مواد ڏانھن هلو

صابڻ

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي
سوڊيم اسٽيئريٽ جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي
تيل تي صابڻ جي ايمَلشن ٺاهڻ واري عمل جو ڏيک

صابڻ (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) چرٻيدار تيزاب (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين ڪاربوڪسائلي تيزابن جي لوڻ کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.[1] گهريلو استعمال ۾، خاص طور ٽوائليٽ صابڻ، سطحي فعال مادا (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي گاڙهو ڪندڙ مادو، ڪجهه چکنائي ڏيندڙن (لبريڪنٽس) جو جزو، ايمَلسيفاير ۽ ڪيٽالسٽ طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.

صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن الڪلي (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي صابڻ سازي (Saponification) چيو ويندو آهي.[2] انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم بابل ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.[3]

صابڻ

تاريخ

[سنواريو]

قديم دور

[سنواريو]
ويهين صديءَ جي اميگو ڊيل اوبريرو (ڪارڪن جو دوست) صابڻ جي پيڪنگ، جيڪا Museo del Objeto del Objeto جي مجموعي ۾ محفوظ آهي.

چرٻي ۽ الڪلي کي ملائي تيار ڪيل ابتدائي صابڻ جهڙا مادا، جيڪي صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا، انهن جو ذڪر سوميري، بابلي ۽ قديم مصر جي تحريرن ۾ ملي ٿو.[4][5]

صابڻ جهڙي مادي جي تياري جو سڀ کان پراڻو لکت ۾ ثبوت تقريباً 2800 ق.م. جي قديم بابل مان ملي ٿو.[6] ان کان لڳ ڀڳ 2500 ق.م. ۾ سوميري مٽيءَ جي هڪ تختي تي اهڙي مادي ٺاهڻ جو طريقو درج ڪيو ويو، جنهن ۾ تيل ۽ ڪاٺ جي راک کي گرم ڪري اون جا ڪپڙا ڌوئڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.[7]

ايبرس پيپائرس، جيڪو تقريباً 1550 ق.م. جو مصري طبي مسودو آهي، ٻڌائي ٿو ته قديم مصري جانورن جي چرٻي يا نباتاتي تيل کي ٽرونا (قدرتي سوڊا ايش) سان ملائي صابڻ جهڙو مادو تيار ڪندا هئا، جيڪو دوائن ۽ اون جي تياري ۾ استعمال ٿيندو هو.[7]

نابونيدس (556–539 ق.م.) جي دور ۾ به صابڻ جهڙي مادي جي ترڪيب ملي ٿي، جنهن ۾ راک، صنوبر جو تيل ۽ ترن جو تيل شامل هئا ۽ ان کي پٿرن جي صفائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.[8]

جديد صابڻ، جيڪو جهڳ پيدا ڪندو آهي ۽ سخت يا نرم ٻنهي صورتن ۾ تيار ٿي سگهي ٿو، انهن ابتدائي صابڻ جهڙن مرڪبن کان مختلف هو. محققن موجب اهو پڪ سان معلوم نه آهي ته حقيقي صابڻ پهريون ڀيرو ڪهڙي تهذيب ايجاد ڪيو، ۽ ممڪن آهي ته دنيا جي مختلف سماجن ۾ اهو الڳ الڳ وقتن تي وجود ۾ آيو هجي.[4][9]

قديم زماني ۾ الڪلي هزارين سالن کان اون ۽ ڪپڙي جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندي رهي، پر صابڻ تڏهن ئي ٺهندو آهي جڏهن چرٻي مناسب مقدار ۾ موجود هجي. جديد تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته خوشبودار تيلن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ مواد کي بار بار ڌوئڻ سان صابڻ نما مادو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو قديم ميسوپوٽيميا جي شاهدي سان مطابقت رکي ٿو.[4]

قديم روم ۾ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسوي تائين صابڻ جو عام استعمال نه هو. رومي ماڻهو جسم تي تيل لڳائڻ کان پوءِ اسٽريجل نالي ڌاتوءَ جي اوزار سان تيل ۽ مٽي لاهي صفائي ڪندا هئا.[10][11]

