مواد ڏانھن هلو

انجيل

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


متي جي انجيل جي عنوان واري ورق جو هڪ ٽڪرو، ευανγελιον κ̣ατ̣α μαθ᾽θαιον (Euangelion kata Maththaion). هي پيپائرس 4 (تقريباً 200ع) مان ورتل آهي، جيڪو متي جي انجيل جو سڀ کان قديم معلوم قلمي عنوان ۽ ڪنهن به انجيل جي قديم ترين قلمي عنوانن مان هڪ آهي.

انجيل (Gospel) حضرت عيسيٰ مسيح جي قولن ۽ عملن بابت هڪ نسبتاً آزاد ۽ قسط وار بيانيي (ايپيسوڊڪ نيريٽو) تي مشتمل آهي، جيڪو آخرڪار سندن مقدمي ۽ صليب تي موت تائين پهچي ٿو، ۽ پوءِ سندن جيئري ٿيڻ کان پوءِ ظاهر ٿيڻ بابت مختلف بيانن سان ختم ٿئي ٿو.[1] اصل ۾ "انجيل" مان مراد عيسائي پيغام، يعني "خوشخبري" هئي، پر ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني لفظ ايوانگيلي (εὐαγγέλιον :خوشخبري) انهن ڪتابن لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو، جن ۾ اهو پيغام بيان ڪيو ويو هو. انگريزي لفظ گاسپل به انهيءَ اصطلاح جو ترجمو (ڪالڪ :calque) آهي.[2]

انجيلون يوناني-رومي سوانح عمري (گريڪو-رومن بايوگرافي) جي هڪ خاص صورت پيش ڪن ٿيون، ۽ ان سلسلي ۾ انهن جو تقابلي مثال زينوفون جي ڪتاب سقراط جون يادگيريون (ميموربليا) سان ڏنو ويندو آهي.[3][4] قديم دور ۾ سوانح عمريون عام طور ڪنهن شخص جي وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ لکيون وينديون هيون، ۽ انهن ۾ تاريخي مواد جو وڏو حصو شامل هوندو هو.[5] انهن جو مقصد ماڻهن کي اهو يقين ڏيارڻ هو ته حضرت عيسيٰ هڪ معجزا ڏيکاريندڙ مقدس شخص هئا، ۽ سندن زندگيءَ کي پيروي ڪرڻ لاءِ نموني طور پيش ڪرڻ هو.[6][7][8] اهڙيءَ طرح اهي پهرين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ موجود عيسائي پيغام جي عڪاسي ڪن ٿيون.[9] انهيءَ سبب بائبلي اڀياس جا ماهر انجيلن کي بنا تنقيدي جائزي جي سڌو سنئون تاريخي دستاويز طور قبول ڪرڻ کان احتياط ڪن ٿا. جيتوڻيڪ اهي حضرت عيسيٰ جي عوامي زندگيءَ بابت اهم معلومات مهيا ڪن ٿيون، پر تنقيدي تحقيق وڏي حد تائين حضرت عيسيٰ جي اصل تعليمات ۽ بعد وارن ابتدائي عيسائي ليکڪن جي خيالن ۾ واضح فرق قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهي آهي.[10][11] تنهنڪري جديد تحقيق جو مرڪز هاڻي حضرت عيسيٰ کي سندن پوئلڳن جي يادگيرين ۾ محفوظ ٿيل شخصيت جي حيثيت سان سمجهڻ، ۽ خود انجيلن کي هڪ ادبي ۽ تاريخي صنف طور سمجهڻ ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي.[12]

