23 April 2026 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2026 تي حاصل ڪيل.
The ban on campaigning was retained, and the nomination of provincial and national assembly candidates was entrusted to Candidacy Commissions. Through an elaborate process of consultation with and suggestions from mass organizations, municipal assemblies, and local work centers, the Candidacy Commissions (now chaired by trade union, rather than PCC, representatives) produced slates of nominees with just one candidate per seat. Voters only had the choice of voting yes or no.
- 1 2 3 "Cuba | The Global State of Democracy". www.idea.int (انگريزي ۾). 6 October 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Global State of Democracy Indices | The Global State of Democracy". www.idea.int. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 August 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Home | The Global State of Democracy". www.idea.int. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 September 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Democracy Index 2016: Revenge of the 'deplorables'". eiu.com. The Economist Intelligence Unit. 25 January 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 20 July 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Country Status and ratings overview – Freedom in the World 1973–2016" (PDF). Freedom House. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 20 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Democracy Report 2025, 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped?" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Raul Castro retires but Cuban Communist Party emphasizes continuity". Reuters. 19 April 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 April 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Domínguez 1989, p. 6: "ڪيوبا هڪ ننڍو ملڪ آهي، پر ان جي پرڏيهي پاليسي هڪ وڏي طاقت جهڙي آهي."
- ↑ Feinsilver 1989, p. 2: "ڪيوبا پنهنجي فوجي طاقت ... معاشي سخاوت ... علائقائي تڪرارن ۾ ثالث جي ڪردار، ۽ بين الاقوامي فورمن تي ٽين دنيا جي مفادن جي مضبوط ۽ اثرائتي وڪالت وسيلي پنهنجي جسامت جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ طاقت ۽ اثر رسوخ قائم ڪيو آهي. ڪيوبا جون سائنسي ڪاميابيون، جيتوڻيڪ محدود آهن، پر اهي پڻ ٽين دنيا جي ٻين ملڪن سان ونڊيون وڃن ٿيون، جنهن سان پرڏيهه ۾ ڪيوبا جو اثر رسوخ ۽ وقار وڌيڪ وڌي ٿو."
- ↑ Gleijeses 1996, pp. 159, 161: "1961ع کان 1965ع تائين الجزائر سان ڪيوبا جا لاڳاپا ... ڪيوبا جي پرڏيهي پاليسيءَ بابت انهيءَ تصور سان ٽڪراءَ ۾ اچن ٿا، جنهن موجب اها رڳو هڪ [سوويت] تابع رياست جون موقعي پرست چالون هيون؛ اهڙو تصور نه رڳو آمريڪا، پر ڪيترين ئي يورپي گاديءَ وارن شهرن ۾ پڻ عام رهيو آهي. ... 1961ع–1962ع ۾ ڪيوبا طرفان الجزائر کي ڏنل امداد جو اوڀر–اولهه تڪرار سان ڪو واسطو نه هو. ان جون پاڙون 1959ع ۾ ڪاسترو جي فتح کان به اڳ واري دور ۾ هيون ۽ ان جو بنياد الجزائر جي عوام جي جدوجهد سان ڪيوبائي ماڻهن جي وڏي پيماني تي يڪجهتيءَ ۾ هو."
- ↑ Gleijeses 2010, p. 327: "نومبر 1975ع کان اپريل 1976ع جي وچ ۾ 36,000 ڪيوبائي فوجين کي انگولا موڪلڻ سڄي دنيا کي حيران ڪري ڇڏيو؛ ... 1988ع تائين انگولا ۾ ڪيوبائي فوجين جو انگ 55,000 تائين پهچي چڪو هو."
- ↑ Gleijeses 2002, p. 392: "انگولا کان پوءِ، ڪيوبا جي سڀ کان وڏي فوجي مداخلت ايٿوپيا ۾ هئي، جتي 1978ع ۾ 16,000 ڪيوبائي فوجين حملي آور صومالي فوج کي پسپا ڪرڻ ۾ مدد ڪئي."
- ↑ Gebru Tareke 2009, pp. 62–3. تاريڪي هتي 1968ع ۾ ايريٽريا جي آزاديءَ جي جدوجهد دوران ايريٽريا لبريشن فرنٽ جي 10 ميمبرن کي ڏنل تربيت جو ذڪر ڪري ٿو..
- ↑ Gleijeses 1997, p. 50: "14 کان 16 آڪٽوبر 1960ع تائين [گني جو صدر احمد سيڪو] توري هوانا ويو. اهو ڪنهن آفريقي سربراهه مملڪت جو ڪيوبا جو پهريون دورو هو. ايندڙ سال ٽين دنيا جي حڪومتن لاءِ ڪيوبا جو پرڏيهي امداد وارو پروگرام تڏهن شروع ٿيو، جڏهن گني جا پندرهن شاگرد يونيورسٽي يا فني ادارن ۾ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ هوانا پهتا."
- ↑ Gleijeses 1997, p. 45: "1966ع ۾ بغاوت ۾ شامل ٿيڻ کان وٺي 1974ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين جاري رهندڙ اها مداخلت، نومبر 1975ع ۾ انگولا ڏانهن فوجون موڪلڻ کان اڳ آفريڪا ۾ ڪيوبا جي سڀ کان ڊگهي مداخلت هئي. اها سڀ کان ڪامياب مداخلت پڻ هئي. جيئن گني جي اخبار نو پينچا لکيو: ”ڪيوبائين جي يڪجهتي اسان جي جدوجهد لاءِ فيصلائتي ثابت ٿي.“سانچو:' ".
