مواد ڏانھن هلو

ڪريبتي

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
جمهوريه ڪِريباتي

Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)
Flag of ڪِريباتي
{{{coat_alt}}}
جھنڊو نِسبتي نشان
شُعار: 'Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (گلبرٽي)
"صحت، امن ۽ خوشحالي"
ترانو: ڪُنان ڪِريباتي (گلبرٽي)
"ڪِريباتي جو گيت"
Location of ڪِريباتي
گادي جو هنڌتاراوا[1]
1°28′N 173°2′E / 1.467°N 173.033°E / 1.467; 173.033
سڀ کان وڏو شهرcapital
دفتري ٻوليون
نسلي گروھ (2020ع جي آدمشماري)
مذهب (2020ع جي آدمشماري)
  • 2.1% بهائي مذهب
  • 1.7% ٻيا / ڪو بہ نہ[2]
مقامي آباديآءِ-ڪِريباتي
حڪومتوحداني انتظامي صدر سان پارلياماني جمهوريه
• صدر
تانيتي مامائو
تيئوا تواتو
ولي ٽوڪاٽاڪي
مقننه اسيمبلي جو ايوان
برطانيا کان آزادي
• آزادي حاصل ڪئي
12 جولاءِ 1979ع
20 سيپٽمبر 1979ع
پکيڙ
• جملي
811.19[3] km2 (313.20 sq mi) (172هون)
آبادي
• 2026ع اندازو
138,000[4] (192هون)
• 2024ع مردم شماري
119,438[5]
•  گھاٽائي
170.37/km2 (441.3/sq mi) (77هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )2025ع لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase 543 ملين ڊالر
• في سيڪڙو
Increase 3,930 ڊالر[6]
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )2025ع لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase 349 ملين ڊالر
• في سيڪڙو
Increase 2,520 ڊالر[6]
جِينِي (2019ع)27.8[7]
ڪمتر
ايڇ ڊي آء (2023ع)Increase 0.644[8]
وچولو · 140هون
ڪرنسيآسٽريلوي ڊالر ($)[9] (AUD)
معياري وقت(متناسق عالمي وقت+12، +13، +14)
ڊرائيونگ جو پاسوکاٻي پاسي
ڊائلنگ ڪوڊ+686
انٽرنيٽ ڊومين.ki

ڪِريباتي،[lower-alpha 1] سرڪاري نالو جمهوريه ڪِريباتي،[lower-alpha 2] اوشيانا جي وچ پئسفڪ سمنڊ ۾ مائڪرونيشيا ۽ پولينشيا جي ذيلي علائقن ۾ پکڙيل هڪ ٻيٽن تي مشتمل ملڪ آهي. ملڪ 32 ائٽولن ۽ ٻين ٻيٽن ۽ هڪ ڏورانهين مٿي اڀريل مرجاني ٻيٽ بنابا تي مشتمل آهي.[14] ان جي ڪل خشڪيءَ جي ايراضي 811 km2 (313 sq mi) آهي،[15] جيڪا 3,441,810 km2 (1,328,890 sq mi) سامونڊي علائقي ۾ پکڙيل آهي. ملڪ جا ٻيٽ اولهه ۾ بنابا کان اوڀر ۾ ڪِريتي ماتي تائين پکڙيل آهن ۽ خط استوا توڙي 180هين نصف النهار کي پار ڪن ٿا. بين الاقوامي تاريخي ليڪ ڪِريباتي جي چوڌاري ڦري گهڻو اوڀر طرف وڃي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 150° اولهه تائين پهچي ٿي. ان سبب ڪِريباتي جا انتهائي اوڀر وارا ٻيٽ، يعني هوائي جي ڏکڻ ۾ واقع ڏاکڻا لائين ٻيٽ، گلبرٽ ٻيٽن واري ساڳئي تاريخ تي رهن ٿا ۽ دنيا جي سڀ کان اڳتي واري وقتي پٽي UTC+14 ۾ اچن ٿا.

ڪِريباتي جي مستقل آبادي 2026ع جي انگن موجب 138,000 کان ٿوري وڌيڪ آهي ۽ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو تاراوا تي رهي ٿو.[16] آءِ-ڪِريباتي ماڻهن جو هڪ نمايان حصو ملڪ کان ٻاهر بہ آباد آهي. انهن جي وڌندڙ پرڏيهي آباديءَ مان سڀ کان وڏي برادري غالباً نيوزيلينڊ ۾ آهي. تاريخي طور وڌيڪ آباديءَ سبب آبادڪاريءَ جي منصوبن تحت سولومن ٻيٽن جي گيزو ۽ واگينا تي بہ ڪِريباتي جون برادريون قائم ٿيون، جڏهن تہ برطانيا ۽ آمريڪا ۾ شادين ۽ لڏپلاڻ ذريعي برادريون وجود ۾ آيون. تازن سالن جي مزدور لڏپلاڻ سبب آسٽريليا ۾ پڻ ڪِريباتي جي ماڻهن جي آبادي وڌي رهي آهي.[17] آءِ-ڪِريباتي هڪ مائڪرونيشيائي قوم آهي، جيڪا گلبرٽي ٻولي ڳالهائي ٿي.

گلبرٽ ٻيٽ هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين سياسي طور خودمختيار هئا ۽ ٻين ٻيٽن سان سندن ڪو گڏيل سياسي نظام نہ هو، تان جو 1892ع ۾ برطانيا انهن کي پنهنجي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو؛ ان وقت انهن جو فينڪس يا لائين ٻيٽن سان ڪو سياسي تعلق نہ هو. برطانوي راڄ جو خاتمو 1979ع ۾ ٿيو، جڏهن ڪِريباتي برطانيا کان آزادي حاصل ڪري هڪ خودمختيار رياست بڻيو.[18] نئين خودمختيار ملڪ ۾ گلبرٽ، فينڪس ۽ لائين ٻيٽن سان گڏ بنابا پڻ شامل ٿيو.[19]

گاديءَ جو هنڌ تاراوا،[20][21] جيڪو هاڻي ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، ڪيترن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان ڪيترن رابطي بندن ذريعي ڳنڍيل آهن. اهي ٻيٽ تاراوا ائٽول جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. آزاديءَ کان اڳ ملڪ فاسفيٽ برآمد ڪندو هو، پر بنابا جون کاڻيون هاڻي لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪيون آهن ۽ معاشي طور قابلِ عمل نہ رهيون آهن. بنابا جي اصل رهاڪن جو وڏو حصو هاڻي فجي جي رابي ٻيٽ تي جلاوطنيءَ جهڙي حالت ۾ رهي ٿو، پر کين ڪِريباتي پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل آهي.

مڇيگيري، گذر سفر لاءِ زراعت ۽ کوپري جي برآمد ڪِريباتي جي معيشت جا اهم حصا آهن، خاص طور تاراوا کان ٻاهرين ٻيٽن تي. ڪِريباتي دنيا جي گهٽ ترقي يافته ملڪن مان هڪ آهي ۽ ان جي حڪومت بنيادي ڍانچي ۽ ٻين منصوبن جي مالي مدد لاءِ پرڏيهي مڇيگيري ٻيڙين کان حاصل ٿيندڙ لائسنس فيسن ۽ بين الاقوامي مالي امداد تي وڏي حد تائين ڀاڙي ٿي. ڪيترائي خاندان عارضي يا گردشي مزدور مهاجرن، جهڙوڪ سامونڊي ملازمن، زرعي مزدورن ۽ شهري خدمتن جي ڪارڪنن، طرفان موڪليل رقم تي ڀاڙين ٿا. ماڻهو سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا يا واپاري دڪان ۽ ننڍا گڏيل ڪاروبار هلائين ٿا. حڪومت تاراوا ۾ بيروزگار ماڻهن ۽ وڏي عمر وارن شهرين کي پڻ مالي فائدا ڏئي ٿي.[22]

ڪِريباتي پئسفڪ ڪميونٽي، دولت مشترڪه، بين الاقوامي مالياتي فنڊ، عالمي بئنڪ ۽ آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم جو ميمبر آهي ۽ 1999ع ۾ گڏيل قومن جو مڪمل ميمبر بڻيو.[23][24][25]

گهٽ اوچائيءَ وارن ائٽول ۽ ٻين ٻيٽن تي مشتمل ملڪ هجڻ سبب ڪِريباتي سامونڊي سطح ۾ واڌ ۽ موسمي تبديليءَ لاءِ انتهائي حساس آهي. ان سان گڏ ملڪ کي قديم زماني کان سونامي جو خطرو پڻ رهيو آهي. موسمي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ ڪِريباتي جي بين الاقوامي پاليسيءَ جو هڪ اهم حصو آهي ۽ ملڪ ننڍن ٻيٽائي رياستن جي اتحاد جو ميمبر آهي. ڪِريباتي ۾ موسمي تبديلي ۽ انتهائي موسمي واقعن جي وڌيڪ بار بار ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ موجود سماجي، معاشي ۽ ماحولياتي دٻاءَ پڻ وڌي رهيا آهن.[26]

نالي جو بڻ ۽ اچار

[سنواريو]

ڪِريباتي جو اچار /ˈkɪrɪbæs/ kirr-I-bass ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ گلبرٽي ٻولي ۾ -ti جو آواز [s] جي برابر آهي.[27] ساڳيءَ ريت ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي آءِ-ڪِريباتي جو اچار /iːˈkɪrɪbæs/ EE-kirr-I-bass ڪيو وڃي ٿو.[28]

گلبرٽ يا ڪنگزمل ٻيٽن جو 1890ع وارو نقشو.

ڪِريباتي نالو 1979ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ وقت اختيار ڪيو ويو. اهو ملڪ جي مکيه ٻيٽن جي سلسلي گلبرٽ ٻيٽن جي انگريزي نالي Gilberts جو گلبرٽي ٻوليءَ وارو روپ آهي.[29] لڳ ڀڳ 1820ع ۾ روسي ائڊمرل آدم فان ڪروزنسٽرن[30] ۽ فرانسيسي ڪپتان لوئي ڊوپيري[31] انهن ٻيٽن کي برطانوي سامونڊي ڪپتان ٿامس گلبرٽ جي نالي پٺيان فرانسيسي ۾ îles Gilbert، يعني "گلبرٽ ٻيٽ"، نالو ڏنو.

ٿامس گلبرٽ ۽ ڪپتان جان مارشل 1788ع ۾ پورٽ جيڪسن کان ڪينٽن ڏانهن "ٻاهرئين لنگهه" واري سامونڊي رستي جي نقشه سازي ڪندي انهن مان ڪجهه ٻيٽ ڏٺا هئا.[32][33][34] فان ڪروزنسٽرن ۽ ڊوپيري ٻنهي جا نقشا 1824ع ۾ شايع ٿيا ۽ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا.[35]

فرانسيسي ٻوليءَ ۾ اترين ٻيٽن کي ان وقت تائين îles Mulgrave سڏيو ويندو هو ۽ بائرن ٻيٽ انهن جو حصو نہ هو. انگريزيءَ ۾ 19هين صديءَ دوران هن ٻيٽن جي سلسلي، خاص طور ان جي ڏاکڻي حصي، کي اڪثر ڪنگزملز چيو ويندو هو، جيتوڻيڪ گلبرٽ ٻيٽ جو نالو بہ آهستي آهستي وڌيڪ استعمال ٿيڻ لڳو. اهو نالو اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن جي مقصدن لاءِ 1877ع جي اولهه پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۽ 1893ع جي پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو.[36]

گلبرٽ نالو، جيڪو 1892ع کان برطانوي محافظتي علائقي جي نالي ۾ اڳ ئي شامل هو، 1916ع کان سڄي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني جي نالي جو حصو بڻيو ۽ 1976ع ۾ ايلس ٻيٽن جي الڳ ملڪ تووالو بڻجڻ کان پوءِ بہ برقرار رهيو. گلبرٽي ٻوليءَ ۾ گلبرٽس جي هِجي Kiribati گلبرٽي ٻوليءَ ۾ مشنرين پاران تيار ڪيل ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر اتي ان جو مطلب گلبرٽي، يعني نسبتي نالو ۽ ٻولي، هو (مثال طور هوائيئن بورڊ آف مشنريز، 1895ع ڏسو).[37] ملڪ جي مقامي نالي طور Kiribati لفظ جو لغت ۾ پهريون ذڪر 1952ع ۾ ارنسٽ ساباتيي پنهنجي جامع Dictionnaire gilbertin–français ۾ قلمبند ڪيو.[38]

اصل گلبرٽ ٻيٽن لاءِ عام طور تجويز ڪيل مقامي نالو Tungaru آهي (مثال طور ارنسٽ ساباتيي، 1952–1953ع، يا آرٿر گريمبل، 1989ع ڏسو[39]). گلبرٽس لاءِ ڪِريباتي وارو روپ نئين آزاد رياست جي سرڪاري نالي طور وڏي وزير سر ايريميا تابائي ۽ سندس ڪابينا چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ اهو جديد نالو سمجهيو ويو،[40] ۽ ان سان ٽنگارو، يعني گلبرٽ ٻيٽن جي سلسلي کان ٻاهر وارن ٻيٽن، جهڙوڪ فينڪس ۽ لائين ٻيٽن، جي ملڪ ۾ شموليت کي پڻ ظاهر ڪرڻ مقصود هو.[41][lower-alpha 3][42]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪِريباتي جي تاريخ
تابيتيئوا جا گلبرٽي جنگجو، شارڪ جي ڏندن وارن هٿيارن سان، ت. 1841

شروعاتي تاريخ

[سنواريو]

اهو علائقو، جيڪو اڄ ڪِريباتي سڏجي ٿو، 3000 ق.م.[40] کان 1300ع جي وچ واري ڪنهن دور کان، اتر کان ڏکڻ ۾ سڀ کان ڏاکڻي نوئي تائين، ساڳي اوشياني ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽرونيشيائي ماڻهن جي آباديءَ هيٺ رهيو آهي.[43] هي علائقو مڪمل طور دنيا کان الڳ نہ هو؛ بعد ۾ ساموئا، ٽونگا ۽ فجي کان آيل سامونڊي مسافرن ترتيبوار پولينشيائي ۽ ميلانيشيائي ثقافت جا ڪجهه عنصر هتي متعارف ڪرايا. ٻيٽن جي ماڻهن وچ ۾ شاديون ۽ وڏي پيماني تي سامونڊي آمدرفت ثقافتي اختلافن کي گهٽائيندي رهي ۽ نتيجي ۾ ثقافتي هڪجهڙائيءَ جو نمايان درجو پيدا ٿيو.[44][45] مقامي زباني تاريخ جا ڄاڻو، خاص طور روايتي قصن جا محافظ، بيان ڪن ٿا تہ هن علائقي ۾ سڀ کان پهرين ميلانيشيا کان آيل سامونڊي ماڻهن جو هڪ گروهه آباد ٿيو، جن کي ڪاري رنگت، گهنڊيدار وارن ۽ ننڍي قد وارا بيان ڪيو ويو آهي. بعد ۾ انهن مقامي ماڻهن وٽ اولهه کان شروعاتي آسٽرونيشيائي سامونڊي مسافر پهتا، جن جي اصل جاءِ کي ماتانگ چيو ويندو هو ۽ زباني روايتن ۾ کين ڊگهي قد ۽ هلڪي رنگت وارا بيان ڪيو ويو آهي.

ماڪن ٻيٽن جي هڪ مقامي رهواسيءَ جو خاڪو، جيڪو الفريڊ ٿامس اگيٽ 1841ع ۾ ٺاهيو.

تقريباً 1300ع ڌاري ساموئا مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ گلبرٽي ماڻهن جي گهڻائيءَ جي نسلي ورثي ۾ پولينيشيائي عنصر شامل ٿيا.[46][47][48] انهن ساموئن بعد ۾ پولينشيائي ٻولين ۽ ثقافت جا نمايان عنصر آندا، پنهنجين ساموئن روايتن جي بنياد تي قبيلا قائم ڪيا ۽ آهستي آهستي ڪِريباتي ۾ اڳ ئي موجود مقامي قبيلن ۽ طاقتور گروهن سان ملي ويا.

