مواد ڏانھن هلو

هڙپا

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
هڙپا
ھڙپا جي وڏي ھال جو ڏيک
هڙپا is located in Pakistan
هڙپا
Shown within Pakistan
هڙپا is located in Punjab, Pakistan
هڙپا
هڙپا (Punjab, Pakistan)
هڙپا is located in South Asia
هڙپا
هڙپا (South Asia)
مقامساهيوال ضلعو, پنجاب، پاڪستان
مقانيت30°37′44″N 72°51′50″E / 30.62889°N 72.86389°E / 30.62889; 72.86389
قسمآبادي وارو علائقو
پکيڙ370 ايڪڙ
تاريخ
زمانوھڙپا 1 کان ھڙپا 5
ثقافتونسنڌو ماٿريءَ جي تھذيب
جڳھ بابت
حالتکنڊر
ملڪيت پاڪستان
عوامي پھچھا
ويبسائيٽwww.harappa.com

هڙپه (انگريزي: Harappa؛ اردو، پنجابي: ہڑپہ) پنجاب، پاڪستان ۾ هڪ آثار قديمه وارو ماڳ آهي، جيڪو ساهيوال کان 24 ڪلوميٽر (15 ميل) اولهه طرف آهي. برونز دور جي هڙپائي تهذيب، جنهن کي هاڻي گهڻو ڪري سنڌو ماٿري جي تهذيب سڏيو وڃي ٿو، ان ماڳ جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جيڪو ان جو نالو راوي نديءَ جي اڳوڻي ڪناري جي ڀرسان هڪ جديد ڳوٺ مان پيو، جيڪو هاڻي اتر طرف 8 ڪلوميٽر (5 ميل) هلندو آهي. هڙپائي تهذيب جو مرڪز هڪ وڏي ايراضيءَ تي، ڏکڻ ۾ گجرات کان وٺي سنڌ ۽ راجسٿان تائين ۽ پنجاب ۽ هريانه تائين پکڙيل هو. بنيادي علائقي کان ٻاهر ڪيتريون ئي ماڳون مليون آهن، جن ۾ ڪجهه اوڀر اتر پرديش تائين ۽ گهڻو پري اولهه بلوچستان جي مڪران سامونڊي ڪناري تي سٽڪاگن ڊور تائين، ايران کان گهڻو پري ناهي.[1][2]

قديم شهر جي ماڳ تي برونز دور جي قلعي واري شهر جا آثار موجود آهن، جيڪو هڙپائي تهذيب جو حصو هو، جنهن جو مرڪز سنڌ ۽ پنجاب ۾ هو. سمجهيو وڃي ٿو ته هن شهر ۾ 23,500 رهواسي هئا ۽ تقريبن 150 هيڪٽر (370 ايڪڙ) تي قبضو ڪيو ويو هو مٽيءَ جي سرن جي گهرن سان ان جي وڏي حد تائين بالغ هڙپائي مرحلي (2600 کان 1900 ق.م.) دوران، جيڪو پنهنجي وقت لاءِ وڏو سمجهيو وڃي ٿو.[3] قديم آثارن جي ڪنوينشن جي مطابق، اڳوڻي اڻڄاتل تهذيب کي ان جي پهرين کوٽائي واري ماڳ جي نالي سان، سنڌو ماٿري جي تهذيب کي هڙپائي تهذيب به سڏيو وڃي ٿو.

هڙپا جو قديم شهر انگريزن ۽ فرينچ راڄ ۾ تمام گهڻو تباه ٿيو، جڏهن لاهور۔ملتان ريلوي جي اڏاوت ۾ ٿر جي سرن کي ٽريڪ بيلاسٽ طور استعمال ڪيو ويو. هڙپا جو موجوده ڳوٺ قديم ماڳ کان 1 ڪلوميٽر (0.62 ميل) کان به گهٽ آهي. جيتوڻيڪ جديد هڙپا وٽ برطانوي راڄ جي دور کان هڪ ريلوي اسٽيشن آهي، پر اڄڪلهه اهو 15,000 ماڻهن جو هڪ ننڍڙو ٻهراڙي وارو شهر آهي. سال 2005ع ۾، سائٽ تي هڪ تڪراري تفريحي پارڪ اسڪيم کي ختم ڪيو ويو جڏهن عمارت ساز عمارت جي ڪم جي شروعاتي مرحلن دوران ڪيترن ئي آثار قديمه جا آثار دريافت ڪيا.[4]