انجيل اصل ۾ يوناني لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”خوشخبري“. اصطلاحاً وحي يا پيغام رباني، جيڪو حضرت عيسيٰ عليه السلام کي بني -اسرائيل- جي هدايت لاءِ ڏنو ويو. هن وقت چئن مختلف ڪتابن کي -انجيل- چيو وڃي ٿو. جيڪي گهڻو ڪري حضرت عيسيٰ جي سوانح آهن، مگر انهن ۾ به جابجا حضرت عيسيٰ جي تعليمات ۽ معجزن جو ذڪر اچي وڃي ٿو. انهن مان پهرين -ٽن- ڪتابن: متي، مرقس ۽ لوقا جي انجيلن کي ”اناجيل متفقه“ قرار ڏنو ويو آهي، ڇوته انهن جو مطلب ملندڙ جلندڙ آهي. چوٿون يوحنا جو -انجيل- الڳ آهي. انهن چئني کان علاوه حضرت عيسيٰ عليه السلام جي ايڪيهن حوارين جي تبليغي سرگرمين جي روئداد (اعمال) سندن ايڪيهن خطن ۽ مڪاشفه يوحنا عارف جي مجموعي کي ’عهدنامه جديد‘ چوندا آهن، ۽ اهو عيسائين جو -آسماني ڪتاب- مڃيو وڃي ٿو. انهن چئني ڪتابن کان سواءِ حضرت عيسيٰ جي تعليمات متعلق ڪئين ٻيا ڪتاب به مرتب ٿيا هئا، ليڪن اهي رد ڪيا ويا. عيسائين وٽ ”عهدنامو قديم“ ۽ ”عهدنامو جديد“ ٻئي مقدس آهن. حضرت عيسيٰ تي جيڪو ڪتاب (-انجيل-) نازل ٿيو هو، اهو ته هڪڙوئي هو، پر -انجيل- جي نالي سان جيڪي ڪتاب بعد ۾ لکيا ويا، انهن جو تعداد لڳ ڀڳ 80 آهي. حضرت عيسيٰ عليه السلام کان تقريباً چار سؤ سال پوءِ اختلافن کان -تنگ- ٿي، فقط پنجن انجيلن کي صحيح مڃيو ويو، -جن- مان چار اهي ئي آهن، جيڪي هن وقت عهدنامي جديد ۾ شامل آهن: (1) متيءَ جو -انجيل-، (2) مرقس جو -انجيل-، (3) لوقا جو -انجيل- ۽ (4) يوحنا جو -انجيل-. انهن ۾ حضرت عيسيٰ عليه السلام جا حالات زندگي ۽ احڪام گڏ ڪيل آهن، -جن- کي مذهبي، رسوماتي ۽ قانوني حيثيت حاصل آهي. پنجين -انجيل- کي ’پطرس‘ سان منسوب ڪندا آهن، جنهن ۾ حضرت مريم جي زباني حضرت عيسيٰ عليه السلام جي ننڍپڻ جا حالات بيان ڪيل آهن. حضرت عيسيٰ عليه السلام جي مقرب -ترين- دوست برناباس جي -تصنيف- ڪيل -انجيل- ۾ حضرت عيسيٰ عليه السلام کي هڪ برگزيده -انسان- ۽ -الله- جي رسول جي حيثيت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن ۾ آخري رسول جي حيثيت سان حضرت محمد صلي -الله- عليه وسلم جي مبعوث ٿيڻ جي خبر ڏني وئي هئي، جنهن جا -بني اسرائيل- منتظر هئا. حضرت عيسيٰ عليه السلام جي زباني چيو ويو آهي ته ”آءٌ مسيح نه آهيان، بلڪه مسيح مون کان پوءِ اچڻ وارو آهي.“ خود چئن انجيلن ۾ لفظي، معنوي ۽ واقعاتي اختلاف به موجود آهن.[13]حضرت عيسيٰ تي نازل ٿيل الهامي ڪتاب ، جنهن کي ’نئون عهدنامو‘ به چئبو آهي. سنڌ ۾ ٽالپرن جي زماني ۾ انجيل جي ڪجھھ حصن جو ترجمو ديوناگري رسم الخط ۾ ڪيو ويو. انگريزن جي زماني کان اڳ ميٿيوس جي لکيل نسخي وارو انجيل، جنھن کي 1825ع ۾ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو ويو ۽ ساڳئي ڪتاب کي 1850ع ۾ ديوناگري رسم الخط ۾ ڇپرايو ويو. سال 1852ع ۾ جان جو لکيل انجيل وارو نسخو، جنھن کي برنس ترجمو ڪيو ھو، ان کي عربي–سنڌي رسم الخط ۾ڇپرايو ويو ۽ ساڳي ڪتاب کي گرمکي رسم الخط ۾ به شايع ڪيو ويو. جان جي لکيل نسخي کي بائيبل ايگزيلري سوسائٽي بمبئي شايع ڪيو ھو. [14]

قانوني (ڪيناني) انجيلون

[سنواريو]

