چنڊ

چنڊ (Moon)

چنڊ جو ويجھو پاسو جنهن ۾ مٿي تي چنڊ جو اتر قطب آهي
سڃاڻپون
سڃاڻپ	Earth I
متبادل نالا	لونا سيليني (شاعراڻو) سنٿيا (شاعراڻو)
نشان	يا
مداري خاصيتون
دور J2000
غير يقيني پيرا ميٽر 0
Perigee	362600 ڪلوميٽر (356400–370400 ڪلوميٽر)
Apogee	405400 ڪلوميٽر (404000–406700 ڪلوميٽر)
نيم وڏو محور	384399 ڪلوميٽر  (1.28 ls; 1/389 AU; 1 LD)
اوسط مداري رداس	384784 ڪلوميٽر (1.28 ls; 1/384 AU; 1.001 LD)
انحرافيت	0.0549
مداري عرصو (نجومي)	27.321661 d (27 ڏينهن 7 ڪلاڪ 43 منٽ 11.5 سيڪنڊ)
مداري عرصو (هم وقتي)	29.530589 d (29 ڏينهن 12 ڪلاڪ 44 منٽ 2.9 سيڪنڊ)
اوسط مداري رفتار	1.022 km/s
جهڪاءُ	5.145° طريق الشمس (Ecliptic) ڏانهن
چڙهندڙ ڳانڍاپي جو طول	18.61 سالن ۾ هڪ چڪر پوئتي هٽندي (Regressing)
پيريهيليون جو دليل	8.85 سالن ۾ هڪ چڪر اڳتي وڌندي (Progressing)
جنهن جو سيٽلائيٽ	ڌرتي
جسماني خاصيتون
اوسط رداس	1737.4 ڪلوميٽر   (ڌرتيءَ جو 0.2727 حصو)
استوائي رداس	1738.1 ڪلوميٽر   (ڌرتيءَ جو 0.2725 حصو)
قطبي رداس	1736.0 ڪلوميٽر   (ڌرتيءَ جو 0.2731 حصو)
چپٽائي	0.0012
گهيرو	10921 ڪلوميٽر  (استوائي)
مٿاڇري جو رقبو	3.793×107 km2   (ڌرتيءَ جو 0.074 حصو)
حجم	2.1958×1010 km3   (ڌرتيءَ جو 0.02 حصو)
ڪاميٽي	7.346×1022 kg   (ڌرتيءَ جو 0.0123 حصو)
اوسط کثافت	3.344 g/cm3 0.606 × ڌرتي
مٿاڇري جي ڪشش ثقل	1.622 m/s2 (5.32 ft/s2) 0.1654 g0
جڙت جي لمحي جو عنصر	0.3929±0.0009
فرار جي رفتار	2.38 km/s (8600 km/h; 5300 mph)
هم وقتي گردش جو عرصو	29.530589 d (29 ڏ 12 ڪ 44 منٽ 2.9 سيڪنڊ; شمسي ڏينهن) (مداري لاڪ ٿيل)
نجومي گردش جو عرصو	27.321661 d  (spin-orbit locked)
استوائي گردش جي رفتار	4.627 m/s
محوري جهڪاءُ	1.5424° طريق الشمس (ecliptic) ڏانهن 6.687° مداري سطح ڏانهن 24° ڌرتيءَ جي استوا ڏانهن
اتر قطب جي رائيٽ اسينشن	17h 47m 26s 266.86°
اتر قطب جي ڊيڪلينيشن	65.64°
عڪاسي	0.136
مٿاڇري تي جذب ٿيل شعاعن جي شرح	13.2 μGy/h (چنڊ جي ڏينهن دوران)
مٿاڇري تي برابر شعاعن جي شرح	57.0 μSv/h (چنڊ جي ڏينهن دوران)
ظاهري چمڪ	−2.5 کان −12.9 −12.74  (اوسط پورو چنڊ)
مطلق چمڪ (H)	0.2
زاويائي قطر	29.3 کان 34.1 آرڪ منٽ
فضا
مٿاڇري جو دٻاءُ	10−7 Pa (1 پيڪوبار)  (ڏينهن) 10−10 Pa (1 فيمٽوبار)    (رات)
حجمي جوڙجڪ	He Ar Ne Na K H