حوالا

[سنواريو]
ھڙپا
Harappa
ھڙپا جي کنڊرن ۾ ھڪ گدام ۽ وڏي ھال جو منظر
هڙپا is located in Punjab, Pakistan
هڙپا
Location in Punjab (Pakistan)
هڙپا is located in Pakistan
هڙپا
Location in Pakistan
هڙپا is located in South Asia
هڙپا
Location in South Asia
مقامساهيوال، پنجاب،  پاڪستان
مقانيت30°37′44″N 72°51′50″E / 30.62889°N 72.86389°E / 30.62889; 72.86389
قسمکنڊرئ
پکيڙ150 ha (370 acres)
تاريخ
زمانو ھڙپا-1 کان t ھڙپا-5
ثقافتونسنڌو ماٿري جي سڀيتا
جڳھ بابت
حالتويران
ملڪيتحڪومت پنجاب
انتظامياحڪومت پنجاب، پاڪستان (آثار قديم جو ڊائريڪٽر جنرل)
عوامي پھچھا

هڙپا (اردو، پنجابي:) پنجاب، پاڪستان ۾ واقع هڪ اهم آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جيڪو ساهيوال شهر کان لڳ ڀڳ 24 kilometres (15 miles) اولهه طرف واقع آهي. هن ماڳ جو نالو ويجهي جديد ڳوٺ هڙپا تان ورتل آهي، جيڪو راوي درياهه جي پراڻي وهڪري جي ڀرسان موجود هو. موجوده وقت ۾ راوي درياهه هن ماڳ کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر (5 ميل) اتر طرف وهي ٿو.

قديم شهر هڙپا بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته پنهنجي عروج واري دور ۾ هتي لڳ ڀڳ 23,500 ماڻهو آباد هئا، ۽ شهر جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 150 هيڪٽر (370 ايڪڙ) هو، جتي مٽي جي سرن سان ٺهيل گهر موجود هئا. هي شهر سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب جي پڪي هڙپائي دور (2600 ق.م – 1900 ق.م) دوران پنهنجي وڏي وسعت تي پهتو، جيڪو ان دور جي لحاظ کان هڪ ھڪ وڏو شهر سمجهيو وڃي ٿو.[5]

برطانوي دورِ حڪومت دوران قديم شهر هڙپا کي سخت نقصان رسيو، ڇاڪاڻ ⁠تہ هتي جي کنڊرن مان سرون کڻي لاهور–ملتان ريلوي لائين جي تعمير لاءِ ڪنڪريٽ ڪري ريلوي پٽڙي جي ھيٺان استعمال ڪيون ويون.[6] موجوده هڙپا ڳوٺ قديم ماڳ کان هڪ ڪلوميٽر (0.625 ميل) کان به گهٽ فاصلي تي واقع آهي. جيتوڻيڪ جديد هڙپا ۾ برطانوي راڄ جي دور جي ورثي طور هڙپا ريلوي اسٽيشن موجود آهي، پر اڄڪلهه اهو لڳ ڀڳ 15,000 آباديءَ وارو هڪ ننڍڙو چوراهو شهر آهي.

سال 2004ع ۾ هڙپا کي يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. سال 2005ع ۾ هتي هڪ متنازع تفريحي پارڪ ٺاهڻ جي رٿا کي ان وقت ختم ڪيو ويو، جڏهن تعمير جي شروعاتي مرحلن دوران ڪيترائي اهم آثارِ قديمه جون شيون دريافت ٿيون.[7]

تاريخ

[سنواريو]
نقشو جيڪو واديءِ سنڌ جي تهذيب جا ماڳ ۽ ان جي ڦهلاءُ کي ڏيکاري ٿو. هڙپا واديءِ سنڌ جي تهذيب جي بنيادي علائقن مان هڪ علائقي جو مرڪز هو، جيڪو مرڪزي پنجاب ۾ واقع هو. هڙپائي تعميرڪاري ۽ هڙپائي تهذيب پراڻي ڪانسي واري دور ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تهذيبن مان هڪ هئي.

