اينٽامولوجي
 مختلف راڄن سان تعلق رکندڙ حشرات جو تنوع |
حشراتيات يا اينٽامولاجي (انگريزي: Entomology): قديم يوناني لفظ ἔντομον (éntomon)، معنيٰ ”حشرو“ یا جيت، ۽ λόγος (lógos)، معنيٰ ”اڀياس“، مان نڪتل آهي،[1] ۽ حيوانيات جي اها شاخ آهي جيڪا جيتن جي اڀياس تي ڌيان ڏئي ٿي. حشراتيات جو اڀياس ڪندڙن کي حشراتيات جا ماهر چيو ويندو آهي. ماضيءَ ۾ حشري جو اصطلاح ايترو مخصوص نه هو، ۽ تاريخي طور حشراتيات جي وصف ۾ ٻين آرٿروپوڊ گروهن سان تعلق رکندڙ جانورن، جهڙوڪ اراڪنڊ، گهڻ پيرا ۽ قشريات جو اڀياس پڻ شامل هو. آمريڪي انگريزيءَ ۾ هن شعبي کي انسڪٽالاجي پڻ چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ برطانوي انگريزيءَ ۾ انسڪٽالاجي مان مراد حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپن جو اڀياس آهي.[2]
حشراتيات ذريعي حشرات جي 13 لک کان وڌيڪ جنسن کي بيان ڪيو ويو آهي.[3]
تاريخ
[سنواريو]
حشراتيات جون پاڙون قبل از تاريخ دور کان وٺي لڳ ڀڳ سڀني انساني ثقافتن ۾ ملن ٿيون، خاص طور زراعت جي حوالي سان (خاص ڪري حياتي ڪنٽرول ۽ ماکيءَ جي مک پالنا).[4] رومي فطري فلسفي پليني بزرگ (23–79ع) حشرات جي قسمن بابت هڪ ڪتاب لکيو،[5] جڏهن تہ ڪوفي عالم ابن الاعرابي (760–845ع) مکين بابت ڪتاب الذباب (كتاب الذباب) لکيو. تنهن هوندي بہ جديد مفهوم ۾ سائنسي اڀياس نسبتاً تازو، 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيو.[6] اوليسي آلڊرووانڊي جو De Animalibus Insectis (حشري جانورن بابت) 1602ع ۾ شايع ٿيو. خوردبيني ماهر يان سوامرڊام حشرات جي تاريخ شايع ڪئي، جنهن ۾ هن حشرات جي توليدي عضون ۽ ڪايا پلٽ کي صحيح نموني بيان ڪيو.[7] 1705ع ۾ ماريا سيبيلا ميريئن ڊچ سورينام جي استوائي حشرات بابت Metamorphosis Insectorum Surinamensium نالي ڪتاب شايع ڪيو.[8]
جنسن جي نالن ۽ درجابنديءَ سان لاڳاپيل شروعاتي حشراتياتي ڪم گهڻو ڪري يورپ ۾ عجائبات جون الماريون رکڻ جي رواج سان ڳنڍيل هئا. گڏ ڪرڻ جي هن شوق سبب قدرتي تاريخ جون سوسائٽيون قائم ٿيون، ذاتي مجموعن جون نمائشون لڳيون ۽ نون جنسن جي دستاويزبندي ۽ علمي رابطن کي محفوظ ڪرڻ لاءِ رسالا شايع ٿيڻ لڳا. ڪيترائي گڏ ڪندڙ امير طبقي سان تعلق رکندا هئا ۽ دنيا جي مختلف علائقن جي گڏ ڪندڙن ۽ واپارين وچ ۾ هڪ واپار پڻ وجود ۾ آيو. هن دور کي ”دلير