رومي عالم پليني بزرگ صابڻ کي گال (Gauls) جي ايجاد قرار ڏنو ۽ لکيو ته اهو چرٻي ۽ راک مان تيار ٿيندو هو.[12] بعد ۾ طبيب گيلن (ٻي صدي عيسوي) صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ جسم ۽ ڪپڙن جي صفائي لاءِ ان جي استعمال جي سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ ذاتي صفائي ۾ صابڻ جو استعمال آهستي آهستي وڌڻ لڳو.[13]

قديم چين

[سنواريو]

قديم چين ۾ Gleditsia sinensis جي ٻجن مان صابڻ جهڙو صفائي ڪندڙ مادو تيار ڪيو ويندو هو.[14] هڪ ٻيو روايتي صاف ڪندڙ مرڪب سور جي لبلبي ۽ ٻوٽن جي راک مان تيار ٿيندو هو، جنهن کي ژويزي (Zhuyizi) چيو ويندو هو. جانورن جي چرٻي مان ٺهيل جديد قسم جو صابڻ چين ۾ گهڻو پوءِ رائج ٿيو.[15]

اسلامي سنهري دور

[سنواريو]

اسلامي سنهري دور ۾ اولهه ايشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ خوشبودار سخت ٽوائليٽ صابڻ تيار ٿيڻ لڳو ۽ صابڻ سازي هڪ باقاعده صنعت جي صورت اختيار ڪري وئي. مشهور مسلمان طبيب محمد بن زڪريا رازي (865–925ع) پنهنجي ڪتابن ۾ صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ زيتون جو تيل استعمال ڪري گليسرين تيار ڪرڻ جي ترڪيب پڻ ڏني.[16]

اسلامي دنيا ۾ صابڻ عام طور نباتاتي تيلن يا چرٻين کي الڪلي ۽ چوني سان ملائي تيار ڪيو ويندو هو. خاص طور شام ۾ زيتون جي تيل مان ٺهيل صابڻ تمام مشهور ٿيو ۽ اتان يورپ سميت اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ڏانهن برآمد ڪيو ويندو هو.[16]

ٻارهين صديءَ جي هڪ عربي دستاويز ۾ صابڻ ٺاهڻ جو تفصيلي طريقو محفوظ آهي، جنهن ۾ القلوي (Alkali) کي بنيادي جزو قرار ڏنو ويو آهي. القلوي لفظ ئي بعد ۾ جديد ڪيمياءَ جي اصطلاح Alkali جو بنياد بڻيو.[17]

تيرهين صديءَ تائين نابلس، فاس، دمشق ۽ حلب صابڻ سازي جا اهم مرڪز بڻجي چڪا هئا، جتان وڏي پيماني تي صابڻ تيار ۽ واپار ڪيو ويندو هو.

يورپ جو وچيون دور

[سنواريو]

نيپلز ۾، جيڪو ان وقت اوڀر رومي سلطنت جي قبضي هيٺ هو، ڇهين صديءَ جي آخر تائين صابڻ ٺاهيندڙ بازنطيني گلڊن جا ميمبر هوندا هئا.[18] اٺين صديءَ تائين اٽلي ۽ اسپين ۾ صابڻ سازي هڪ مشهور صنعت بڻجي چڪي هئي.[19]

تقريباً 800ع ۾ شارليمان جي حڪمن تي تيار ٿيل ڪارولينجي دور جي دستاويز De Villis ۾ صابڻ کي انهن شين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جو حساب شاهي جاگيرن جا منتظم رکندا هئا. اٺين صديءَ تائين وچئين دور جي اسپين صابڻ جي اهم پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ بڻجي چڪي هئي، جڏهن ته انگلينڊ جي بادشاھت ۾ صابڻ سازي لڳ ڀڳ 1200ع ڌاري شروع ٿي.[20] ان ئي دستاويز ۾ صابڻ سازي کي هڪ طرف عورتن جي ڪم طور ۽ ٻي طرف ماهر ڪاريگرن جي صنعت طور ذڪر ڪيو ويو آهي، جيئن واڍن، لوهارن ۽ نانبائين جي پيشائن جو بيان ڪيو ويو آهي.[21]