هڙپائي تهذيب جون سڀ کان اوائلي پاڙون مهرڳڙھ جهڙين ثقافتن ۾ ملن ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ 6000 ق.م. جي زماني سان لاڳاپيل آهن. ٻه سڀ کان وڏا شهر، موهن جو دڙو ۽ هڙپا، ت. 2600 BC ڌاري سنڌو درياهه جي واديءَ ۾ پنجاب ۽ سنڌ ۾ اڀريا.[8] هي تهذيب، جنهن وٽ ممڪن طور هڪ لکائيءَ جو نظام، شهري مرڪز، نيڪال جو ڍانچو ۽ متنوع سماجي ۽ اقتصادي نظام موجود هو، 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيهر دريافت ٿي—سنڌ ۾ لاڙڪاڻو ڀرسان موهن جو دڙو ۽ اولهه پنجاب ۾ لاهور جي ڏکڻ ۾ هڙپائي شهرن جي کوٽائين کان پوءِ. ٻين ڪيترن ئي ماڳن جي به سڃاڻپ ۽ اڀياس ٿيو، جيڪي هماليه جي دامن کان (اوڀر اوڀر پنجاب) شروع ٿي، ڏکڻ اوڀر ۾ گجرات تائين ۽ ڏکڻ اولهه ۾ بلوچستان تائين پکڙيل آهن. جيتوڻيڪ هڙپا جو آثار قديمه وارو ماڳ 1857ع ۾ نقصان جو شڪار ٿيو[9] جڏهن لاهور-ملتان ريلوي ٺاهيندڙ انجنيئرن کنڊرن مان سرون کڻي ٽريڪ بيلسٽ طور استعمال ڪيون، تنهن هوندي به هتان مان وڏي مقدار ۾ آثار هٿ آيا آهن.[10]

سمنڊ جي سطح گهٽجڻ سبب ديرين هڙپائي دور ۾ ڪجهه علائقا ڇڏيا ويا.[11] آخري مرحلن ۾ هڙپائي تهذيب پنهنجون ڪجهه خاصيتون وڃائڻ لڳي، جهڙوڪ لکت ۽ هائيڊرولڪ انجنيئرنگ.[12] نتيجي طور گنگا واديءَ جون آباديون وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳيون ۽ گنگا جا شهر ترقي ڪرڻ لڳا.[11]

سڀ کان قديم واضح طور سڃاڻپ لائق هڙپائي ماڳ 3500 ق.م. جا آهن. هي شروعاتي مرحلو لڳ ڀڳ 2600 ق.م. تائين جاري رهيو. تهذيب جو پڪو/عروج وارو مرحلو 2600 ق.م. کان 2000 ق.م. تائين رهيو؛ اهو ئي دور هو جڏهن وڏا شهر پنهنجي اوج تي هئا. پوءِ لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان آهستي آهستي ٽٽ ڦٽ شروع ٿي، جيڪا 1400 ق.م. تائين هلندي رهي—جنهن کي عام طور تي ديرين هڙپائي دور سڏيو وڃي ٿو.[13] هڙپائي شهرن جي تباهيءَ بابت اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته انهن تي حملي آور اچي کين برباد ڪيو هجي. ثبوت وڌيڪ قدرتي سببن ڏانهن اشارو ڪن ٿا. ڪيترن ئي اڀياسن موجب اڄ جي ٿر ريگستان وارو علائقو اڳ گهڻو وڌيڪ نمي وارو هو ۽ پوءِ آبهوا آهستي آهستي وڌيڪ سُڪي وئي.[14]

ثقافت ۽ معيشت

[سنواريو]

