ايمبريولاجي
ڳڀجڻ جو علم يا ايمبريولاجي حياتيات ۽ حيوانيات جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور گيميٽن، ڀاڻجڻ، ڳڀ جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ جنين جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.[1] هي ترقياتي حياتيات جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، جينن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.
لفظ ايمبريولاجي قديم يوناني لفظ ἔμβρυον (embryon، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ -λογία (-logia، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي.
ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، گيسٽروليشن، عضون جي ٺهڻ ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.[2]
دائرو
[سنواريو]ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور ڀاڻجڻ، ڪلويج، بلاسٽولا يا بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ، گيسٽروليشن، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ عضون جي ٺهڻ تي مشتمل هوندا آهن.[1]
انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ جينن جو اظهار، خلوي سگنلنگ، مورفوجن، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا.
ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، ٽيراٽالاجي ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن.
فرٽلائيزيشن
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو فرٽلائيزيشن
جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي گيميٽ جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي اسپرم ۽ مادي گيميٽ کي اووسائيٽ چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني زائگوٽ، ٺهي ٿو.[3]
انسان ۾ اووليشن دوران بالغ اووسائيٽ بيضي داني مان نڪري فيلوپي نلي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.[3]
ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو بلاسٽوسسٽ بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ رحم جي اندرين تهه، يعني اينڊوميٽريم، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي امپلانٽيشن چيو وڃي ٿو.[3]
ڳڀ جي شروعاتي واڌ
[سنواريو]
ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.[1]
| مرحلو | بنيادي عمل | نتيجو |
|---|---|---|
| فرٽلائيزيشن | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | زائگوٽ جي ٺهڻ |
| ڪلويج | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | بلاسٽومير ۽ پوءِ مورولا |
| بلاسٽيوليشن | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | بلاسٽولا؛ ممالين ۾ بلاسٽوسسٽ |
| گيسٽروليشن | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |
| نيوروليشن | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |
| عضون جو ٺهڻ | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |
ڪليويج
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪليويج (ڳڀ)
ڪليويج فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز مائيٽوسس واري خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي بلاسٽومير چيو وڃي ٿو.[1] ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ زردي جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم هولوبلاسٽڪ ۽ ميروبلاسٽڪ ڪليويج آهن.
هولوبلاسٽڪ ڪليويج
[سنواريو]هولوبلاسٽڪ ڪليويج ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي.
ميروبلاسٽڪ ڪليويج
[سنواريو]ميروبلاسٽڪ ڪليويج ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا.
مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ
[سنواريو]ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي مورولا چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان بلاسٽولا ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي بلاسٽوسسٽ چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين ٽروفوبلاسٽ، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ پلاسينا جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ اندروني خلوي مجموعو، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.[3]
گيسٽروليشن
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گيسٽروليشن
گيسٽروليشن شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.[4]
ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي جراثيمي تهه ٺهن ٿا:
- ايڪٽوڊرم – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ اعصابي سرشتو سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون.
- ميسوڊرم – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون.
- اينڊوڊرم – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.[4]
اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا.
نيوروليشن
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نيوروليشن
گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ نيوروليشن جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو اعصابي تختي ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي اعصابي نلي ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي دماغ ۽ حرام مغز ٺهن ٿا.
اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان نيورل ٽيوب نقص جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون.
عضون جو ٺهڻ
[سنواريو]عضون جو ٺهڻ يا آرگينوجينيسس ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.[3]
هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن ٽيراٽوجنن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو.
انساني ڳڀ جي واڌ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو انساني ڳڀ جي واڌ
انساني ترقي هڪ خلوي زائگوٽ کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.[3]
انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ حمل جي عمر عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي.
روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي ڳڀ وارو دور آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور جنين چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون.
| وقت | اهم واقعا | ترقياتي حيثيت |
|---|---|---|
| فرٽلائيزيشن | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | زائگوٽ |
| پهريون هفتو | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | شروعاتي ترقي |
| پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |
| ٽيون هفتو | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | ٽن تهن وارو ڳڀ |
| ٽيون–چوٿون هفتو | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | شروعاتي آرگينوجينيسس |
| ٽيون–اٺون هفتو | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | ڳڀ وارو دور |
| نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | جنيني دور |
تقابلي ايمبريولاجي
[سنواريو]تقابلي ايمبريولاجي مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.[2]
ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور نوٽوڪارڊ، فارينجيل آرچ، سومائيٽ، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.[2]
پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم
[سنواريو]ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم، ۾ ورهايو وڃي ٿو.
پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي حشرات، مولسڪ ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ ايڪائينوڊرم ۽ ڪرنگهي وارا جانور، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي.
ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا
[سنواريو]_(20644192346).jpg)
اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. ارنسٽ هيڪل پنهنجي مشهور بايوجينيٽڪ قانون يا ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي.
جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي.
تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين مڇي، پوءِ هيٺين مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور.
تاريخ
[سنواريو]
ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر جديد ايمبريولاجي گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، خوردبيني، تجرباتي طريقن، خلوي نظرئي، جينيات ۽ ماليڪيولي حياتيات جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون.
قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ پري فارميشنزم چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي ايپي جينيسس چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.[5]
قديم مصر
[سنواريو]قديم مصر ۾ حمل، پلاسينا، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا.
قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.[6]
قديم هند ۽ ايشيا
[سنواريو]ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. ايوَرويد جي روايت ۾ گربھ شريِر جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو.
قديم هندستاني متنن جهڙوڪ سشروت سمهيتا ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.[7]
قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا.
قديم يونان
[سنواريو]قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. هپوڪريٽس سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا.
قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا.
ارسطو
[سنواريو]
ارسطو (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب جاندارن جي نسل تي ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.[8]
ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ ايپي جينيسس جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي.
ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.[5]
گيلن
[سنواريو]گيلن ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو.
گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.[6]
وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين
[سنواريو]وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب سرياني ۽ عربي ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا.
يورپي نشاة ثانيه دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ ليونارڊو دا ونچي انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.[9]
الڊروواندي ۽ فيبريشس
[سنواريو]سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس اوليسي الڊروواندي ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. هيرونيمس فيبريشس 1621ع ۾ فارماسيوني اووي اَت پُلّي (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.[9]
خوردبيني ۽ نئون دور
[سنواريو]سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا.
مالپيگي
[سنواريو]مارسيلو مالپيگي خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا.
مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن پري فارميشنزم ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي.
اسپرم جي دريافت
[سنواريو]
1677ع ۾ انتوني فان ليووينهوڪ ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ اسپرماتوزوا جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.[10]
اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني هومونڪولس، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي.
ان خيال کي اسپرمسٽ يا اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ اووسٽ پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو.
پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس
[سنواريو]سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس جي وچ ۾ هو.
| تصور | بنيادي دعويٰ | جديد حيثيت |
|---|---|---|
| پري فارميشنزم | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | رد ٿيل تاريخي نظريو |
| ايپي جينيسس | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |
ڪاسپر فريڊرڪ وولف
[سنواريو]ڪاسپر فريڊرڪ وولف 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف Theoria Generationis شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.[5]
وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو.
1759ع کي چارلس ڊارون جي On the Origin of Species سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب 1859ع ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي Theoria Generationis سان لاڳاپيل آهي.
جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي
[سنواريو]ڪرسچن هينرڪ پانڊر
[سنواريو]ڪرسچن هينرڪ پانڊر 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون.
هي ڪم اڳتي هلي جراثيمي تهن جي نظرئي جو بنياد بڻيو.[9]
ڪارل ارنسٽ فان بيئر
[سنواريو]
ڪارل ارنسٽ فان بيئر اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.[11]
1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف Über Entwickelungsgeschichte der Thiere شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ فان بيئر جا قانون سڏيا ويا.
انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو:
- جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون.
- مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون.
- ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا.
- ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون.
هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو.
خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي
[سنواريو]اوڻيهين صديءَ ۾ خلوي نظرئي جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا.
رابرٽ ريماڪ 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون.
ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو.
ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي
[سنواريو]
چارلس ڊارون جي جنس جي ابتدا تي جو پهريون ڇاپو 1859ع ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد ارتقائي ترقياتي حياتيات هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي.
هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن
[سنواريو]
اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ ارنسٽ هيڪل ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور بايوجينيٽڪ قانون پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ontogeny recapitulates phylogeny سان بيان ڪيو ويندو آهي.
ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري.
انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن.
تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ:
- انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو
جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي ريڪيپيٽيوليشن نظرئي سان منسوب ڪرڻ گهرجي.
تجرباتي ايمبريولاجي
[سنواريو]اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان تجرباتي ايمبريولاجي پيدا ٿي.