نائين صديءَ جي يورپ ۾ صابڻ گهڻو ڪري جانورن جي چرٻي مان تيار ڪيو ويندو هو، جنهن سبب ان ۾ اڻ وڻندڙ بوءِ هوندي هئي. بعد ۾ جڏهن صابڻ جي تياري ۾ زيتون جو تيل استعمال ٿيڻ لڳو ته ان جي معيار ۽ خوشبوءَ ۾ نمايان سڌارو آيو، ۽ يورپ جي صابڻ سازي جو وڏو حصو بحر روم جي زيتون پوکيندڙ علائقن ڏانهن منتقل ٿي ويو.[22] عربن سخت ٽوائليٽ صابڻ يورپ ۾ متعارف ڪرايو، جيڪو آهستي آهستي هڪ اعليٰ ۽ قيمتي استعمال جي شيءِ بڻجي ويو. اهڙي صابڻ ۾ گهڻو ڪري خوشبو پڻ شامل ڪئي ويندي هئي.[16][22]

پندرهين صديءَ تائين عيسائي يورپ ۾ صابڻ جي پيداوار ڪيترن ئي شهرن ۾ صنعتي پيماني تي ٿيندي هئي. ان دور ۾ اينٽورپ، ڪاسٽيل، مارسيلي، نيپلز ۽ وينس صابڻ سازي جا اهم مرڪز هئا.[19]

سورهين ۽ سترهين صدي

[سنواريو]

سورهين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين فرانس ۾ صابڻ جي نيم صنعتي ۽ پيشاورانه پيداوار گهڻي ڀاڱي پروونس جي چند شهرن، جهڙوڪ ٽولون، هيئرس ۽ مارسيلي، ۾ مرڪوز ٿي وئي هئي، جتان سڄي فرانس کي صابڻ فراهم ڪيو ويندو هو.[23] 1525ع تائين مارسيلي ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه وڏا صابڻ جا ڪارخانا قائم ٿي چڪا هئا، ۽ وقت سان گڏ مارسيلي جي صابڻ سازي ٻين پروونسي مرڪزن تي غالب اچي وئي.[24]

انگلينڊ ۾ صابڻ جي پيداوار جو مرڪز گهڻو ڪري لنڊن هو.[25] ٽيوڊر دور ۾ اعليٰ معيار جي سخت صابڻ جي طلب ايتري وڌي وئي جو صابڻ ٺاهڻ لاءِ راک جا بيرل ٻاهرين ملڪن مان درآمد ڪيا ويندا هئا.[5]

سترهين صديءَ کان پوءِ يورپ ۾ جانورن جي چرٻي بدران نباتاتي تيلن، خاص طور زيتون جي تيل، مان وڌيڪ نفيس صابڻ تيار ٿيڻ لڳا. انهن مان ڪيترائي صابڻ اڄ به صنعتي ۽ دستڪاري ٻنهي طريقن سان تيار ڪيا وڃن ٿا. ڪاسٽيل صابڻ (Castile soap) اٽلي جي قديم "اڇي صابڻ" مان نڪتل، خالص نباتاتي تيلن تي ٻڌل مشهور صابڻن مان هڪ آهي. 1634ع ۾ بادشاهه چارلس اول نئين قائم ٿيل سوسائٽي آف سوپ ميڪرز کي صابڻ جي پيداوار جو اجارو (Monopoly) عطا ڪيو. هن اداري پنهنجي صابڻ جي معيار بابت معزز عورتن ۽ ٻين استعمال ڪندڙن جا تصديقي بيان پڻ حاصل ڪيا، جن موجب "نئون اڇو صابڻ، پراڻي صابڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو ۽ وڌيڪ خوشبودار ڌوئي ٿو".[26]

