چراخ

چراخ; Hyenas; Temporal range: ابتدائي مايوسين کان اڄ تائين (2 ڪروڙ 20 لک سال اڳ کان اڄ تائين)
	چراخ جا چار موجوده نسل. مٿي کاٻي کان گھڙيءَ جي وڄ ۾: داغدار چراخ (ڪروڪوٽا ڪروڪوٽا)، ناسي چراخ (پاراھائينا برونيا)، آرڊوولف چراخ (پروٽيلس ڪرسٽاٽا) ۽ پٽي ٿيل چراخ (ھائينا ھائينا)
سائنسي درجا بندي
Type genus
	چراخ (ھائينا); برسن، 1762
نسل
	انسرٽائي سيڊس †تونگزينڪٽس; ; هائينائي †ڪسماپورٿيٽس; †الوهائينا; †ليڪيائينا; †ايڪلوهائينا; †بلبس; †ميٽاهائينا; †ورديلينس; هائينيني ڪرڪوٽا; هائينا; پاراهائينا; †ايڊڪرڪوٽا; †پيچيڪرڪوٽا; †پلايوڪرڪوٽا; †پالنهائينا; †هائينڪٽس; ; ; پروٽيلينائي پروٽيلس; †گانسويائينا; ; †اڪٽيٿيرينائي †اڪٽيٿيريم; †پرواڪٽيٿيريم; †ٿيلاسڪٽس; †ليسيانا; †پليوويوروپس; †ٽنگوريڪٽس; †هائينوٿيريني †هائينوٿيريم; †مايوهائينوٿيريم; ; ; †پرڪروڪيوٽينائي؟ †پرڪروڪوٽا؟; †ڊينوڪروڪوٽا؟; ;
	پٽي ٿيل چراخ (نيري رنگ ۾)، ناسي چراخ (جامني رنگ ۾)، داغدار چراخ (سائي رنگ ۾)، آرڊ وولف چراخ (ڳاڙهي رنگ ۾)
هم معنيٰ
	پروٽيليڊي فلاور، 1869 پروڪرڪوٽيڊائي؟ ورڊيلين ۽ سولونيا، 1991;

چراخ (انگريزي: Hyena) ھڪ فيليفارم گوشت خور ٿڻ وارو جهنگلي جانور آهي.^[1] جيڪو هائينيڊي خاندان جي ڪتي واري ڪٽنب (ڪتا، گدڙ ۽ بگهڙ) سان تعلق رکي ٿو. صرف چار موجود نوعن سان (هر هڪ پنهنجي پنهنجي نسل ۾) اهو ڪارنيوورا آرڊر ۾ پنجون ننڍو خاندان آهي ۽ ڪلاس مماليا ۾ سڀ کان ننڍو مان هڪ آهي.^[2] انهن جي گهٽ تنوع جي باوجود چراخ اڪثر آفريقي ماحولياتي نظام جا منفرد ۽ اهم جزا آهن.^[3]

جيتوڻيڪ فائلوجينياتي طور تي بلي جي خاندان (Felines) ۽ نور جي خاندان (Viverrids) جي ويجهو آهن, چراخ رويي ۽ مورفولوجي طور تي ڪتي جي خاندان (Canine) سان ملندڙ جلندڙ آهن ڪيترن ئي عنصرن ۾ متضاد ارتقا جي ڪري. هائيناس ۽ ڪتا ٻئي (غير آبي، سرسري) شڪاري آهن جيڪي پنن جي بدران پنهنجن ڏندن سان شڪار کي پڪڙيندا آهن. ٻئي کاڌو جلدي کائيندا آهن ۽ ان کي ذخيرو ڪري سگهن ٿا. ۽ انهن جا پير وڏا، ڪُند، نه هٽندڙ پنجن سان ڊوڙڻ ۽ تيز موڙ ٺاهڻ لاءِ ٺاهيل آهن. تنهن هوندي به, چراخ گرومنگ، خوشبوءِ جي نشان لڳائڻ، رفع حاجت جو عادتن, ملن ۽ والدين جو رويو ٻين فيليفارمز جي رويي سان مطابقت رکي ٿو.^[4]

چراخ انساني ثقافتن جي لوڪ ڪهاڻين ۽ ڏند ڪٿائن ۾ نمايان طور تي نمايان آهن جيڪي انهن سان گڏ رهن ٿيون. چراخ لاءِ سنڌي لوڪ ادب ۾ ڏند ڪٿائي ڪهاڻي مشهور آهي ته ڏائڻ چراخ جهڙي خونخوار جانور تي سواري ڪندي آهي. چراخ کي عام طور تي خوفناڪ ۽ حقارت جي لائق سمجهيو ويندو آهي. ڪجهه ثقافتن ۾ چراخ ماڻهن جي روحن تي اثر انداز ٿيڻ، قبرن کي لٽڻ ۽ چوپائي مال ۽ ٻارن کي چوري ڪرڻ بابت سوچيو ويندو آهي. ^[5] ٻيون ثقافتون انهن کي, روايتي دوائن ۾ انهن جي جسم جي حصن کي استعمال ڪندي جادوگري سان ڳنڍينديون آهن.^[6]

هيءُ خونخوار جانور آهي. هن جو وات ۽ ڏنڊ وڏا ٿين ٿا. چراخ لاءِ سنڌي لوڪ ادب ۾ ڏند ڪٿائي ڪهاڻي مشهور آهي ته ڏائڻ چراخ جهڙي خونخوار جانور تي سواري ڪندي آهي. هيءُ اڪثر جبلن ۾ رهندو آهي.^[7]

حوالا

↑ ὕαινα, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus. Etymologically, this is a feminine of ὕς "swine".
↑ ὕαινα, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus. Etymologically, this is a feminine of ὕς "swine".
↑ Mills & Hofer 1998, p. iv
↑ Kruuk 1972, p. 274
↑ Mills & Hofer 1998, p. 96
↑ Vats, Rajeev; Thomas, Simion (7 May 2015). "A study on use of animals as traditional medicine by Sukuma Tribe of Busega District in North-western Tanzania". Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 11. doi:10.1186/s13002-015-0001-y. PMID 25947365.
↑ "چراخ : (Sindhianaسنڌيانا)", www.encyclopediasindhiana.org (سنڌي ٻولي ۾), حاصل ڪيل 22 آڪٽوبر 2019۔

ٻاهرين لنڪس

وڪيميڊيا ڪامنز ۾ چراخ سان لاڳاپيل ابلاغي مواد ڏسو.

چراخ جي لغوي معنائن جي لاءِ وڪي لغت ۾ ڏسو

وڪي قول ۾ چراخ جي متعلق قول موجود آھي۔

IUCN Conservation Union Hyaena Specialist Group

2 ڪروڙ 20 لک سال اڳ (مايوسين) -

[1] ὕαινα, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus. Etymologically, this is a feminine of ὕς "swine".

[2] ὕαινα, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus. Etymologically, this is a feminine of ὕς "swine".

[miv2-3] Mills & Hofer 1998, p. iv

[k2742-4] Kruuk 1972, p. 274

[m962-5] Mills & Hofer 1998, p. 96

[6] Vats, Rajeev; Thomas, Simion (7 May 2015). "A study on use of animals as traditional medicine by Sukuma Tribe of Busega District in North-western Tanzania". Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 11. doi:10.1186/s13002-015-0001-y. PMID 25947365.

[7] "چراخ : (Sindhianaسنڌيانا)", www.encyclopediasindhiana.org (سنڌي ٻولي ۾), حاصل ڪيل 22 آڪٽوبر 2019۔

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]