ويلهيلم روڪس
[سنواريو]ويلهيلم روڪس 1880ع واري ڏهاڪي ۾ Entwicklungsmechanik يا ترقياتي ميڪانيات جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن.
روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو.
هانس ڊريش
[سنواريو]هانس ڊريش سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ ريگيوليٽو ترقي جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر mosaic development واري تصور خلاف اهم ثبوت هو.
اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر
[سنواريو]
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ هانس اسپيمن ۽ سندس شاگردياڻي هيلڊا مينگولڊ تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي.
مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي بلاسٽوپور جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.[12]
هن علائقي کي پوءِ اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر چيو ويو. هن تجربي مان جنيني تحريڪ يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي.
اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ 1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو.[13] مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي.
ايمبريولاجي ۽ جينيات
[سنواريو]اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪروموسومن، مينڊلي وراثت ۽ جينن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟
ٿامس هنٽ مورگن، ٿيوڊور بوويري، ايڊمنڊ بيچر ولسن ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ جينن جي اظهار جي مختلف نموني، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو ايپي جينياتي ضابطو (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي.
ماليڪيولي ترقياتي حياتيات
[سنواريو]
ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ ڊي اين اي، جينياتي ڪوڊ، جينن جي اظهار ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد ترقياتي حياتيات ۾ ضم ٿي ويو.
محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا.
خاص طور هاڪس جينن، هيج هاگ، ونٽ، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن.
ماڊل جاندار
[سنواريو]جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي.
| جاندار | عام نالو | اهم استعمال |
|---|---|---|
| ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر (Drosophila melanogaster) | ميون جي مک | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |
| سينيورابڊائٽس ايليگنس (Caenorhabditis elegans) | نيميٽوڊ ڪيڙو | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |
| ڊينيو ريريو (Danio rerio) | زيبرا مڇي | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |
| زينوپس (Xenopus) | آفريقي ڏيڏر | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |
| گالس گالس ڊوميسٽڪس (Gallus gallus domesticus) | گهريلو ڪڪڙ | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |
| مس مسڪيولس (Mus musculus) | گهريلو ڪوئو | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |
جديد ايمبريولاجي
[سنواريو]اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ جينومڪس، ٽرانسڪرپٽومڪس (transcriptomics)، اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري (سنگل-سيل سيڪئينسنگ)، زنده خلوي عڪس نگاري (لائيو-سيل اميجنگ)، جين تدوين (gene editing)، اسٽيم سيلن، آرگنائيڊز (organoids) ۽ حسابياتي حياتيات (ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي) جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي خلوي نسب (سيل لينيئيج) مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي بافت يا عضوي جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات، ارتقائي حياتيات، توليدي طب (ريپراڊڪٽو ميڊيسن) ۽ ٻيهر پيدا ڪندڙ طب (ريجنريٽو ميڊيسن) سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي.
طبي ايمبريولاجي
[سنواريو]طبي ايمبريولاجي انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق علم طب، زچگي، جينيات، ٻارن جي طب، پيدائشي خرابين ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي.
انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.[14]
انساني ترقيءَ ۾ ڳڀ ۽ جنين جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور ڳڀ چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي جنين چيو وڃي ٿو.[15]
عضون جي ٺهڻ جو دور
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آرگنوجينيسس
عضون جي ٺهڻ يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.[16]
پيدائشي خرابيون
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پيدائشي خرابي
پيدائشي خرابيون يا پيدائشي حالتون جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.[17]
عالمي صحت تنظيم موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ پيدائشي دل جون بيماريون، نيورل ٽيوب جون خرابيون ۽ ڊائون سنڊروم اهم مثال آهن.[18][17]
پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا ڪروموسومن جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، آئيونائيزنگ تابڪاري، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل ذيابيطس، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.[17][19]
خرابين جي ترقياتي درجابندي
[سنواريو]ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن:
| قسم | وضاحت | مثال |
|---|---|---|
| مالفارميشن (Malformation) | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |
| ڊسرپشن (Disruption) | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه ٽيراٽوجينڪ (teratogenic) اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |
| ڊيفارميشن (Deformation) | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |
| ڊسپليزيا (Dysplasia) | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه اسڪيليٽل ڊسپليزياز (skeletal dysplasias)، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |
ٽيراٽالاجي
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٽيراٽالاجي
ٽيراٽالاجي پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي ٽيراٽوجن چيو وڃي ٿو.[14]
ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.[20]
اهم ٽيراٽوجن
[سنواريو]
سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن.