- ↑ Gleijeses 2002, p. 227. موزمبيق جي آزاديءَ ۾ ڪيوبا جو حصو گهڻو اهم نه هو.
- ↑ Ramazani 1975, p. 91.
- ↑ "AP 1950 Invasion Wiped Out Says Trujillo". Waterloo, Iowa: Waterloo Daily Courier. 24 June 1959. ص. 7.
- ↑ "Resistencia 1916–1966". museodelaresistencia.org. اصل نسخو مان 26 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Joint declarations concerning areas and modalities provisionally identified for cooperation" (PDF). European Commission. 26 November 2008. اصل نسخو (PDF) مان 11 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hirst, Joel D. (2 December 2010). "The Bolivarian Alliance of the Americas". cfr.org. اصل نسخو مان 15 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Millman, Joel (15 January 2011). "New Prize in Cold War: Cuban Doctors". The Wall Street Journal. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Arsenault, Chris (31 December 2012). "Cuban doctors prescribe hope in Venezuela". Al Jazeera. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2013 تي حاصل ڪيل.
جيئن مضمون ۾ بحث ڪيو ويو آهي، وينزويلا ۾ ”تيل جي بدلي ڊاڪٽرن“ واري پروگرام کي بنا تنقيد جي قبول نه ڪيو ويو آهي. ڪيوبائي ڊاڪٽرن کي وينزويلا موڪلڻ جي شروعاتي محرڪ شاويز حڪومت جو هڪ فلاحي منصوبو هو، جنهن کي مِسيون باريو ادينترو سڏيو ويندو هو. (Albornoz 2006). - ↑ William Kelly (29 March 2022). "Despite Cuba's important history of solidarity with Ukraine, Russia remains a key ally". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Cunningham, James (6 January 2023). "Cuba and Russia Strengthen Strategic Partnership". dialogo-americas.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 28 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Evoking Castro, Putin and Cuban leader pledge to deepen ties". Reuters. 22 November 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 28 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "499. Memorandum From the Deputy Assistant Secretary of State for Inter-American Affairs (Mallory) to the Assistant Secretary of State for Inter-American Affairs (Rubottom)". Foreign Relations of the United States. Washington: Office of the Historian, Foreign Service Institute – United States Department of State. 6 April 1960. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2022 تي حاصل ڪيل.
جيڪڏهن مٿين ڳالهين کي تسليم ڪيو وڃي يا انهن جو ڪاميابيءَ سان مقابلو نه ڪري سگهجي، ته پوءِ ان مان اهو نتيجو نڪري ٿو ته ڪيوبا جي معاشي زندگيءَ کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ هر ممڪن وسيلو ترت استعمال ڪيو وڃي. جيڪڏهن اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وڃي، ته اها هڪ واضح فيصلي جو نتيجو هئڻ گهرجي، جنهن تحت اهڙو طريقيڪار اختيار ڪيو وڃي، جيڪو جيترو ممڪن هجي اوترو هوشياريءَ سان ۽ نظرن کان اوجهل رهي، ۽ ڪيوبا کي پئسي ۽ ضروري سامان کان محروم ڪرڻ لاءِ وڌ کان وڌ اثرائتا قدم کڻي، جيئن مالي ۽ حقيقي اجرتن ۾ گهٽتائي آڻي سگهجي، بک ۽ مايوسي پيدا ڪئي وڃي ۽ حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو وڃي.
- ↑ Yaffe, Helen (2021). "US Sanctions Cuba 'to Bring About Hunger, Desperation and the Overthrow of the Government'". Sanctions as War. ص. 129–147. doi:10.1163/9789004501201_009. ISBN 978-90-04-50119-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 May 2026 تي محفوظ ڪيل. 22 May 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuban Democracy Act". U.S. Department of State. 1992. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The US Embargo Against Cuba: Its Impact on Economic and Social Rights". Amnesty International. September 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba: UN Members overwhelmingly support end of US embargo, as Brazil backs Washington". United Nations News. 7 November 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Roy 2000, p. [صفحو گهربل].
- ↑ Domínguez, Jorge I. (2001). "Reviews: Cuba, the United States, and the Helms-Burton Doctrine: International Reactions by Joaquín Roy". Journal of Latin American Studies 33 (4): 888–890. doi:.
- ↑ "Obama Says U.S., Cuba Taking Critical Steps Toward a New Day". Bureau of International Information Programs, U.S. Department of State. 21 April 2009. اصل نسخو مان 30 November 2009 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "U.S. Administration Announcement on U.S. Policy Toward Cuba". Bureau of International Information Programs, U.S. Department of State. 13 April 2009. اصل نسخو مان 30 August 2009 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Daniel Trotta and Steve Holland (17 December 2014). "U.S., Cuba restore ties after 50 years". Reuters. Havanna and Washington. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Baker, Peter (17 December 2014). "U.S. to Restore Full Relations With Cuba, Erasing a Last Trace of Cold War Hostility". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Frances Robles; Julie Hirschfeld Davis (18 December 2014). "U.S. Frees Last of the 'Cuban Five,' Part of a 1990s Spy Ring". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Parlapiano, Alicia (17 December 2014). "How America's Relationship With Cuba Will Change". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Jaffe, Greg. "U.S. and Cuba reach deal to reopen embassies and reestablish ties". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 June 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Archibold, Randal C.; Davis, Julie Hirschfield (14 April 2015). "Cuba to Be Removed From U.S. List of Nations That Sponsor Terrorism". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Gamboa, Suzanne; Abdullah, Halimah (14 April 2015). "Obama Nixing Cuba From List of State Sponsors of Terrorism". NBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba praises 'fair' US pledge on terrorism list". BBC News. 15 April 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Harris, Gardiner (17 September 2017). "Tillerson Says U.S. May Close Cuba Embassy Over Mystery Ailments". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 29 October 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Lederman, Josh. "U.S. tightens travel rules to Cuba, blacklists many businesses". Chicago Tribune. اصل نسخو مان 22 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mason, Jeff; Holland, Steve (31 July 2021). "U.S. issues new Cuba sanctions, Biden promises more to come". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "SIPRI Military Expenditure Database". sipri.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2021 تي حاصل ڪيل.