واديءِ سنڌ جي تهذيب بنيادي طور هڪ شهري ثقافت هئي، جيڪا زرعي پيداوار جي اضافي (سرپلس) ۽ واپار تي قائم هئي؛ ان واپار ۾ ڏکڻ ميسوپوٽيميا ۾ ايلام ۽ سمير سان لاڳاپا به شامل هئا. موهن جو دڙو ۽ هڙپا کي عام طور تي "فرق وار رهائشي علائقا، سڌي ڇت وارا سِرن جا گهر، ۽ مضبوط انتظامي يا مذهبي مرڪز" رکندڙ شهرن طور بيان ڪيو وڃي ٿوجيتوڻيڪ اهڙين مشابهتن سبب ڪجهه دليل پيدا ٿيا آهن ته شهرن جي ترتيب ۽ منصوبا بنديءَ جو ڪو معياري نظام هو، پر اهي مشابهتون گهڻو ڪري نيم-آرٿوگونل (نيم-چورس) قسم جي شهري ترتيب جي موجودگي سبب آهن؛ ۽ موهن جو دڙو ۽ هڙپا جي ترتيب جي ڀيٽ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻنهي شهرن جي رٿابندي حقيقت ۾ ڪافي مختلف هئي. ٻئي پاسي، واديءِ سنڌ جي تهذيب جا وزن ۽ ماپون انتهائي معياري هئا ۽ هڪ مقرر درجي بنديءَ واري پيماني سان مطابقت رکندا هئا. خاص قسم جون مُهرون ڪيترين ئي ڪمن لاءِ استعمال ٿينديون هيون—ممڪن طور ملڪيت جي سڃاڻپ ۽ سامان جي روانگيءَ/موڪل جي نشاندهی لاءِ. تانبو ۽ ڪانسي جو استعمال ته هو، پر لوھ اڃا استعمال ۾ نه آيو هو. "ڪپهه اُڻيو ۽ ڪپڙن لاءِ رڱيو ويندو هو؛ ڪڻڪ، چانور ۽ قسمين قسمين ڀاڄيون ۽ ميوا پوکيا ويندا هئا؛ ۽ ڪيترائي جانور، جن ۾ ڪُٻڙ وارو ڍڳو (۰Zebu) به شامل آهي، گهريلو بڻايا ويا هئا"،[15] جڏهن ⁠تہ ميل وارا ڪڪڙ به موجود هئا.[16] ڦيٿي تي ٺهيل مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪي جانورن ۽ هندسي نقش نگار سان سينگاريل، وڏي مقدار ۾ سڀني وڏن واديءِ سنڌ جي ماڳن تي مليا آهن. هر شهر لاءِ هڪ مرڪزي انتظاميه جو اندازو ثقافتي يڪسانيت مان لڳايو ويو آهي، پر پوري تهذيب لاءِ هڪ ئي مرڪزي اقتدار بابت اڃا به غيريقيني آهي؛ ۽ اهو به واضح ناهي ته اختيار ڪنهن واپاري اولِيگارڪي (oligarchy) وٽ هو يا نه. هڙپائي ماڻهن وٽ سنڌو درياهه جي ڪنارن سان ڪيترائي واپاري رستا هئا، جيڪي فارس جي نار، ميسوپوٽيميا ۽ مصر تائين پهچندا هئا. سڀ کان قيمتي واپارِي شيون ڪارنيليئن ۽ لاجورد هيون.[17]