| عامل | قسم | ممڪن اثر |
|---|---|---|
| ٿاليڊومائڊ | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |
| آئسوٽريٽينوئن | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |
| ويلپروئيڪ ايسڊ | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |
| شراب | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر (Fetal alcohol spectrum disorder) |
| روبيلا | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت پيدائشي روبيلا سنڊروم جون خرابيون |
| سائيٽو ميگالو وائرس | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |
| زيڪا وائرس | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ مائڪروسيفلي (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |
| آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |
| غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |
ٿاليڊومائڊ سانحو
[سنواريو]ويهين صديءَ ۾ ٿاليڊومائڊ سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا.
تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ وقت انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.[14] هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي.
پيدائشي خرابين جي روڪٿام
[سنواريو]سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.[22]
اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب فولڪ ايسڊ، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.[17]
خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي.
پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پيدائش کان اڳ جي تشخيص
جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور اسڪريننگ ۽ تشخيصي جاچ ۾ ورهايو وڃي ٿو.
اسڪريننگ ٽيسٽ ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ تشخيصي ٽيسٽ مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.[15]
الٽراسائونڊ
[سنواريو]الٽراسائونڊ حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون.
موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.[23]
سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ
[سنواريو]ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ڊي اين اي جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ ڪجهه عام جنيني اينيوپلائيڊين، خاص طور تي ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي.
هي هڪ انتهائي حساس اسڪريننگ طريقو آهي، پر تشخيصي جاچ ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس) يا ايمينيوسِنٽيسِس جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.[24]
ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ
[سنواريو]ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.[15]
ايمينيوسِينٽيسس
[سنواريو]ايمينيوسِينٽيسس ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.[15]
| طريقو | نوعيت | بنيادي مقصد |
|---|---|---|
| الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |
| سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي اينيوپلائيڊيون جو خطرو |
| ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |
| ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ ۾ موجود جنين جي خلين جي جاچ |
ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي
[سنواريو]ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين لاروا پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ ميٽامورفوسس ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ لارول ۽ پيوپل مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن.
ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميوي جي مک
.jpg)
ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي.
ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو:
- مادري اثر وارا جين — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ بائڪوئڊ ۽ نانوس جين اهم مثال آهن.
- گيپ جين — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا.
- پيئر رول جين — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا.
- سيگمينٽ پوليريٽي جين — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا.
- هاڪس جين — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.
هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي.
انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت
[سنواريو]تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو.
جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.
انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات گڏيل نسب ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان ارنسٽ هيڪل سان لاڳاپيل ريڪيپيٽيوليشن نظرئي جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور.
مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر
[سنواريو]انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو تاريخِ طب، مذهبن جي تاريخ ۽ علمي تاريخ جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي.
يهودي روايت
[سنواريو]قديم يهودي ادب، خاص طور تلمود ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.[25]
عيسائي روايت
[سنواريو]قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. ٽَرٽوليئن، گريگوري آف نيسا، آگسٽين آف هپو، جان فلوپونس ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا.
اسلامي روايت
[سنواريو]
قرآن ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ سورة المؤمنون 12–14، سورة الحج 5، سورة القيامة 37–39 ۽ سورة العلق 1–2 شامل آهن.
سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ نطفة، علقة ۽ مضغة جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو:
- ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...
اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو.
يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت
[سنواريو]اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي گيلن، ارسطو ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.[26]
قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون
[سنواريو]ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل نطفة، علقة ۽ مضغة جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.
ابوالڪلام آزاد پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.[27]
انهن تشريحن کي تفسيري ۽ تاريخي موقف طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور فيلوپي نلي ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي آني داني اندر داخل ٿي ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري امپلانٽيشن ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي.
نطفه
[سنواريو]عربي لفظ نطفه لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون.
جديد حياتيات ۾ اسپرم ۽ آنو ٻه الڳ گيميٽ آهن. انهن جي ميلاپ سان زائگوٽ ٺهي ٿو. ان ڪري نطفة کي ڪنهن هڪ جديد سائٽولاجي واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي.
علق
[سنواريو]علق جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي.
ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي علق سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ علق کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي.
مضغ
[سنواريو]مضغ يامضغة جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور سومائٽس (ميسوڊرم مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ مضغة ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي.