{{cite web}}: Text "SIPRI" ignored (مدد) - ↑ Williams, John Hoyt (August 1988). "Cuba: Havana's Military Machine". The Atlantic. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuban armed forces and the Soviet military presence" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 24 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuban army called key in any post-Castro scenario". Redorbit. 15 August 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 December 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons". United Nations Treaty Collection. 7 July 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2019 تي حاصل ڪيل.
{{cite web}}: no-break space اکر in|title=at position 26 (مدد) - ↑ "Cuba modernizes the S-125 Pechora missiles in military cooperation with Belarus". en.cibercuba.com. 4 May 2025.
- ↑ "2024 Global Peace Index" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 August 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 November 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hugo Prieto. "Elizabeth Burgos: 'Los cubanos se han dedicado al control de las Fuerzas Armadas'." آرڪائيو ڪيا ويا 5 September 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Prodavinci. 30 July 2017. Retrieved 5 September 2022. "Cuba es una dictadura militar y una sociedad militarizada."
- ↑ "The Cuban military and transition dynamics" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 26 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 27 August 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Vyacheslav Volodin: for us, Cuba is a symbol of the struggle for independence, struggle for self-determination of the people". State Duma. 22 November 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 28 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Strobel, Brett Forrest and Warren P. "How Cuba Recruits Spies to Penetrate Inner Circles of the U.S. Government". The Wall Street Journal (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Laursen, F. (2009). The EU in the Global Political Economy. P.I.E. Peter Lang. ص. 279. ISBN 978-90-5201-554-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "EU-Cuba relations". European Communities. 4 September 2003. اصل نسخو مان 5 September 2009 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Number of Cuban political prisoners dips – rights group". BBC News. 5 July 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2014 تي محفوظ ڪيل. 2 June 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Attacks on the Press in 2021". Committee to Protect Journalists. 9 December 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Human Rights Watch (2008). World Report 2008: Events of 2007. Seven Stories Press. ص. 207. ISBN 978-1-58322-774-9.
- ↑ "Cuba – Constant ordeal for independent media". رپورٽرز وِدائوٽ بارڊرز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sanchez, Isabel (27 September 2010). "Cuba's neighborhood watches: 50 years of eyes, ears". AFP. اصل نسخو مان 10 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2026 تي حاصل ڪيل – Google News وسيلي.
- ↑ Eckstein, Susan (1994). Back from the Future: Cuba under Castro. Great Britain: Routledge. ص. 29. ISBN 0-415-94793-6.
- ↑ "Cuba Family Code: Country votes to legalise same-sex marriage". BBC News. 26 September 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Social Policy at the crossroads" (PDF). oxfamamerica.org. اصل نسخو (PDF) مان 9 October 2007 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "What countries have a planned economy?". Reference. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 October 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Plummer, Robert (27 March 2011). "Cuba inches towards market socialism". BBC. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Feinberg, Richard (14 June 2016). Open for Business: Building the New Cuban Economy. Publisher: Brookings Institution Press. ص. 214–215. ISBN 9780815727699.
{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (ڳنڍڻو) - ↑ LeoGrande, William (31 July 2018). "Is Cuba's Vision of Market Socialism Sustainable?". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba's repressive machinery: Summary and recommendations". Human Rights Watch. 1999. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba raises minimum wage to 2,100 pesos and sets pensions cap at 1,528". OnCuba. 2020. 6 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mesa-Lago, Carmelo (2025). Comparing Socialist Approaches: Economics and Social Security in Cuba, China, and Vietnam. Pitt Latin American Series. Pittsburgh, PA: University of Pittsburgh Press. ص. 61. ISBN 9780822948476.
- ↑ "Inequality: The deal's off". The Economist. 24 March 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "CUBA: The Fastest Growing Remittances Market in Latin America". The Havana Consulting Group & Tech. 23 June 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 May 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Envío de remesas a Cuba cayó el 54,14 % en 2020, según expertos". On Cuba News (Spanish ۾). 24 November 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 29 May 2022 تي حاصل ڪيل.