بائبلي قانوننامي (ببليڪل ڪينان) ۾ شامل قانوني (ڪيناني) انجيلون اهي چار انجيلون آهن، جيڪي نئين عهدنامي ۾ شامل آهن. اهي تقريباً 70ع کان 100ع جي وچ واري عرصي ۾ لکيون ويون.[note 1][17][18][19] اهي متن، جيئن قديم دور جي ٻين سوانح عمرين (مثلاً پلوٽارڪ ۽ سوئٽونيس) ۾ عام رواج هو، اصل ۾ غيرمنسوب (anonymous) هئا.[20][21][22] پر تمام ابتدائي دور ۾ انهن کي رسولن سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تصنيف بابت اختلاف موجود آهي.[23][note 2] علمي اتفاق موجب مرقس سڀ کان پهرين لکي وئي،[29][30] جنهن کان پوءِ متي ۽ لوقا لکيون ويون. لوقا جي انجيل ۽ رسولن جا اعمال گڏجي ٻن جلدن تي مشتمل هڪ ئي تصنيف سمجهيون وڃن ٿيون.[note 3][33] يوحنا جي انجيل جي مصنف بابت امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته هو شايد سينوپٽڪ انجيلن کان واقف هو، پر انجيل جي تاريخي پسمنظر بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهي.[34][35] محقق انجيلن ۾ محفوظ روايتن جي تاريخي اعتبار بابت پڻ مختلف رايا رکن ٿا.[36][37][38][39]

حضرت عيسيٰ جي تبليغي خدمت جي تاريخي تعمير لاءِ سينوپٽڪ انجيلون بنيادي ذريعا سمجهيون وڃن ٿيون، جڏهن ته يوحنا جي انجيل کي گهٽ استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٻين ٽن انجيلن کان ڪيترن ئي لحاظ کان مختلف آهي. هاڻوڪي تحقيق انجيلن کي تخليقي مصنفن جون اهڙيون تصنيفون سمجهي ٿي، جن جون پنهنجون ادبي ترتيبون ۽ مذهبي (الهياتي) مقصد موجود آهن.[40] تنهن هوندي به، انهن ۾ اهڙا ماخذ محفوظ آهن، جيڪي حضرت عيسيٰ ۽ سندن همعصرن جي زماني تائين پهچن ٿا.[41][42][43] سينوپٽڪ انجيلن جي مصنفن جو خيال غالباً اهو هو ته هو حضرت عيسيٰ بابت ماڻهن جي يادگيرين کي نئين ترتيب ڏئي رهيا آهن، نه ڪي نيون مذهبي ڪهاڻيون تخليق ڪري رهيا آهن.[44][note 4] جيمس ڊي. جي. ڊن جي لفظن ۾، انهن "حضرت عيسيٰ جي شاگردن جي پهرين نسل جي سڌين يادگيرين" مان فائدو ورتو.[45] ان چار قانوني انجيلن کان پوءِ به ڪيترين ئي غيرقانوني (اپوڪريفل) انجيلون لکيون ويون، ۽ انهن به پنهنجي مصنفن جي مذهبي نظرين جي حمايت ڪئي.[46][47] انهن مان اهم مثال توما جي انجيل، پطرس جي انجيل، يهوداس جي انجيل ۽ مريم جي انجيل آهن؛ جڏهن ته ٻالڪپڻ جون انجيلون، جهڙوڪ يعقوب جي انجيل، پهريون ڀيرو مريم جي دائمي ڪنوارپڻي جو تصور پيش ڪن ٿيون. ان کان سواءِ انجيلي هم آهنگيون (گاسپل ھارمونيز)، جهڙوڪ دياتيسارون، پڻ انهيءَ زمري ۾ شامل آهن.

اشتقاق

[سنواريو]

"گاسپل" (Gospel) قديم انگريزي (اولڊ انگلش) ۾ ڪوئني يوناني اصطلاح ايوانگيليون جو ترجمو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "خوشخبري" يا "سٺي خبر".[48] هي معنيٰ يوناني لفظ εὐαγγέλιον (evangélion) جي جزن جي تجزيي مان پڻ واضح ٿئي ٿي:

εὖ (ef) = "سٺو"

ἄγγελος (ángelos) = "قاصد" يا "پيغام رساں"

-ιον (ion) = تصغير (diminutive) لاحقو يوناني اصطلاح کي لاطيني صورت ڏئي ولگيٽ ۾ ايوانجيليئم (evangelium) لکيو ويو، ۽ پوءِ ان جو لاطيني ترجمو اَن نُنٽسِياتيو ("خوشخبري") ڪيو ويو. قديم انگريزي ۾ ان جو ترجمو گوڊسپيل (gōdspel) ڪيو ويو، جيڪو ٻن لفظن مان ٺهيل هو:

gōd = "سٺو"

spel = "خبر" يا "بيان"