هڏن ۽ عضلن جي ترقي
[سنواريو]پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي عظام ۽ لحم واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا.
جديد اسرندڙ حياتيات ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل آهي. ميزينڪائمل خلين جا ڳوڙها مجموعا، ڪارٽليج جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن.
ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مددگار توليدي ٽيڪنالاجي
جديد ايمبريولاجي مددگار توليدي ٽيڪنالاجي ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.[28] اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي.
ايمبريولاجي جي طبي اهميت
[سنواريو]ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، ماليڪيولي حياتيات، خلوي حياتيات، ارتقائي حياتيات ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي.
قديم هندستاني روايت
[سنواريو]قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. ايوَرويد جي روايت ۾ گرڀ شرير نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.[29]
سشروت سمھيتا ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي.
ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. گرڀاوڪرانتي سوترا نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.[30]
تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.[31]
قديم يوناني روايت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايمبريولاجي جي تاريخ
قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث هپوڪريٽس، ارسطو ۽ بعد ۾ گيلن جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا.
ارسطو پنهنجي ڪتاب جاندارن جي نسل تي ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ ايپي جينيسس جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.[32] ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. گيلن انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.[33]
ايمبريولاجي جي تاريخ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايمبريولاجي جي تاريخ
نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين
[سنواريو]يورپي نشاة ثانيه دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. ليونارڊو دا ونچي انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.[34]
اوليسي آلڊرووانڊي ۽ سندس شاگرد وولڪر ڪوئيٽر سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ هيرونيمس فيبريسيوس جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. مارچيلو مالپيگي ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ انتوني فان ليووينهوڪ ۽ ٻين محققن اسپرم جو مشاهدو ڪيو.
پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس
[سنواريو]سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ ايپي جينيسس موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. وليم هاروي سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ ڪاسپر فريڊرڪ وولف پنهنجي 1759ع واري Theoria Generationis ٿيئوريا جينيريشنِس ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ خلوي نظرئي، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو.
جراثيمي تهن جي دريافت
[سنواريو]ڪرسچن هينرڪ پانڊر 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. ڪارل ارنسٽ فان بيئر انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم تقابلي سائنس جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو آنو بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.[35]
بعد ۾ رابرٽ ريماڪ خلوي نظرئي کي جراثيم جي تھن وارو نظريي سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون.
فان بيئر جا اصول
[سنواريو]فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي:
- ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛
- وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛
- هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛
- مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا.
اهي اصول بعد واري ريڪيپيٽيوليشن جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا.
ارتقا ۽ ايمبريولاجي
[سنواريو]چارلس ڊارون تقابلي ايمبريولاجي کي ارتقا ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو.
ارنسٽ هيڪل بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني (ontogeny recapitulates phylogeny) يا فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي.
هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو جديد اسرندڙ حياتيات ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز (گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون)، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا.
تجرباتي ايمبريولاجي
[سنواريو]اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري بياني سائنس هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. ولھيلم روڪس، هانس ڊريش، هانس اسپيمن ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي کي چئلينج ڪيو.
اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر
[سنواريو].jpg)
1924ع ۾ هانس اسپيمن ۽ هيلڊا مينگولڊ هڪ مشهور بافت منتقليءَ وارو تجربو شايع ڪيو. هن تجربي ۾ ايمفيبين ڳڀ جي بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي جنيني محور ٺهي سگهيو.
هن تجربي مان جنيني تحريڪ (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ آرگنائيزر جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو.[36]
مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي.
جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ
[سنواريو]ويهين صديءَ ۾ جينيات ۽ ايمبريولاجي آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. ٿامس هنٽ مورگن ۽ سندس ساٿين جي ڊروسوفيلا تي ڪيل تحقيق ڪروموسومي نظريي ۽ جينن جي نقشه بندي کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو.
ڊي اين اي جي بناوت، جينن جي ضابطي ۽ ماليڪيولي حياتيات جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين مخصوص ترقياتي عملن کي ڪنٽرول ڪن ٿا.
خاص طور هاڪس جينن، مورفوجنز ۽ خلوي اشاراتي رستن جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي بناوتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ جا عمل انتهائي منظم جينياتي ضابطي وارن ڄارن جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا.