چنڊ (Moon) ڌرتيءَ جو اڪيلو قدرتي سيٽلائيٽ آهي. هي ڌرتيءَ جي چوڌاري سراسري طور 384,399 ڪلوميٽر (238,854 mi) جي مفاصلو تي گردش ڪري ٿو، جيڪو مفاصلو ڌرتيءَ جي ويڪر کان لڳ ڀڳ 30 ڀيرا وڌيڪ آهي. هي ڌرتيءَ ۽ سج جي نسبت سان پنهنجو هڪ مدار (قمري مهينو) هر 29.5 ڏينهن ۾ مڪمل ڪري ٿو. چنڊ ۽ ڌرتي هڪ ٻئي سان ڪشش ثقل جي ذريعي جڙيل آهن. ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ وير چاڙھ وارا قوت (tidal forces) ڌرتيءَ تي سمنڊ جي ويرن جو بنيادي سبب آهن، ۽ انهن قوتن چنڊ کي اهڙي طرح جڪڙي رکيو آهي جو ان جو هميشه هڪ ئي ويجھو پاسو ڌرتيءَ ڏانهن رهي ٿو. ان کي ٽائيڊل لاڪنگ چيو ويندو آهي، جنهن ڪري چنڊ جي پنهنجي محور تي گردش ۽ ڌرتيءَ جي چوڌاري مداري گردش جو وقت ساڳيو ٿي ويو آهي.

ارضي طبعي وصف مطابق چنڊ هڪ سياري جي ڪميت وارو جسم يا سياروي سيٽلائيٽ آهي. ان جي ڪميت ڌرتيءَ جي ڪميت جو 1.2% آهي، ۽ ان جو قطر 3,474 ڪلوميٽر (2,159 mi) آهي، جيڪو ڌرتيءَ جي قطر جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو آهي. نظام شمسي ۾، هي ڪنهن به ڄاتل سڃاتل ٻوٽي سياري کان وڏو ۽ وڌيڪ وزني آهي. ان جي سطحي ڪشش ثقل ڌرتيءَ جي ڀيٽ ۾ ڇهه حصا گهٽ آهي. چنڊ جي سطح چنڊ جي مٽي (regolith) سان ڍڪيل آهي، جيڪا ڪروڙين سالن کان ٿيندڙ شهاب ثاقب جي حملن سبب پيدا ٿي آهي. چنڊ جي پيدائش بابت مشهور نظريو بگ امپيڪٽ هائپوٿيسس آهي، جنهن مطابق 4.51 ارب سال اڳ ڌرتيءَ سان هڪ وڏي جسم جي ٽڪرائڻ جي نتيجي ۾ چنڊ وجود ۾ آيو.

آسمان ۾ چنڊ جي ظاهري جسامت لڳ ڀڳ سج جيتري نظر اچي ٿي، جنهن جي ڪري مڪمل سج گرهڻ دوران هي سج کي پوريءَ طرح ڍڪي ڇڏيندو آهي. چنڊ ڌرتيءَ جي رات واري آسمان ۾ سڀ کان وڌيڪ روشن جسم آهي، جيتوڻيڪ ان جي پنهنجي مٽيءَ جي چمڪ (البيدو) لڳ ڀڳ روڊ تي وڇايل اسفالٽ (ڊامر) جيتري هوندي آهي.

انساني تاريخ ۾ چنڊ علم نجوم، ڏند ڪٿائن، مذهب، فن، وقت جي حساب (ڪيلينڊر) ۽ خلائي سفر لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي. 1959ع ۾ سوويت يونين جو لونا 1 پهريون خلائي جهاز هو جيڪو چنڊ جي ويجهو تائين پهتو. 20 جولاءِ 1969ع تي آمريڪا جي اپالو 11 مشن ذريعي انسان پهريون ڀيرو چنڊ جي سطح تي قدم رکيو. 1972ع تائين ڪل 12 ماڻهو چنڊ تي لٿا. هاڻوڪي دور ۾ چنڊ تي پاڻيءَ جي موجودگي جي تصديق کانپوءِ ٻيهر انسان کي چنڊ تي موڪلڻ لاءِ ارٽيمس پروگرام تي ڪم ٿي رهيو آهي.