اسٽوارٽ دور جي بحالي واري زماني ۾ (1665ع–1714ع) انگلينڊ ۾ صابڻ تي ٽيڪس لاڳو ڪيو ويو، جنهن سبب اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين صابڻ هڪ مهانگي ۽ عيش واري شيءِ بڻيل رهيو ۽ ان جو باقاعده استعمال گهڻو ڪري خوشحال طبقي تائين محدود رهيو. صابڻ جي صنعت تي سرڪاري محصولي عملدارن جي سخت نگراني هوندي هئي، جيڪي صابڻ ٺاهيندڙن جي اوزارن کي نگراني کان سواءِ تالا لڳرائي رکندا هئا. ان کان علاوه، قانون موجب هر ڀيري گهٽ ۾ گهٽ هڪ امپيريل ٽن صابڻ تيار ڪرڻ لازمي هو، جنهن سبب ننڍن پيدا ڪندڙن لاءِ هن صنعت ۾ داخل ٿيڻ ڏکيو ٿي پيو. 1853ع ۾ صابڻ تي لڳل ٽيڪس ختم ٿيڻ کان پوءِ صابڻ جي واپار ۾ نمايان واڌ آئي ۽ صنعت تي لاڳو ڪيترائي ضابطا به ختم ڪيا ويا.[27][28][29]

جديد دور

[سنواريو]

ارڙهين صديءَ جي آخر ڌاري صنعتي طريقي سان تيار ڪيل سخت صابڻ (بار سوپ) عام مارڪيٽ ۾ دستياب ٿيڻ لڳو. يورپ ۽ آمريڪا ۾ هلندڙ اشتهاري مهمن ماڻهن ۾ صفائي ۽ صحت جي وچ ۾ لاڳاپي بابت شعور وڌايو، جنهن سان صابڻ جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو.[30] جديد دور ۾، بيماريون پکيڙيندڙ مرض پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن جي روڪٿام ۾ صفائي سٿرائي جي اهميت بابت سائنسي ڄاڻ وڌڻ سبب صنعتي ملڪن ۾ صابڻ جو استعمال روزمره زندگيءَ جو لازمي حصو بڻجي ويو.[31]

1890ع ۾ رسالي پنچ ۾ للي لينگٽري جو ڪارٽون. هوءَ جنهن صابڻ جي دٻي تي ويٺل آهي، اهو سندس صابڻ ۽ سينگار جي شين جي اشتهارن سان وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

صنعتي انقلاب کان اڳ صابڻ سازي ننڍي پيماني تي ٿيندي هئي ۽ تيار ٿيندڙ صابڻ نسبتاً اڻگهڙيل هوندو هو. 1780ع ۾ جيمز ڪيئر ٽپٽن ۾ هڪ ڪيميائي ڪارخانو قائم ڪيو، جتي پوٽاش ۽ سوڊا جي سلفيٽن مان الڪلي تيار ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ هن ساڳئي هنڌ صابڻ جو ڪارخانو پڻ قائم ڪيو. 1790ع ۾ نڪولس ليبلينڪ عام لوڻ مان الڪلي تيار ڪرڻ جو طريقو ايجاد ڪيو، جنهن صابڻ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.

1807ع ۾ اينڊريو پيرز لنڊن ۾ اعليٰ معيار جو شفاف پيرز صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيو.[32] 1865ع ۾ سندس سئوٽ ٿانس جي. بريٽ هن ڪمپني جو برانڊ مئنيجر بڻيو، جنهن کي جديد برانڊ مارڪيٽنگ جي شروعات ڪندڙن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.[33] 1882ع ۾ هن انگريز اداڪارا ۽ سماجي شخصيت للي لينگٽري کي پيرز صابڻ جي اشتهارن لاءِ چونڊيو، جنهن کي ڪنهن تجارتي پيداوار جي پهرين مشهور شخصيت (سيليبرٽي) طرفان توثيق سمجهيو وڃي ٿو.[34][35]