بعد ۾ اهو لفظ وچولي انگريزي ۾ گاسپل gospel جي صورت اختيار ڪري ويو، ۽ جديد انگريزي ۾ اڄ تائين ساڳئي صورت ۾ استعمال ٿيندو اچي. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا موجب گاسپل جو بنياد قديم انگريزي لفظ گوڊسپيل ("سٺي خبر" يا "خوشخبري") آهي، جيڪو يوناني εὐαγγέλιον ("خوشخبري") جي لاطيني صورت ايوانجيليئم evangelium جو هڪ لفظي ترجمو (calque) آهي.[49]

قانوني (ڪيناني) انجيلون: متي، مرقس، لوقا ۽ يوحنا

[سنواريو]


قانوني انجيلون
مرقس جي انجيل جو پهريون صفحو، آرمينيائي ٻولي ۾، سرگس پٽساڪ جي هٿان، چوڏهين صدي
مذھبعيسائيت
ٻوليڪوئني يوناني ٻولي
عرصورسولن جو دور
باب89
بيت3,779

مواد

[سنواريو]

قانوني چارئي انجيلون حضرت عيسيٰ مسيح جي زندگيءَ جو بنيادي خاڪو هڪجهڙو پيش ڪن ٿيون: حضرت عيسيٰ يحيٰ بپتسما ڏيندڙ جي تبليغي خدمت سان گڏ پنهنجي عوامي خدمت جي شروعات ڪن ٿا، شاگردن کي سڏين ٿا، تعليم ڏين ٿا، بيمارن کي شفا ڏين ٿا، فريسين سان بحث مباحثا ڪن ٿا، صليب تي چاڙهيا وڃن ٿا ۽ پوءِ جيئرا ڪيا وڃن ٿا.[50]

تنهن هوندي به، هر انجيل حضرت عيسيٰ ۽ سندن الهي حيثيت بابت پنهنجو الڳ نقطهٔ نظر پيش ڪري ٿي.[47][51] جديد محقق انهن فرقن کي قبول ڪن ٿا، ۽ مختلف انجيلن کي زبردستي هڪجهڙو ثابت ڪرڻ (گاسپل ھارموني) جي ڪوشش کان پاسو ڪن ٿا.[52]

انجيلن ۾ موجود هڪجهڙايون ۽ اختلاف قديم دور جي حقيقي شخصيتن بابت لکيل سوانح عمرين ۾ عام ڳالهه هئي، تنهنڪري جيڪڏهن انهن کي جديد معيارن سان نه پر سندن پنهنجي تاريخي تناظر ۾ پڙهيو وڃي ته اهي اختلاف مسئلو پيدا نٿا ڪن.[53]

قديم قلمي نسخن ۽ ابتدائي چرچ فادرز جي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته متي جي انجيل ۽ يوحنا جي انجيل سڀ کان وڌيڪ مشهور هيون، جڏهن ته لوقا جي انجيل ۽ مرقس جي انجيل چرچ جي شروعاتي صدين ۾ نسبتاً گهٽ مقبول هيون.[54] متي جي انجيل، مرقس جي انجيل ۽ لوقا جي انجيل کي گڏجي سينوپٽڪ انجيلون چيو وڃي ٿو (يوناني: σύνοψις سينوپسِس، معنيٰ: "سڀ ڪجهه گڏجي ڏسڻ")، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي حضرت عيسيٰ جي زندگيءَ جا تمام گهڻا هڪجهڙا بيان پيش ڪن ٿيون.[55] مرقس جي انجيل حضرت عيسيٰ جي بپتسمي سان شروع ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ آسمان مان اعلان ٿئي ٿو ته هو خدا جو فرزند آهن. پوءِ هو پنهنجا پوئلڳ گڏ ڪن ٿا، پنهنجي تبليغي خدمت شروع ڪن ٿا، ۽ پنهنجن شاگردن کي ٻڌائين ٿا ته کين يروشلم ۾ قتل ڪيو ويندو، پر هو وري جيئرا ٿيندا. يروشلم ۾ شروعات ۾ ماڻهن کين ڀليڪار ڪيو، پر پوءِ انهن کي رد ڪيو ويو، سندن خلاف سازش ڪئي وئي، کين صليب تي چاڙهيو ويو، ۽ جڏهن ٽي مريمون سندن قبر تي پهتيون ته انهن قبر کي خالي ڏٺو.[56] جيتوڻيڪ يوحنا جي انجيل جي ڀيٽ ۾ سينوپٽڪ انجيلن ۾ حضرت عيسيٰ جي الوهيت ايتري صراحت سان بيان نه ڪئي وئي آهي، پر ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته اهي پڻ مختلف طريقن سان حضرت عيسيٰ کي هڪ الاهي هستي طور پيش ڪن ٿيون.[57] مرقس جي انجيل مان ظاهر ٿئي ٿو ته حضرت عيسيٰ عام انساني والدين مان پيدا ٿيا هئا، ۽ ان ۾ سندن نسب کي دائود بادشاهه يا آدم تائين پهچائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وئي آهي.[58][59] اصل مرقس جي انجيل غالباً 16:8 تي ختم ٿيندي هئي ۽ ان ۾ قيامت کان پوءِ ظاهر ٿيڻ جا واقعا شامل نه هئا، جيتوڻيڪ سانچو:Bibleverse-nb ۾ قبر تي موجود نوجوان عورتن کي چوي ٿو ته هو "شاگردن ۽ پطرس" کي ٻڌائين ته حضرت عيسيٰ کين گليل ۾ ملندا. ان مان اندازو لڳايو وڃي ٿو ته مرقس جو مصنف انهيءَ روايت کان واقف هو.[60]