حشراتيات جو دور“ چيو ويو آهي. وليم ڪربي کي انگلينڊ ۾ وڏي پيماني تي حشراتيات جو باني سمجهيو وڃي ٿو. وليم اسپينس سان گڏجي هن حشراتيات بابت جامع ڪتاب حشراتيات جو تعارف شايع ڪيو، جنهن کي هن موضوع جو بنيادي متن سمجهيو وڃي ٿو. هن 1833ع ۾ لنڊن ۾ شاهي حشراتياتي سوسائٽي قائم ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي، جيڪا دنيا جي شروعاتي اهڙين سوسائٽين مان هڪ هئي؛ جڏهن تہ ان کان اڳ اوريلين سوسائٽي جهڙا ادارا 1740ع واري ڏهاڪي کان موجود هئا. 19هين صديءَ جي آخر ۾ زراعت ۽ نوآبادياتي واپار جي واڌ ”اقتصادي حشراتيات جي دور“ کي جنم ڏنو، جنهن سان يونيورسٽين جي واڌ ۽ حياتيات جي شعبي ۾ تربيت سان گڏ پيشيور حشراتياتي ماهر وجود ۾ آيا.[9][10]
19هين ۽ 20هين صديءَ دوران حشراتيات تيزيءَ سان ترقي ڪئي ۽ وڏي تعداد ۾ ماڻهن ان جو اڀياس ڪيو، جن ۾ چارلس ڊارون، ژان هينري فابر، ولاديمير نابوڪوف، ڪارل فون فريش (1973ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ماڻيندڙ)[11] ۽ ٻه ڀيرا پلٽزر انعام ماڻيندڙ اي. او. ولسن جهڙيون مشهور شخصيتون شامل آهن.
عجائب گهرن ۾ مجموعن جي سنڀال ۽ تحقيقي مدد وسيلي ماڻهن جي حشراتياتي ماهر بڻجڻ جي پڻ هڪ تاريخ رهي آهي،[12] جيئن سمٿسونين جي قدرتي تاريخ جي قومي عجائب گهر ۾ سوفي لٽرلو. حشرات جي سڃاڻپ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ عام شوق بڻجي رهي آهي، جنهن ۾ پوپٽ[13] ۽ (نسبتاً گهٽ حد تائين) ڀنڀوري سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن.[14]
گهڻن حشرات کي آسانيءَ سان راڄ ۾ رکي سگهجي ٿو، جيئن هائيمينوپٽرا (ماکيءَ جون مکيون، ڀنڀوريون ۽ ماڪوڙيون) يا ڪوليوپٽرا (ڀونئر). تنهن هوندي بہ نسل يا جنس جي سطح تائين سڃاڻپ عام طور رڳو سڃاڻپ ڪنجي ۽ مونوگراف جي استعمال سان ممڪن هوندي آهي. جيئن تہ حشرات جي جماعت ۾ تمام وڏي تعداد ۾ جنسون آهن (رڳو ڀونئرن جون 330,000 کان وڌيڪ جنسون)، ۽ انهن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪندڙ خاصيتون عام ماڻهن لاءِ اڻڄاتل ۽ اڪثر تمام باريڪ هونديون آهن (يا خوردبيني کان سواءِ نظر ئي نه اينديون آهن)، تنهنڪري اها سڃاڻپ ماهرن لاءِ بہ گهڻو ڪري ڏکي هوندي آهي. انهيءَ سبب حشرات لاءِ خودڪار جنس سڃاڻپ جا نظام تيار ٿيا آهن، مثال طور ڊيزي، ايبس، اسپائڊا ۽ ڊرا-ونگ.