1850ع واري ڏهاڪي کان وليم گوسيج گهٽ قيمت ۽ سٺي معيار جو صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيو. رابرٽ اسپيئر ھڊسن 1837ع ۾ صابڻ کي مهڙي ۽ مهٽي سان پيهي صابڻ جو پائوڊر تيار ڪرڻ شروع ڪيو. آمريڪي صنعتڪار بينجمن ٽي. بئبيٽ صابڻ جي مارڪيٽنگ ۾ نوان طريقا متعارف ڪرايا، جن ۾ صابڻ جون ٽڪيون وڪڻڻ سان گڏ مفت نمونا (پراڊڪٽ سيمپلز) ورهائڻ به شامل هو. 1886ع ۾ وليم ھيسڪيٿ ليور ۽ سندس ڀاءُ جيمز ليور وارنگٽن ۾ هڪ ننڍو صابڻ جو ڪارخانو خريد ڪري ليور برادرز ڪمپني قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي يونيليور جي نالي سان دنيا جي سڀ کان وڏين صارفين جي شين ٺاهيندڙ ڪمپنين مان هڪ بڻجي وئي. انهن ڪمپنين وڏي پيماني تي اشتهاري مهمون هلائي صابڻ جي عالمي واپار کي نئين رخ ڏنو.===سيال صابڻ===

سيال صابڻ اوڻيهين صديءَ ۾ ايجاد ٿيو. 1865ع ۾ وليم شيپرڊ سيال صابڻ جي هڪ قسم جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.[36] 1898ع ۾ بي. جي. جانسن کجيءَ ۽ زيتون جي تيل مان تيار ٿيندڙ صابڻ ٺاهيو، ۽ سندس ڪمپني بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني ساڳئي سال پامولائيو صابڻ نالي سان ان کي مارڪيٽ ۾ متعارف ڪرايو.[37] هي نئون برانڊ تمام تيزيءَ سان مشهور ٿيو، جنهن کان پوءِ بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني پنهنجو نالو بدلائي ڪولگيٽ-پامولائيو رکيو.[38]

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻين ڪمپنين پڻ پنهنجا سيال صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. پائن-سول ۽ ٽائڊ جهڙيون شيون مارڪيٽ ۾ متعارف ٿيون، جن ڪپڙن، فرشن، غسل خانن ۽ ٻين گهريلو شين جي صفائي کي اڳي کان وڌيڪ آسان بڻايو.[39][40]

سيال صابڻ روايتي ڌوئڻ جي طريقن، جهڙوڪ ڌوٻيءَ جي تختي تي ڪپڙا ڌوئڻ، لاءِ پڻ وڌيڪ موزون سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پاڻيءَ ۾ آسانيءَ سان ملي وڃي ٿو ۽ صفائيءَ جي عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.[41]

سيال صابڻ

[سنواريو]

سيال صابڻ اوڻيهين صديءَ ۾ ايجاد ٿيو. 1865ع ۾ وليم شيپرڊ سيال صابڻ جي هڪ قسم جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.[42] 1898ع ۾ بي. جي. جانسن کجيءَ ۽ زيتون جي تيل مان تيار ٿيندڙ صابڻ ٺاهيو، ۽ سندس ڪمپني بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني ساڳئي سال پامولائيو صابڻ نالي سان ان کي مارڪيٽ ۾ متعارف ڪرايو.[43] هي نئون برانڊ تمام تيزيءَ سان مشهور ٿيو، جنهن کان پوءِ بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني پنهنجو نالو بدلائي ڪولگيٽ-پامولائيو رکيو.[44]

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻين ڪمپنين پڻ پنهنجا سيال صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. پائن-سول ۽ ٽائڊ جهڙيون شيون مارڪيٽ ۾ متعارف ٿيون، جن ڪپڙن، فرشن، غسل خانن ۽ ٻين گهريلو شين جي صفائي کي اڳي کان وڌيڪ آسان بڻايو.[39][45]

سيال صابڻ روايتي ڌوئڻ جي طريقن، جهڙوڪ ڌوٻيءَ جي تختي تي ڪپڙا ڌوئڻ، لاءِ پڻ وڌيڪ موزون سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پاڻيءَ ۾ آسانيءَ سان ملي وڃي ٿو ۽ صفائيءَ جي عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.[46]

قسم

[سنواريو]
هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون

ٽوائليٽ صابڻ

[سنواريو]
ميسيل جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.