تقريباً 15هين صديءَ ڌاري اترين ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري سردارن (uea) جي حڪمراني هئي، ۽ وچين توڙي ڏاکڻن ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري بزرگن جي مجلس (unimwaane) حڪمراني ڪندي هئي، وچ ۾ حڪومتي نظامن جا نمايان اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. تابيتيئوا شايد واحد استثنا هو، ڇاڪاڻ تہ اهو واحد ٻيٽ ڄاتو وڃي ٿو، جنهن روايتي مساوات پسند سماج برقرار رکيو.[49][50]

تابيتيئوا نالو بنيادي اصطلاح Tabu-te-Uea مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "سردارن جي ممانعت آهي".[51] جلد ئي گهرو ويڙهه هڪ اهم عنصر بڻجي وئي، جنهن ۾ زمين تي قبضو فتح جو مکيه ذريعو هو. قبيلا ۽ سردار وسيلن لاءِ پاڻ ۾ وڙهڻ لڳا؛ پراڻين دشمنين ۽ خونريز بدلن انهن جهيڙن کي وڌيڪ ڀڙڪايو، جن جون پاڙون ڪڏهن مهينن، سالن يا ڏهاڪن پراڻين تڪرارن ۾ هونديون هيون. هي افراتفري يورپين جي آمد ۽ نوآبادياتي دور تائين جاري رهي. ان دوران ڪجهه ٻيٽن يورپين طرفان ڪِريباتي جي ڪجهه اڳواڻن کي ڏنل بندوقن ۽ توپن سان ليس جهازن جي مدد سان پنهنجن مخالفن کي وڏي پيماني تي تباهه ڪيو.[32]

ان دور ۾ آءِ-ڪِريباتي جا عام جنگي هٿيار شارڪ جي ڏندن سان جڙيل ڪاٺيءَ جا نيزا،[52] چاقو ۽ تلوارون هئا، جڏهن تہ ڳاٽي ناريل جي ريشيدار مادي مان زرهي لباس ٺاهيو ويندو هو.[53] ان وقت موجود بارودي ۽ فولادي هٿيارن بدران اهي روايتي هٿيار استعمال ڪيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ تہ نسل در نسل منتقل ٿيندڙ انهن شين سان مضبوط جذباتي وابستگي هوندي هئي. پري کان وار ڪندڙ هٿيار، جهڙوڪ تيرڪمان، فلاخن ۽ ڀالا، گهٽ استعمال ٿيندا هئا؛ هٿين هٿ جنگ هڪ نمايان مهارت هئي، جيڪا اڄ بہ رائج آهي، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل مختلف ممنوعات، خاص طور رازداريءَ، سبب ان جو ذڪر گهٽ ٿيندو آهي. ابيماما جو وڏو سردار ٽيمبينوڪ ان دور جي گلبرٽ ٻيٽن جي ڪيترن توسيع پسند سردارن مان آخري هو،[54] جيتوڻيڪ ابيماما تاريخي طور ڏاکڻن ٻيٽن جي روايتي unimwaane حڪومتي نظام سان مطابقت رکندو هو. رابرٽ لوئي اسٽيونسن پنهنجي ڪتاب ان دي سائوٿ سيز ۾ ٽيمبينوڪ کي امر ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ ابيماما ۾ رهائش دوران وڏي سردار جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جي طريقي جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو. گلبرٽ ٻيٽن ۾ اسٽيونسن جي اچڻ جي 90هين سالگرهه کي 12 جولاءِ 1979ع تي ڪِريباتي جي آزاديءَ جي جشن لاءِ چونڊيو ويو.[55]

نوآبادياتي دور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ

17هين ۽ 18هين صدين دوران يورپي جهاز اتفاقي طور انهن ٻيٽن وٽ ايندا رهيا،[56][57] جڏهن اهي دنيا جو چڪر لڳائڻ، ڏکڻ کان اتر پئسفڪ تائين سامونڊي رستا ڳولڻ، گذرندڙ واپار ڪرڻ، آن-دي-لائين علائقن ۾ وهيل مڇين جو شڪار ڪرڻ،[58][59] يا بليڪ برڊنگ نالي زبردستي مزدور ڀرتيءَ جي عمل سان لاڳاپيل مزدور جهاز هلائيندا هئا. 19هين صديءَ دوران ڪناڪا مزدورن جي وڏي پيماني تي ڀرتيءَ جا سماجي، معاشي، سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي اثر پيا. 1845ع کان 1895ع تائين 9,000 کان وڌيڪ مزدور پرڏيهه موڪليا ويا، جن مان گهڻا واپس نہ موٽيا.[40][60]

1830ع واري ڏهاڪي کان ان گذرندڙ واپار سبب يورپي، هندستاني، چيني، ساموئن ۽ ٻين ماڻهن جون آباديون وجود ۾ آيون. انهن ۾ بيچ ڪومبر، جهازن جي حادثن کان بچيل ماڻهو،[61][62][63][64] واپاري ۽ مشنري شامل هئا. آمريڪن بورڊ آف ڪمشنرز فار فارين مشنز جو ڊاڪٽر هيرام بنگهم ٻيون 1857ع ۾ ابيئانگ پهتو. ڪيٿولڪ مذهب تقريباً 1880ع ۾ نونوٽي تي ٻن گلبرٽي ماڻهن، بيٽيرو ۽ تيروئي، متعارف ڪرايو، جيڪي تاهيتي ۾ عيسائي بڻيا هئا. مقدس دل جي مشنرين فادر جوزف ليري، فادر ايڊورڊ بونٽيمپس ۽ برادر ڪونراڊ ويبر 1888ع ۾ نونوٽي پهتا.[65] لنڊن مشنري سوسائٽي جا پروٽيسٽنٽ مشنري پڻ ڏاکڻن گلبرٽ ٻيٽن ۾ سرگرم هئا. 15 آڪٽوبر 1870ع تي سوسائٽيءَ جو ريورنڊ سيموئل جيمز وِٽمي ارورائي پهتو ۽ انهيءَ مهيني تامانا، اونوٽوا ۽ بيرو جو دورو پڻ ڪيائين.[66] آگسٽ 1872ع ۾ جارج پراٽ پڻ انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو.[67]

ڪپتان ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس پاران 27 مئي 1892ع تي ابيماما کي برطانوي محافظتي علائقو قرار ڏيڻ.

1886ع ۾ اينگلو-جرمن معاهدي تحت وچ پئسفڪ جي "اڻ دعويٰ ڪيل" علائقن کي ورهايو ويو، جنهن موجب نائورو جرمن اثر هيٺ آيو، جڏهن تہ بنابا، جنهن کي اڳ اوشن ٻيٽ چيو ويندو هو، ۽ مستقبل جي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني برطانوي سلطنت جي اثر هيٺ آيا. 1892ع ۾ گلبرٽ ٻيٽن جي هر ٻيٽ جي مقامي اختيارين، جن ۾ اترين گلبرٽ گروهه جو سردار uea ۽ قبيلي جو سربراهه atun te boti شامل هئا،[68] برطانوي شاهي بحريه جي ايڇ ايم ايس رائلسٽ جي ڪپتان ايڊورڊ ڊيوس طرفان انهن ٻيٽن کي ويجهن ايلس ٻيٽن سميت برطانوي محافظتي علائقو قرار ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.

انهن ٻيٽن جو انتظام هڪ ريزيڊنٽ ڪمشنر هلائيندو هو، جنهن جو مرڪز پهرين ماڪن ٻيٽن (1893–95ع)، پوءِ بيٽيو، تاراوا (1896–1908ع) ۽ بعد ۾ بنابا (1908–1942ع) ۾ رهيو. هي محافظتي علائقو فجي ۾ قائم اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن جي ماتحت هو.[69] بنابا جي زمين ۾ فاسفيٽ پٿر جي 1900ع ۾ دريافت سبب انهيءَ ئي سال ان کي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو ويو. هن دريافت ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي مان ٽيڪسن ۽ محصولن جي صورت ۾ اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن کي وڏي آمدني حاصل ٿي.[70][71]

1896ع کان 1908ع تائين گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جي ٻئي ريزيڊنٽ ڪمشنر وليم ٽيلفر ڪيمپبل جي قانون ساز، عدالتي ۽ انتظامي طريقي تي تنقيد ڪئي وئي، جنهن ۾ ٻيٽ واسين کان جبري پورهيو وٺڻ جا الزام پڻ شامل هئا. اهو معاملو 1909ع ۾ آرٿر مهافي جي رپورٽ جو موضوع بڻيو.[72] 1913ع ۾ دي نيو ايج اخبار جي هڪ گمنام ليکڪ ڊبليو ٽيلفر ڪيمپبل جي بدانتظاميءَ جو ذڪر ڪيو ۽ آرٿر مهافي جي غيرجانبداريءَ تي سوال اٿاريو، ڇاڪاڻ تہ هو اڳ گلبرٽ ٻيٽن ۾ نوآبادياتي عملدار رهي چڪو هو.[73] ساڳئي گمنام ليکڪ بنابا تي پئسفڪ فاسفيٽ ڪمپني جي ڪاررواين تي پڻ تنقيد ڪئي.[73]

اڏام دوران بوئنگ 314 ڪلپر، 1940ع.

1916ع ۾ اهي ٻيٽ گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جي تاج ڪالوني بڻيا.[44] اترين لائين ٻيٽ، جن ۾ ڪرسمس ٻيٽ (ڪِريتي ماتي) پڻ شامل هو،[74] 1919ع ۾ ڪالونيءَ ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن تہ فينڪس ٻيٽ 1937ع ۾ فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبي جي مقصد لاءِ شامل ڪيا ويا. 12 جولاءِ 1940ع تي پين آم جو آمريڪن ڪلپر هونولولو کان آڪلينڊ ويندي پهريون ڀيرو ڪينٽن ٻيٽ تي لٿو.[75] سر آرٿر گريمبل 1913ع کان 1919ع تائين تاراوا ۾ ڪيڊٽ انتظامي عملدار رهيو ۽ 1926ع ۾ گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالونيءَ جو ريزيڊنٽ ڪمشنر بڻيو.[76]

بادشاهه جارج ڇهين جي تصوير وارو 1939ع جو ٽپال ٽڪلي.

1902ع ۾ پئسفڪ ڪيبل بورڊ برٽش ڪولمبيا جي بئمفيلڊ کان لائين ٻيٽن جي فيننگ ٻيٽ (تابوئيران) تائين، ۽ فجي کان فيننگ ٻيٽ تائين، پهرين پئسفڪ پار ٽيليگراف ڪيبل وڇائي. اهڙيءَ ريت آل ريڊ لائين مڪمل ٿي، جيڪا برطانوي سلطنت جي حدن اندر رهندي سڄي دنيا جو چڪر لڳائيندڙ ٽيليگراف لائينن جو سلسلو هئي. فيننگ ٻيٽ جي هوائيءَ جي ويجهو هجڻ سبب برطانوي سلطنت 1888ع ۾ ان کي پنهنجي قبضي ۾ شامل ڪيو. پالمائرا ٻيٽ سميت ٻين ويجهن متبادل هنڌن کي مناسب جهاز لنگرانداز ٿيڻ جي جڳهن جي کوٽ سبب ترجيح نہ ڏني وئي.[77]

آمريڪا آخرڪار اترين لائين ٻيٽن کي پنهنجي علائقن ۾ شامل ڪيو ۽ فينڪس ٻيٽن سان بہ ائين ئي ڪيو، جيڪي گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي وچ ۾ واقع آهن ۽ جن ۾ هائولينڊ، جاروس ۽ بيڪر شامل هئا. ان سان علائقائي تڪرار پيدا ٿيو، جيڪو آخرڪار حل ٿيو ۽ تاراوا جي معاهدي تحت اهي علائقا ڪِريباتي جو حصو بڻيا.[78]

نومبر 1943ع ۾ تاراوا جي جنگ دوران آمريڪي بحري فوج جا سپاهي هڪ جاپاني بنڪر تي حملو ڪندي.

پرل هاربر تي حملي کان پوءِ ٻي عالمي جنگ دوران بوٽاريتاري، تاراوا ۽ اترين گلبرٽ گروهه جا ٻيا ٻيٽ 1941ع کان 1943ع تائين جاپان جي قبضي هيٺ رهيا. بيٽيو کي هوائي اڏي ۽ رسد جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي آخر ۾ جاپاني فوجن کي ڪڍڻ واري مهم آمريڪي بحري فوج جي تاريخ جي انتهائي خونريز جنگين مان هڪ هئي. نومبر 1943ع ۾ آمريڪي بحري فوج لٿي ۽ تاراوا جي جنگ شروع ٿي. ڪالونيءَ جي مرڪز بنابا تي 1942ع ۾ بمباري ٿي، اتان ماڻهن کي ڪڍيو ويو ۽ پوءِ جاپان ان تي قبضو ڪيو. 1945ع تائين اهو آزاد نہ ٿيو؛ ان کان اڳ جاپاني فوجن ٻيٽ تي موجود گلبرٽي ماڻهن مان هڪ شخص کان سواءِ ٻين سڀني کي قتل ڪري ڇڏيو. فونافوٽي 1942ع کان 1946ع تائين ڪالونيءَ جو عارضي انتظامي مرڪز رهيو، جنهن کان پوءِ تاراوا ٻيهر مرڪز بڻيو.[79]

1945ع جي آخر ۾ بنابا جا گهڻا بچيل رهواسي، جيڪي ڪوسرائي، نائورو ۽ تاراوا کان واپس آيا هئا، فجي جي رابي ٻيٽ ڏانهن منتقل ڪيا ويا. برطانوي حڪومت اهو ٻيٽ 1942ع ۾ انهيءَ مقصد لاءِ خريد ڪيو هو.[80]

1 جنوري 1953ع تي ڪالونيءَ جي برطانوي اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر جو مرڪز فجي کان برطانوي سولومن ٻيٽن جي نئين گاديءَ هونيارا منتقل ڪيو ويو، جڏهن تہ گلبرٽ ٻيٽن جو ريزيڊنٽ ڪمشنر تاراوا ۾ ئي رهيو.[81]

1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪالونيءَ اندر وڌيڪ فوجي سرگرميون ٿيون، جڏهن ڪرسمس ٻيٽ کي آمريڪا ۽ برطانيا ايٽمي هٿيارن، جن ۾ هائيڊروجن بم پڻ شامل هئا، جي آزمائشن لاءِ استعمال ڪيو.[82]

تقريباً 1967ع کان تاراوا تي اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا قائم ڪيا ويا. ايلس ٻيٽن 1974ع ۾ باقي ڪالونيءَ کان الڳ ٿيڻ جي درخواست ڪئي ۽ کين پنهنجا اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا ڏنا ويا. علحدگي 1 جنوري 1976ع کان لاڳو ٿي. 1978ع ۾ ايلس ٻيٽ آزاد ملڪ تووالو بڻيا.[42]

آزادي

[سنواريو]
بائريڪي ۾ صدارتي رهائشگاهه، جيڪا اڳ گورنمينٽ هائوس هئي.

گلبرٽ ٻيٽن 12 جولاءِ 1979ع تي جمهوريه ڪِريباتي جي نالي سان آزادي حاصل ڪئي.[83] پوءِ سيپٽمبر ۾ آمريڪا، ڪِريباتي سان 1979ع جي دوستيءَ واري معاهدي تحت، گهٽ آباديءَ وارن فينڪس ۽ لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون؛ هن معاهدي جي 1983ع ۾ توثيق ڪئي وئي.[84]

جيتوڻيڪ اصل گلبرٽ ٻيٽن جو مقامي گلبرٽي نالو "ٽنگارو" آهي، پر نئين رياست "گلبرٽس" جي گلبرٽي هِجي "ڪِريباتي" کي پنهنجو نالو چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ ان کي وڌيڪ جديد سمجهيو ويو ۽ اڳوڻي ڪالونيءَ جي برابر نالي طور ان سان بنابا، لائين ٻيٽن ۽ فينڪس ٻيٽن جي شموليت کي تسليم ڪيو ويو. آخري ٻن ٻيٽائي سلسلن ۾ شروعاتي طور گلبرٽي ماڻهو آباد نہ هئا؛ برطانوي اختيارين ۽ بعد ۾ جمهوري حڪومت آبادڪاري منصوبن تحت گلبرٽي ماڻهن کي اتي منتقل ڪيو.[42][85]

1982ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پهريون ڀيرو پارلياماني چونڊون ٿيون. عدم اعتماد جي ووٽ سبب 1983ع ۾ ٻيهر چونڊون ڪرايون ويون. آزاديءَ کان پوءِ واري دور ۾، گهٽ ۾ گهٽ برطانوي ۽ امدادي تنظيمن جي نظر ۾، حد کان وڌيڪ آبادي هڪ مسئلو رهيو. 1988ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ مکيه ٻيٽائي گروهه مان 4,700 رهواسين کي گهٽ آباديءَ وارن ٻيٽن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو. سيپٽمبر 1994ع ۾ مخالف ڌر جو تيبورورو ٽيٽو صدر چونڊيو ويو.[86]

1995ع ۾ ڪِريباتي هڪ طرفي طور بين الاقوامي تاريخي ليڪ کي گهڻو اوڀر طرف منتقل ڪيو تہ جيئن لائين ٻيٽ پڻ ساڳئي پاسي اچن ۽ ملڪ تاريخي ليڪ سبب ٻن مختلف تاريخن ۾ ورهايل نہ رهي. اهو قدم صدر ٽيٽو جي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ هو ۽ ان جو مقصد وسيع ملڪ جي ڪاروباري سرگرمين کي ساڳئي ڪاروباري هفتي تي هلائڻ هو. ان تبديليءَ سبب ڪِريباتي ٽئين هزارئي جو سج سڀ کان پهرين ڏسندڙ ملڪ پڻ بڻيو، جنهن کي سياحت لاءِ اهميت حاصل هئي. ٽيٽو 1998ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو. 1999ع ۾، آزاديءَ کان 20 سال پوءِ، ڪِريباتي گڏيل قومن جو مڪمل ميمبر بڻيو.[87]

2002ع ۾ ڪِريباتي هڪ تڪراري قانون منظور ڪيو، جنهن حڪومت کي اخبارن جي ناشرن کي بند ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اهو قانون ڪِريباتي جي پهرين ڪامياب غير سرڪاري اخبار جي شروعات کان پوءِ منظور ٿيو. صدر ٽيٽو 2003ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو، پر مارچ 2003ع ۾ عدم اعتماد جي ووٽ ذريعي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي رياستي ڪائونسل قائم ٿي. مخالف ڌر جي بوٽوڪان تي ڪوائوا جماعت جو انوٽي ٽونگ جولاءِ 2003ع ۾ ٽيٽو جو جانشين چونڊيو ويو. هو 2007ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو.[88]

جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي عملدارن آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ کان درخواست ڪئي تہ اهي ڪِريباتي جي شهرين کي مستقل پناهگير طور قبول ڪن. ان وقت ڪِريباتي بابت خدشو ظاهر ڪيو ويو تہ اهو موسمي تبديلي سبب پنهنجي سموري خشڪي وڃائيندڙ پهريون ملڪ ٿي سگهي ٿو. جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي صدر انوٽي ٽونگ چيو تہ ملڪ "واپسي نہ ٿيڻ واري مرحلي" تي پهچي چڪو آهي. هن وڌيڪ چيو تہ اهڙي ڏينهن لاءِ منصوبابندي ڪرڻ، جڏهن پنهنجو ملڪ ئي نہ رهي، ڏکوئيندڙ آهي، پر اهو ڪرڻ ضروري آهي.[89][90][91][92]

جنوري 2012ع ۾ انوٽي ٽونگ مسلسل ٽئين ۽ آخري مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو. 2012ع جي شروعات ۾ ڪِريباتي حڪومت فجي جي ٻئي وڏي ٻيٽ وانوا ليوو تي 2,200 هيڪٽرن تي مشتمل ناتوآواتو اسٽيٽ خريد ڪئي. ان وقت وڏي پيماني تي خبرون آيون[93][94][95] تہ حڪومت ڪِريباتي جي سڄي آباديءَ کي فجي منتقل ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي. اپريل 2013ع ۾ صدر ٽونگ شهرين کي ٻيٽن مان نڪري ٻين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ جي ترغيب ڏيڻ شروع ڪئي.[96] مئي 2014ع ۾ صدارتي آفيس تصديق ڪئي تہ وانوا ليوو تي لڳ ڀڳ 5,460 ايڪڙ زمين 9.3 ملين آسٽريلوي ڊالرن ۾ خريد ڪئي وئي آهي.[97]

مارچ 2016ع ۾ تانيتي مامائو چونڊجي ڪِريباتي جي پنجين صدر طور عهدو سنڀاليو.[98] جون 2020ع ۾ صدر مامائو ٻئي چئن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو. صدر مامائو کي چين ڏانهن موافق سمجهيو ويندو هو ۽ هن بيجنگ سان وڌيڪ ويجهن لاڳاپن جي حمايت ڪئي.[99] 16 نومبر 2021ع تي ڪِريباتي حڪومت اعلان ڪيو تہ اها دنيا جي سڀ کان وڏي سامونڊي محفوظ علائقي کي تجارتي مڇيگيريءَ لاءِ کوليندي. 2022ع ڪِريباتي آئيني بحران عدليا جي پنجن اهم ججن جي معطليءَ سان شروع ٿيو.[100]

2020ع ۾ ڪووڊ-19 وبا خلاف ڪِريباتي جو ردعمل، اوشيانا جي ٻين ٻيٽائي ملڪن وانگر، سياحت ۽ تجارتي سفر تي سخت پابنديون لاڳو ڪرڻ هو. ڪِريباتي جنوري 2022ع تائين عملي طور ڪووڊ کان پاڪ رهيو ۽ رڳو ٻہ ڪيس رپورٽ ٿيا هئا. پوءِ ٻن سالن ۾ پهرين تجارتي بين الاقوامي اڏام جي 36 مسافرن جي ڪووڊ-19 جاچ مثبت آئي. 2024ع تائين ڪورونا وائرس جا 5,085 ڪيس ۽ 24 فوتگيون رپورٽ ڪيون ويون، جڏهن تہ 2,703 ماڻهن جي صحتيابي رپورٽ ڪئي وئي.[101]

29 جنوري 2023ع تي ڪِريباتي پئسفڪ ٻيٽ فورم ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ جي ارادي جي تصديق ڪئي، جنهن سان قيادت بابت هلندڙ ٻن سالن جو تلخ تڪرار ختم ٿيو.

9 ڊسمبر 2025ع تي ڪِريباتي کليل سمنڊن جو معاهدو صحيح ڪيو، جنهن جو مقصد ملڪن جي قومي 200 سامونڊي ميلن وارين حدن کان ٻاهر وڏي پيماني تي سامونڊي محفوظ علائقا قائم ڪرڻ ۽ کليل سمنڊن ۾ ٿيندڙ سرگرمين جا ماحولياتي اثرن بابت جائزا وٺڻ هو.

سياست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪِريباتي جي سياست
مانيئابا ني مائونگاتابو، ڪِريباتي جي پارليامينٽ، 2000ع

ڪِريباتي جو آئين، جيڪو 12 جولاءِ 1979ع تي لاڳو ٿيو، پارلياماني نمائنده جمهوري نظام تحت آزاد ۽ کليل چونڊن جي ضمانت ڏئي ٿو.[102]

انتظامي شاخ ۾ صدر (تي بيريتينتي)، نائب صدر ۽ ڪابينا شامل آهن. صدر ڪابينا جو سربراهه پڻ هوندو آهي. پارليامينٽ پنهنجي ميمبرن مان ٽي يا چار اميدوار صدارتي چونڊ لاءِ نامزد ڪندي آهي، جن مان ملڪ جا شهري سڌي ريت صدر چونڊيندا آهن. صدر وڌ ۾ وڌ چار-چار سالن جا ٽي مدو عهدي تي رهي سگهي ٿو ۽ پارليامينٽ جو ميمبر پڻ برقرار رهي ٿو. ڪابينا صدر، نائب صدر ۽ 13 وزيرن تي مشتمل هوندي آهي؛ وزير صدر مقرر ڪندو آهي ۽ اهي پڻ پارليامينٽ جا ميمبر هوندا آهن.[103]

قانون ساز شاخ هڪ ايواني مانيئابا ني مائونگاتابو، يعني اسيمبلي، تي مشتمل آهي. موجوده پارليامينٽ ۾ 44 چونڊيل ميمبر ۽ فجي جي رابي ٻيٽ تي رهندڙ بنابا برادريءَ جو هڪ مقرر ڪيل نمائندو شامل آهي. 1979ع کان 2016ع تائين اٽارني جنرل پڻ عهدي جي بنياد تي پارليامينٽ جو ميمبر هوندو هو. پارليامينٽ جي ميمبرن جو مدو چار سال هوندو آهي.[104]

انصاف جي انتظام بابت آئيني شقون ٻين اڳوڻين برطانوي نوآبادين سان گهڻي حد تائين مشابهت رکن ٿيون ۽ عدليا کي حڪومتي مداخلت کان آزاد رکيو ويو آهي. عدالتي شاخ هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ تي مشتمل آهي.[103] صدر اعليٰ عدالتن جا جج مقرر ڪندو آهي.[104]

مقامي حڪومت چونڊيل ميمبرن وارين ٻيٽ ڪائونسلن ذريعي هلائي وڃي ٿي. مقامي معاملن جو انتظام ڪنهن حد تائين نوآبادياتي آمريڪا جي ٽائون گڏجاڻين جهڙي نموني ڪيو ويندو آهي. ٻيٽ ڪائونسلون پنهنجي آمدني ۽ خرچن جا تخمينا پاڻ تيار ڪن ٿيون[103] ۽ عام طور مرڪزي حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ڪافي حد تائين آزاد آهن. ڪِريباتي جا ٻيٽ پنجن ضلعن ۾ ورهايل آهن: اتر ڪِريباتي، وچ ڪِريباتي، ڏکڻ ڪِريباتي، ڏکڻ تاراوا، ۽ لائين ۽ فينڪس ضلعو.[105]

ڪِريباتي ۾ باقاعده سياسي جماعتون موجود آهن، پر انهن جي تنظيمي جوڙجڪ نسبتاً غير رسمي رهي آهي.[106] مخصوص معاملن تي عارضي مخالف ڌر جا اتحاد بہ ٺهندا رهيا آهن. 18 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي شهرين کي عام ووٽ جو حق حاصل آهي.[103] اهم سياسي جماعتن ۾ بوٽوڪان ڪِريباتي موئا پارٽي، جيڪا اڳ بوٽوڪان تي ڪوائوا جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، ۽ ٽوبوان ڪِريباتي پارٽي شامل آهن.[107][108]

پرڏيهي لاڳاپا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪِريباتي جا پرڏيهي لاڳاپا

ڪِريباتي پنهنجي پئسفڪ پاڙيسري ملڪن، خاص طور آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان ۽ فجي سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو. تاريخي طور آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ جاپان ملڪ کي وڏي مقدار ۾ پرڏيهي امداد فراهم ڪندا رهيا آهن. جاپان کي ڪِريباتي جي سامونڊي حدن ۾ مخصوص مدي لاءِ مڇي مارڻ جا اجازت ناما پڻ ڏنا ويا آهن.[103] ڪِريباتي جي پرڏيهي معاملن واري وزارت موجب ملڪ ۾ آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جون هاءِ ڪميشنون ۽ عوامي جمهوريه چين ۽ جاپان جا سفارتخانا موجود آهن.

ڪِريباتي 2019ع تائين جمهوريه چين (تائيوان) سان سفارتي لاڳاپا رکندو هو، پر سيپٽمبر 2019ع ۾ انهن لاڳاپن کي ختم ڪري عوامي جمهوريه چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. 2020ع کان پوءِ چين تاراوا ۾ سفارتي نمائندگي قائم ڪئي. آمريڪا سان لاڳاپن لاءِ ڪِريباتي جي ذميواري سنڀاليندڙ آمريڪي سفارتخانو سووا، فجي ۾ قائم رهيو آهي.[109]

نومبر 1999ع ۾ ڪِريباتي جاپان جي نيشنل اسپيس ڊولپمينٽ ايجنسي کي ڪِريتي ماتي، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، تي 20 سالن لاءِ زمين ليز تي ڏيڻ تي اتفاق ڪيو، جتي خلائي اڏو قائم ڪرڻ جي رٿ هئي.[110] معاهدي موجب جاپان کي هر سال 840,000 آمريڪي ڊالر ادا ڪرڻا هئا ۽ روڊن يا ماحول کي پهتل نقصان جي قيمت پڻ ڀرڻي هئي.[110] ڪِريتي ماتي تي جاپان پاران ٺاهيل خلائي جهازن جي نگرانيءَ جي هڪ اسٽيشن ڪم ڪندي رهي آهي،[111] جڏهن تہ ٻيٽ جي هڪ غير استعمال ٿيندڙ هوائي اڏي کي تجويز ڪيل ٻيهر استعمال لائق بنا پائلٽ خلائي شٽل هوپ-ايڪس لاءِ لهڻ واري پٽي طور مقرر ڪيو ويو هو. جاپان 2003ع ۾ هوپ-ايڪس منصوبو منسوخ ڪري ڇڏيو.[112]

ڪِريباتي جو صدر تانيتي مامائو 23 مئي 2016ع تي تائيوان جي صدر سائي اِنگ-وين سان ملاقات ڪندي.

عالمي گرمائش جي اثرن کان انتهائي متاثر ٿيڻ جي خطري هيٺ ملڪن مان هڪ هئڻ سبب ڪِريباتي موسمي تبديليءَ بابت بين الاقوامي سفارتي ڪوششن، خاص طور گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن جي ڌرين جي ڪانفرنسن ۾ سرگرم رهيو آهي. ڪِريباتي ننڍين ٻيٽائي رياستن جو اتحاد جو ميمبر آهي، جيڪو هيٺاهين ساحلي ۽ ننڍين ٻيٽائي رياستن تي مشتمل بين الحڪومتي تنظيم آهي. 1990ع ۾ قائم ٿيل هن اتحاد جو بنيادي مقصد ننڍين ٻيٽائي ترقي پذير رياستن جي گڏيل آواز کي مضبوط ڪري عالمي گرمائش کي منهن ڏيڻ آهي. اتحاد پنهنجي قيام کان ئي سرگرم رهيو آهي ۽ 1994ع ۾ ڪيوٽو پروٽوڪول بابت ڳالهين دوران پهريون مسودو پيش ڪيو.[113]

2009ع ۾ صدر ٽونگ مالديپ ۾ ٻين ڏهن موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ ملڪن سان گڏ موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جو فورم ۾ شرڪت ڪئي. 10 نومبر 2009ع تي هن بينڊوس ٻيٽ اعلان تي صحيح ڪئي، جنهن تحت شريڪ ملڪن اخلاقي اڳواڻي ڏيکارڻ ۽ رضاڪاراڻي طور ڪاربان غيرجانبداري حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجين معيشتن کي ماحول دوست بڻائڻ جي عزم جو اظهار ڪيو.[114]

نومبر 2010ع ۾ ڪِريباتي تاراوا موسمي تبديلي ڪانفرنس جي ميزباني ڪئي. اها صدر ڪِريباتي جي ان تجويز جي حمايت ۾ ڪوٺائي وئي هئي تہ موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ رياستن ۽ انهن جي ڀائيوارن وچ ۾ صلاح مشوري جو فورم قائم ڪيو وڃي. ڪانفرنس جو مقصد گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن تحت گهڻ ڌري ڳالهين لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪرڻ هو ۽ اها موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جي فورم کان پوءِ ٿيندڙ تقريب هئي.[115] ڪانفرنس جو حتمي مقصد ڌرين وچ ۾ اختلافن جي تعداد ۽ شدت کي گهٽائڻ، گڏيل اتفاق جا امڪاني نقطا ڳولڻ ۽ اهڙيءَ ريت 29 نومبر کان 10 ڊسمبر 2010ع تائين ڪينڪون، ميڪسيڪو ۾ ٿيل ڪوپ 16 ۾ ڪِريباتي ۽ ٻين ڌرين جي شرڪت کي هٿي ڏيڻ هو.[حوالو گهربل]

2013ع ۾ صدر ٽونگ موسمي تبديليءَ سبب سمنڊ جي سطح ۾ واڌ کي "اڻٽر" قرار ڏنو. هن چيو تہ ماڻهن جي بقا لاءِ آخرڪار لڏپلاڻ ڪرڻي پوندي ۽ وڏي پيماني تي هنگامي لڏپلاڻ جو انتظار ڪرڻ بدران اڳواٽ تياري ڪرڻ گهرجي.[116] 2014ع ۾ دي نيو يارڪر موجب صدر ٽونگ دي نيو يارڪ ٽائمز کي ٻڌايو تہ اڳڪٿين مطابق هلندڙ صديءَ دوران پاڻيءَ جي سطح ملڪ جي سڀ کان مٿانهين زميني نقطي کان بہ مٿي ٿي سگهي ٿي.[117] ساڳئي سال صدر ٽونگ وانوا ليوو، فجي تي 20 km2 (7.7 sq mi) زمين جي خريداري مڪمل ڪئي. اها زمين ڪِريباتي کان لڳ ڀڳ 2,000 ڪلوميٽر پري آهي. ٽونگ ان خريداريءَ کي ملڪ جو علائقو مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ اچڻ جي صورت ۾ "مڪمل ضرورت" قرار ڏنو.[118]

2013ع ۾ ڪِريباتي جي هڪ شهري طرفان 1951ع جي پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن تحت پاڻ کي موسمي تبديليءَ جو پناهگير قرار ڏيارڻ واري دعويٰ عالمي ڌيان جو مرڪز بڻي.[119] نيوزيلينڊ جي هاءِ ڪورٽ اها دعويٰ قبول نہ ڪئي.[120] 2014ع جي فيصلي ۾ نيوزيلينڊ جي اپيل ڪورٽ پڻ دعويٰ رد ڪئي. وڌيڪ اپيل تي نيوزيلينڊ جي سپريم ڪورٽ پناهگير حيثيت واري درخواست خلاف اڳين فيصلن کي برقرار رکيو، پر ان موقف کي قبول نہ ڪيو تہ موسمي تبديلي يا ٻين قدرتي آفتن سبب پيدا ٿيندڙ ماحولياتي تباهي ڪڏهن بہ پناهگير ڪنوينشن يا محفوظ شخص واري قانوني دائري هيٺ اچڻ جو سبب نٿي بڻجي سگهي.[121]

2017ع ۾ ڪِريباتي گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدي تي صحيح ڪئي.[122]

20 سيپٽمبر 2019ع تي ڪِريباتي حڪومت عوامي جمهوريه چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا ۽ ساڳئي وقت جمهوريه چين (تائيوان) سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا.[123] تائيوان جي ان وقت جي پرڏيهي وزير جوزف وو دعويٰ ڪئي تہ چين ڪِريباتي کي سفارتي فيصلي جي بدلي بوئنگ 737 جهاز ۽ ٻيڙيون ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.[124]

امن ڪور

[سنواريو]

1973ع کان 2008ع تائين آمريڪي امن ڪور جا لڳ ڀڳ 500 رضاڪار ڪِريباتي جي ٻيٽن تي ڪم ڪندا رهيا، ۽ ڪنهن هڪ سال ۾ انهن جو انگ 45 تائين هوندو هو. انهن جي سرگرمين ۾ کوهن، لائبريرين ۽ ٻين بنيادي ڍانچن جي رٿابندي، جوڙجڪ ۽ تعمير ۾ مدد، گڏوگڏ زراعت، ماحول ۽ ڪميونٽي صحت بابت تعليم شامل هئي. 2006ع ۾ ٻاهرين ٻيٽن ڏانهن باقاعده هوائي آمدرفت گهٽجڻ سبب رضاڪارن جي مقرريءَ ۾ نمايان گهٽتائي ڪئي وئي. بعد ۾ پروگرام ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ رضاڪارن کي ضرورت پوڻ تي طبي سهولتون فراهم ڪرڻ جي قابل اعتماد ضمانت نہ رهي هئي.[125][126]

جولاءِ 2022ع ۾ آمريڪي نائب صدر ڪمالا هيرس ڪِريباتي ۽ ٽونگا ۾ نوان آمريڪي سفارتخانا قائم ڪرڻ ۽ علائقي ۾ امن ڪور جي موجودگي ٻيهر بحال ڪرڻ جي منصوبن جو اعلان ڪيو.[127]

قانون لاڳو ڪندڙ ادارا ۽ فوج

[سنواريو]
2019ع ۾ گڏيل مشق دوران پوليس جو جهاز آر ڪي ايس ٽيانوائي.

ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ جون ذميواريون ڪِريباتي پوليس سروس سنڀالي ٿي، جيڪا عام قانون لاڳو ڪرڻ سان گڏ نيم فوجي ذميوارين جي پڻ ذميوار آهي. ملڪ جي مختلف ٻيٽن تي پوليس چوڪيون قائم آهن. پوليس وٽ گارڊين درجي جي هڪ گشتي ٻيڙي آر ڪي ايس ٽيانوائي ٻيون آهي.[128]

ڪِريباتي جي مکيه جيل بيٽيو ۾ واقع آهي، جنهن کي والٽر بيٽيو جيل سڏيو وڃي ٿو. ڪِريتي ماتي جي لنڊن آباديءَ ۾ پڻ هڪ جيل موجود آهي.[129]

ڪِريباتي وٽ مستقل باقاعده فوج ناهي؛ ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ نيم فوجي ذميواريون پوليس سروس سنڀالي ٿي.

انتظامي ورهاست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست
لائين ٻيٽ: ملينيم ٻيٽ ۾ لانگ ٻيٽ جي اولهندي پاسي ۽ ناڪي ٻيٽ جي وچ وارو سامونڊي لنگهه
ماراڪي، اتر گلبرٽ ٻيٽ

ڪِريباتي ۾ 21 آباد ٻيٽ آهن. جاگرافيائي لحاظ کان ڪِريباتي کي ٽن ٻيٽارين يا ٻيٽن جي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، پر انهن جي ڪا انتظامي حيثيت ناهي. اهي آهن:

آزاديءَ کان اڳ ڪِريباتي جا اصل ضلعا هي هئا:

اڳوڻن ضلعن مان چار، جن ۾ تاراوا پڻ شامل آهي، گلبرٽ ٻيٽن ۾ واقع آهن، جتي ملڪ جي آباديءَ جو وڏو حصو رهي ٿو. لائين ٻيٽن مان پنج ٻيٽ غير آباد آهن: مالڊن ٻيٽ، اسٽاربڪ ٻيٽ، ملينيم ٻيٽ، ووسٽوڪ ٻيٽ ۽ فلنٽ ٻيٽ. فينڪس ٻيٽن مان ڪينٽن ٻيٽ کان سواءِ باقي ٻيٽ غير آباد آهن ۽ انهن جي ڪا نمائندگي ناهي. بنابا پاڻ بہ هاڻي تمام گهٽ آباد آهي. فجي جي رابي ٻيٽ تي رهندڙ بنابا ماڻهن جو هڪ غير چونڊيل نمائندو پڻ آهي.[131]

21 آباد ٻيٽن مان هر هڪ[12] جي پنهنجي مقامي ڪائونسل آهي، جيڪا روزمره جي مقامي معاملن جو انتظام ڪري ٿي. عام طور هر آباد ٻيٽ لاءِ هڪ ڪائونسل آهي، پر ٻه استثنا آهن: تاراوا ائٽول ۾ ٽي ڪائونسلون آهن—بيٽيو ٽائون ڪائونسل، تينائينانو شهري ڪائونسل، جيڪا ڏکڻ تاراوا جي باقي حصي لاءِ آهي، ۽ ايوتان تاراوا ڪائونسل، جيڪا اتر تاراوا لاءِ آهي؛ جڏهن تہ تابيتيوئا ۾ ٻه ڪائونسلون آهن.[حوالو گهربل]

جاگرافي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪِريباتي جي جاگرافي
ڪِريباتي ۽ ان جي چوڌاري ڳاڙهي ڀوري رنگ ۾ ڏيکاريل خاص اقتصادي علائقا؛ ملڪ جا ٽي هڪ ٻئي کان ڌار علائقا پڻ ڏيکاريل آهن
ڪِريباتي جو نقشو
ڪِريباتي جا علائقا
ابائيانگ ۾ ناريل جا وڻ

ڪِريباتي 32 ائٽولن ۽ هڪ اڪيلي ٻيٽ، بنابا، تي مشتمل آهي. ان جا ٻيٽ ڌرتيءَ جي اڀرندي ۽ اولهندي اڌ گولن سان گڏ اترين ۽ ڏاکڻين اڌ گولن تائين پکڙيل آهن. ملڪ جو وسيع خاص اقتصادي علائقو ٽن هڪ ٻئي کان ڌار روايتي جاگرافيائي ذيلي علائقن تي پکڙيل آهي: بنابا (ميلانيشيا ۽ مائڪرونيشيا جي وچ وارو علائقو)، گلبرٽ ٻيٽ (مائڪرونيشيا) ۽ لائين ۽ فينڪس ٻيٽ (پولينشيا).[12] ٻيٽن جا گروهه هي آهن:

  • بنابا: نائورو ۽ گلبرٽ ٻيٽن جي وچ ۾ واقع هڪ الڳ ٻيٽ
  • گلبرٽ ٻيٽ: سورهن ائٽول، جيڪي فجي کان لڳ ڀڳ 1,500 ڪلوميٽرs (932 mi) اتر طرف واقع آهن
  • فينڪس ٻيٽ: اٺ ائٽول ۽ مرجاني ٻيٽ، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ 1,800 ڪلوميٽرs (1,118 mi) ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهن
  • لائين ٻيٽ: اٺ ائٽول ۽ هڪ مرجاني ريف، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ 3,300 ڪلوميٽرs (2,051 mi) اوڀر طرف واقع آهن

بنابا هڪ اڀريل مرجاني ٻيٽ آهي. اهو ڪنهن زماني ۾ فاسفيٽ جو شاهوڪار ذريعو هو، پر آزاديءَ کان اڳ وڏي پيماني تي کاڻ کوٽڻ سبب ان جا ذخيرا تقريباً ختم ٿي ويا.[132][133] ڪِريباتي جي باقي خشڪي ائٽولن يا مرجاني ٻيٽن جي وارياسي ۽ مرجاني پٿرن وارن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي سمنڊ جي سطح کان رڳو هڪ يا ٻه ميٽر مٿي آهن.[134]

هتان جي مٽي سنهي ۽ چنائتي آهي. ان ۾ پاڻي محفوظ رکڻ جي صلاحيت گهٽ آهي ۽ ڪيلشيم، سوڊيم ۽ ميگنيشيم کان سواءِ نامياتي مادو ۽ غذائي جزا پڻ گهٽ آهن. بنابا دنيا ۾ زراعت لاءِ سڀ کان گهٽ موزون هنڌن مان هڪ آهي.[135]

لائين ٻيٽن ۾ ڪِريتي ماتي، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو ائٽول آهي. 1995ع ۾ بين الاقوامي تاريخي لڪير جي نئين ترتيب کان پوءِ لائين ٻيٽ نئين سال ۾ داخل ٿيندڙ دنيا جي پهرين علائقن مان بڻيا، جنهن ۾ سال 2000ع پڻ شامل هو. انهيءَ سبب 1997ع ۾ ڪيرولين ٻيٽ جو نالو بدلائي ملينيم ٻيٽ رکيو ويو.[136]

ماحولياتي مسئلا

[سنواريو]

پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام، جنهن کي اڳ ڏکڻ پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام چيو ويندو هو، موجب ڪِريباتي جا ٻه ننڍا غير آباد ٻيٽ، ٽيبوئا تاراوا ۽ ابانوئا، 1999ع ۾ پاڻيءَ هيٺ غائب ٿي ويا.[137] ڪرسمس ٻيٽ تي 1972ع کان 2022ع تائين 50 سالن دوران سمنڊ جي سطح لڳ ڀڳ 5 cm (2.0 in) وڌي آهي.[138] گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت بين الحڪومتي پينل موجب عالمي گرمائش سبب 2100ع تائين سمنڊ جي سطح ۾ لڳ ڀڳ 50 cm (20 in) واڌ ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ڪيترن ٻيٽن جي ٻڏي وڃڻ جو خطرو آهي. وڌيڪ واڌ سان پوکيءَ لائق زمينن ۾ مٽيءَ جي لوڻياٺ پڻ وڌي سگهي ٿي.[139]

سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي حوالي سان ڪِريباتي جي حساسيت پئسفڪ ڏهاڪائي ارتعاش سبب وڌيڪ پيچيده ٿئي ٿي. هي هڪ موسمي ڦيرڦار وارو عمل آهي، جنهن دوران لا نينيا ۽ ايل نينيو جا دور بدلجندا رهن ٿا، جنهن جو سمنڊ جي سطح تي اثر پوي ٿو. مثال طور، 2000ع ۾ ايل نينيو جي سمنڊ جي سطح کي هيٺ رکڻ واري اثر کان لا نينيا جي سطح وڌائڻ واري اثر ڏانهن تبديلي آئي، جنهن سبب تيز ۽ وڌيڪ اوچا سامونڊي چاڙهه وڌيڪ بار بار ٿيڻ لڳا. پيريجيئن اسپرنگ ٽائيڊ، جنهن کي عام طور ڪنگ ٽائيڊ چيو ويندو آهي، ڪِريباتي جي هيٺاهين علائقن ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي ٻوڏ آڻي سگهي ٿي.[140]

اونوٽوئا ائٽول جو ڏاکڻو حصو
تاراوا ائٽول

ائٽول ۽ مرجاني ريفن جا ٻيٽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي جواب ۾ پنهنجي شڪل ۽ ايراضي تبديل ڪري سگهن ٿا. نيوزيلينڊ جي آڪلينڊ يونيورسٽي جي پال ڪينچ ۽ فجي جي ڏکڻ پئسفڪ اپلائيڊ جيو سائنس ڪميشن جي آرٿر ويب 2010ع ۾ وچ پئسفڪ جي ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي متحرڪ ردعمل بابت هڪ تحقيق شايع ڪئي. ان تحقيق ۾ ڪِريباتي پڻ شامل هو. ويب ۽ ڪينچ موجب ڪِريباتي جا ٽي اهم شهري ٻيٽ—بيٽيو، بائيريڪي ۽ نانيڪائي—ترتيبوار 30 سيڪڙو (36 هيڪٽر)، 16.3 سيڪڙو (5.8 هيڪٽر) ۽ 12.5 سيڪڙو (0.8 هيڪٽر) ايراضيءَ ۾ وڌيا.[141][142][143][144][145]

پال ڪينچ ۽ آرٿر ويب جي تحقيق تسليم ڪري ٿي تہ اهي ٻيٽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي خطري کان انتهائي حساس آهن. تحقيق موجب ٻيٽن جي سطح جي عمودي واڌ کي ماپيو نہ ويو هو ۽ نہ ئي تحقيق مان اهو ثابت ٿئي ٿو تہ ٻيٽن جي اوچائيءَ ۾ ڪا تبديلي آئي آهي. جيئن تہ زمين جي اوچائي تبديل نہ ٿي آهي، تنهنڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ٻيٽن جي وڏي حصي جي ٻڏڻ جو خطرو پڻ برقرار آهي ۽ اهي هيٺاهان ائٽول سامونڊي ٻوڏ لاءِ انتهائي حساس آهن.[142]

2011ع جي پئسفڪ ۾ موسمي تبديلي بابت رپورٽ ڪِريباتي کي سامونڊي طوفانن جي نسبتاً گهٽ خطري وارو ملڪ قرار ڏئي ٿي.[146] مارچ 2015ع ۾ سامونڊي طوفان پام، جيڪو پنجين درجي جو طوفان هو ۽ وانواتو ۾ وڏي تباهي آڻي چڪو هو، جي اثرن سبب ڪِريباتي ۾ ٻوڏ آئي ۽ سامونڊي بچاءَ جي ڀتين ۽ ساحلي بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.[147] ڪِريباتي اڃا بہ ان خطري هيٺ آهي تہ سامونڊي طوفان هيٺاهين ٻيٽن تان نباتات ۽ مٽي ختم ڪري سگهن ٿا.[148]

سمنڊ جي سطح ۾ آهستي آهستي ٿيندڙ واڌ سان مرجان جا پوليپ پڻ وڌي ائٽولن جي سطح کي سمنڊ سان گڏ مٿي کڻي سگهن ٿا. پر جيڪڏهن سمنڊ جي سطح مرجان جي واڌ کان وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي يا سامونڊي تيزابيت سبب پوليپن جي سرگرمي متاثر ٿئي، تہ ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي اهڙي موافقت جي صلاحيت گهٽ يقيني ٿي وڃي ٿي.[149]

هيومن رائيٽس ميجرمينٽ انيشيئيٽو[150] موجب موسمي بحران ڪِريباتي ۾ انساني حقن جي صورتحال تي وچولي درجي جو منفي اثر وڌو آهي، جنهن کي 6 مان 4.8 جي سطح ڏني وئي آهي.[151] انساني حقن جي ماهرن موجب موسمي بحران خوراڪ ۽ صاف پاڻي تائين رسائي، عورتن جي حقن، رهائش جي تحفظ ۽ ثقافتي سالميت کي متاثر ڪيو آهي.[151]

ڪِريباتي موافقت پروگرام، جيڪو 2003ع ۾ شروع ٿيو، 5.5 ملين آمريڪي ڊالرن جو منصوبو آهي. ان جي شروعات ڪِريباتي جي قومي حڪومت عالمي ماحولياتي سهولت، عالمي بئنڪ، گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام ۽ جاپاني حڪومت جي سهڪار سان ڪئي. بعد ۾ آسٽريليا پڻ منصوبي ۾ شامل ٿيو ۽ 1.5 ملين آمريڪي ڊالر فراهم ڪيا. پروگرام جو مقصد ڇهن سالن دوران موسمي تبديليءَ بابت آگاهي وڌائڻ، موجود پاڻيءَ جي وسيلن جو جائزو وٺڻ ۽ انهن جي حفاظت ڪرڻ ۽ سامونڊي ٻوڏ کي منظم ڪرڻ ذريعي موسمي تبديلي ۽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي اثرن آڏو ڪِريباتي جي حساسيت گهٽائڻ هو.

موافقت پروگرام جي شروعات ۾ هر آباد ائٽول جي نمائندن گذريل 20 کان 40 سالن دوران محسوس ڪيل اهم موسمي تبديلين جي نشاندهي ڪئي ۽ انهن کي منهن ڏيڻ لاءِ ضرورت جي تڪڙ جي چئن درجن هيٺ تجويزون پيش ڪيون. پروگرام بعد ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ آباد علائقن جي انتهائي حساس شعبن تي ڌيان ڏيڻ لڳو. منصوبن ۾ تاراوا ۽ ان جي ڀرپاسي پاڻيءَ جي فراهميءَ جو انتظام بهتر ڪرڻ؛ ساحلي انتظام تحت تمر جا وڻ ٻيهر پوکڻ ۽ سرڪاري بنيادي ڍانچي جي حفاظت؛ ساحلي ڪٽائي گهٽائڻ لاءِ قانون مضبوط ڪرڻ؛ ۽ ماڻهن جي ذاتي خطري کي گهٽائڻ لاءِ آباديءَ جي منصوبابندي شامل آهن.[152]

حڪومت غذائي تحفظ کي يقيني بڻائڻ لاءِ پڻ مخصوص قدم کنيا آهن، ڇاڪاڻ تہ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ، ڏڪار ۽ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ پيدا ٿي آهي. انهن قدمن ۾ خوراڪ جي ذريعن ۾ تنوع پيدا ڪرڻ ۽ موجود وسيلن جو پائيدار انتظام يقيني بڻائڻ شامل آهي.[153]

پلاسٽڪ آلودگي پڻ ڪِريباتي لاءِ هڪ اهم ماحولياتي مسئلو آهي، ڇاڪاڻ تہ اها سامونڊي حياتياتي تنوع کي نقصان پهچائڻ سان گڏ ملڪ جي مڇيگيريءَ تي دارومدار رکندڙ معيشت ۽ سياحت جي امڪانن کي بہ متاثر ڪري ٿي.[154] ڪِريباتي حڪومت، خاص طور ماحول، زمينن ۽ زرعي ترقي واري وزارت جي ماحول ۽ تحفظ واري ڊويزن، ماحولياتي قانونن ۽ حڪومتي پاليسين ذريعي قومي سطح تي هن مسئلي کي منهن ڏيڻ جون ڪوششون ڪيون آهن.[154] حڪومت پلاسٽڪ آلودگيءَ جي عالمي نوعيت کي پڻ تسليم ڪندي بين الاقوامي سهڪار ۽ گهڻ ڌري حلن جي حمايت ڪئي آهي.[155] اها ڳالهه خاص طور پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدي لاءِ ٿيندڙ بين الاقوامي ڳالهين ۾ ڪِريباتي جي شرڪت مان ظاهر ٿئي ٿي.[156]

آبهوا

[سنواريو]
هڪ استوائي ننڍو ٻيٽ، جتي کجين جا پن غالب هوائن جي رخ ۾ جهڪيل آهن

ڪِريباتي ۾ استوائي برساتي ٻيلن واري آبهوا (اي ايف) آهي. اپريل کان آڪٽوبر تائين اتر-اوڀر جون هوائون غالب رهن ٿيون ۽ گرمي پد لڳ ڀڳ 30 °C (86 °F) تي مستحڪم رهي ٿو. نومبر کان اپريل تائين اولهه جون تيز هوائون برسات آڻين ٿيون.