استعمال
[سنواريو]جيتن جو ڪنٽرول
[سنواريو]سانچو:وڌيڪ معلومات 1994ع ۾ آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي جيتن جي ڪنٽرول واري صنعت لاءِ ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ اينٽومولاجسٽ (ACE) نالي هڪ نئون پيشيور سرٽيفڪيشن پروگرام شروع ڪيو. ”حقيقي حشراتياتي ماهر“ طور قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ عام طور اعليٰ ڊگري ضروري هوندي آهي، ۽ گهڻا حشراتياتي ماهر پي ايڇ ڊي ڪندا آهن. جيتوڻيڪ روايتي مفهوم ۾ اهي حقيقي حشراتياتي ماهر ناهن، پر اي سي اي سرٽيفڪيشن حاصل ڪندڙ ماڻهن کي ايسوسيئيٽ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر سڏي سگهجي ٿو.[15]
اهڙيءَ طرح آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي پاران هلندڙ ٻين سندي پروگرامن جون قابليتي گهرجون مختلف آهن. انهن پروگرامن ۾ عوامي صحت حشراتيات (PHE)، سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن (CIT) ۽ بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر (BCE) شامل آهن. عوامي صحت حشراتيات ۾ قابليت حاصل ڪرڻ لاءِ اهڙن آرٿروپوڊن جي قسمن بابت امتحان پاس ڪرڻو پوندو آهي جيڪي بيماريون ڦهلائي سگهن ٿا ۽ طبي پيچيدگين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. انهن ماڻهن کي اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي پڻ ڏيڻي پوندي آهي. سرٽيفائيڊ گڏيل جيت انتظام ٽيڪنيشن بڻجڻ جي خواهشمندن کي جيتن جي انتظام ۾ لڳ ڀڳ 1 کان 4 سالن جو تجربو حاصل ڪرڻ ۽ لاڳاپيل ڄاڻ تي ٻڌل امتحان ڪاميابيءَ سان پاس ڪرڻو پوندو آهي. عوامي صحت حشراتيات وانگر انهن کي پڻ اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻي پوندي آهي ۽ جيت مار دوائن جي استعمال لاءِ منظور ٿيل هجڻ ضروري آهي. بورڊ سرٽيفائيڊ حشراتياتي ماهر بڻجڻ لاءِ ٻن امتحانن کي پاس ڪرڻ، اخلاقي ضابطي تي عمل ڪرڻ جي رضامندي ڏيڻ ۽ هر 12 مهينن دوران مخصوص تعليمي گهرجون پوريون ڪرڻ ضروري آهن.[16]
عدالتي جاچ
[سنواريو]سانچو:مک عدالتي حشراتيات، عدالتي سائنس جي هڪ شاخ آهي، جيڪا لاشن يا ڏوهن جي واقعن وارن هنڌن جي آس پاس ملندڙ حشرات جو اڀياس ڪري ٿي. ان ۾ لاشن تي عام طور ملندڙ حشرات جا قسم، انهن جا حياتياتي چڪر، مختلف ماحولن ۾ انهن جي موجودگي ۽ گلڻ سڙڻ سان گڏ حشرات جي مجموعن ۾ ايندڙ تبديلين جو اڀياس شامل آهي.[17]
طب
[سنواريو]سانچو:مک طبي حشراتيات انهن حشرات ۽ آرٿروپوڊ تي ڌيان ڏئي ٿي جيڪي انساني صحت تي اثرانداز ٿين ٿا. جانورن جي حشراتيات کي پڻ هن زمري ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ جانورن جون ڪيتريون بيماريون هڪ جنس کان ٻي جنس ڏانهن منتقل ٿي انساني صحت لاءِ خطرو بڻجي سگهن ٿيون، مثال طور ڍورن جي انسيفلائٽس. طبي حشراتيات ۾ بيمارين کي ڦهلائيندڙ آرٿروپوڊ ناقلن جي رويي، ماحوليات ۽ وبايات بابت سائنسي تحقيق پڻ شامل آهي. ان سان گڏ عوامي تحفظ جي مفاد ۾ عام ماڻهن، مقامي ۽ رياستي عملدارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين تائين ڄاڻ پهچائڻ پڻ هن شعبي جو اهم حصو آهي.