اهو واضح آهي ته هڙپائي سماج مڪمل طور تي پرامن نه هو؛ ڇو⁠تہ انساني ڍانچن مان معلوم ٿيندڙ زخمن جي شرح (15.5٪) ڏکڻ ايشيا جي اڳ-تاريخي دور ۾ ملندڙ بلند ترين شرحَن مان هڪ آهي.[18] هڙپائي ڍانچن جي جاچ ۾ اهڙا زخم به مليا آهن جيڪي ممڪن طور جنگ ۾ لڳا هئا.[19] پيلِييوپٿالاجيڪل (paleopathological) تجزئي مان معلوم ٿيو ته هڙپا ۾ ڪوڙھ ۽ تپ دق موجود هئا، ۽ ٻنهي بيمارين ۽ زخمن جي سڀ کان وڌيڪ شرح "ايريا G" مان ملندڙ ڍانچن ۾ هئي (هي هڪ هڏن جي گڏجاڻيءَ واري جاءِ هئي جيڪا شهر جي ڀتين کان ڏکڻ اوڀر طرف هئي).[20] وڌيڪ اهو به ته وقت سان گڏ ڪنڌ-چهري جي زخمن ۽ انفيڪشن جي شرح وڌندي وئي، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته تهذيب جو زوال بيماري ۽ زخمن جي ماحول ۾ ٿيو. جن بايوآرڪيالاجسٽن هنن رهتن جو جائزو ورتو، انهن تجويز ڏني ته تدفين جي طريقي ۽ وبائي صورتحال ۾ فرق جو گڏيل ثبوت ڏيکاري ٿو ته هڙپا ۾ ڪجهه ماڻهو ۽ برادرين کي بنيادي وسيلن—جهڙوڪ صحت ۽ حفاظت—تائين رسائيءَ کان محروم ڪيو ويو.

واپار

[سنواريو]

هڙپائي ماڻهن قديم ميسوپوٽيميا سان، خاص طور ايلام (Elam) سان، ۽ ٻين علائقن سان واپار ڪيو. ڪپهه جا ڪپڙا ۽ زرعي شيون بنيادي واپارِي مال هئا. هڙپائي واپارين جون ميسوپوٽيميا ۾ پڻ خريداري/حاصل ڪرڻ واريون ڪالونيون هيون، جيڪي واپاري مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون.[21] اهي ڏکڻ هندستان ۾ (اڄ جي ڪرناٽڪ ڀرسان رهندڙ ماڻهن سان به وڏي پيماني تي واپار ڪندا هئا، جتان سون ۽ تانبو حاصل ڪندا هئا.[22][23]

اهميت

[سنواريو]