گهريلو استعمال ۾ صابڻ مان عام طور مراد ٽوائليٽ صابڻ هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO2−)M+ هوندو آهي، جتي M عام طور سوڊيم (Na) يا پوٽاشيم (K) هوندو آهي.[47]

صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي ميسيل (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ جراثيمن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي ايمَلشن جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.[48][49][50]

سخت پاڻي (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي صابڻ جي تهه (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.[51]

غير ٽوائليٽ صابڻ

[سنواريو]

ڌاتي صابڻ (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين چکنائين (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.[47] ليٿيم اسٽيئريٽ انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون ڪيلشيم يا ليٿيم صابڻ ۽ معدني تيل جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. ايلومينيم، سوڊيم ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي لزوجت (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ زيتون جو تيل ۽ چونو ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.[52]

ڌاتي صابڻ جديد تيلن وارن رنگن ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.[53] اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن:

ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ امونيم به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور امونيم نونانوئيٽ امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.[54]

غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم رال صابڻ (ريزن سوپ) آهي، جيڪا ڪاغذ سازي جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو ابيئٽڪ تيزاب (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور ايمَلسيفاير طور استعمال ٿيندو آهي.[55]

صابڻ ٺاهڻ

[سنواريو]

ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور ٽرائي گلسرائيڊن جي ساپونيفڪيشن (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ لائي (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت گليسرول (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.[56][57] گليسرين شامل صابڻ کي عام طور گليسرين صابڻ چيو ويندو آهي.

اضافا

[سنواريو]

صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن ريت يا پومِس (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان اسڪورنگ صابڻ تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي ايڪسفوليئيشن چيو ويندو آهي.

جراثيم ڪش صابڻ ٺاهڻ لاءِ ٽرائيڪلوسان يا ٽرائيڪلوڪاربان جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ ضد حياتياتي مزاحمت (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.[58]

استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. ليٿيم جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي چکنائين (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.[47]

ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور ناريل جو تيل، زيتون جو تيل، کجيءَ جو تيل ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي (ٽيلو) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.[59] مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص زيتون جو تيل مان ٺهيل صابڻ، جيڪو ڪاسٽائيل صابڻ يا مارسيل صابڻ جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي.

جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ريفيٽيڊ يا سُپر فيٽيڊ هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.[60] هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا ناريل جو تيل شامل ڪري سُپر فيٽنگ ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن جوجوبا جو تيل يا شيا بٽر جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.[61]

صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪)
چرٻي / تيل لورڪ تيزاب مائرسٽڪ تيزاب پالميٽڪ تيزاب اسٽيئرڪ تيزاب اوليئڪ تيزاب لينوليئڪ تيزاب لينولينڪ تيزاب
ٽيلو 0428233521
ناريل جو تيل 481893720
پام ڪرنل تيل 4616831220
کجيءَ جو تيل 014443790
لوريل جو تيل 5400015170
زيتون جو تيل 0011278100
ڪينولا جو تيل 013258923

طب

[سنواريو]

روايتي طب موجب هن ٻوٽي مان تيار ڪيل مرهم بادفرنگ، آتشڪ، ناسور ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ان کان سواءِ روايتي معالجن ۾ هن کي حيض جاري ڪرڻ، آنڊن جي ڪيڙن کي ختم ڪرڻ ۽ حقني (Enema) جي صورت ۾ ننڍڙن ٻارن جي قبض ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ پڻ ڪم آندو ويندو هو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، حمل دوران هن جو استعمال اسقاطِ حمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ هن کي زهريلو پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ تنهن ڪري جديد طبي نگراني کان سواءِ ان جو استعمال مناسب نه سمجهيو وڃي ٿو.[62]