ڪِريباتي ۾ برساتي موسم (تي اؤ-ميانگ)، جنهن کي استوائي سامونڊي طوفان جي موسم (تي انگيبوئاڪا) پڻ چيو وڃي ٿو، هر سال نومبر کان اپريل تائين رهي ٿي. تنهنڪري تي اؤ-ميانگ دوران ڪِريباتي ۾ استوائي موسمي خللن يا استوائي سامونڊي طوفانن سان لاڳاپيل انتهائي موسمي حالتون نسبتاً وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ڪِريباتي خط استوا جي ويجهو واقع آهي، جتي استوائي سامونڊي طوفان تمام گهٽ ٺهن ٿا يا اتان گذرن ٿا، پر تاريخي طور پري واقع سامونڊي طوفانن جا اثر ڪِريباتي تائين پهتا آهن. اهي اثر ڪڏهن طوفاني نظام جي شروعاتي مرحلي، يعني استوائي گهٽ دٻاءَ يا موسمي خلل، دوران بہ محسوس ڪيا ويا آهن ۽ ڪڏهن تہ ان نظام جي استوائي سامونڊي طوفان جي درجي تائين پهچڻ کان اڳ ئي ظاهر ٿيا آهن.[حوالو گهربل]

خشڪ ۽ نسبتاً خوشگوار موسم مئي کان نومبر تائين تڏهن شروع ٿئي ٿي، جڏهن تين ريمويماتا (انٽاريس) سج لهڻ کان پوءِ آسمان ۾ نظر اچڻ لڳي ٿو. هن عرصي ۾ هوائون ۽ سامونڊي وهڪرا نسبتاً نرم ۽ برسات گهٽ هوندي آهي. ڊسمبر جي لڳ ڀڳ جڏهن نيئي اوتي (پليئيڊيز) انٽاريس جي جاءِ وٺي ٿو، تہ اوچتين اولهه وارين هوائن ۽ وڌيڪ برسات جي موسم شروع ٿئي ٿي، جنهن دوران هڪ ٻيٽ کان ٻئي ٻيٽ تائين ڊگهن سامونڊي سفرن کان پاسو ڪيو ويندو آهي.[157]

ڪِريباتي عام طور سڌي طرح سامونڊي طوفانن جو شڪار نٿو ٿئي، پر طوفاني موسمن دوران ويجهن پئسفڪ ٻيٽ ملڪن، جهڙوڪ فجي، کي متاثر ڪندڙ طوفانن جا اثر ڪڏهن ڪڏهن هتي بہ محسوس ٿي سگهن ٿا.[12][44][135]

برسات جي مقدار مختلف ٻيٽن ۾ نمايان طور مختلف آهي. مثال طور، گلبرٽ ٻيٽن جي اتر ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 3,000 ملي ميٽر (120 انچ)، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ رڳو 500 ملي ميٽر (20 انچ) آهي.[44] انهن ٻيٽن مان گهڻا خط استوا واري سامونڊي آبهوا جي خشڪ پٽي ۾ واقع آهن ۽ ڊگهن ڏڪارن کي منهن ڏين ٿا.[135]

ماحوليات

[سنواريو]
بوڪيڪوڪيڪو (Acrocephalus aequinoctialis) ڪِريباتي ۾ مقامي طور خاص زميني جهنگلي جيوت جي واحد جنس آهي.

ڪِريباتي ۾ ٽي ماحولياتي خطا شامل آهن: وچ پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا، اوڀر مائڪرونيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا ۽ اولهه پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا.[159]

ٻيٽن ۽ ائٽولن جي ارضياتي لحاظ کان نسبتاً ننڍي عمر ۽ مٽيءَ جي لوڻياٺ جي بلند سطح سبب ڪِريباتي جي نباتات گهڻي شاهوڪار ناهي. گلبرٽ ٻيٽن ۾ لڳ ڀڳ 83 ڏيهي ۽ 306 ٻاهران آندل ٻوٽن جون جنسون آهن، جڏهن تہ لائين ۽ فينڪس ٻيٽن لاءِ اهي انگ ترتيبوار 67 ۽ 283 آهن. انهن مان ڪا بہ جنس مڪمل طور مقامي خاص ناهي، جڏهن تہ لڳ ڀڳ اڌ ڏيهي جنسن جي پکيڙ محدود آهي ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽڻ جهڙين انساني سرگرمين سبب اهي خطري هيٺ اچي ويون آهن يا تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.[160]

ناريل، پانڊانس ۽ بريڊ فروٽ جا وڻ سڀ کان عام جهنگلي ٻوٽا آهن،[161][44] جڏهن تہ روايتي بابائي، سائرٽوسپرما مرڪوسيئي،[162] کان سواءِ سڀ کان وڌيڪ پوکجندڙ پنج فصل ٻاهران آندل چيني گوبي، ڪدو، ٽماٽو، هنداڻو ۽ ونگو آهن.[163] ملڪ جي 80 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي يا تہ زراعت يا مڇيگيريءَ سان لاڳاپيل آهي.[164]

سامونڊي گاهه جي پوک معيشت جو هڪ اهم حصو آهي سانچو:Why. ان لاءِ ٻه اهم جنسون Eucheuma alvarezii ۽ Eucheuma spinosium 1977ع ۾ فلپائن کان مقامي ڍنڍن ۾ متعارف ڪرايون ويون. هي صنعت ڪاري ڪناري واري موتي ڏيندڙ سپ (پنڪٽاڊا مارگريٽيفيرا) ۽ ٻين سپن جي گڏ ڪرڻ واري سرگرمي سان مقابلو ڪري ٿي.[165] سپن ۾ خاص طور اسٽرومبڊ گيسٽروپوڊ (اسٽرومبس لوهيونس) ۽ انادارا ڪاڪلس (انادارا يوروپيگيميلانا) گهڻا ملن ٿا، جڏهن تہ وڏي ڪليم (ٽريڊيڪنا گيگاس) جا ذخيرا وڏي حد تائين ختم ٿي چڪا آهن.[166]

ڪِريباتي ۾ زميني ٿڻائتن جون رڳو ڪجهه جنسون ملن ٿيون ۽ انهن مان ڪا بہ ڏيهي يا مقامي خاص جنس ناهي. انهن ۾ پولينيشيائي ڪوئو (ريٽس ايگزيولانس)، ڪتا، ٻليون ۽ سوئر شامل آهن. پکين جي 75 جنسن مان بوڪيڪوڪيڪو (Acrocephalus aequinoctialis) رڳو ڪِريتي ماتي ۾ ملندڙ مقامي خاص جنس آهي.[160]

ڪِريباتي جي سامونڊي علائقن ۾ ڪناري ويجهو ۽ کليل سمنڊ جون لڳ ڀڳ 600 کان 800 مڇين جون جنسون، مرجان جون لڳ ڀڳ 200 جنسون ۽ سپن جون لڳ ڀڳ 1,000 جنسون ملن ٿيون.[167][168] مڇيگيريءَ ۾ خاص طور اسڪومبريڊي خاندان جون مڇيون، جن ۾ اسڪپ جيڪ ٽونا ۽ يلو فن ٽونا شامل آهن، ۽ اڏامندڙ مڇيون (Cypselurus جون جنسون) پڪڙيون وڃن ٿيون.[169]

ڪتا پهرين آبادگارن سان گڏ بہ انهن ٻيٽن تي موجود هئا، پر يورپي آبادڪارن انهن کي ٻيهر متعارف ڪرايو. انهن جو تعداد مسلسل وڌندو رهيو آهي ۽ اهي اڄ بہ روايتي ٽولن جي صورت ۾ آزاد گهمندا رهن ٿا،[170] خاص طور ڏکڻ تاراوا جي چوڌاري.

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪِريباتي جي معيشت
ڪِريباتي ۾ بوسج جو گودام

ڪِريباتي وٽ قدرتي وسيلا تمام ٿورا آهن. بنابا ۾ واپاري لحاظ کان فائديمند فاسفيٽ جا ذخيرا آزاديءَ جي وقت تائين ختم ٿي چڪا هئا. هاڻي ڪوپرا ۽ مڇي ملڪ جي پيداوار ۽ برآمدن جو وڏو حصو آهن. ڪِريباتي جو مجموعي ملڪي پيداوار اوشيانا جي سمورن خودمختيار ملڪن کان گهٽ آهي ۽ ان کي دنيا جي گهٽ ترقي يافته ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.[171]

ڪِريباتي پنهنجي آمدنيءَ جو وڏو حصو پرڏيهي ذريعن مان حاصل ڪري ٿو. انهن ذريعن ۾ مڇي مارڻ جا اجازت ناما، ترقياتي امداد، مزدورن جون رقم جون ترسيلون، خاص طور سامونڊي تربيتي مرڪز مان تربيت حاصل ڪندڙ سامونڊي ملازمن جون ترسيلون، ۽ محدود تعداد ۾ ايندڙ سياحن مان حاصل ٿيندڙ آمدني شامل آهي. ڪِريباتي جي ملڪي پيداواري صلاحيت محدود هجڻ سبب ملڪ گهڻيون تيار ٿيل شيون ۽ ڪيترائي ضروري کاڌي پيتي جا اسم درآمد ڪري ٿو، ۽ انهن درآمدن جي ادائگي لاءِ پرڏيهي آمدنيءَ جي ذريعن تي ڀاڙي ٿو.[172]

ڪِريباتي جي معيشت کي بين الاقوامي ترقياتي امدادي پروگرامن مان پڻ فائدو حاصل ٿئي ٿو. 2009ع ۾ گهڻ رخي ترقياتي امداد ڏيندڙ ادارن ۾ يورپي يونين (9 ملين آسٽريلوي ڊالر)، گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام (3.7 ملين آسٽريلوي ڊالر)، يونيسيف ۽ عالمي صحت تنظيم (100,000 آسٽريلوي ڊالر) شامل هئا.[173] ساڳئي سال ٻه طرفي امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (11 ملين آسٽريلوي ڊالر)، جاپان (2 ملين)، نيوزيلينڊ (6.6 ملين)، تائيوان (10.6 ملين) ۽ ٻين امداد ڏيندڙن طرفان 16.2 ملين آسٽريلوي ڊالر شامل هئا، جنهن ۾ ايشيائي ترقياتي بئنڪ جي فني سهائتا جا گرانٽ پڻ شامل هئا.[173][174]

2010ع–2011ع ۾ وڏن امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (15 ملين آسٽريلوي ڊالر)، تائيوان (11 ملين)، نيوزيلينڊ (6 ملين)، عالمي بئنڪ (4 ملين) ۽ ايشيائي ترقياتي بئنڪ شامل هئا.[175]

1956ع ۾ گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ فاسفيٽ جي کاڻين مان حاصل ٿيندڙ ملڪ جي آمدنيءَ کي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ خودمختيار دولت فنڊ قائم ڪيو. 2008ع ۾ آمدني برابري محفوظ فنڊ جي ماليت 400 ملين آمريڪي ڊالر هئي.[176] 2008ع جي مالي بحران ۽ ناڪام آئس لينڊي بئنڪن ۾ سيڙپڪاريءَ جي اثر سبب هن فنڊ جا اثاثا 2007ع ۾ 637 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 420 سيڪڙو) مان گهٽجي 2009ع ۾ 570.5 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 350 سيڪڙو) ٿي ويا.[173] ان عرصي دوران ڪِريباتي حڪومت بجيٽ جي کوٽ پوري ڪرڻ لاءِ پڻ فنڊ مان رقم ڪڍي.[15]

مئي 2011ع ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ جي هڪ ملڪي رپورٽ موجب، ٻن سالن جي معاشي گهٽتائي کان پوءِ 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معيشت بحال ٿي ۽ مهانگائيءَ جو دٻاءُ گهٽجي ويو. سڄي سال لاءِ معاشي واڌ جو اندازو 1.75 سيڪڙو لڳايو ويو. موسم سبب ڪوپرا جي پيداوار گهٽجڻ باوجود خانگي شعبي، خاص طور پرچون واپار، ۾ سرگرمي وڌي. 2009ع جي ڀيٽ ۾ سياحن جي آمد ۾ 20 سيڪڙو واڌ ٿي، جيتوڻيڪ بنيادي انگ تمام گهٽ هو.

عالمي سطح تي خوراڪ ۽ ٻارڻ جي قيمتن ۾ واڌ باوجود مهانگائي 2008ع جي بحران واري بلند سطح کان گهٽجي منفي سطح تي پهتي. رپورٽ موجب ان جو هڪ سبب ملڪ ۾ استعمال ٿيندڙ آسٽريلوي ڊالر جي قدر ۾ مضبوط واڌ ۽ چانورن جي عالمي قيمت ۾ گهٽتائي هئي. 2009ع ۾ معاشي سرگرمي سست ٿيڻ سان مجموعي معيشت ۾ قرضن جي واڌ گهٽجي وئي، پر 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معاشي بحالي مضبوط ٿيڻ سان اها ٻيهر وڌڻ لڳي.[15]

آسٽريليا جي وڏي بئنڪ اي اين زيڊ جون ڪِريباتي ۾ ڪيتريون شاخون ۽ خودڪار ٽيلر مشينون موجود آهن.[177]

سينگار واريون مڇيون

[سنواريو]

ڪِريباتي هٿ سان پڪڙيل سينگار وارين مڇين جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. ڪِريتي ماتي ۾ اٺ لائسنس يافته واپاري ڪم ڪن ٿا. 2005ع جي آخر تائين برآمد ڪيل پالتو مڇين جو تعداد 110,000 هو. سمورن واپارين وٽ زمين تي سهولتون موجود آهن، پر مڇين کي روانگيءَ کان هڪ ڏينهن اڳ تائين مرجاني پٽي تي رکيل ٿانون ۾ رکيو ويندو آهي. ان جو مقصد خرچ گهٽائڻ ۽ برآمد ٿيندڙ مڇين جي مرڻ جي شرح کي گهٽ رکڻ آهي. فليم اينجل فش (Centropyge loriculus) برآمد ٿيندڙ مکيه جنس آهي.[178]

آمدورفت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪِريباتي ۾ آمدورفت
بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو

ڪِريباتي ۾ ٻه ملڪي هوائي ڪمپنيون، ايئر ڪِريباتي ۽ ڪورل سن ايئر ويز، ڪم ڪنديون رهيون آهن. ٻنهي جو مرڪز تاراوا جو بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو آهي[179] ۽ اهي رڳو گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي منزلن لاءِ اڏامون هلائين ٿيون؛ بنابا ۽ فينڪس ٻيٽ ملڪي هوائي ڪمپنين جي خدمتن ۾ شامل ناهن. ڪورل سن ايئر ويز، تاراوا جي بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏي کان ابائيانگ، ابي ماما، ارانُڪا، ارورائي، بيرو، بوتاريتاري، ڪوريا، ماڪن، ماراڪي، اونوٽوا، نونوٽي، نيڪونائو، تابيتوئيا ۽ تامانا لاءِ اڏامون هلائي ٿي.[180]

ڪِريتي ماتي تي واقع ڪيسيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو بين الاقوامي هوائي سروس سان ڳنڍيل آهي، جتي فجي ايئر ويز نادي کان ڪيسيڊي هوائي اڏي ۽ اتان هونولولو تائين اڏام هلائي ٿي.

