ٽمورتي

ٽريمورتي جو اُڀريل نقش هويسليشوَرا مندر ۾، هلي بيدو

سانچو:Hinduism ٽمورتي^{[lower-alpha 1]} هندو ڌرم ۾ اعليٰ الوهيت جي ٽِڪي ديوتا واري صورت آهي،^[2]^[3]^[4]^[5] جنهن ۾ ڪائناتي عمل—سَرجڻ، سنڀال ۽ ناس—ديوتائن جي ٽِڪي صورت ۾ پيش ڪيا وڃن ٿا. عام طور تي انهن کي هن ريت سڏيو وڃي ٿو: برهما سَرجيندڙ، وشنو سنڀاليندڙ، ۽ شو ناس ڪندڙ.^[6]^{[lower-alpha 2]}

هندو ڌرم جو اوم نشان به ٽريمورتي ڏانهن اِشارو سمجهيو وڃي ٿو، جتي لفظ جا آ، او، ۽ مَ جا آواز سَرجڻ، سنڀال ۽ ناس کي ظاهر ڪن ٿا، ۽ گڏجي برهمن جي نمائندگي ڪن ٿا.^[7] تري ديوي ٽريمورتي جي ديوتائن جي همسفر ديوين جي تثليث آهي.^[8]

ٽمورتي (Trimurti) هندو ڌرم ۾ مقدس خدائي جي هڪ ٽرينيٽي آهي، جنھن ۾ ڪائناتي ڪارگذارين ــ تخليق، حفاظت، ۽ تباهي ــ کي ديوتائن جي هڪ ٽڪڙي جي صورت ۾ شخصيت ڏني وئي آهي. عام طور تي، برهما (Brahma) تخليق ڪندڙ، وشنو (Vishnu) محافظ، ۽ شو (Shiva) ناس ڪندڙ طور ڄاتا ويندا آهن.

ارتقا

پُراني دور چوٿين کان ٻارهين صدي عيسويءَ تائين، پوسٽ ويدڪ مذهب جي اُڀار ۽ اُن جي ترقيءَ جو زمانو هو، جنهن کي آر. سي. مجمدار ”ترڪيبي هندومت“ سڏي ٿو.^[9] هيٺ ڏنل مشهور شعر وشنو پرانا (1.2.66) مان آهي، جنهن ۾ برهما، وشنو ۽ شو کي هڪ ئي بيت ۾ گڏ ذڪر ڪيو ويو آهي ۽ ڪائناتي عملن—سَرجڻ، سنڀال ۽ ناس—۾ سندن ڪردار بيان ٿيل آهي:

rūpāṇi trīṇi tatraiva mūrttibheda-vibhāgataḥ

ajāmyekāmśam ātmānaṁ śiva-rūpeṇa tiṣṭhati
jagataḥ sthiti-samdhānaṁ samharanti yuge yuge
trayaṁ brahma-mahā-viṣṇu-māheśvara-iti smṛtam
ترجمو: ”اهڙيءَ ريت هڪ ئي اعليٰ هستي پاڻ کي ٽن صورتن ۾ ورهائي ٿي—برهما، وشنو ۽ مهيش (شو)—۽ مختلف روپ اختيار ڪري ٿي. اها ڪائنات کي پيدا ڪري ٿي، سنڀالي ٿي ۽ هر دور ۾ ان کي ختم به ڪري ٿي.“

هن دور ۾ مڪمل يڪسانيت نه هئي؛ ان ۾ پراڻين ويدڪ روايتن جي باقيات جي صورت ۾ برهمنزم به شامل هو، ۽ گڏوگڏ فرقي وار مذهب جهڙوڪ شو مت، وشنو مت ۽ شڪتي مت به موجود هئا، جيڪي آرتھوڊڪس دائري اندر هوندي به پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکندا هئا.^[10] هن دور جي هڪ اهم خوبي آرتھوڊڪس ۽ فرقي وار ڌارائن جي وچ ۾ هم آهنگيءَ جو جذبو هو.^[11]

هن مفاهمتي جذبَي بابت آر. سي. مجمدار لکي ٿو:

ان جو سڀ کان نمايان اظهار ”ٽريمورتي“ جي الٰهي تصور ۾ ملي ٿو، يعني اعليٰ خدا جو ٽن روپن—برهما، وشنو ۽ شو—۾ ظهور ... پر هي ڪوشش مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهي، ڇو ته برهما ڪڏهن به شو يا وشنو جهڙي برتري حاصل نه ڪئي، ۽ مختلف فرقن ٽريمورتي کي پنهنجي پنهنجي فرقي جي خدا جو ٽن روپن ۾ ظهور سمجهيو، جنهن کي هو برهمن يا مطلق سڏيندا هئا.^[12]