متي، لوقا ۽ يوحنا

[سنواريو]

متي جي انجيل ۽ لوقا جي انجيل، مرقس جي انجيل ۾ موجود بيان ۾ حضرت عيسيٰ جي ولادت ۽ قيامت کان پوءِ ظاهر ٿيڻ بابت مختلف روايتون شامل ڪيون.[61]

لوقا جي انجيل ۽ ان جو ٻيو جلد، رسولن جا اعمال، گڏجي ٻن جلدن تي مشتمل هڪ واحد تصنيف ٺاهين ٿا.[33][62] جيمز بارڪر جي خيال موجب، لوقا متي جي ولادت واري بيان کي مريم جي نقطهٔ نظر کي شامل ڪري وڌيڪ مڪمل بڻايو، جڏهن ته متي جو بيان بنيادي طور حضرت يوسف جي نظرئي کان پيش ڪيو ويو آهي.[63]

هاڻوڪي علمي تحقيق انجيلن جي باهمي لاڳاپي کي قديم تصنيفي طريقن ۽ ٻين قديم تاريخي سوانح عمرين سان تقابلي جائزي ذريعي سمجهڻ تي ڌيان ڏئي ٿي.[64] متي ۽ لوقا ٻنهي مرقس جي متن ۾ ننڍيون ننڍيون مذهبي تبديليون پڻ ڪيون، پر جيمز بارڪر جي راءِ موجب انهن تبديلين کي ڪڏهن ڪڏهن وڌائي پيش ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته انهن مان گهڻيون تبديليون قديم بيان بازي (rhetoric) ۽ ادبي اسلوب جي روايتن سان سمجهي سگهجن ٿيون.[63] مثال طور، مرقس ۾ حضرت عيسيٰ جا معجزا هن ڳالهه جو ثبوت آهن ته هو خدا جا موڪليل نمائندا (مسيح) آهن، جڏهن ته متي ۾ اهي ساڳيا معجزا سندن الوهيت جو ثبوت بڻجي وڃن ٿا.[65]

اهڙيءَ طرح مرقس ۾ حضرت عيسيٰ جي قبر تي ظاهر ٿيندڙ "نوجوان شخص" متي ۾ هڪ روشن فرشتو بڻجي وڃي ٿو.[66][67] ٻئي طرف، لوقا عام طور مرقس جي بيان جي مواد تي تنقيد نٿو ڪري، پر گهڻو ڪري پنهنجي ماخذ جي گرامر، لفظن جي چونڊ ۽ ادبي انداز کي بهتر بڻائي ٿو.[68][69]

يوحنا جي انجيل، جيڪا سڀني انجيلن مان سڀ کان وڌيڪ الٰهياتي نوعيت رکي ٿي، پهرين انجيل آهي جيڪا حضرت عيسيٰ جي زندگيءَ جي بيان کان ٻاهر نڪري کين سڌيءَ طرح مسيحياتي (ڪرائسٽولانيڪل) حيثيت سان پيش ڪري ٿي.[47]