مواصلات ۽ ميڊيا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪِريباتي ۾ ميڊيا

ڪِريباتي جا ٻيٽ خط استوا جي اتر ۽ ڏکڻ طرف سوين ميلن تائين پکڙيل هجڻ سبب ٻيٽن جي وچ ۾ مواصلات هميشه خاصي مشڪل رهي آهي. رابطي لاءِ بنيادي طور ريڊيو ۽ ڇپيل ميڊيا استعمال ٿين ٿا. ٽيليويزن ڪِريباتي حڪومت جي ملڪيت هئي ۽ 2004ع کان 2012ع جي وچ تائين ڪم ڪندي رهي، پر ان جون نشريات سڀني ٻيٽن تائين نه پهچنديون هيون. تاراوا ۾ قائم ريڊيو ڪِريباتي حڪومت جي نشريات ۽ اشاعت واري اداري جي انتظام هيٺ 1440 ڪلو هرٽز اي ايم تي نشر ٿئي ٿو ۽ اهو واحد عوامي ميڊيا ذريعو آهي جيڪو سڀني وڏن ٻيٽن تائين پهچي ٿو. نشريات جا ڪلاڪ محدود آهن ۽ گلبرٽي ٻوليءَ جي مقامي مواد سان گڏ انگريزي خلاصا ۽ بي بي سي جون خبرون پڻ نشر ڪيون وڃن ٿيون.[181] سرڪاري نشريات ۽ اشاعت وارو ادارو ۽ هڪ خانگي نشرياتي ادارو تاراوا ۾ ايف ايم اسٽيشنون پڻ هلائين ٿا.[182][183]

ڪيترن سالن تائين ٻيٽن جي وچ ۾ رابطي لاءِ هر ٻيٽ جي ڪائونسل جي مرڪزي دفتر ۾ قائم ٽيليڪام سروسز ڪِريباتي لميٽيڊ جي مرڪزي مختصر لهرن واري ريڊيو نيٽ ورڪ تي ڀاڙيو ويندو هو. محدود دستيابي، سار سنڀال، رازداري ۽ هر ٻيٽ تي رڳو هڪ مرڪز هجڻ سميت ڪيترن مسئلن سبب اداري سيٽلائيٽ ٽيليفون اختيار ڪيا. بهرحال، هي نظام وڌيڪ مهانگو آهي ۽ اڃا بہ رڳو ڪائونسلن جي مرڪزي دفترن تي موجود آهي.[183]

گلبرٽي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ هفتيوار اخبارن ۾ حڪومت طرفان شايع ٿيندڙ تي اوئڪارا، ڪِريباتي پروٽيسٽنٽ چرچ طرفان شايع ٿيندڙ تي مائوري ۽ آڪلينڊ مان شايع ٿيندڙ ڪِريباتي انڊيپينڊنٽ شامل آهن، جڏهن تہ ڪِريباتي نيو اسٽار انگريزيءَ ۾ شايع ٿئي ٿي.[183]

ڊسمبر 2019ع ۾ اسپيس ايڪس ڪاسيفڪ-1 براڊبينڊ سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪليو، جيڪو ڪِريباتي سميت ايشيا-پئسفڪ خطي جي 25 ملڪن کي 100 ميگا بِٽ في سيڪنڊ تائين موبائل ۽ براڊبينڊ خدمتون مهيا ڪري ٿو.[184] سيٽلائيٽ جي 56 شعاعن مان ٽي گلبرٽ ٻيٽن ۽ تووالو کي هڪ ٻئي سان اوورليپ ٿيندڙ ڪوريج ڏين ٿا، جڏهن تہ ملڪ جا وڌيڪ اوڀر وارا علائقا، يعني فينڪس ۽ لائين ٻيٽ، ان سيٽلائيٽ جي ڪوريج کان ٻاهر آهن.[185]

سدرن ڪراس نيڪسٽ ڪيبل نظام جولاءِ 2022ع ۾ سروس شروع ڪئي.[186] اهو آمريڪا کي آسٽريليا سان ڳنڍي ٿو ۽ 234-ميل (377 km) ڊگهي ڪِريتي ماتي شاخ ۽ هڪ فائبر جوڙي ذريعي ڪِريباتي جي اوڀرئين حصي، يعني ڪِريتي ماتي ٻيٽ، کي سروس فراهم ڪري ٿو. هي نيٽ ورڪ موجوده سدرن ڪراس ڪيبل جي جديد صورت آهي ۽ ساموا، فجي ۽ نيوزيلينڊ کي پڻ پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.[187][188]

جون 2021ع ۾ سلامتي بابت خدشن سبب عالمي بئنڪ جي سهڪار سان اوڀر مائڪرونيشيا ڪيبل نظام لاءِ خريداريءَ وارو عمل منسوخ ڪيو ويو. هن سامونڊي هيٺان فائبر آپٽڪ نظام جي شروعات گوام کان ٿيڻي هئي ۽ ان جو مقصد نائورو، ڪِريباتي ۽ مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن ۾ مواصلاتي سهولتن کي بهتر بڻائڻ هو.[189][190] جنوري 2023ع ۾ ٽنهي پئسفڪ ٻيٽ ملڪن جي وزيرن رڪيل منصوبي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ گڏيل پڌرنامي تي صحيحون ڪيون. آمريڪا، جاپان ۽ آسٽريليا جي مالي سهڪار سان هلندڙ هن منصوبي جي ماليت 70 ملين آمريڪي ڊالر آهي.[191] 2023ع جي شروعات ۾ ٻڌايو ويو تہ ڪِريباتي اسٽارلنڪ جون خدمتون حاصل ڪندڙ پهريون پئسفڪ ٻيٽ ملڪ بڻجي ويو.[192]

آبادي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪِريباتي جي آبادي
ڏکڻ تاراوا ۾ آئي-ڪِريباتي ٻار

نومبر 2020ع جي آدمشماري موجب ڪِريباتي جي آبادي 119,940 هئي. لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو آبادي گلبرٽ ٻيٽن ۾ رهندي هئي، جن مان 52.9 سيڪڙو ڏکڻ تاراوا ۾ رهندا هئا، جنهن ۾ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري علائقو بيٽيو پڻ شامل آهي.[193]

تازو وقت تائين ٻاهرين ٻيٽن تي ماڻهو گهڻو ڪري اهڙن ڳوٺن ۾ رهندا هئا، جن جي آبادي 50 کان 3,000 تائين هوندي هئي. گهڻا گهر ناريل ۽ پانڊانس جي وڻن مان حاصل ٿيندڙ مواد سان ٺاهيا ويندا آهن. بار بار ايندڙ خشڪي ۽ گهٽ زرخيز زمين وڏي پيماني تي قابل اعتماد زراعت ۾ رڪاوٽ بڻجن ٿا، تنهنڪري ٻيٽن جا رهواسي پنهنجي روزگار ۽ گذر سفر لاءِ گهڻو ڪري سمنڊ تي ڀاڙين ٿا. گهڻا ماڻهو آئوٽ ريگر ٻيڙين جا ملاح ۽ مهاڻا آهن. ڪوپرا جا باغ روزگار جو ٻيو اهم ذريعو آهن. تازن سالن ۾ وڏي تعداد ۾ شهري وڌيڪ شهري نوعيت رکندڙ گاديءَ واري ٻيٽ تاراوا ڏانهن منتقل ٿيا آهن، جتي بيٽيو سڀ کان وڏو شهر آهي، جڏهن تہ ڏکڻ تاراوا ۾ بيڪينيبيو ۽ ٽي اورا ريڪي جهڙا وڏا شهري علائقا شامل آهن. 2024ع ۾ ڏکڻ تاراوا جي آبادي جو اندازو 69,710 لڳايو ويو، جڏهن تہ 1978ع ۾ ان جي آبادي 17,921 هئي.[194]

نسلي گروهه

[سنواريو]
ڪِريباتي ۾ هڪ ڳوٺ
ڪِريباتي جا نسلي گروهه
نسلي گروهه سيڪڙو
آئي-ڪِريباتي
 
 95.71%
جزوي آئي-ڪِريباتي
 
 3.76%
تووالو
 
 0.24%
ٻيا
 
 1.8%

ڪِريباتي جي مقامي ماڻهن کي آئي-ڪِريباتي چيو وڃي ٿو. نسلي لحاظ کان آئي-ڪِريباتي مائڪرونيشيائي آهن، جيڪي آسٽرونيشيائي ماڻهن جو هڪ نسلي ذيلي گروهه آهن.[195] جديد آثار قديمه مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ آسٽرونيشيائي ماڻهو هزارين سال اڳ پهريون ڀيرو هنن ٻيٽن تي آباد ٿيا هئا.[حوالو گهربل] لڳ ڀڳ 14هين صديءَ ۾ فجي، ساموا ۽ ٽونگا جا ماڻهو ٻيٽن تي آيا، جنهن سان نسلي جوڙجڪ ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو ۽ پولينشيائي ٻولين جون خصوصيتون پڻ مقامي ٻوليءَ ۾ شامل ٿيون. تنهن هوندي بہ، مختلف اباڻي گروهن وچ ۾ شادين سبب وقت سان گڏ اهڙي آبادي وجود ۾ آئي، جيڪا ظاهري صورت ۽ روايتن جي لحاظ کان گهڻي حد تائين هڪجهڙي آهي.[103]

ٻوليون

[سنواريو]

ڪِريباتي جا ماڻهو گلبرٽي ڳالهائين ٿا، جيڪا اوشيانيائي ٻولي آهي. انگريزي ٻي سرڪاري ٻولي آهي، پر ٻيٽن جي گاديءَ واري هنڌ تاراوا کان ٻاهر ان جو استعمال گهڻو عام ناهي. عام ڳالهه ٻولهه دوران گلبرٽي سان ڪجهه انگريزي لفظ گڏ استعمال ٿيڻ جو امڪان وڌيڪ آهي. آئي-ڪِريباتي جون پراڻيون پيڙهيون ٻوليءَ جون نسبتاً وڌيڪ پيچيده صورتون استعمال ڪن ٿيون. گلبرٽي ٻوليءَ ڪيترائي لفظ يورپي آبادڪارن کان ورتا آهن. مثال طور ڪتي لاءِ استعمال ٿيندڙ گلبرٽي لفظن مان هڪ ڪاميا آهي، جڏهن تہ ان لاءِ اصل اوشيانيائي لفظ ڪِري آهي.[196] چيو وڃي ٿو تہ ڪاميا جو بنياد ان وقت پيو، جڏهن آئي-ڪِريباتي ماڻهن يورپي آبادڪارن کي پنهنجن ڪتن کي "ڪم هيئر" چوندي ٻڌو ۽ ان اظهار کي ڪاميا جي صورت ۾ اختيار ڪيو.[197]

ٻيا ڪيترائي ڌاريا لفظ پڻ اختيار ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ بُون (چمچو)، موڪو (دونهون)، بيڪي (سوئر) ۽ باتورو (بوتل). ان جي ابتڙ ڪيترين مغربي شين لاءِ مخصوص گلبرٽي لفظ پڻ عام آهن، جهڙوڪ وانيڪيبا، يعني هوائي جهاز، جنهن جي لغوي معنيٰ "اڏامندڙ ٻيڙي" آهي؛ ريبوريبوي، يعني موٽر سائيڪل، جيڪو موٽر جي آواز مان نڪتل لفظ آهي؛ ۽ ڪائونيوائي، يعني جوتا، جنهن جي لغوي معنيٰ "پيرن لاءِ ڳئون" آهي.[198][حوالو گهربل]

مذهب

[سنواريو]
بيٽيو ۾ ڪيٿولڪ چرچ

عيسائيت ڪِريباتي جو مکيه مذهب آهي. ملڪ جي ڏورانهين جاگرافيائي حالت ۽ 19هين صديءَ جي پوئين اڌ تائين يورپين جي نمايان موجودگي نه هجڻ سبب عيسائيت نسبتاً دير سان مبلغن وسيلي هتي پهتي. آباديءَ جي اڪثريت رومن ڪيٿولڪ (58.9 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ ٻن وڏن پروٽيسٽنٽ فرقن، ڪِريباتي پروٽيسٽنٽ چرچ (8.4 سيڪڙو) ۽ ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ (21.2 سيڪڙو)، جو گڏيل حصو 29.6 سيڪڙو آهي. چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس جا پيروڪار 5.6 سيڪڙو، بهائي عقيدي جا 2.1 سيڪڙو ۽ سيونٿ ڊي ايڊوينٽسٽ چرچ جا 2.1 سيڪڙو آهن. پينٽيڪوسٽل، يهوواه جا شاهد ۽ ٻين ننڍن مذهبي گروهن جو گڏيل حصو 2 سيڪڙو کان گهٽ آهي؛ اهي انگ 2020ع جي آدمشماريءَ مطابق آهن.[2][199]

صحت

[سنواريو]
بالغ آباديءَ ۾ ٿولهه جي شرح رکندڙ مٿيان ملڪ (2016ع)؛ ڪِريباتي دنيا ۾ ستين نمبر تي هو.

گلبرٽ ٻيٽ، جتي ڪِريباتي جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو آبادي رهي ٿي، پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ جي گهاٽائي رکندڙ علائقن مان آهن. هتي آسمان ڇهندڙ عمارتن يا ٻين روايتي گهڻي گهاٽائي وارين رهائشي عمارتن جي غيرموجودگي باوجود آباديءَ جي گهاٽائي هانگ ڪانگ يا سنگاپور جهڙن شهرن سان ڀيٽي وئي آهي. آباديءَ جي اهڙي گهڻائي وڏي مقدار ۾ آلودگي پيدا ڪري ٿي، جيڪا زندگيءَ جي معيار ۽ عمر تي منفي اثر وجهي ٿي. صفائي ۽ پاڻي صاف ڪرڻ جي ناڪافي نظام، ائٽولن جي تازي پاڻيءَ جي لينس جي نزاڪت ۽ موسمي تبديليءَ سبب رڳو لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو ماڻهن کي صاف پاڻي تائين رسائي حاصل آهي. پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيماريون ٻيٽن تي هڪ اهم صحت جو مسئلو آهن. ناقص صفائيءَ سبب اکين جي پردي جي سوزش، دستن، پيچش ۽ فنگس جي انفيڪشن جا ڪيس وڌيا آهن. ڪِريباتي دنيا ۾ تماڪ ڇڪڻ جي سڀ کان وڌيڪ شرح رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جتي 54 کان 57 سيڪڙو آباديءَ بابت تماڪ ڇڪڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي.[200] تماڪ ڇڪڻ ۽ ٻين طرز زندگيءَ سان لاڳاپيل بيمارين، جهڙوڪ قسم 2 ذيابيطس،[201] سبب ٻيٽن تي عضوا ڪٽڻ جي عملن ۾ تيزيءَ سان واڌ آئي آهي، ۽ ڪجهه سالن اندر انهن جو تعداد ٻيڻو ٿي ويو.[حوالو گهربل]

انهن حالتن جي نتيجي ۾ ڪِريباتي ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 68.46 سال ٻڌائي وئي آهي.[202] ٻين ذريعن موجب اها 66.9 سال آهي، جنهن مطابق ڪِريباتي اوشيانا جي 20 ملڪن مان متوقع عمر جي لحاظ کان آخري نمبر تي آهي. مردن لاءِ متوقع عمر 64.3 سال ۽ عورتن لاءِ 69.5 سال آهي، جڏهن تہ ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 جيئري ڄاول ٻارن تي 41 موت آهي.[15] ملڪ ۾ تپ دق پڻ موجود آهي، جنهن جا هر سال في 100,000 ماڻهن تي 365 ڪيس رپورٽ ڪيا ويا آهن.[203] 2006ع ۾ صحت تي سرڪاري خرچ قوت خريد جي برابريءَ موجب في ماڻهو 268 آمريڪي ڊالر هو.[204] 1990ع کان 2007ع تائين هر 100,000 ماڻهن لاءِ 23 ڊاڪٽر موجود هئا.[205] 2006ع ۾ ڪيوبا جي ڊاڪٽرن جي اچڻ کان پوءِ ٻارن جي موت جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.[206]

صحت جا گهڻا مسئلا اڌ ڪچي سامونڊي خوراڪ جي استعمال، خوراڪ محفوظ رکڻ جي محدود سهولتن ۽ تازي پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ بيڪٽيريا جي آلودگيءَ سان لاڳاپيل آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، ٻيٽ جي لحاظ کان هر سال آباديءَ جي 1 کان 7 سيڪڙو ماڻهن جو خوراڪ جي زهريت سبب اسپتالن ۾ علاج ڪيو ويندو هو. 20هين صديءَ جي آخر ۾ جديديت ۽ مختلف ثقافتن جي وڌندڙ رابطي سان غير صحتمند خوراڪ ۽ طرز زندگي، خاص طور نوجوانن ۾ گهڻو تماڪ ڇڪڻ، ۽ ايڇ آءِ وي/ايڊز سميت ٻاهران ايندڙ انفيڪشن جهڙا نوان صحت جا مسئلا پيدا ٿيا.[207]

تازو پاڻي ڪِريباتي لاءِ اڃا بہ هڪ اهم مسئلو آهي. خشڪ موسم (اومائياڪي) دوران مينهن جو پاڻي ذخيرو ڪندڙ ٽانڪين بدران زمين هيٺان پاڻي ڪڍڻ لاءِ کوٽائي ڪئي ويندي آهي. تازن سالن ۾ اومائياڪي جو مدو معمول کان وڌيڪ ڊگهو رهيو آهي، جنهن سبب زير زمين پاڻيءَ جي سطح هيٺان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻو پيو آهي. ان سان پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيمارين ۾ واڌ ٿي آهي ۽ ملڪ جا صحت جا مسئلا وڌيڪ شديد ٿيا آهن.[208]

هيومن رائيٽس ميژرمينٽ انيشيئيٽو[209] جي جائزي موجب، ڪِريباتي پنهنجي آمدنيءَ جي سطح کي نظر ۾ رکندي صحت جي حق بابت ان معيار جو 77.2 سيڪڙو پورو ڪري ٿو، جيڪو ان کان متوقع آهي.[210] ٻارن جي صحت جي حق بابت ملڪ پنهنجي موجوده آمدنيءَ جي بنياد تي متوقع معيار جو 93.8 سيڪڙو حاصل ڪري ٿو.[210] بالغ آباديءَ جي صحت جي حق بابت اهو انگ 92.2 سيڪڙو آهي.[210] توليدي صحت جي حق جي جائزي ۾ ڪِريباتي کي "تمام خراب" درجي ۾ رکيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ موجود وسيلن ۽ آمدنيءَ جي بنياد تي حڪومت متوقع معيار جو رڳو 45.5 سيڪڙو پورو ڪري ٿي.[210]

تعليم

[سنواريو]
ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي جو ڪِريباتي ڪيمپس

پرائمري تعليم ڇهن سالن جي عمر کان شروع ٿيندڙ پهرين نون سالن لاءِ مفت ۽ لازمي آهي.[211] مشنري اسڪولن کي آهستي آهستي سرڪاري پرائمري اسڪولن جي نظام ۾ شامل ڪيو پيو وڃي. اعليٰ تعليم پڻ وڌي رهي آهي؛ شاگرد فني، استادن جي تربيت يا سامونڊي شعبن ۾ سکيا حاصل ڪري سگهن ٿا يا ٻين ملڪن ۾ تعليم حاصل ڪري سگهن ٿا.[103] ٻاهرين ملڪ پڙهڻ وارن شاگردن مان گهڻا ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي ۾ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ فجي ويا آهن، جڏهن تہ طبي تعليم مڪمل ڪرڻ جا خواهشمند شاگرد آسٽريليا، نيوزيلينڊ يا ڪيوبا موڪليا ويا آهن.[212]

تعليمي نظام هن ريت ترتيب ڏنل آهي:

  • 1 کان 5 سالن جي عمر تائين اڳ-پرائمري تعليم؛
  • 6 کان 11 سالن جي عمر تائين پرائمري اسڪول، درجو 1 کان 6؛
  • 12 کان 14 سالن جي عمر تائين جونيئر سيڪنڊري اسڪول، درجو 1 کان 3؛
  • 15 کان 18 سالن جي عمر تائين سينيئر سيڪنڊري اسڪول، درجو 4 کان 7.