برهما، وشنو ۽ شو کي هڪ ئي هستي سمجهڻ تي خاص زور ڪُورما پرانا ۾ ڏنو ويو آهي. باب 1.6 ۾ برهمن کي ٽريمورتي طور پوڄيو ويو آهي؛ باب 1.9 ۾ ٽنهي ديوتائن جي وحدت بيان ڪئي وئي آهي، ۽ باب 1.26 به ساڳئي موضوع تي آهي.^[13]

مغربي دلچسپيءَ جو ذڪر ڪندي، تاريخدان آرٿر ليويلين بشام ٽريمورتي جي پس منظر بابت لکي ٿو:

شڪ جي گنجائش رهي ٿي ته ڇا هندومت جي روايت برهما کي ڪڏهن به اُن معنيٰ ۾ اعليٰ ديوتا مڃيو آهي، جيئن وشنو ۽ شو کي سمجهيو ۽ پوڄيو ويو آهي.^[14]

ٽريمورتي جو تصور ميتري اُپنشد ۾ به ملي ٿو، جتي ٽنهي ديوتائن کي هڪ اعليٰ هستيءَ جا ٽي روپ قرار ڏنو ويو آهي.^[15]

هندومت اندر نظرئي

”ٽريمورتي“ جو مطلب آهي ”ٽي روپ“. ٽريمورتي ۾ برهما سَرجيندڙ، وشنو سنڀاليندڙ ۽ شو ناس ڪندڙ آهي.^[16]

ياد رکو ته ”برهمن“ (ن سان) اعليٰ حقيقت لاءِ آهي، جڏهن ته ”برهما“ (ن کان سواءِ) سَرجيندڙ ديوتا لاءِ آهي.

شو مت

شو وادي مڃين ٿا ته آگم موجب شو پنج عمل ڪري ٿو: سَرجڻ، سنڀال، تحليل، فضل ۽ مَايه. پهريان ٽي عمل شو جي روپن سان لاڳاپيل آهن: سديوجات (برهما سان مشابه)، وامديو (وشنو سان مشابه) ۽ اگھورا (رُدرا سان مشابه). انهن موجب برهما، وشنو ۽ رُدرا شو کان ڌار نه پر شو جا روپ آهن. برهما/سديوجات طور شو پيدا ڪري ٿو، وشنو/وامديو طور سنڀالي ٿو ۽ رُدرا/اگھورا طور تحليل ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح ٽريمورتي شو جي ئي هڪ صورت آهي.

وشنو مت

جيئن ته وشنو پرانا بيان ڪري ٿو ته وشنو برهما طور سَرجڻ ۽ رُدرا طور ناس ڪرڻ لاءِ ظاهر ٿئي ٿو،^[17] تنهن هوندي به وشنو مت عام طور ٽريمورتي تصور کي الڳ حيثيت سان قبول نٿو ڪري. اهي اوتار جهڙوڪ نرسِمها، رام، ڪرشنا وغيره تي زور ڏين ٿا. ڪجهه ڌارا جهڙوڪ دوئيتا مڃين ٿيون ته فقط وشنو ئي اعليٰ خدا آهي ۽ شو ماتحت آهي، ۽ پُرانن جي درجي بندي ستوڪ ۽ تمسڪ بنيادن تي ڪن ٿيون.^[18]

شڪتي مت

شڪتي مت ۾ ٽريمورتي جا ڪردار مرد ديوتائن بدران ديوين کي ڏنا وڃن ٿا: مهاسرسوتي (سَرجيندڙ)، مها لڪشمي (سنڀاليندڙ) ۽ مهاڪالي (ناس ڪندڙ). هن نسائي ٽريمورتي کي تري ديوي چيو وڃي ٿو. مرد ديوتا پوءِ ثانوي حيثيت رکن ٿا.

سمارتيزم

سمارتيزم پنج ديوتائن جي گڏيل پوڄا تي زور ڏئي ٿو: شو، وشنو، برهما، شڪتي ۽ سوريا. هي نظام ”پنچايَتن پوڄا“ طور سڃاتو وڃي ٿو، جنهن کي آدي شنڪرآچاريه مشهور ڪيو.^[19] بعد ۾ ڪارتيڪيا کي به شامل ڪيو ويو. هي نظام ڇهن وڏن فرقن کي گڏ آڻڻ لاءِ پيش ڪيو ويو، ۽ وحدانيت (ادويت) فلسفي تحت هڪ ديوتا کي مرڪزي حيثيت ڏيندي ٻين کي به ساڳئي برهمن جا روپ سمجهڻ جي اجازت ڏئي ٿو.^[20]

پڻ ڏسو

وڌيڪ پڙهڻ

Basham, A. L. (1954). The Wonder That Was India.