{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو) - 1 2 Augustin, Ed; Robles, Frances (10 December 2022). "'Cuba Is Depopulating': Largest Exodus Yet Threatens Country's Future". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 11 December 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Un informe asegura que el 88% de los cubanos vive en la pobreza extrema". infobae (يورپي اسپيني ۾). 29 September 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "GDP per capita (current US$) – Cuba". World Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba". Central Intelligence Agency. اصل نسخو مان 12 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 3 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Human Development Index (HDI)". United Nations Development Programme. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 3 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "2023 Global Multidimensional Poverty Index (MPI)". United Nations Development Programme. 11 July 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Rank Order Exports". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 29 June 2006. اصل نسخو مان 19 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 30 April 2014 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 "Cuba". The World Factbook. Central Intelligence Agency. اصل نسخو مان 12 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 6 April 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Calzon, Frank (13 March 2005). "Cuba makes poor trade partner for Louisiana". Center for a Free Cuba. اصل نسخو مان 13 May 2008 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Rank Order – GDP (purchasing power parity)". CIA Fact Book. اصل نسخو مان 4 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba's Sugar Industry and the Impact of Hurricane Michele" (PDF). International Agricultural Trade Report. 6 December 2001. اصل نسخو (PDF) مان 23 June 2006 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Glendinning, Lee (12 June 2008). "Cuba to abandon wage caps". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuban leader looks to boost food production". CNN. 17 April 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 14 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Venezuela's Maduro pledges continued alliance with Cuba". Reuters. 28 April 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 December 2015 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba Ill-Prepared for Venezuelan Shock". Association for the Study of the Cuban Economy. اصل نسخو مان 23 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Gobierno de Castro otorga a cubanos permiso para construir viviendas 'por esfuerzo propio' en". Noticias24.com. اصل نسخو مان 12 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 7 November 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Alliance, Community (13 September 2011). "Homeless in Cuba? Not Likely". Community Alliance. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Opinion: Universal healthcare, no illiteracy and other Cuban feats under a U.S. embargo". Los Angeles Times. 20 June 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Grein, John (1 January 2015). "Recent Reforms in Cuban Housing Policy". International Immersion Program Papers. https://chicagounbound.uchicago.edu/international_immersion_program_papers/17. Retrieved 2 January 2021.
- ↑ Cave, Damien (2 August 2011). "Cuba Prepares for Private Property". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba National Assembly approves economic reforms". BBC News. 2 August 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 21 June 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Categoría: Lucha de nuestros pueblos (1 April 2014). "Los nuevos lineamientos económicos". Semanarioaqui.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "New Cuban Economy" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 30 July 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Study: Cubans don't make much, but it's more than state salaries indicate آرڪائيو ڪيا ويا 4 September 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Miami Herald, 12 July 2016
- ↑ "Gobierno de Castro otorga a cubanos permiso para construir viviendas 'por esfuerzo propio' en". Noticias24.com. اصل نسخو مان 12 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 7 November 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "World Competitiveness Map". International Trade Center. اصل نسخو مان 9 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 November 2013 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Nickel" (PDF). United States Geological Survey. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 November 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ivette E. Torres (1997). "The Mineral Industry of Cuba" (PDF). United States Geological Survey. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 12 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Wayne S. Smith (1 November 2006). "After 46 years of failure, we must change course on Cuba". The Guardian. London. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "ANUARIO DEMOGRAFICO DE CUBA 2010" (PDF). Oficina Nacional de Estadisticas. اصل نسخو (PDF) مان 21 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 22 April 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Population, birth rate falling in Cuba: Official". The Peninsula On-line. اصل نسخو مان 26 September 2007 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Population Decrease Must be Reverted". اصل نسخو مان 13 January 2009 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba: Major Cities". citypopulation.de. اصل نسخو مان 22 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 October 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "2012 census" (PDF). www.one.cu. اصل نسخو (PDF) مان 3 June 2014 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Pérez Jr., Louis A. (2006). Cuba: Between Reform and Revolution (3rd ڇاپو). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-517911-8.
- ↑ Klein, Herbert S. (2010). The Atlantic Slave Trade (2nd ڇاپو). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-18250-8.
- 1 2 Mendizabal, Isabel; Sandoval, Karla; Berniell-Lee, Gemma; Calafell, Francesc; Salas, Antonio; Martínez-Fuentes, Antonio; Comas, David (2008). "Genetic origin, admixture, and asymmetry in maternal and paternal human lineages in Cuba". BMC Evolutionary Biology 8 (1). doi:. PMID 18644108. Bibcode: 2008BMCEE...8..213M.
- ↑ Lalueza-Fox, Carles; Gilbert, M. Thomas P.; Martínez-Fuentes, Antonio J.; Calafell, Francesc; Bertranpetit, Jaume (2003). "Mitochondrial DNA from Pre-Columbian Ciboneys from Cuba and the Prehistoric Colonization of the Caribbean". American Journal of Physical Anthropology 121 (2): 97–108. doi:. PMID 12740952. Bibcode: 2003AJPA..121...97L.
- ↑ "Sahrawi children inhumanely treated in Cuba, former Cuban official". MoroccoTimes.com. 31 March 2006. اصل نسخو مان 25 November 2006 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Cook, Noble David (1998). Born to Die: Disease and New World Conquest, 1492–1650. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-62730-6.
- ↑ Bukhari, A. (2017). "Taino and African maternal heritage in the Greater Antilles". Gene 637: 33–40. doi:. PMID 28912065.
- ↑ Schroeder, Hannes (2018). "Origins and genetic legacies of the Caribbean Taino". Proceedings of the National Academy of Sciences 115 (10): 2341–2346. doi:. PMID 29463742. Bibcode: 2018PNAS..115.2341S.