چنڊ, (انگريزي ٻولي: Moon) ۽ (اردو: چاند) زمين وانگر هڪ اپگرھ آهي. جيڪو رات جو آسمان ۾ چمڪندي نظر ايندو آهي، پر اها چنڊ جي پنهنجي روشني ناهي. مٿس سج جي روشني پوڻ تي اسان ڌرتيءَ وارن لاءِ رات جي وقت ڏيئي جو ڪم ڏئي ٿو. چنڊ ڌرتي جي گولي کان 385000 ڪلوميٽر (يعني (238900 ميل) پري آهي. سندس ڊايا ميٽر 2160 ميل (3476 ڪلوميٽر) آهي. چنڊ 27.3 ڏينهن ۾ يعني 27 ڏينهن، ستن ڪلاڪن، 43 منٽن ۽ 12 سيڪنڊن ۾ ڌرتيءَ جو چڪر پورو ڪري ٿو. چنڊ جي ڌرتيءَ جي چوڌاري ڦيرو ڪرڻ جي رفتار 3680 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يعني هڪ سيڪنڊ ۾ هڪ ڪلوميٽر کان ٿورو وڌيڪ آهي. چنڊ پنهنجي محور تي گول نٿو ڦري. اسان ڌرتيءَ تي رهڻ وارن کي هن جو فقط هڪڙو پاسو نظر اچي ٿو. راڪيٽ يا خلائي گاڏيءَ ذريعي هن جي ٻئي پاسي جا فوٽو ڏسي سگهجن ٿا.

چنڊ جيڪو اسانجي ڌرتيءَ جي چوڌاري گردش ڪري ٿو يعني هڪ گول چڪر (Orbit) ۾ ڦري ٿو ان جي ان گردش لاءِ چيو وڃي ٿو ته اها Synchronous Rotation ۾ آهي يعني چنڊ جو سڄي ڦيري وقت فقط هڪڙو اڌ ڌرتيءَ ڏي آهي. ان ڪري اسان چنڊ جو فقط اهو مهانڊو ڏسي سگهون ٿا جيڪو ڌرتي ڏي آهي. چنڊ جي ان اڌ کي اسان ويجهو پاسو (Near side) سڏيون ٿا ۽ پٺئين پاسي کي ڏورانهون پاسو (Far side) سڏيون ٿا. اهو ڏورانهون پاسو ”اونداهو پاسو“ به سڏجي ٿو پر ان جو مطلب اهو هرگز نه آهي ته ان پاسي اوندهه آهي يا اتي سج جي روشني نٿي پهچي. پر چنڊ جو اهو پاسو اسان لاءِ dark side ان ڪري رهيو پئي جو اسان کي ان پاسي جي خبر نٿي پيئي ته اتي ڇا آهي. جيئن آفريڪا کنڊ کي ڪنهن زماني تائين يورپ ۽ ايشيا جا ماڻهو اونداهو کنڊ سڏيندا رهيا.

چنڊ جو رنگ ڳاڙهو

چنڊ جو رنگ ڳاڙهو ان لاءِ ٿيندو آهي تہ جيڪڏهن چنڊ تي زمين جو پاڇو پوندو آهي يعني سج جي روشني سڌي سنئين چنڊ تي ناهي پھچي رهي پر زمين جي هوائي دائري کان سج جون ڪجهه شعاعون هڪ ٻئي ڏا ٿي ڪري چنڊ تي بہ پھچي وينديون آهن ڇوجو هي شعاعون هوائي دائري کان گذري رهيون آهن ان لاءِ هي منظر ڪجهه اهڙو ئي هوندو آهي جيئن سج جو شام جي ٽائيم منظر هوندو آهي جنھن ۾ سج افق کان هيٺ وڃي چڪو هوندو آهي پر مطالو ڳاڙهو هوندو آهي جنھن جي وجهہ اهيا هوندي آهي تہ سج جي شعاعون هوائي دائري ۾ گذري رهيون آهن جيڪي ڳاڙهي رنگ جي شعاعن کي وکري ڇڏين ٿا ائين چنڊ تي بہ سج جي روشني جڏهن زمين جي هوائي دائري جي ويجھي گذرندي آهي تہ ڳاڙهي رنگ جون شعاعون ان مان گذري ڪري چنڊ تائين بہ پھچي وينديون آهن ۽ چنڊ مڪمل اُونڌھ جي بجائي هلڪي ڳاڙهي رنگ جي روشني پھچي رهي هوندي آهي اهوئي شعاعون چنڊ جي سطح کان عڪس ٿي ڪري ٻيھر اسانجي اکين تائين پھچنديون آهن تہ اسانکي چنڊ ڳاڙهو نظر ايندو آهي.