ذيلي شعبا
[سنواريو]
ڪيترائي حشراتياتي ماهر حشرات جي ڪنهن هڪ راڄ يا خاندان ۾ تخصص حاصل ڪندا آهن، ۽ انهن مان ڪيترن ئي ذيلي شعبن جا پنهنجا عام نالا آهن، جيڪي اڪثر (پر هميشه نه) لاڳاپيل گروهه جي سائنسي نالي مان ورتل هوندا آهن:
- ڪوليوپٽرولوجي – ڀونئر
- ڊپٽرولوجي – مکيون
- اوڊوناٽولوجي – ڀنڀوريون ۽ ڊيمزل مکيون
- هيميپٽرولوجي – حقيقي جيت
- آئيسوپٽرولوجي – اڏوهي
- ليپيڊوپٽرولوجي – پتنگ ۽ پوپٽ
- ميليٽولوجي (يا ايپيولوجي) – ماکيءَ جي مک
- مرميڪولوجي – ماڪوڙيون
- آرٿوپٽرولوجي – ماڪڙ، سانوڻ جيت وغيره
- ٽريڪوپٽرولوجي – ڪيڊس مکيون
- ويسپولوجي – سماجي ڀنڀوريون
تنظيمون
[سنواريو]ٻين سائنسي تخصصن وانگر حشراتياتي ماهرن جون بہ ڪيتريون مقامي، قومي ۽ بين الاقوامي تنظيمون آهن. مخصوص ذيلي شعبن ۾ تخصص رکندڙ تنظيمون پڻ موجود آهن.
- شوقين حشراتياتي ماهرن جي سوسائٽي
- برطانوي حشراتياتي ۽ قدرتي تاريخ سوسائٽي
- آمريڪا جي حشراتياتي سوسائٽي
- ڪئناڊا جي حشراتياتي سوسائٽي
- جاپان جي حشراتياتي سوسائٽي
- ڪريفيلڊ حشراتياتي انجمن
- شاهي حشراتياتي سوسائٽي
- آسٽريليا جي حشراتياتي سوسائٽي[18]
- نيوزيلينڊ جي حشراتياتي سوسائٽي[19]
تحقيقي مجموعا
[سنواريو]هي عجائب گهرن، يونيورسٽين يا تحقيقي ادارن ۾ رکيل چونڊ تمام وڏن حشري مجموعن جي فهرست آهي.
ايشيا
[سنواريو]آفريڪا
[سنواريو]- ناتال عجائب گهر، پيٽرميرٽزبرگ، ڏکڻ آفريڪا[20]
آسٽريليشا
[سنواريو]
- سي ايس آءِ آر او آسٽريليائي قومي حشري مجموعو، ڪينبرا، آسٽريليا
- لنڪن يونيورسٽي حشراتياتي تحقيقي مجموعو، لنڪن، نيوزيلينڊ
يورپ
[سنواريو]- باويريا جو رياستي حيوانياتي مجموعو، زولاجشي شٽاٽساملونگ ميونخ، ميونخ، جرمني
- قدرتي تاريخ عجائب گهر، لنڊن، برطانيا
- سينڪنبرگ جرمن حشراتياتي ادارو، ميونخيبيرگ، جرمني
گڏيل رياستون
[سنواريو]- فلاڊيلفيا قدرتي سائنسز اڪيڊمي، فلاڊيلفيا، پينسلوانيا
- بوهارٽ حشراتياتي عجائب گهر، ڊيوس، ڪيليفورنيا
- حشراتيات جو شعبو، قدرتي تاريخ جو قومي عجائب گهر، واشنگٽن ڊي سي
- حشراتياتي تحقيقي عجائب گهر، ريورسائيڊ، ڪيليفورنيا
- ايسگ حشراتياتي عجائب گهر، برڪلي، ڪيليفورنيا
- فراسٽ حشراتياتي عجائب گهر، يونيورسٽي پارڪ، پينسلوانيا
- اتر ڪيرولائنا اسٽيٽ يونيورسٽي حشري عجائب گهر، ريلي، اتر ڪيرولائنا
ڪئناڊا
[سنواريو]- ڪئناڊا جو قدرتي عجائب گهر، اوٽاوا، اونٽاريو
- ڪئناڊا جو قومي حشرات، اراڪنڊ ۽ نيميٽوڊ مجموعو، ڪئناڊا جي زراعت ۽ زرعي خوراڪ، اوٽاوا، اونٽاريو
- ليمن حشراتياتي عجائب گهر، مونٽريال، ڪيوبيڪ
- جي. بي. والس/آر. اي. رافلي حشراتياتي عجائب گهر، ونيپيگ، مينيٽوبا
- گيلف يونيورسٽي حشري مجموعو، گيلف، اونٽاريو
پڻ ڏسو
[سنواريو]
حوالا
[سنواريو]- ↑ لڊيل، هينري جارج and رابرٽ اسڪاٽ (1980). هڪ يوناني-انگريزي لغت (مختصر ڇاپو). برطانيا: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 0-19-910207-4.