- ↑ Sawyer, Mark Q. (2006). Racial Politics in Post-Revolutionary Cuba. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-61267-8.
- ↑ "Cuba". Minority Rights Group International. 2 November 2023. 22 May 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Marcheco-Teruel, Beatriz; Parra, Esteban J.; Fuentes-Smith, Evelyn; Salas, Antonio; Buttenschøn, Henriette N.; Demontis, Ditte; Torres-Español, María; Marín-Padrón, Lilia C. et al. (2014). "Cuba: Exploring the History of Admixture and the Genetic Basis of Pigmentation Using Autosomal and Uniparental Markers". PLOS Genetics 10 (7): e1004488. doi:. PMID 25058410.
- ↑ Burchardt, Tania (2025). "Racial inequality in Latin America". Oxford Open Economics 4 (Supplement 1): i200–i218. doi:.
- ↑ Centro de Estudios de Población y Desarrollo (CEPDE) (2016). El Color de la Piel según el Censo de Población y Viviendas de 2012 (PDF) (Report) (هسپانوي ۾). Havana: Oficina Nacional de Estadísticas e Información (ONEI).
- ↑ "Afro-Cubans in Cuba". Minority Rights Group International. 28 May 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "A barrier for Cuba's blacks". Miami Herald. اصل نسخو مان 21 August 2013 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ Telles, Edward E.; Bailey, Stanley R.; Davoudpour, Shahin; Freeman, Nicholas C. (2025). "Racial inequality in Latin America". Oxford Open Economics 4 (Supplement_1): i200–i218. doi:.
- ↑ de la Fuente, Alejandro (2001). A Nation for All: Race, Inequality, and Politics in Twentieth-Century Cuba. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4922-4.
- ↑ de la Fuente, Alejandro (2001). A Nation for All: Race, Inequality, and Politics in Twentieth-Century Cuba. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4922-4.
- ↑ Sawyer, Mark Q. (2006). Racial Politics in Post-Revolutionary Cuba. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-61267-8.
- ↑ Minority Rights Group International (2008). "World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Cuba: Afro-Cubans". Minority Rights Group International. اصل نسخي مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 30 December 2019 تي حاصل ڪيل – Refworld (UNHCR) وسيلي.
- ↑ "Cuba". اصل نسخو مان 30 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 29 November 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Cuba: a Lonely Planet travel survival kit. Lonely Planet. 1997. ISBN 9780864424037.
- ↑ Chiu, Lisa. "A Short History of the Chinese in Cuba". About.com News & Issues. اصل نسخو مان 3 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 26 July 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Central America :: Cuba – The World Factbook". Central Intelligence Agency. اصل نسخو مان 6 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 July 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "La inmigración entre 1902 y 1920". Tau.ac.il. اصل نسخو مان 6 June 2009 تي محفوظ ڪيل. 7 November 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Etat des propriétés rurales appartenant à des Français dans l'île de Cuba". Cuban Genealogy Center. 10 July 2007. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "International migrant stock, total – Cuba | Data". World Bank. 8 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Powell, John (2005). "Cuban immigration". Encyclopedia of North American Immigration. Facts on File. ص. 68–71. ISBN 9781438110127. 30 November 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Pedraza 2007, p. [صفحو گهربل].
- ↑ Falk 1988, p. 74: "[A] tenth of the entire Caribbean population has ... [emigrated to the U.S.] over the past 30 years".
- ↑ "US Census Press Releases". 3 September 2002. اصل نسخو مان 9 July 2009 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Pedraza 2007, p. 5.
- ↑ "Essential Background: Overview of human rights issues in Cuba". Human Rights Watch. 31 December 2005. اصل نسخو مان 5 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 13 April 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Visa Lottery for Cubans". The New York Times. Associated Press. 13 October 1994. 16 January 2019 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 Hull, Christopher; Kent, James Clifford (20 February 2023). "Cuba sufre el mayor éxodo ante su peor crisis desde el colapso de la URSS". The Conversation (انگريزي ۾). 8 October 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba faces population decline and aging amid mass migration exodus" (انگريزي ۾). 30 April 2025. 6 August 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba Migration Profiles" (PDF). UNICEF. 16 January 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Brandon, George (1 March 1997). Santeria from Africa to the New World. Indiana University Press. ص. 56. ISBN 978-0-253-21114-9.
lucumi language.
- ↑ "Lucumi: A Language of Cuba (Ethnologue)". 10 March 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuban Creole choir brings solace to Haiti's children". BBC News. 10 March 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Languages of Cuba". 31 October 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Russia, Cuba agreed to introduce Russian as 1st foreign language in Cuban schools from 2026/27 academic year". Interfax. 19 March 2026. 23 April 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Smith 1996, p. 105: "مثال طور، مذهبي آزاديءَ جي توسيع هڪ ڏهاڪي کان به وڌيڪ عرصو اڳ شروع ٿي، ۽ مجموعي طور ڪيوبائي شهري ظلم ۽ ستم جي خوف کان سواءِ پنهنجن مذهبن ۽ عقيدن تي عمل ڪرڻ لاءِ آزاد آهن."
- ↑ Domínguez 2003, p. 4.