هيءَ انجيل حضرت عيسيٰ جي تبليغي زندگيءَ جي ٻين انجيلن کان نمايان مختلف تصوير پيش ڪري ٿي.[55] ان ۾ حضرت عيسيٰ جي ابتدائي زندگي، بپتسمي ۽ حضرت عيسيٰ جي آزمائش جو ڪو ذڪر موجود ناهي.[55] يوحنا جو مصنف سينوپٽڪ انجيلن جي روايتن کان واقف نظر اچي ٿو، تنهنڪري هو انهن کي ٻيهر بيان ڪرڻ بدران ٻين واقعن تي وڌيڪ زور ڏئي ٿو.[70]

واقعات جي ترتيب پڻ مختلف آهي. سينوپٽڪ انجيلن ۾ حضرت عيسيٰ جي تبليغي خدمت لڳ ڀڳ هڪ سال تي مشتمل آهي، جڏهن ته يوحنا ان کي ٽن سالن تائين وڌائي بيان ڪري ٿو. هو مندر جي صفائي واري واقعي کي خدمت جي شروعات ۾ رکي ٿو، ۽ آخري عشائيه کي فسح کان هڪ ڏينهن اڳ بيان ڪري ٿو.[71] تنهن هوندي به، مرقس 14:49 ۽ متي 23:37 جهڙيون آيتون اهڙا اشارا ڏين ٿيون، جن مان ڪجهه محققن مطابق حضرت عيسيٰ جي وڌيڪ ڊگهي تبليغي خدمت جو امڪان ظاهر ٿئي ٿو.[72]

قديم دور جي سوانح نگاريءَ ۾ اهڙيون تاريخي ترتيبون بدلائڻ عام ڳالهه هئي، ۽ قابل اعتماد مؤرخ، جهڙوڪ پلوٽارڪ، پڻ اهڙو طريقو اختيار ڪندا هئا.[73] ڊيلبرٽ برڪيٽ موجب، يوحنا جي انجيل ئي واحد انجيل آهي جيڪا حضرت عيسيٰ کي سڌيءَ طرح "خدا" سڏي ٿي، جڏهن ته ٻيا محقق، جهڙوڪ ليري هرٽاڊو ۽ مائيڪل باربر، سمجهن ٿا ته سينوپٽڪ انجيلن ۾ پڻ حضرت عيسيٰ جي الوهيت بابت اڻسڌا اشارا موجود آهن.[74][75][76] مرقس جي انجيل ۾ حضرت عيسيٰ پنهنجي مسيحائي راز (Messianic Secret) کي لڪائيندا رهن ٿا، جڏهن ته يوحنا جي انجيل ۾ هو پنهنجي مسيحائي سڃاڻپ جو کليل اعلان ڪن ٿا.[77]

تصنيف

[سنواريو]

نئين عهدنامي جي ٻين ڪتابن وانگر، چارئي قانوني انجيلون ڪوئني يوناني ٻوليءَ ۾ لکيون ويون هيون.[78] عام طور تي سمجهيو وڃي ٿو ته مرقس جي انجيل لڳ ڀڳ 70ع ۾،[17] متي جي انجيل ۽ لوقا جي انجيل لڳ ڀڳ 80–90ع ۾،[18][79] ۽ يوحنا جي انجيل لڳ ڀڳ 90–100ع جي وچ ۾ لکي وئي.[19][80] ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن جي تصنيف غالباً انهن ماڻهن جي حياتيءَ دوران ٿي، جيڪي حضرت عيسيٰ جا عيني شاهد هئا، جن ۾ سندن خاندان جا فرد پڻ شامل هئا.[15][16]

روايتي نسبت هوندي به، چارئي انجيلون بي نالي (anonymous) آهن، جيئن ان دور جي بيوس (يوناني سوانح عمري) ۾ عام روايت هئي؛ پلوٽارڪ ۽ سوئٽونيس جون سوانح عمريون به شروعات ۾ بي نالي هيون.[81][82] اڪثر عالمن جو خيال آهي ته اهي سڌا سنوان عيني شاهدن جا بيان نه آهن، جيتوڻيڪ اهو نتيجو جزوي طور فارم-تنقيد (Form Criticism) جي ڪجهه تڪراري مفروضن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو.[24] گهڻا محقق سمجهن ٿا ته لوقا–رسولن جا اعمال جو مصنف پولس رسول جو همعصر ۽ سندس سفرن جو عيني شاهد هو.[83][84][85] پر پولس پاڻ حضرت عيسيٰ سان سندن زميني زندگيءَ ۾ ڪڏهن به نه مليو. هو البت حضرت عيسيٰ جو همعصر هو ۽ صليب تي چاڙهڻ کان ڪجهه سالن اندر (تقريباً 30–33ع) حضرت عيسيٰ جي ويجهن شاگردن، جهڙوڪ سينٽ پطرس، يوحنا رسول ۽ سندن ڀاءُ يعقوب سان ذاتي طور مليو.[86]پولس کي حضرت عيسيٰ جي زندگي ۽ سندن تعليم بابت پڻ ڄاڻ حاصل هئي.[note 5] انجيلون لکجڻ کان اڳ، پولس دعويٰ ڪئي ته کيس حضرت عيسيٰ جي وفات کان پوءِ سندن رؤيت (Vision) نصيب ٿي، ۽ پوءِ هو سندن ڀاءُ يعقوب سان به مليو.[87][88]