تصويرون

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ سانچو:GoldBookRef
  2. ↑ "What's The Difference Between Soap and Detergent". cleancult.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2019-12-18 تي محفوظ ڪيل. 2019-12-18 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ Willcox, Michael (2000). "Soap". ۾ Hilda Butler (مرتب). Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps (10th ڇاپو). Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. ص. 453. ISBN 978-0-7514-0479-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2016-08-20 تي محفوظ ڪيل. The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon.
  4. 1 2 3 "An Experimental Exploration of the Earliest Soapmaking". EXARC Journal (2024/3). 2024-08-22. https://exarc.net/issue-2024-3/at/experimental-exploration-earliest-soapmaking.
  5. 1 2 Jess Shaw (2 February 2024). "The Meaning of Cleaning". Exarc (Podcast).[مئل ڳنڍڻو]
  6. ↑ Willcox, Michael (2000). Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps (10th ڇاپو). Kluwer Academic Publishers. ص. 453.
  7. 1 2 Jürgen Falbe, مرتب (2012). "Historical Review". Surfactants in Consumer Products. Springer-Verlag. ص. 1–2.
  8. ↑ Martin Levey (1958). "Gypsum, salt and soda in ancient Mesopotamian chemical technology". Isis 49 (3): 336–342.
  9. ↑ Derry, Thomas Kingston; Williams, Trevor Illtyd (1960). A Short History of Technology. ص. 265.
  10. ↑ De Puma, Richard. "A Third-Century B.C.E. Etruscan Tomb Group from Bolsena". American Journal of Archaeology.
  11. ↑ Padgett, J. Michael (2002). Objects of Desire.
  12. ↑ "The history of soapmaking".
  13. ↑ Partington, James Riddick (1999). A History of Greek Fire and Gun Powder. ص. 307.
  14. ↑ Jones, Geoffrey (2010). "Cleanliness and Civilization". Beauty Imagined: A History of the Global Beauty Industry.
  15. ↑ Benn, Charles (2002). Everyday Life in the Tang Dynasty. ص. 116.
  16. 1 2 3 Ahmad Y. al-Hassan (2001). Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences. UNESCO. ص. 73–74.
  17. ↑ BBC, Science and Islam, Part 2.
  18. ↑ Kleinschmidt, Harald (2000). Understanding the Middle Ages: the transformation of ideas and attitudes in the Medieval world. Boydell & Brewer. ص. footnote 48, p. 104. ISBN 0-85115-770-X.
  19. ↑ www.soap-flakes.com آرڪائيو ڪيا ويا 2015-05-26 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  20. ↑ Robinson, James Harvey (1904). Readings in European History: Vol. I. Ginn and Co.
  21. 1 2 Charles Springer, مرتب (1954). A History of Technology, Volume 2. Clarendon Press. ص. 355–356. ISBN 9780198581062. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
  22. ↑ Nef, John U. (1936). "A Comparison of Industrial Growth in France and England from 1540 to 1640: III". The Journal of Political Economy 44 (5): 643–666 (660ff.). doi:10.1086/254976. https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1936-10_44_5/page/642.
  23. ↑ Barthélemy, L. (1883) "La savonnerie marseillaise", noted by Nef 1936:660 note 99.
  24. ↑ Nef 1936:653, 660.
  25. ↑ Keith Thomas, "Noisomeness", London Review of Books, Vol. 42, No. 14, 16 July 2020.
  26. ↑ "The Soap Tax". The Spectator Archive. The Spectator, London. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ "Repeal of the Soap Tax". Parliamentary Debates (Hansard). 3 April 1838. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ Hansard, Thomas Curson (1864). Hansard's Parliamentary Debates. Uxbridge, England: Forgotten Books. ص. 363–374. ISBN 9780243121328. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
  29. ↑ McNeil, Ian (1990). An Encyclopaedia of the History of Technology. Taylor & Francis. ص. 2003–205. ISBN 978-0-415-01306-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2016-05-05 تي محفوظ ڪيل.
  30. ↑ Ahveninen, Anna (2020-03-31). "Hand sanitiser or soap: making an informed choice for COVID-19". Curious (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-08-05 تي محفوظ ڪيل. 2020-08-04 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Pears, Francis (1859). The Skin, Baths, Bathing, and Soap. The author. ص. 100–. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2016-05-04 تي محفوظ ڪيل.