- ↑ "Religious Composition by Country" (PDF). Global Religious Landscape. Pew Forum. اصل نسخو (PDF) مان 9 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cubans love the pope and the Catholic Church, but they're just not that into religion". The Washington Post. 10 April 2015. 20 July 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Einhorn, David (31 March 2006). "Catholic church in Cuba strives to re-establish the faith". National Catholic Reporter. 7 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Woolf, Nicky; Holpuch, Amanda; Bruno, Angela; Watts, Jonathan in; Kirchgaessner, Stephanie (22 September 2015). "Pope Francis in Cuba: pontiff arrives in Santiago – as it happened". The Guardian. 21 March 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba to Free 3,500 Prisoners Ahead of Pope Visit". Voice of America. 11 September 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 11 September 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Miroff, Nick (11 September 2015). "Cuba pardons more than 3,500 prisoners ahead of Pope Francis visit". The Washington Post. 11 September 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Alexander, Harriett (11 September 2015). "Cuba pardons 3,522 prisoners ahead of Pope Francis visit". The Telegraph. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 11 September 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Edmonds, E.B.; Gonzalez, M.A. (2010). Caribbean Religious History: An Introduction. NYU Press. ص. 171. ISBN 978-0-8147-2250-3.
- ↑ Dodson, Jualynne E.; Millet Batista, José (2008). Sacred Spaces and Religious Traditions in Oriente Cuba. UNM Press. ص. 12–13.
- ↑ "Government officials visit Baha'i center". Baha'iWorldNewsService.com. 13 June 2005. 23 April 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "The Cuban Education System: Lessons and Dilemmas. Human Development Network Education. World Bank" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 10 August 2011 تي محفوظ ڪيل. 5 April 2007 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "unstats – Millennium Indicators". United Nations. 23 June 2010. اصل نسخو مان 21 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 November 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Latin lessons: What can we Learn from the World's most Ambitious Literacy Campaign?". The Independent. 7 November 2010. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Getting a Reading on High Literacy in Cuba آرڪائيو ڪيا ويا 8 April 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Teachers College, Columbia University. 22 December 2009.
- ↑ "Students graduate from Cuban school". NBC News. 25 July 2007. 7 November 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba-trained US doctors graduate". BBC News. 25 July 2007. 7 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Central America :: Cuba – The World Factbook – Central Intelligence Agency, 6 June 2023, اصل نسخو مان 6 June 2023 تي محفوظ ڪيل, 12 June 2023 تي حاصل ڪيل
- ↑ "World population Prospects: The 2006 Revision: Highlights" (PDF). United Nations. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Whiteford & Branch 2008, p. 2
- ↑ Frist, Bill (8 June 2015). "Cuba's Most Valuable Export: Its Healthcare Expertise". Forbes. 18 November 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Miller, Lee J.; Lu, Wei (24 February 2019). "These Are the World's Healthiest Nations". Bloomberg News. 16 March 2019 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Ramos, Javier (18 November 2021). "La otra cara de Cuba: el negocio de las batas blancas". Global Voices en Español (هسپانوي ۾). 8 October 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Cuba: A Different America, By Wilber A. Chaffee, Gary Prevost, Rowland and Littlefield, 1992, p. 106
- ↑ Feinsilver 1989, pp. 4–5: "ان جي ڪاميابيءَ کي عالمي صحت جي اداري (ڊبليو ايڇ او) جي ڊائريڪٽر جنرل ڊاڪٽر هالفڊان ماهلر ۽ پين آمريڪن هيلٿ آرگنائيزيشن (پي اي ايڇ او) جي ڊائريڪٽر جنرل ڊاڪٽر ڪارلائل گويرا دي ماسيدو، گڏوگڏ آمريڪا ۽ ٻين سرمائيدار ملڪن جي انهن طبي ماهرن ساراهيو آهي، جن ڪيوبا جي صحت واري نظام کي عملي طور ڪم ڪندي ڏٺو آهي. ڪيوبا ڏانهن آمريڪي دشمنيءَ باوجود، 1982ع ۾ آمريڪي حڪومت جي هڪ دستاويز ۾ چيو ويو ته: ”ڪيوبائي انقلاب سماجي ميدان ۾، خاص طور تعليم ۽ صحت جي سار سنڀال ۾، اهڙيون ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن، جن کي ٽين دنيا ۾ وڏي عزت جي نگاهه سان ڏٺو وڃي ٿو ...، [جن ۾] هڪ اهڙو قومي صحت جي سار سنڀال جو پروگرام شامل آهي، جيڪو ٽين دنيا ۾ ٻين کان بهتر آهي ۽ ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن جي صحت جي نظامن جو مقابلو ڪري ٿو.“سانچو:' "
- ↑ Lundy, Karen Saucier. Community Health Nursing: Caring for the Public's Health. Jones and Bartlett: 2005, p. 377.
- ↑ Whiteford, Linda M.; Manderson, Lenore, مرتب (2000). Global Health Policy, Local Realities: The Fallacy of the Level Playing Field. Boulder, Col.: Lynne Rienner Publishers. ص. 69. ISBN 978-1-55587-874-0. 14 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Breier & Wildschut 2007, pp. 16, 81.
- ↑ "Cuban medical team heading for Sierra Leone". World Health Organization. 14 September 2014. اصل نسخو مان 14 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 27 July 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuban medical team heading for Sierra Leone". World Health Organization. September 2014. اصل نسخو مان 28 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Alexandra Sifferlin (5 November 2014). Why Cuba Is So Good at Fighting Ebola آرڪائيو ڪيا ويا 2024-12-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. . Time. Retrieved 28 April 2015.