ويهين صديءَ جي فارم-تنقيد جي عالمن انجيلن کي رڳو زباني روايتن جا مرتب سمجهيو، پر اڄڪلهه گهڻا محقق انهن کي اهڙن سوانح نگارن جون ادبي تصنيفون قرار ڏين ٿا، جيڪي تخليقي انداز ۾ مواد ترتيب ڏين ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهو به بيان ڪن ٿا ته هنن عيني شاهدن کان معلومات حاصل ڪئي هئي.[25][26][27][28]جيتوڻيڪ متن بي نالي آهن، ڪيترن ئي عالمن، جهڙوڪ سائمن جي. گيدرڪول، لوقا ۽ يوحنا ڏانهن روايتي نسبت جو دفاع ڪيو آهي، جڏهن ته ڪيترن ٻين ان روايت کي رد ڪري ڇڏيو آهي.[89][90][91][92] تنهن هوندي به، انهن مان ڪيترائي محقق اڃا تائين اهو مڃين ٿا ته آخري عشائيه ۾ ذڪر ٿيل "محبوب شاگرد" ئي يوحنا جي انجيل جي وڏي حصي جو بنيادي عيني شاهد هو.[93]

صنف ۽ تاريخي اعتبار

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو انجيلن جي تاريخيت ۽ تاريخي عيسيٰ جي ڳولا

رچرڊ برِج پاران انجيلن جي يوناني-رومي دنيا جي لکڻين سان ڪيل ڀيٽ سبب عالمن ۾ وسيع اتفاق پيدا ٿيو آهي ته انجيلون قديم سوانح عمري (بايوس) جي صنف جي هڪ ذيلي صورت آهن،[4] جنهن سان محققن جو انهن جي ادبي صورت ۽ تاريخي مقصد بابت نظريو بدلجي ويو آهي.[94]

قديم سوانح عمريون عام طور موضوع واري شخص جي وفات کان ٿوري عرصي پوءِ لکيون وينديون هيون ۽ انهن ۾ ڪافي تاريخي مواد شامل هوندو هو.[95] برِج تفصيلي ڀيٽ وسيلي ڏيکاريو ته انجيلن ۾ اهڙيون خاصيتون موجود آهن، جهڙوڪ هڪ مرڪزي شخصيت تي ڌيان، مختصر واقعا، ۽ ان شخص جي ڪارنامن ۽ موت جا بيان، جن جي ڪري پهرين ۽ ٻي صديءَ جا ماڻهو انهن کي سنجيده حياتياتي بيان طور سڃاڻي سگهندا هئا.[96]

قديم سوانح عمرين جو مقصد پڙهندڙن کي پيروي ڪرڻ لاءِ نمونا مهيا ڪرڻ سان گڏ موضوع واري شخص جي شهرت ۽ يادگيري کي محفوظ رکڻ ۽ وڌائڻ به هوندو هو؛ انجيلون پروپيگنڊا ۽ تبليغ هيون،[7] جن جو مقصد ماڻهن کي اهو يقين ڏيارڻ هو ته حضرت عيسيٰ معجزا ڪندڙ هڪ مقدس شخص هئا.[6][8] اهڙيءَ طرح اهي پهرين صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ جو عيسائي پيغام پيش ڪن ٿيون،[9] ۽ بائبلي عالم انجيلن کي بنا تنقيدي جائزي جي تاريخي دستاويزن طور استعمال ڪرڻ کان احتياط ڪن ٿا،[97][98][99] جيتوڻيڪ اهي حضرت عيسيٰ جي زندگيءَ ۽ عوامي خدمت جو سٺو مجموعي خاڪو مهيا ڪن ٿيون.[100]