  32. ↑ Glenday, Craig (2013). Guinness World Records 2014. Guinness World Records Limited. ص. 200. ISBN 9781908843159.
  33. ↑ "When Celebrity Endorsers Go Bad". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 March 2022 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ Richards, Jef I. (2022). A History of Advertising: The First 300,000 Years. Rowman & Littlefield. ص. 286.
  35. ↑ سانچو:Cite patent
  36. ↑ Prigge, Matthew (2018-01-25). "The Story Behind This Bar of Palmolive Soap". Milwaukee Magazine (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-01-25 تي محفوظ ڪيل. 2019-06-27 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ "Colgate-Palmolive Company History: Creating Bright Smiles for 200 Years". Colgate-Palmolive Company. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2006 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  38. 1 2 Boyle, Hal (September 12, 1954). "There's Gold in those Pine Stumps". Sarasota Journal. ص. 11. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2025-12-02 تي محفوظ ڪيل.
  39. ↑ "Our Heritage - Learn About Tide's History | Tide". tide.com (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 2025-08-06 تي محفوظ ڪيل. 2025-10-16 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ "The History of Liquid Soap". Blue Aspen Originals. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2012 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ سانچو:Cite patent
  42. ↑ Prigge, Matthew (2018-01-25). "The Story Behind This Bar of Palmolive Soap". Milwaukee Magazine (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-01-25 تي محفوظ ڪيل. 2019-06-27 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ "Colgate-Palmolive Company History: Creating Bright Smiles for 200 Years". Colgate-Palmolive Company. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2006 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ "Our Heritage - Learn About Tide's History | Tide". tide.com (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 2025-08-06 تي محفوظ ڪيل. 2025-10-16 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ "The History of Liquid Soap". Blue Aspen Originals. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2012 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  46. 1 2 3 Klaus Schumann; Kurt Siekmann (2005). "Soaps". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. doi:10.1002/14356007.a24_247. ISBN 978-3527306732.
  47. ↑ Jabr, Ferris (2020-03-13). "Why soap works". Yale School of Medicine.
  48. ↑ "Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives". Emory University.
  49. ↑ Donavyn Coffey (2022-06-18). "How does soap kill germs?". Live Science.
  50. ↑ Holman, John S.; Stone, Phil (2001). Chemistry. Nelson Thornes. ص. 174. ISBN 9780748762392.
  51. ↑ Thorsten Bartels; ۽ ٻيا (2005). "Lubricants and Lubrication". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. doi:10.1002/14356007.a15_423. ISBN 978-3527306732.
  52. ↑ Tumosa, Charles S. (2001-09-01). "A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint".
  53. ↑ "Ammonium nonanoate Fact Sheet" (PDF). United States Environmental Protection Agency. 21 September 2006.
  54. ↑ Fiebach, Klemens; Grimm, Dieter (2000). "Resins, Natural". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. doi:10.1002/14356007.a23_073.
  55. ↑ Cavitch, Susan Miller. The Natural Soap Book. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.
  56. ↑ Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). The Natural Soapmaking Handbook. ISBN 978-0-9874995-0-9.
  57. ↑ "Antibacterial Soaps Concern Experts". ABC News. 6 January 2006.
  58. ↑ David J. Anneken (2006). "Fatty Acids". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. doi:10.1002/14356007.a10_245.pub2.
  59. ↑ Kuntom, Ainie; Ahmad, Iftikhar; Kifli, Hamirin; Shariff, Zainon Mat (1999). "Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap". Journal of Surfactants and Detergents 2 (3): 325–329. doi:10.1007/s11743-999-0084-5.
  60. ↑ "The Process of Making Soap".
  61. ↑ ڪتاب: فرھنگ جعفري؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=صابڻ&oldid=394767" تان ورتل