- ↑ "Centro de Promoción del Comercio Exterior y la Inversión Extranjera de Cuba – CEPEC". Cepec.cu. اصل نسخو مان 20 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Erin Schumaker (14 May 2015). Cuba's Had A Lung Cancer Vaccine For Years, And Now It's Coming To The U.S. آرڪائيو ڪيا ويا 3 May 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. The Huffington Post. Retrieved 18 May 2015.
- ↑ Rob Quinn (12 May 2015). USA about to get Cuba's lung cancer vaccine آرڪائيو ڪيا ويا 23 April 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. USA Today. Retrieved 14 May 2015.
- ↑ Jacobs, Sally (10 January 2018). "Cuba has a lung cancer vaccine. Many U.S. patients can't get it without breaking the law". USA Today. 16 October 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba". World Health Organization. 30 June 2015. اصل نسخو مان 2 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 30 August 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ O'Carroll, Lisa (30 June 2015). "Cuba first to eliminate mother-to-baby HIV transmission". The Guardian. 1 July 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Burnett, Victoria (24 July 2013). "For Cuba, a Harsh Self-Assessment". The New York Times. 24 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "TOBIAS HAUSER". www.tobias-hauser.de. 5 January 2026 تي حاصل ڪيل.
{{cite web}}: Text "Lectures" ignored (مدد) - ↑ "Nancy Morejón". Smith College. 20 July 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Moore, Robin (1997). Nationalizing Blackness: Afrocubanismo and Artistic Revolution in Havana, 1920–1940. University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-5645-7.
- ↑ Daniel, Yvonne (1995). Rumba: Dance and Social Change in Contemporary Cuba. Bloomington, IN: Indiana University Press. ص. 28. ISBN 9780253209481.
- ↑ Urfé, Odilio 1965. El danzón. La Habana.
- ↑ Orovio, Helio 2004. Cuban music from A to Z. p50
- ↑ Cristobal Diaz offers 1885: "el bolero, creado aproximadamente para 1885". Diaz Ayala, Cristobal 1999. Cuando sali de la Habana 1898-1997: cien años de música cubana por el mundo. 3rd ed, Cubanacán, San Juan P.R. p24-25
- ↑ John, S. (2012). Contemporary Dance in Cuba: Tecnica Cubana as Revolutionary Movement. McFarland & Company. ص. 23. ISBN 978-0-7864-9325-8.
- ↑ "Cuba's New Internet Service is Also No Bed of Roses". MIT Technology Review. 16 July 2013. اصل نسخو مان 18 July 2013 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cuba launches Wikipedia-like online encyclopedia". Reuters. 13 December 2010. اصل نسخو مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "Internet in Cuba". Reporters Without Borders. اصل نسخو مان 27 July 2011 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "El acceso a internet en Cuba llega a 7,1 millones de usuarios en 2019". EFE. 26 February 2020. 3 June 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Internet access in Cuba: How data plans work on the Island". 3 June 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "El acceso a internet en Cuba llega a 7,1 millones de usuarios en 2019".
- 1 2 "Digital 2024: Cuba". 23 February 2024. 11 April 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Alvarez 2001.
- ↑ Cuban Sports whatcuba.com. Retrieved 23 February 2021.
- ↑ "Cuban boxer defected unsuccessfully 38 times before realizing U.S. dream". Yahoo Sports. 18 June 2015.
- ↑ Satterfield, Lem (10 June 2015). "From Cuba to world champion: Arduous defection continues to drive Erislandy Lara". PBC Boxing.
- ↑ "Cuba – Comité Olímpico Cubano – National Olympic Committee". International Olympic Committee. 10 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ سڀ کان وڌيڪ طاقتور سياسي عهدو ڪيوبا جي ڪميونسٽ پارٽي جو پهريون سيڪريٽري آهي، نه صدر. پهريون سيڪريٽري پولٽ بيورو ۽ سيڪريٽريٽ تي ڪنٽرول رکي ٿو، جيڪي ڪيوبا جا اعليٰ فيصلا ڪندڙ ادارا آهن؛ تنهنڪري ان عهدي جو حامل عملي طور ڪيوبا جو اڳواڻ هوندو آهي.