ڪِريباتي جي تعليم واري وزارت ملڪ ۾ تعليم جي ذميوار وزارت آهي. سرڪاري هاءِ اسڪولن ۾ ڪنگ جارج پنجون ۽ ايلين برناچي اسڪول، تابيتوئيا اتر سينيئر سيڪنڊري اسڪول ۽ ميلائنگي تابائي سيڪنڊري اسڪول شامل آهن. تيرهن هاءِ اسڪول عيسائي چرچن جي انتظام هيٺ هلن ٿا.[213]

ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي جو ٽي اورا ريڪي ۾ هڪ ڪيمپس آهي، جيڪو فاصلاتي ۽ لچڪدار تعليم فراهم ڪرڻ سان گڏ ٻين ڪيمپسن تي سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما ۽ ڊگري پروگرامن ۾ داخلا لاءِ تياريءَ واري تعليم پڻ مهيا ڪري ٿو.

ڪِريباتي جا ٻيا اهم تعليمي ۽ تربيتي ادارا هي آهن:

  • بيٽيو ۾ سامونڊي تربيتي مرڪز؛
  • ڪِريباتي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي؛
  • ڪِريباتي فشريز ٽريننگ سينٽر؛
  • ڪِريباتي اسڪول آف نرسنگ؛
  • ڪِريباتي پوليس اڪيڊمي؛
  • ڪِريباتي ٽيچرس ڪاليج.[214]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Offic - "The capital of Kiribati is Tarawa, an atoll in the Gilbert Islands."".
  2. 1 2 3 Kiribati Census 2020. 21 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  3. 1 2 "Kiribati profile – Facts". بي بي سي نيوز. 23 May 2013. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "Kiribati". cia.gov. اصل نسخو مان 2026-01-16 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "2024 Census". Kiribati National Statistics Office – Ministry of Finance & Economic Development. 17 August 2024 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 "World Economic Outlook database: April 2023". April 2023. 20 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ "Gini Index coefficient". دي ورلڊ فيڪٽ بڪ. اصل نسخو مان 4 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ "Human Development Report 2023/2024" (انگريزي ۾). گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام. 6 May 2025. 6 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ ڪِريباتي ڊالر سرڪاري ڪرنسي نہ آهي.
  10. 1 2 Wells, John, مرتب (2008). Longman Pronunciation Dictionary (3rd ڇاپو). Pearson Longman. ISBN 978-1-4058-8118-0.
  11. ↑ "Kiribati". Encyclopædia Britannica. 27 July 2010 تي حاصل ڪيل. "Kiribati: definition of Kiribati in Oxford dictionary (British & World English)". Oxford University Press. اصل نسخو مان 27 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 31 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  12. 1 2 3 4 Kiribati. The World Factbook.
  13. ↑ Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies. Europa (web portal). Retrieved 28 January 2016.
  14. ↑ Goldberg, WM (2016). Atolls of the world: Revisiting the original checklist (Atoll Research Bulletin no. 610).
  15. 1 2 3 4 "Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati". International Monetary Fund Country Report No. 11/113. 24 May 2011. 4 October 2011 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "Kiribati Census Atlas 2022 | Kiribati National Statistics Office" (آمريڪي انگريزي ۾). 2026-05-09 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Dixon, Keith (2021). Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people. Sidestone. ISBN 978-94-6426-029-8.
  18. ↑ "Kiribati Independence Day". islandsbuisness.com. 5 May 2026.
  19. ↑ Macdonald, Barrie Keith (2001). Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu. Canberra: Australian National University Press. ISBN 982-02-0335-X.
  20. ↑ "About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office" (آمريڪي انگريزي ۾). 2026-05-05 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ "Tarawa Island – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office" (آمريڪي انگريزي ۾). 2026-05-05 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "Least Developed Country Category: Kiribati Profile". un.org. 19 March 2025.
  23. ↑ فيبروري 2021ع ۾ ڪِريباتي، مارشل ٻيٽ، نائورو ۽ مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن سان گڏ هڪ گڏيل بيان ۾ پئسفڪ ٻيٽ فورم مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن جو سبب فورم جي سيڪريٽري جنرل طور هينري پونا جي چونڊ بابت تڪرار هو.
  24. ↑ "Five Micronesian countries leave Pacific Islands Forum". آر اين زيڊ. 9 February 2021. 9 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ "Pacific Islands Forum in crisis as one-third of member nations quit". The Guardian. 8 February 2021. 9 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ Office of te Beretetenti. "Climate change issues".
  27. ↑ "Kiribati Country Profile" (برطانوي انگريزي ۾). دولت مشترڪه جون قومون. 2023-10-06 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "i-Kiribati". آڪسفورڊ لرنرز ڊڪشنريز.
  29. ↑ Reilly Ridgell (1995). Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia (3rd ڇاپو). هونولولو: Bess Press. ص. 95.
  30. ↑ سندس شروعاتي ۽ اهم Atlas de l'Océan pacifique (1824–27ع) ۾.
  31. ↑ Voyage autour du monde exécuté par ordre du roi, sur la corvette de Sa Majesté, La Coquille, pendant les années 1822, 1823, 1824 et 1825..., Paris, Arthus-Bertrand, 1826–1830.
  32. 1 2 Maude, H. E. (1961). "Post-Spanish discoveries in the central Pacific". The Journal of the Polynesian Society 70 (1): 67–111. http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70%2C_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_67-111/p1. Retrieved 29 July 2020. آرڪائيو ڪيا ويا 27 December 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  33. ↑ Macdonald 1982.
  34. ↑ Samuel Eliot Morison (22 May 1944). "The Gilberts & Marshalls: A distinguished historian recalls the past of two recently captured pacific groups". لائيف. 14 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ Douglas, Bronwen; Govor, Elena (September 2019). "Eponymy, Encounters, and Local Knowledge in Russian Place Naming in the Pacific Islands, 1804–1830" (en ۾). The Historical Journal 62 (3): 709–740. doi:10.1017/S0018246X19000013. ISSN 0018-246X. http://dx.doi.org/10.1017/S0018246X19000013.
  36. ↑ "The Pacific Order, 1893". Pacific Islands Legal Information Institute. 1893. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ HBM 1895.
  38. ↑ "Sabatier, Ernest 1954" (انگريزي ۾). 8 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ Grimble 1989.
  40. 1 2 3 Macdonald, Barrie (2001) Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu, Institute of Pacific Studies, يونيورسٽي آف دي سائوٿ پئسفڪ، سووا، فجي، ISBN 982-02-0335-X, p. 1
  41. ↑ Sabatier 1954.
  42. 1 2 3 Ridgell, Reilly (1995) Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia. 3rd Edition. Honolulu: Bess Press. ISBN 1573060011. p. 95.
  43. ↑ Thomas 2003, p. 5.
  44. 1 2 3 4 5 Kiribati. Encyclopædia Britannica
  45. ↑ "Background Note: Kiribati". Ministry of Finance and Economic Development. اصل نسخو مان 14 October 2009 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ "DNA offers a new look at how Polynesia was settled". ScienceNews (انگريزي ۾). 22 September 2021. 8 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "Study gives Polynesia migrations new timelines". rnz.co.nz (انگريزي ۾). 28 December 2010. 8 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Harris, D. N.; Kessler, M. D.; Shetty, A. C.; Weeks, D. E.; Minster, R. L.; Browning, S.; Cochrane, E. E.; Deka, R. et al. (2020). "Evolutionary history of modern Samoans" (en ۾). Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 117 (17): 9458–9465. doi:10.1073/pnas.1913157117. PMID 32291332. Bibcode: 2020PNAS..117.9458H.
  49. ↑ "Tabiteuea Island". kiribatitourism.gov.ki (انگريزي ۾). 8 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Geddes, William Harold (1975) (en ۾). Tabiteuea North: its Social and Economic Organisation. https://ir.wgtn.ac.nz/items/7f332ba9-c7b3-4ed4-b00c-1a2a3409a418. Retrieved 8 May 2025.
  51. ↑ پر سياسي فيصلن جي تنظيم ان کان گهڻي پيچيده هئي، جيئن مارسيل ڊيٽين جي 2003ع واري ڪتاب Qui veut prendre la parole ? ۾ جان-پال لاتوش بيان ڪيو آهي.
  52. ↑ "At Harms Length: Shark Tooth Spears of the Gilbert Islands". bowers.og (انگريزي ۾). 16 May 2019. 8 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ "The art of armour in Kiribati". fg-art.org (انگريزي ۾). November 2020. 8 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ Kambati K. Urian (1995). "In Their Words: History and Society in Gilbertese Oral Tradition". bowers.og (انگريزي ۾). 8 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ "In the South Seas, by Robert Louis Stevenson".
  56. ↑ Maude, H. E.; Heyen, G. H. (1959). "Spanish Discoveries in the Central Pacific: A Study in Identification". The Journal of the Polynesian Society 68 (4): 285–326. http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1. Retrieved 27 February 2015. آرڪائيو ڪيا ويا 8 December 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  57. ↑ Maude, H. E. (1961). "Post-Spanish Discoveries in the Central Pacific". The Journal of the Polynesian Society 70 (1): 67–111. http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1. Retrieved 27 February 2015. آرڪائيو ڪيا ويا 27 December 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  58. ↑ Lever R.J.A.W. (April 1964). "Whales and Whaling in the Western Pacific". South Pacific Bulletin 14 (2): 33–36. https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/1a/1ac948972f523b26359f2d23693d2a69.pdf. Retrieved 30 March 2022.
  59. ↑ Best, P. B. (1983). "Sperm whale stock assessments and the relevance of historical whaling records". Report of the International Whaling Commission Special Issue 5: 41–55.
  60. ↑ Geddes, W. H.; Chambers, A.; Sewell, B.; Lawrence, R.; Watters, R. (1982). Islands on the line: team report (Report). Atoll economy : social change in Kiribati and Tuvalu, no. 1. Canberra: Australian National University.
  61. ↑ H. E. Maude, Beachcombers and castaways, The Journal of the Polynesian Society 73: 3 (1964) 254–293
  62. ↑ Campbell, Ian C. (2014). Gone Native in Polynesia: Captivity Narratives and Experiences from the South Pacific. Praeger. ISBN 978-0313307874.
  63. ↑ Milcairns, Susanne Williams (2006). Native Strangers: Beachcombers, Renegades and Castaways in the South Seas. Auckland: Penguin Books.
  64. ↑ Ralston, Caroline (2014). Native Strangers: Grass Huts and Warehouses: Pacific Beach Communities of the Nineteenth Century. University of Queensland Press. ISBN 9781921902321.
  65. ↑ "Tourism Authority of Kiribati" (PDF). Mauri – Kiribati, Tawara and Gilberts. 2019. 30 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ Whitmee, Samuel James (1871). A missionary cruise in the South Pacific being the report of a voyage amongst the Tokelau, Ellice and Gilbert islands, in the missionary barque "John Williams" during 1870. Sydney: J. Cook & Co.
  67. ↑ Lovett, Richard (1899). The history of the London Missionary Society, 1795-1895. جلد 1. London: H. Frowde.
  68. ↑ Maude, H. E. (1963). "The Evolution of the Gilbertese Boti". The Journal of the Polynesian Society 72 (Supplement Memoir No. 35): 1–68. http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260. Retrieved 23 March 2019. آرڪائيو ڪيا ويا 27 January 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  69. ↑ "BBC Timeline: Kiribati". BBC News. 15 May 2008. 29 July 2008 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ Julia B. Edwards (2014). "Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement" (en,fr ۾). Journal de la Société des Océanistes 138-139 (138–139): 121–136. doi:10.4000/jso.7100. https://journals.openedition.org/jso/7100. Retrieved 10 May 2025.
  71. ↑ Ashima Sharma (November 22, 2023). "With phosphate mining, the threat of displacement returns to Kiribati". mining-technology.com (انگريزي ۾). 10 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ Mahaffy, Arthur (1909). "CO 225/86/26804". Report by Mr. Arthur Mahaffy on a visit to the Gilbert and Ellice Islands (Report). London: His Majesty's Stationery Office. اصل نسخو مان 21 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 26 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  73. 1 2 "Modern buccaneers in the West Pacific". The New Age (South Africa): 136–140. 5 June 1913. https://dl.lib.brown.edu/pdfs/1140814207532014.pdf.
  74. ↑ فيننگ ٻيٽ (تابوئيران) ۽ تيرائنا (واشنگٽن ٻيٽ) اڳ ئي 1888ع ۾ برطانوي اولهه پئسفڪ علائقن ۾ شامل ڪيا ويا هئا.
  75. ↑ "Canton: Critical Stopover". اصل نسخو مان 27 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 27 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ Grimble 1952.
  77. ↑ "Palmyra Atoll". smoketreemanor.com (انگريزي ۾). 17 March 2019. ص. 5. 8 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ اهو معاهدو آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ صحيح ڪيو ويو ۽ 1983ع ۾ ان جي توثيق ٿي، جنهن تحت آمريڪا گهٽ آباديءَ وارن فينڪس ٻيٽن ۽ ڪِريباتي جي علائقي ۾ شامل لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون.
  79. ↑ "HyperWar: Building the Navy's Bases in World War II: History of the Bureau of Yards and Docks and the Civil Engineer Corps, 1940-1946" (انگريزي ۾). 10 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ Edwards, Julia B. (2014). "Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement". Journal de la Société des Océanistes 138-139 (138–139): 121–136. doi:10.4000/jso.7100.
  81. ↑ Macdonald, Barrie Keith (2001). Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu. Canberra: Australian National University Press. ISBN 982-02-0335-X.
  82. ↑ Operation Dominic I, United States Atmospheric Nuclear Weapons Test Personnel Review, Defense Nuclear Agency for the Department of Defense, 1962
  83. ↑ "Kiribati Map and Information, Map of Kiribati, Facts, Figures and Geography of Kiribati -Worldatlas.com". worldatlas.com (انگريزي ۾). 12 July 2017 تي حاصل ڪيل.
  84. ↑ ان کان پوءِ ڪِريباتي کي فينڪس ٻيٽن مان ڪينٽن ٻيٽ، اينڊربري ٻيٽ، برني ٻيٽ، مڪين ٻيٽ، راواڪي، مانرا، اورونا ۽ نڪومارورو؛ ۽ لائين ٻيٽن مان تيرائنا، تابوئيران، ڪِريتي ماتي، مالڊن ٻيٽ، اسٽاربڪ ٻيٽ، ڪيرولائن ٻيٽ، ووسٽوڪ ٻيٽ ۽ فلنٽ ٻيٽ تي خودمختياري حاصل ٿي.
  85. ↑ Maude, H. E. (1952). "The colonisation of the Phoenix Islands". Journal of the Polynesian Society 61 (1–2): 62–89. http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_%2B_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1. Retrieved 27 February 2015. آرڪائيو ڪيا ويا 14 November 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  86. ↑ East, Roger; Thomas, Richard J. (2014-06-03). Profiles of People in Power: The World's Government Leaders (انگريزي ۾). Routledge. ISBN 978-1-317-63940-4.
  87. ↑ "Kiribati". United Nations. 1 October 2003. 14 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ "IFES Election Guide – Country Profile: Kiribati". Electionguide.org. 14 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ "Leader of disappearing island nation says climate change an issue of survival, not economics". International Herald Tribune. Wellington, New Zealand. Associated Press. 5 June 2008. اصل نسخو مان 5 June 2008 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ "Kiribati's President: 'Our Lives Are at Stake'". ABC News. American Broadcasting Company. 7 May 2007. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  91. ↑ Marks, Kathy (6 June 2008). "Paradise lost: climate change forces South Sea islanders to seek sanctuary abroad". The Independent. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  92. ↑ Nair, Suchit (6 June 2008). "Tiny atoll in Pacific cries out for help". The Times of India. Wellington/Christchurch. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  93. ↑ Chapman, Paul (7 March 2012). "Entire nation of Kiribati to be relocated over rising sea level threat". The Daily Telegraph. London.
  94. ↑ Spector, Dina; Lee, Eloise (7 March 2012). "Rising Sea Levels Are Forcing This Entire Island Nation To Move To Another Island". Business Insider. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ "Kiribati parliament to consider Fiji land purchase". Radio NZ. Wellington. 11 April 2012.
  96. ↑ Lagan, Bernard (15 April 2013). "Kiribati: A Nation Going Under". The Global Mail. اصل نسخو مان 23 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ "Kiribati buys a piece of Fiji" (Press release). Republic of Kiribati. 30 May 2014. اصل نسخو مان 14 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ "Taneti Maamau declared new president of Kiribati". rnz.co.au. 10 March 2016. 20 August 2021 تي حاصل ڪيل.
  99. ↑ "Kiribati: Pro-China President Taneti Maamau wins reelection bid". DW.com. 23 June 2020. 20 August 2021 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ "Legal body condemns Kiribati govt over judiciary moves". آر اين زيڊ (New Zealand English ۾). 8 September 2022.
  101. ↑ "Kiribati COVID - Coronavirus Statistics". Worldometer.
  102. ↑ "Constitution of Kiribati". Commonwealth Governance.
  103. 1 2 3 4 5 6 7 سانچو:Citation-attribution
  104. 1 2 "The Constitution of Kiribati" (PDF). Constitutionne. The International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA). Retrieved 7 September 2022.
  105. ↑ "Districts of Kiribati | Kiribati National Statistics Office" (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-02-20 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ Macdonald, B. (1996). Governance and political process in Kiribati (Economics Division, Working Paper 96/2). Canberra: Australian National University, Research School of Pacific and Asian Studies.
  107. ↑ "Global Elections Hub | Jurisdiction Overview | Hogan Lovells". digital-client-solutions.hoganlovells.com. 2025-04-15 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ "Kiribati government structure and political parties. | - CountryReports". www.countryreports.org. 2025-04-15 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ "Homepage". U.S. Embassy in Fiji, Kiribati, Nauru, Tonga, and Tuvalu (آمريڪي انگريزي ۾). 2024-04-30 تي حاصل ڪيل.