ٻاهريان ڳنڍڻا

وڪيميڊيا العام تي Trimurti بابت زمرا

سانچو:ھندو ڏند ڪٿا سانچو:ھندو ڌرم سانچو:Hinduism footer small ھندو ديوتا

حوالا

↑ /trɪˈmʊərti/;^[1] त्रिमूर्ति, IAST: trimūrti
↑ برهما کي "سويتابر" (اڇا ڪپڙا پائيندڙ)، مها وشنو کي "پيتامبر" (پيلو/ڳاڙهو/نارنگي لباس پائيندڙ) ۽ شو کي "دگمبر/واگمبر" (ڪپڙن کان سواءِ، فقط شير جي چمڙي سان) سڏيو ويو آهي: "The Purāṇas" in Flood (2003), p. 139.

↑ "Trimurti". ڊڪشنري ڊاٽ ڪام Unabridged. رينڊم ھائوس.
↑ Script error: The function "harvard_core" does not exist.
↑ Jansen, Eva Rudy (2003). The Book of Hindu Imagery. Havelte, Holland: Binkey Kok Publications BV. ISBN 90-74597-07-6.
↑ Radhakrishnan, Sarvepalli (Editorial Chairman) (1956). The Cultural Heritage of India. Calcutta: The Ramakrishna Mission Institute of Culture.
↑ Winternitz, Maurice (1972). History of Indian Literature. New Delhi: Oriental Books Reprint Corporation.
↑ Script error: The function "harvard_core" does not exist.
↑ Young Scientist: A Practical Journal for Amateurs. Industrial Publication Company.. 1852. https://books.google.com/books?id=rztlAAAAIAAJ&dq=om+trimurti+-wikipedia&pg=PA224.
↑ Bahubali (18 March 2023). "Tridevi – the three supreme Goddess in Hinduism". Hindufaqs.com. Retrieved 2022-03-01.
↑ For dating of Puranic period as c. CE 300–1200 and quotation, see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 47.
↑ For characterization as non-homogeneous and including multiple traditions, see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 49.
↑ For harmony between orthodox and sectarian groups, see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 49.
↑ For quotation see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 49.
↑ For references to Kūrma Purana see: Winternitz, volume 1, p. 573, note 2.
↑ Sutton, Nicholas (2000). Religious doctrines in the Mahābhārata (1st ed.). Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. p. 182. ISBN 81-208-1700-1.
↑ "Brahma, Rudra, and Vishnu are called the supreme forms of him..."—Maitri Upanishad [5.2]
↑ "Hindu gods – the trimurti".
↑ Script error: The function "harvard_core" does not exist.
↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Sharma
↑ سانچو:Sfnpm
↑

[2] /trɪˈmʊərti/;^[1] त्रिमूर्ति, IAST: trimūrti

[8] برهما کي "سويتابر" (اڇا ڪپڙا پائيندڙ)، مها وشنو کي "پيتامبر" (پيلو/ڳاڙهو/نارنگي لباس پائيندڙ) ۽ شو کي "دگمبر/واگمبر" (ڪپڙن کان سواءِ، فقط شير جي چمڙي سان) سڏيو ويو آهي: "The Purāṇas" in Flood (2003), p. 139.

[1] "Trimurti". ڊڪشنري ڊاٽ ڪام Unabridged. رينڊم ھائوس.

[FOOTNOTEGrimes1995-3] Script error: The function "harvard_core" does not exist.

[4] Jansen, Eva Rudy (2003). The Book of Hindu Imagery. Havelte, Holland: Binkey Kok Publications BV. ISBN 90-74597-07-6.

[5] Radhakrishnan, Sarvepalli (Editorial Chairman) (1956). The Cultural Heritage of India. Calcutta: The Ramakrishna Mission Institute of Culture.

[6] Winternitz, Maurice (1972). History of Indian Literature. New Delhi: Oriental Books Reprint Corporation.

[FOOTNOTEZimmer1972124-7] Script error: The function "harvard_core" does not exist.

[9] Young Scientist: A Practical Journal for Amateurs. Industrial Publication Company.. 1852. https://books.google.com/books?id=rztlAAAAIAAJ&dq=om+trimurti+-wikipedia&pg=PA224.

[10] Bahubali (18 March 2023). "Tridevi – the three supreme Goddess in Hinduism". Hindufaqs.com. Retrieved 2022-03-01.

[11] For dating of Puranic period as c. CE 300–1200 and quotation, see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 47.

[12] For characterization as non-homogeneous and including multiple traditions, see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 49.

[13] For harmony between orthodox and sectarian groups, see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 49.

[14] For quotation see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 49.

[15] For references to Kūrma Purana see: Winternitz, volume 1, p. 573, note 2.

[16] Sutton, Nicholas (2000). Religious doctrines in the Mahābhārata (1st ed.). Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. p. 182. ISBN 81-208-1700-1.

[17] "Brahma, Rudra, and Vishnu are called the supreme forms of him..."—Maitri Upanishad [5.2]

[18] "Hindu gods – the trimurti".

[FOOTNOTEFlood2003111-19] Script error: The function "harvard_core" does not exist.

[Sharma-20] حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Sharma

[21] سانچو:Sfnpm

[22] ↑

[lower-alpha 1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[lower-alpha 2]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[1]