ترقياتي حياتيات جو ظهور
[سنواريو]ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ ايمبريولاجي جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح ترقياتي حياتيات استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت ۽ ان ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي تائين محدود نه آهي، پر اها جينن جي اظهار، خلين جي تخصيص، خلين جي لڏپلاڻ، پروگرام ڪيل خلوي موت، خلوي سگنلنگ، مورفوجنز، بافتن جي باهمي لاڳاپن، اسٽيم سيلز، ٻيهر واڌ يا بحالي ۽ ارتقائي ترقي جهڙن عملن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي.
ڊي اين اي، ريڪومبيننٽ ڊي اين اي، جين ڪلوننگ، فلوريسنس مائڪرو اسڪوپي، جين ناڪ آئوٽ، جينوم سيڪوئنسنگ، سنگل-سيل سيڪوئنسنگ ۽ جديد اميجنگ ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان ترقياتي حياتيات جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو آهي. انهن طريقن جي مدد سان جاندارن جي واڌ ويجهه ۽ عضون جي ٺهڻ دوران ٿيندڙ عملن کي خلوي، جينياتي ۽ ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ممڪن بڻيو آهي.
ارتقائي ترقياتي حياتيات
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ارتقائي ترقياتي حياتيات
ارتقائي ترقياتي حياتيات يا ايوو-ڊيوو ارتقا ۽ ترقياتي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪندڙ شعبو آهي.
هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون ترقياتي جينن ۽ ضابطي واري جيني نيٽ ورڪن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي نتيجي ۾ ڪيئن پيدا ٿين ٿيون.
تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ هڪٻئي کان تمام مختلف نظر ايندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم ترقياتي جين ۽ سگنلنگ جا رستا هڪجهڙي ارتقائي اصل وارا آهن. مثال طور هاڪس جين جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا اهڙي ماليڪيولي تحفظ جي دريافت جديد حياتيات ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي، جنهن موجب هڪ ڳڀ پنهنجي واڌ ويجهه دوران ارتقائي تاريخ ۾ آيل بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو.
اصطلاحن جي وضاحت
[سنواريو]| اصطلاح | مختصر وضاحت |
|---|---|
| گيميٽ | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |
| فرٽلائيزيشن | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |
| زائگوٽ | فرٽلائيزيشن کان پوءِ ٺهندڙ پهريون ڊپلائيڊ خليو |
| ڪليويج | زائگوٽ جون تيز مائٽوٽڪ ورهاستون، جن ۾ مجموعي سائٽوپلازمي مادّي ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |
| مورولا | ڪليويج کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |
| بلاسٽوسسٽ | مماليه جانورن ۾ امپلانٽيشن کان اڳ ٺهندڙ مخصوص ڳڀي بناوت |
| امپلانٽيشن | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |
| گيسٽروليشن | اهو ترقياتي عمل، جنهن ۾ بنيادي جراثيمي تهه منظم ٿين ٿا |
| ايڪٽوڊرم | ٻاهريون جراثيمي تهه؛ ٻين بناوتن سان گڏ اعصابي سرشتي ۽ ايپيڊرمس جو بنيادي اصل |
| ميسوڊرم | وچيون جراثيمي تهه؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو وٺي ٿو |
| اينڊوڊرم | اندريون جراثيمي تهه؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي ايپيٿيليل استر سميت ڪيترين بناوتن جو بنيادي اصل |
| آرگينو جينيسس | ڳڀي بافتن مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |
| ٽيراٽوجن | اهڙو عامل، جيڪو مخصوص حالتن ۾ ڄمڻ کان اڳ واري ترقيءَ کي نقصان پهچائي سگهي ٿو |
| ڳڀ | انساني ترقيءَ جو شروعاتي ڳڀي مرحلو |
| جنين | ڳڀي دور کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |
تصويري گيلري
[سنواريو]
مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي
گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ
انساني ايمبريوجينيسس جا مرحلا
ليونارڊو دا ونچي جا جنين بابت تاريخي خاڪا
پري فارميشن جي تاريخي هومَنڪولس واري تصوير
ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر، ترقياتي جينيات جو هڪ اهم نمونياتي جاندار
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 Gilbert, Scott F. (2000). Developmental Biology (6th ڇاپو). Sunderland, Massachusetts: Sinauer Associates.
- 1 2 3 Werneburg, Ingmar (2009). "A Standard System to Study Vertebrate Embryos". PLOS ONE 4 (6): e5887. doi:. PMID 19521537.