هڙپا ڪانسي واري دور جي سنڌو ماٿري جي تھذيب ("IVC") جو قسم-ماڳ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو IVC جو پهريون ماڳ هو جنهن کي برطانوي راڄ دوران انڊين آرڪيالاجيڪل سروي کوٽايو؛ جيتوڻيڪ ان جي وڏي اهميت ڪجهه سال پوءِ سنڌ، پاڪستان ۾ موهن جو دڙو جي دريافت تائين چٽي نه ٿي.[24]'.[24]}} انهيءَ سبب IVC کي ڪڏهن ڪڏهن "هڙپائي تهذيب" به چيو ويندو آهي، اهو اصطلاح خاص طور 1947ع ۾ نوآبادياتي نظام جي خاتمي کان پوءِ انڊين آرڪيالاجيڪل سروي ۾ وڌيڪ عام ٿيو. هڙپا ۽ پوءِ جلد ئي موهن جو دڙو—IVC جا ٻه وڏا شهري ماڳ—دريافت ٿيڻ، ان ڪوشش جو نتيجو هو جيڪا 1861ع ۾ انڊين آرڪيالاجيڪل سروي جي قيام کان پوءِ شروع ٿي هئي.[25]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Giosan, L., Clift, P. D., Macklin, M. G., Fuller, D. Q., Constantinescu, S., Durcan, J. A., ... & Syvitski, J. P. (2012). Fluvial landscapes of the Harappan civilization. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(26), E1688-E1694.
  2. ↑ Dales, George F. (June 1962). "Harappan Outposts on the Makran Coast". Antiquity 36 (142): 86–92. doi:10.1017/s0003598x00029689. ISSN 0003-598X. http://dx.doi.org/10.1017/s0003598x00029689.
  3. ↑ Fagan, Brian (2003). People of the earth: an introduction to world prehistory. Pearson. p. 414. ISBN 978-0-13-111316-9.
  4. ↑ Tahir, Zulqernain. 26 May 2005. Probe body on Harappa park, Dawn. Retrieved 13 January 2006. آرڪائيو ڪيا ويا 11 March 2007 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  5. ↑ Fagan, Brian (2003). People of the earth: an introduction to world prehistory. Pearson. p. 414. ISBN 978-0-13-111316-9.
  6. ↑ Wright 2009, p. 6.
  7. ↑ Tahir, Zulqernain (26 May 2005). "Probe body on Harappa park". ڊان. http://www.dawn.com/2005/05/26/nat24.htm.
  8. ↑ Beck, Roger B. (1999). World History: Patterns of Interaction. Evanston, IL: McDougal Littell. ISBN 978-0-395-87274-1. https://archive.org/details/mcdougallittellw00beck.
  9. ↑ Michel Danino. The Lost River. Penguin India.
  10. ↑ Kenoyer, J.M., 1997, Trade and Technology of the Indus Valley: New insights from sand, clay, stones and were baked at very high temperature. As early as 1826 Harappa, located in west Punjab, attracted the attention of Daya Ram Sahni, who gets credit for preliminary excavations of Harappa.
  11. 1 2 Mcintosh, Jane (2008). The Ancient Indus Valley New Perspectives. Routledge. p. 94. ISBN 978-1-57607-907-2. https://books.google.com/books?id=1AJO2A-CbccC&dq=harappan+civilization+oxford&pg=PA104.
  12. ↑ Mcintosh, Jane (2008). The Ancient Indus Valley New Perspectives. Routledge. p. 101. ISBN 978-1-57607-907-2. https://books.google.com/books?id=1AJO2A-CbccC&dq=harappan+civilization+oxford&pg=PA104.
  13. ↑ "Culture change during the Late Harappan period at Harappa: new insights on Vedic Aryan issues", The Indo-Aryan Controversy, Routledge, pp. 33–61, 2004-08-02, doi:10.4324/9780203641880-7, ISBN 978-0-203-64188-0{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  14. ↑ Q., Madella, Marco Fuller, Dorian ndjabcxsabchbbcvdsscbuhdchnaeuc (2006-01-18). Palaeoecology and the Harappan Civilization of South Asia: a reconsideration. Elsevier. OCLC 1103344632.
  15. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named loc
  16. ↑ Schneller, Thomas (28 September 2009). Poultry: identification, fabrication, utilization. Cengage Learning. p. 16. ISBN 978-1-4354-0038-2. https://books.google.com/books?id=Q8xHK6ibUMYC&dq=Harappa+cock+fight&pg=PA16.
  17. ↑ Pollard, Elizabeth (2015). Worlds Together, Worlds Apart. New York: Norton. p. 67. ISBN 978-0-393-92207-3.
  18. ↑ Robbins Schug, Gwen (2012). "A peaceful realm? Trauma and social differentiation at Harappa". International Journal of Paleopathology 2 (2–3): 136–147. doi:10.1016/j.ijpp.2012.09.012. PMID 29539378. http://libres.uncg.edu/ir/uncg/f/G_Robbins_Schug_Peaceful_2012.pdf.
  19. ↑ Robbins Schug, Gwen; Blevins, K. Elaine; Cox, Brett; Gray, Kelsey; Mushrif-Tripathy, V. (2013-12-17). "Infection, Disease, and Biosocial Processes at the End of the Indus Civilization". PLOS ONE 8 (12). doi:10.1371/journal.pone.0084814. ISSN 1932-6203. PMID 24358372. Bibcode: 2013PLoSO...884814R.
  20. ↑ Robbins Schug, Gwen (2013). "Infection, Disease, and Biosocial Processes at the End of the Indus Civilisation". PLOS ONE 8 (12). doi:10.1371/journal.pone.0084814. PMID 24358372. Bibcode: 2013PLoSO...884814R.
  21. ↑ Mcintosh, Jane (2008). The Ancient Indus Valley New Perspectives. ABC-CLIO. pp. 183–184, 394. ISBN 978-1-57607-907-2. https://books.google.com/books?id=1AJO2A-CbccC.
  22. ↑ https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldcivilization/chapter/harappan-culture سانچو:Bare URL inline
  23. ↑ https://www.penn.museum/sites/expedition/shipping-and-maritime-trade-of-the-indus-people/ سانچو:Bare URL inline
  24. 1 2 Habib 2015, p. 13.
  25. ↑ Wright 2009, p. 2.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=هڙپا&oldid=364557" تان ورتل