- ↑
i/ˈkjuːbə/ KEW-bə، es-CU - ↑ اسپيني: República de Cuba es-CU
- ↑ 1555ع ۾ فرانسيسين پاران هوانا تي قبضي کان پوءِ، گورنر جو پٽ فرانسسڪو ڊي انگولو نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت ڏانهن هليو ويو.[56]
- ↑ هڪ فوجي تاريخدان موجب، ”9 آڪٽوبر 1868ع تي آزاديءَ جي سڏ تي لبيڪ چوندڙ 38 ماڻهن کي تقريباً ڪو به فوجي تجربو نه هو. اهي ۽ ٻيا ڪيوبائي، جيڪي جنگي مهارتن کان اڻ واقف هئا، جلد ئي سانتو ڊومنگو مان آيل سياسي پناهگيرن جي هڪ ننڍڙي ٽولي سان شامل ٿيا. انهن مان ڪيترن ئي 1861ع کان 1865ع تائين سانتو ڊومنگو جي ٻيهر الحاق کان پوءِ اسپين طرفان جنگ ڪئي هئي. جڏهن اسپين ٻيو ڀيرو سانتو ڊومنگو ڇڏي ڏنو، تڏهن ڪجهه ڊومينيڪن نوآبادياتي آفيسر ڪيوبا لڏي آيا. انهن مان گهڻا ڪيوبا ۾ اسپيني فوج ۾ نوڪري حاصل نه ڪري سگهيا. انهن اڳوڻن فوجين مان ڪجهه نئين انقلابي فوج ۾ شامل ٿيا ۽ ان جي شروعاتي تربيت ۽ اڳواڻي فراهم ڪيائون.“[68] ڪئناڊا، ڪولمبيا، فرانس، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا جا ڀاڙي جا سپاهي به ڪيوبائي انقلابي فوج ۾ شامل ٿيا. معاهدي هيٺ مزدورن طور ڪيوبا آندل چيني باشندن پڻ آزاديءَ جي مقصد لاءِ جنگ ڪئي.[68] 1876ع تائين ڪيوبائي انقلابي تحريڪ اندروني اختلافن کي منهن ڏئي رهي هئي، جن جو وڏو سبب نسلي ڇڪتاڻ هئي. جنرل ماڪسيمو گوميز پنهنجي ڪمان تان استعيفا ڏني، ڇاڪاڻ ته آفيسرن سندس حڪمن تي عمل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جو هو ڊومينيڪن هو. ساڳئي وقت انتونيو ماسيو، جيڪو هڪ ملاٽو اڳواڻ هو، خلاف مهم وڌيڪ زور وٺندي وئي، ڇاڪاڻ ته اڇا ڌڙا سندس نسل سبب سندس اڳواڻي ڪمزور ڪرڻ چاهيندا هئا. انهن نسلي اختلافن انقلابي فوج جي حوصلي ۾ گهٽتائي آڻڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.[69]
- ↑ انهن سرنگن سبب گهٽ ۾ گهٽ 18 آمريڪي فوجي مارجي ويا.[23]
- ↑ مراڪش وٽ آمريڪي پائلٽ سندس هيليڪاپٽر اڏائيندا هئا ۽ سويت يونين جا 40 ڳرا ٽينڪ موجود هئا، جڏهن ته الجزائر وٽ رڳو فرانس ۾ ٺهيل لڳ ڀڳ ٻارهن هلڪا ٽينڪ هئا.[137]
- ↑ روئي جي مطالعي کي خورخي آءِ. ڊومينگيز "منظم ۽ منصفاڻو" قرار ڏنو.[248]
ٻاهريان ڳنڍڻا
[سنواريو]
| وصفون وڪي لغت تان |
| ميڊيا وڪيميڊيا العام تان |
| خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان |
| قول وڪي قول تان |
| ماخذي متن وڪي ماخذ تان |
| درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان |
| سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان |
ڪيوبا جي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ (in انگريزي)
ڪولوراڊو بولڊر يونيورسٽي جي لائبريرين وٽان ڪيوبا
انٽرنيشنل فيوچرز وٽان ڪيوبا لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون
- مضمون with short description
- Short description is different from Wikidata
- CS1 هسپانوي-language sources (es)
- CS1 انگريزي-language sources (en)
- Articles containing اسپيني-language text
- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- CS1 برطانوي انگريزي-language sources (en-gb)
- CS1 پورٽگليز-language sources (pt)
- حوالن وارا ڳنڍڻا نه لڌا سمورن مضمونن ۾
- Articles with dead external links from August 2023
- Articles with invalid date parameter in template
- مستقل نه لڌل حوالن وارا مضمون
- CS1 آمريڪي انگريزي-language sources (en-us)
- سڀئي مقالا نامڪمل حوالن سان
- نامڪمل حوالن وارا مقالا from December 2023
- CS1 location test
- نامڪمل حوالن وارا مقالا from August 2010
- CS1 errors: URL
- Articles with dead external links from July 2021
- Articles with dead external links from August 2026
- Pages using multiple image with auto scaled images
- Wikipedia articles needing clarification from March 2026
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون from March 2026
- CS1 errors: unrecognized parameter
- CS1 errors: invisible characters
- CS1 maint: publisher location
- CS1 maint: unrecognized language
- CS1 يورپي اسپيني-language sources (es-es)
- CS1: unfit URL
- سڀئي مضمون جن ۾ ڪنهن جملي يا عبارت جي وضاحت گهربل آهي
- مضمون جن ۾ ڪنهن جملي يا عبارت جي وضاحت گهربل آهي from June 2021
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون from April 2024
- Portal templates with redlinked portals
- Portal templates with default image
- Articles with انگريزي-language sources (en)
- VIAF سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- LCCN سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- ISNI سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- BNF سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- Coordinates on Wikidata
- ڪيوبا
- اتر آمريڪا ۾ 1902ع ۾ قائم ٿيل
- ڪميونسٽ رياستون
- اتر آمريڪا جا ملڪ
- ڪيريبين جا ملڪ
- اوڀر بلاڪ
- اتر آمريڪا جون اڳوڻيون نوآباديون
- اسپين جون اڳوڻيون نوآباديون
- گريٽر اينٽيلز
- ٻيٽ ملڪ
- گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ
- هڪ جماعتي رياستون
- جمهوريائون
- ننڍيون ٻيٽ ترقي پذير رياستون
- ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي
- 1902ع ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا
- ملڪ
- جمهوريتون
- گريٽر اينٽيلس
- ڪيريبين ۾ ملڪ
- وچ آمريڪا جا ملڪ
- لاطيني آمريڪا جا ملڪ
- گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