- 1 2 3 4 5 6 "Fertilization and Development of the Embryo". Merck Manual Professional Edition. July 2024. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Gilbert, Scott F. (2000). "An Introduction to Early Developmental Processes". Developmental Biology (6th ڇاپو). Sinauer Associates.
- 1 2 3 Gilbert, Scott F. (2000). "The Early History of Developmental Biology". Developmental Biology (6th ڇاپو). Sinauer Associates.
- 1 2 Needham, Joseph (1959). A History of Embryology (2nd ڇاپو). Cambridge University Press.
- ↑ Wallingford, John B. (2021). "Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology". Development 148 (3). doi:. PMID 33526415.
- ↑ Lawrence, Cera R. "On the Generation of Animals, by Aristotle". Embryo Project Encyclopedia. Arizona State University. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 De Felici, Massimo; Siracusa, Gregorio (2000). "The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century". International Journal of Developmental Biology 44 (6): 515–521. doi:. PMID 11061413. https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413.
- ↑ "Antonie van Leeuwenhoek". Encyclopaedia Britannica. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Karl Ernst von Baer". Embryo Project Encyclopedia. Arizona State University. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Spemann-Mangold Organizer". Embryo Project Encyclopedia. Arizona State University. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935". Nobel Prize Outreach. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Gilbert, Scott F. (2000). "Medical Embryology and Teratology". Developmental Biology (6th ڇاپو). Sinauer Associates.
- 1 2 3 4 "Prenatal Genetic Diagnostic Tests". American College of Obstetricians and Gynecologists. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Gilbert, Scott F. (2000). "Environmental Disruption of Normal Development". Developmental Biology (6th ڇاپو). Sinauer Associates.
- 1 2 3 4 "Congenital disorders". World Health Organization. 27 February 2023. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Congenital disorders". World Health Organization. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "About Birth Defects". Centers for Disease Control and Prevention. 25 February 2026. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Impact and Patterns of Occurrence". Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World. National Academies Press.
- ↑ "CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention". Centers for Disease Control and Prevention. 2015. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Preventing Birth Defects". Centers for Disease Control and Prevention. 20 May 2025. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Current ACOG Guidance". American College of Obstetricians and Gynecologists. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities". American College of Obstetricians and Gynecologists. January 2026. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kottek, S. S. (1981). "Embryology in Talmudic and Midrashic literature". Journal of the History of Biology 14 (2): 299–315. doi:. PMID 11610959.
- ↑ Ghaly, Mohammed (2014). "Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus". Islamic Law and Society 21 (3): 157–208. doi:.
- ↑ امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، صدين جون صدائون، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.
- ↑ "Preimplantation Genetic Testing". American College of Obstetricians and Gynecologists. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Khedikar, Sachin G.; Jha, Smita; Kherde, Shweta; Bhoyar, Yogesh; Dhakulkar, Apurva (2016). "Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda". Journal of Research in Traditional Medicine 2 (2): 45–50. https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf.
- ↑ Kritzer, Robert (2012). Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings. Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University (Report). ص. 131–145.
- ↑ Wallingford, John B. (2021). "Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology". Development 148 (3). doi:. PMID 33526415.
- ↑ Lawrence, Cera R. "On the Generation of Animals, by Aristotle". Embryo Project Encyclopedia. Arizona State University. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Boylan, Michael (1986). "Galen". Journal of the History of Biology 19 (1): 47–77. doi:. PMID 11619615.
- ↑ De Felici, Massimo; Siracusa, Gregorio (2000). "The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century". International Journal of Developmental Biology 44 (6): 515–521. doi:. PMID 11061413.
- ↑ "Karl Ernst von Baer". Encyclopaedia Britannica. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935". Nobel Prize Outreach. 29 September 2026 تي حاصل ڪيل.
وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- Gilbert, Scott F.; Barresi, Michael J. F. (2020). Developmental Biology (12th ڇاپو). Oxford University Press. ISBN 9781605358222.
- Wolpert, Lewis; Tickle, Cheryll; Martinez Arias, Alfonso (2015). Principles of Development (5th ڇاپو). Oxford University Press. ISBN 9780199678143.
- Needham, Joseph (1959). A History of Embryology. Cambridge University Press.
- De Felici, Massimo; Siracusa, Gregorio (2000). "The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century". International Journal of Developmental Biology 44 (6): 515–521. doi:.
ٻاهريان ڳنڍڻا
[سنواريو]- Embryo Project Encyclopedia — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي
- NCBI Bookshelf — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب
- عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون
 |
وڪيميڊيا العام ۾ سان لاڳاپيل ميڊيا Embryology. |