  110. 1 2 "Kiribati Gives Okay to Christmas Island Spaceport". Space Daily News. 11 May 2000. 28 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ "FDSN Station Info – XMAS". Fdsn.org. 22 August 1997. 14 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ Herman, Jos (June 2016). "Cancelled Projects: HOPE and HOPE-X" (PDF). Tiros Space Information News Bulletin. جلد 41، شمارو 9. Australia. ص. 2. اصل نسخو (PDF) مان 12 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 28 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ Depledge, Joanna (August 2000). "Tracing the Origins of the Kyoto Protocol: An Article-by Article Textual History". United Nations Framework Convention on Climate Change. 2025-02-20 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ Reddy, B. Muralidhar (2009-11-10). "Climate Vulnerable Forum emphasizes on green economic development". The Hindu. 2025-07-22 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ "Climate Change in Kiribati, Tarawa Climate Change Conference Issues Ambo Declaration". Office of the President of Kiribati. 12 November 2010. اصل نسخو مان 2 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 28 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  116. ↑ Lagan, Bernard (16 April 2013). "Australia urged to formally recognise climate change refugee status". The Guardian. 29 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ Betsy Morais (8 June 2014). "President Tong and His Disappearing Islands". The New Yorker. 22 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ Caramel, Laurence (30 June 2014). "Besieged by the rising tides of climate change, Kiribati buys land in Fiji". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). ISSN 0261-3077. 25 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ "Pacific Islander Ioane Teitiota fails in bid to be first climate change refugee". ABC News. 27 November 2013. 11 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ Vernon Rive (14 August 2014). "'Climate refugees' revisited: a closer look at the Tuvalu decision". Point Source. اصل نسخو مان 11 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ سانچو:Cite NZLII
  122. ↑ "Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons". United Nations Treaty Collection. 7 July 2017.
  123. ↑ Teng Pei-ju (20 September 2019). "Kiribati switches recognition to China, Taiwan loses second Pacific ally in one week". Taiwan News.
  124. ↑ "Taiwan says China lures Kiribati with airplanes after losing another ally". Reuters. 20 September 2019.
  125. ↑ "Peace Crops reducing current program in Kiribati". 23 July 2007. 24 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ "Peace Corps to End Programs in Kiribati". 4 July 2008. 24 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ "Kamala Harris announces 2 new U.S. embassies in major Pacific push". NBC News. Associated Press. 12 July 2022. 16 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ "Pacific Forum class patrol boat". Hazegray.org. 25 March 2002. اصل نسخو مان 5 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  129. ↑ "Justice delayed, justice denied on Pacific's remote Kiritimati". The Guam Daily Post. 2016-04-28. 2025-07-22 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ "Kiribati creates world's largest marine reserve". Reuters. 14 February 2008. 14 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ McAdam, Jane. "How a small Pacific community sparked constitutional innovation on citizenship". www.kaldorcentre.unsw.edu.au. 2023-11-13 تي حاصل ڪيل.
  132. ↑ Williams & Macdonald 1985.
  133. ↑ Ellis 1935.
  134. ↑ "Banaba | Kiribati, Map, History, & Facts | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 2025-05-30 تي حاصل ڪيل.
  135. 1 2 3 Thomas 2003, p. 3.
  136. ↑ Harris, Aimee (April 1999). "Millennium: Date Line Politics". Honolulu Magazine. اصل نسخو مان 28 June 2006 تي محفوظ ڪيل. 14 June 2006 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ "Islands disappear under rising seas". BBC News. 14 June 1999. 14 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ "Sea Level Trends - NOAA Tides & Currents".
  139. ↑ Eilperin, Juliet (29 January 2006). "Debate on Climate Shifts to Issue of Irreparable Change". The Washington Post. 7 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ Packard, Aaron (12 March 2015). "The Unfolding Crisis in Kiribati and the Urgency of Response". HuffPostGreen. 14 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ Zukerman, Wendy (2 June 2010). "Shape-shifting islands defy sea-level rise". New Scientist Magazine. شمارو 2763.
  142. 1 2 Webb, A.P.; Kench, P.S. (2010). "The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific". Global and Planetary Change 72 (3): 234–246. doi:10.1016/j.gloplacha.2010.05.003. Bibcode: 2010GPC....72..234W. http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf. Retrieved 22 July 2013. آرڪائيو ڪيا ويا 22 December 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  143. ↑ Kench, Paul. "Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise". The Conversation. 16 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ Arthur P. Webb & Paul S. Kench (2010). "The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific". Global and Planetary Change 72 (3): 234–246. doi:10.1016/j.gloplacha.2010.05.003. Bibcode: 2010GPC....72..234W.
  145. ↑ Warne, Kennedy (13 February 2015). "Will Pacific Island Nations Disappear as Seas Rise? Maybe Not – Reef islands can grow and change shape as sediments shift, studies show". National Geographic. اصل نسخو مان 14 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  146. ↑ "Chapter 6: Kiribati". Climate Variability, Extremes and Change in the Western Tropical Pacific: New Science and Updated Country Reports 2014 (Report). Climate Change in the Pacific: Scientific Assessment and New Research. جلد 1 & 2. Pacific Climate Change Science Program. 2014.
  147. ↑ "Flooding in Vanuatu, Kiribati and Tuvalu as Cyclone Pam strengthens". SBS Australia. 13 March 2015. 15 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  148. ↑ "Republic of Kiribati Intended Nationally Determined Contribution". ESCAP Policy Documents Management. 2025-07-22 تي حاصل ڪيل.
  149. ↑ Kench, Paul. "Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise (Comments)". The Conversation. 16 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  150. ↑ "Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries". humanrightsmeasurement.org. 2023-05-01 تي حاصل ڪيل.
  151. 1 2 "Kiribati - HRMI Rights Tracker". rightstracker.org (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 1 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 2023-05-01 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ "Adapting to climate change". Climate change in Kiribati. Office of the President of Kiribati. اصل نسخو مان 2 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ "Locally-Sourced How Kiribati is shoring up food security and community resilience in the face of global climate change". United Nations Development Programme. 21 February 2023. 3 March 2023 تي حاصل ڪيل.
  154. 1 2 United Nations Environment Program (2019-09-24). "Kiribati to carry out considerable efforts in sound management of chemicals and waste". UNEP (انگريزي ۾). 2023-05-28 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "Kiribati calls for the special circumstances of Small Islands Developing States to be factored in new global agreement on plastic pollution | Pacific Environment". www.sprep.org. 2023-05-28 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ Bundela, Amit Kumar; Pandey, Krishna Kumar (2022-07-01). "The United Nations General Assembly Passes Historic Resolution to Beat Plastic Pollution". Anthropocene Science 1 (2): 332–336. doi:10.1007/s44177-022-00021-5. ISSN 2731-3980. Bibcode: 2022AnthS...1..332B.
  157. ↑ Di Piazza, Anne (September 2002). "La navigation océanienne : Un savoir trop longtemps méconnu". Préhistoires Méditerranéennes 10-11 (10–11): 183–190. doi:10.4000/pm.269.
  158. ↑ "Klimatafel von Tarawa, Int. Flugh. Bonriki / Kiribati (Gilbert-Inseln)" (PDF). Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world (جرمن ۾). Deutscher Wetterdienst. 30 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMID 28608869.
  160. 1 2 Thomas 2003, p. 22.
  161. ↑ "Kiribati | Culture, History, & People". Encyclopædia Britannica (انگريزي ۾). 12 July 2017 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ Di Piazza, Anne (1999). "Migration d'une plante et migration de ses représentations. Le taro de marécage (Cyrtosperma chamissonis) sur Nikunau et Tabuaeran (République de Kiribati)". Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée 41: 93–108. doi:10.3406/jatba.1999.3703. https://www.persee.fr/doc/jatba_0183-5173_1999_num_41_1_3703.
  163. ↑ Thomas 2003, p. 14.
  164. ↑ Moseley 2014, p. 191.
  165. ↑ Thomas 2003, p. 17.
  166. ↑ Thomas 2003, pp. 17–19.
  167. ↑ Lobel, P.S. (1978). "Gilbertese and Ellice Islander names for fishes and other organisms". Micronesica 14 (2). https://micronesica.org/sites/default/files/gilbertese_and_ellice_islander_name_of_fishes_and_other_organisms_micronesica_vo_14_no._2_dec.1978-4.pdf.
  168. ↑ Thomas 2003, p. 23.
  169. ↑ Thomas 2003, p. 15.
  170. ↑ Bowers, Mike (29 May 2014). "Kiribati: life on a tiny island threatened by the rising sea – in pictures". The Guardian. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ "Global Finance Magazine - Poorest Countries in the World 2021". November 2023.
  172. ↑ "The World Factbook: Kiribati". Central Intelligence Agency. 11 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  173. 1 2 3 "Kiribati: Statistical Appendix". International Monetary Fund Country Report No. 11/114. 24 May 2011. 10 September 2011 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ "Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati". International Monetary Fund Country Report No. 11/113. 24 May 2011. 10 September 2011 تي حاصل ڪيل.
  175. ↑ "New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade (MFAT)". اصل نسخو مان 29 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 10 September 2010 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ "The Government of Kiribati Revenue Equalisation Reserve Fund (Revenue Equalization Reserve Fund)". Sovereign Wealth Fund Institute. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ "ANZ in Kiribati". ANZ. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ "Teacherss Resource Sheet on Aquarium species" (PDF). New Zealand Foreign Affairs Trade & Aid Program and Pacific Community. اصل نسخو (PDF) مان 5 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2022 تي حاصل ڪيل.
  179. ↑ "Coral Sun Airways". Business Air News.
  180. ↑ "Airlines Of The South Pacific". South Pacific Island Travel – sites.google.com وسيلي.
  181. ↑ "Tarawa, Kiribati". 24 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  182. ↑ "Kiribati Country Profile". 24 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  183. 1 2 3 "Communication". Savekiribati.com. اصل نسخو مان 24 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  184. ↑ Kwan, Campbell (17 December 2019). "SpaceX successfully launches Kacific 100Mbps satellite". زيڊ ڊي نيٽ. 13 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ Henry, Caleb (2 January 2019). "Kacific to double in size as first satellite launch nears, mulls second satellite". SpaceNews. 13 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  186. ↑ "Southern Cross NEXT Is Now In-Service!". 7 July 2022. 21 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  187. ↑ Qiu, Winston. "Southern Cross NEXT Cable System Overview". 13 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  188. ↑ Qui, Winston (31 July 2020). "FCC Approves Cable Landing License for the Southern Cross Next". 13 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  189. ↑ Barrett, Jonathan; Tian, Yew Lun (17 June 2021). "EXCLUSIVE Pacific undersea cable project sinks after U.S. warns against Chinese bid". Reuters. 13 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  190. ↑ Moss, Sebastian (18 June 2021). "East Micronesia subsea cable scrapped as US says Chinese firms pose threat". 13 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  191. ↑ Cagurangan, Marc-Vic (2023-01-31). "FSM, Nauru, Kiribati reach a deal to push forward a stalled fiber optic cable project". Pacific Island Times. 2023-03-10 تي حاصل ڪيل.
  192. ↑ "Starlink in Kiribati How Starlink is Improving Internet Connectivity in Kiribati". TS2 Space. 2 March 2023. 2023-03-15 تي حاصل ڪيل.
  193. ↑ "2015 Population and Housing Census, Volume 1: Management Report and Basic Tables" (PDF). National Statistics Office (Ministry of Finance, Kiribati). September 2016. اصل نسخو (PDF) مان 29 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 17 August 2017 تي حاصل ڪيل. ڪِريباتي ۽ ڏکڻ تاراوا جي آبادي صفحي 32 تي جدول 1b ("Population and No. of Households by Island, Ethnicity and Land Area: 2015") ۾ ڏنل آهي. ڏکڻ تاراوا جي آبادي 39,058 آهي. جيڪڏهن ويجهي بيٽيو جي آبادي پڻ شامل ڪئي وڃي تہ انگ وڌي 56,388 ٿي وڃي ٿو. گلبرٽ ٻيٽن جي آبادي 99,633 آهي، جيڪا صفحي 195 تي جدول A3 ("Population Summary by Island: 1931–2015") ۾ ڏنل آهي.
  194. ↑ "South Tarawa Population 2024". World Population Review.
  195. ↑ Kukutai, Tahu Hera; Broman, Patrick (October 2016). "From colonial categories to local culture: Evolving state practices of ethnic enumeration in Oceania, 1965–2014" (en ۾). Ethnicities 16 (5): 689–711. doi:10.1177/1468796815603755. ISSN 1468-7968. http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1468796815603755.
  196. ↑ "Kiribati – English Glossary for the Communication and Culture Handbook". Te taetae ni Kiribati—The language of Kiribati. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  197. ↑ Stearns 1973, p. 228.
  198. ↑ Maude, H. E. (1963). "Memoir No. 35. The Evolution of the Gilbertese BOTI. An Ethnohistorical Interpretation". The Journal of the Polynesian Society 72 (1): 3–68. ISSN 0032-4000. https://www.jstor.org/stable/20704081.
  199. ↑ "Religious freedom in Kiribati". 10 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  200. ↑ "Number of smokers up by 35 million in 30 years, study finds". The Times of India. 8 January 2014. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ "Kiribati: The remote island nation faces a triple threat to health". ReliefWeb. 16 May 2023.
  202. ↑ "Kiribati Life Expectancy 1950-2021".
  203. ↑ "Kiribati—TB Country Profile" (PDF). World Health Organization. اصل نسخو (PDF) مان 13 July 2010 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  204. ↑ "Human Development Report 2009 – Kiribati". Hdrstats.undp.org. 14 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  205. ↑ "Public Health: Physicians per 100,000 people". Earthtrends.wri.org. اصل نسخو مان 11 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 14 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  206. ↑ Meetai, Airam (19 July 2007). "Cuban doctors reduce Kiribati infant mortality rate by 80 percent". Rnzi.com. 14 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  207. ↑ Thomas 2003, pp. 8–9.
  208. ↑ "Fresh water supply". Climate Change. Republic of Kiribati. اصل نسخو مان 30 September 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  209. ↑ "Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries". humanrightsmeasurement.org. 2022-03-18 تي حاصل ڪيل.
  210. 1 2 3 4 "Kiribati - HRMI Rights Tracker". rightstracker.org. اصل نسخو مان 19 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-03-18 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ "Education in Kiribati". Commonwealth of Nations. 31 May 2022. 31 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  212. ↑ "I-Kiribati students perform well in Cuba". Pacific Islands Broadcasting Association. 24 December 2007. اصل نسخي مان 1 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل – HighBeam Research وسيلي.
  213. ↑ "English Language Trainer (of Trainers/ Teachers)" (PDF). Volunteer Service Abroad (Te Tūao Tāwāhi). 12 March 2018. ص. 6–7. اصل نسخو (PDF) مان 6 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  214. ↑ Majumder, Prabir; Tearo, Teweiariki (August 2014). "Research into the Financing of Technical and Vocational Education and Training (TVET) in the Pacific" (PDF). Kiribati Country Report. Australian Department of Foreign Affairs and Trade. 20 August 2021 تي حاصل ڪيل.
  1. ↑ UK /ˌkɪr.ə.ˈbɑːt.i/, US /-ˈbæt.i/, UK /-ˈbɑːs/ US Listeni/ˈkɪr.ɪ.bæs/;[10][11] gil.
    جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ /bæs/ سان اچار جي سفارش ڪئي وڃي ٿي، جيڪو اصل گلبرٽي اچار جي وڌيڪ ويجهو آهي، پر عام انگريزي اچار گهڻو ڪري لفظ جي هِجي جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو.[10]
  2. ↑ Gilbertese: Ribaberiki Kiribati[12][13][3]
  3. ↑ Sabatier (1954) موجب ڪِريباتي اڳ ئي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني جي سڄي گلبرٽ ضلعي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو.

ڪتابيات

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
ڪريبتي
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي خبرون ۾ ڳوليو خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان
وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪي بُڪس ۾ ڳوليو درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان
وڪي سفر ۾ ڳوليو سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان
وڪيورسٽي ۾ ڳوليو سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان

عام معلومات

[سنواريو]

سانچو:Kiribati topicsسانچو:Years in Kiribatiسانچو:Kiribati geography سانچو:Countries and territories of Oceania سانچو:The Commonwealth سانچو:Pacific Islands Forum (PIF)

1°25′N 173°00′E / 1.417°N 173.000°E / 1.417; 173.000

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڪريبتي&oldid=415632" تان ورتل