- ↑ "Insectology". www.collinsdictionary.com. Collins. 8 November 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Chapman, A. D. (2009). Numbers of living species in Australia and the World (2 ڇاپو). Canberra: Australian Biological Resources Study. ص. 60pp. ISBN 978-0-642-56850-2. اصل نسخو مان 2009-05-19 تي محفوظ ڪيل. 2007-10-26 تي حاصل ڪيل.
{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (ڳنڍڻو) - ↑ Smith, Edward H.; Kennedy, George G (2009). "History of Entomology". ۾ Resh, Vincent H.; Cardé, Ring T. (مرتب). Chapter 119 - History of Entomology. Encyclopedia of Insects (Second Edition). Academic Press. ص. 449–458. doi:10.1016/B978-0-12-374144-8.00128-4. ISBN 978-0-12-374144-8.
- ↑ Naturalis Historia
- ↑ Antonio Saltini, Storia delle scienze agrarie, 4 vols, Bologna 1984–89, ISBN 88-206-2412-5, ISBN 88-206-2413-3, ISBN 88-206-2414-1, ISBN 88-206-2415-X
- ↑ "Entomology". Encyclopaedia Britannica. 21 March 2024.
- ↑ Kristensen, Niels P. (1999). "Historical Introduction". ۾ Kristensen, Niels P. (مرتب). Lepidoptera, moths and butterflies: Evolution, Systematics and Biogeography. Volume 4, Part 35 of Handbuch der Zoologie:Eine Naturgeschichte der Stämme des Tierreiches. Arthropoda: Insecta. Walter de Gruyter. ص. 1. ISBN 978-3-11-015704-8.
- ↑ Elias, Scott A. (2014). "A Brief History of the Changing Occupations and Demographics of Coleopterists from the 18th Through the 20th Century". Journal of the History of Biology 47 (2): 213–242. doi:. PMID 23928824.
- ↑ Clark, John F.M. (2009). Bugs and the Victorians. Yale University Press. ص. 26–27. ISBN 978-0300150919.
- ↑ "Karl von Frisch – Nobel Lecture: Decoding the Language of the Bee".
- ↑ Starrs, Siobhan (10 August 2010). "A Scientist and a Tinkerer – A Story in a Frame". National Museum of Natural History Unearthed. National Museum of Natural History. اصل نسخو مان 19 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Prudic, KL; McFarland, KP; Oliver, JC; Hutchinson, RA; Long, EC; Kerr, JT; Larrivée, M (18 May 2017). "eButterfly: Leveraging Massive Online Citizen Science for Butterfly Conservation.". Insects 8 (2): 53. doi:. PMID 28524117.
- ↑ Bried, Jason; Ries, Leslie; Smith, Brenda; Patten, Michael; Abbott, John; Ball-Damerow, Joan; Cannings, Robert; Cordero-Rivera, Adolfo et al. (16 October 2020). "Towards Global Volunteer Monitoring of Odonate Abundance". BioScience 70 (10): 914–923. doi:. https://academic.oup.com/bioscience/article/70/10/914/5899941?login=false.
- ↑ "ACE Certification". ACE Certification. 2024-06-03 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Roster | Certification - Entomological Society of America". entocert.org (انگريزي ۾). 2023-10-08 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Forensic Entomology". Explore Forensics. اصل نسخي مان February 23, 2009 تي محفوظ ڪيل. 2022-04-10 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Australian Entomological Society
- ↑ Entomological Society of New Zealand
- ↑ "KwaZulu-Natal Museum". اصل نسخو مان 2019-04-19 تي محفوظ ڪيل. 2026-09-19 تي حاصل ڪيل.