بونڊ موجب، انجيلن ۾ موجود ڪيترائي ڪريئا زباني روايت جا محفوظ ذخيرا نه، پر ادبي تخليقون آهن؛ جيتوڻيڪ انهن مان گهڻن جو بنياد حقيقي تاريخ ۾ آهي، پر انهن کي حضرت عيسيٰ جي مخصوص پهلوئن تي زور ڏيڻ لاءِ ٻيهر ترتيب ڏنو ويو آهي.[101]

اوڻيهين صديءَ کان عالمن عام طور يوحنا جي انجيل کي سينوپٽڪ انجيلن کان گهٽ معتبر سمجهيو آهي.[102][103] پر تاريخي عيسيٰ بابت ٽئين ڳولا کان پوءِ يوحنا جي انجيل کي اڳ کان وڌيڪ تاريخي اعتبار وارو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سينوپٽڪ انجيلن کان به وڌيڪ معتبر سمجهيو وڃي ٿو.[104][105]

جان، جيسس اينڊ هسٽري سيمينار اڳوڻي علمي اتفاق کي بدلائڻ ۾ حصو ورتو، جنهن موجب يوحنا جي انجيل جي ڪا تاريخي اهميت نه هئي، ۽ هاڻي ڪيترائي عالم ان کي تاريخي عيسيٰ بابت هڪ ماخذ سمجهن ٿا.[106] جيتوڻيڪ بائبلي قلمي نسخن ۾ ڪيترائي اختلاف ۽ نقل ڪندڙن جون تبديليون موجود آهن، پر مجموعي سطح تي متن ۾ "وڏي پيماني واري استحڪام" موجود آهي. عالم انجيلن جي باهمي لاڳاپن جو مطالعو ان نظر سان ڪن ٿا ته پهرين صديءَ جي آخر ۽ ٻي صديءَ ۾ شايع ٿيل متن ايڪيهين صديءَ ۾ ٻيهر جوڙيل متنن کان بنيادي طور گهڻو مختلف نه هئا.[107][note 6] انهن مان ڪجهه اختلاف اهم سمجهيا وڃن ٿا،[109] جنهن جو هڪ مثال متي 1:18 آهي، جنهن ۾ اهڙي تبديلي ڪئي وئي، جيڪا حضرت عيسيٰ جي اڳواٽ وجود جو تصور ظاهر ڪري ٿي.[110] انهن سببن ڪري جديد عالم انجيلن کي بنا تنقيدي جائزي جي استعمال ڪرڻ کان احتياط ڪن ٿا، ۽ تنقيدي اڀياس حضرت عيسيٰ جي اصل خيالن کي بعد وارن مصنفن جي خيالن کان ڌار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهي ٿو.[41]

عالمن ۾ عام اتفاق آهي ته يوحنا جي انجيل تاريخي اهميت رکي ٿي. مارڪ ايلن پاول نشاندهي ڪئي آهي ته عالم هاڻي يوحنا جي انجيل ۾ اهڙو آڳاٽو مواد سڃاڻن ٿا، جيڪو سينوپٽڪ انجيلن سان گڏ مستند تاريخي معلومات مهيا ڪري سگهي ٿو، ۽ اهڙيءَ طرح قانوني انجيلن جي مجموعي اعتبار جي حمايت ڪري ٿو.[111] يوحنا جي انجيل تاريخي عيسيٰ بابت انهن ڪيترن ئي حقيقتن لاءِ اضافي شاهدي مهيا ڪري ٿي، جيڪي سينوپٽڪ انجيلن ۾ پڻ ملن ٿيون، جهڙوڪ حضرت عيسيٰ جو يحيٰ بپتسما ڏيندڙ سان لاڳاپو، ٻارهن شاگردن جي چونڊ، مذهبي اختيارين سان تڪرار، محبت تي زور، پنهنجي ذات بابت بلند تصور، ۽ مختصر حڪمت ڀرين جملن جو استعمال.[112][113] يوحنا جا اهي بيان ته حضرت عيسيٰ بيت عنيا ۽ افرائيم ويا، سندن هڪ شاگرد جو نالو نٿنيئل هو، ۽ پطرس بيت صيدا جو رهواسي هو، پڻ تاريخي ٿي سگهن ٿا.[113] يوحنا 1:14 ۾ بيان ڪندڙ پاڻ کي شاهد طور پيش ڪري ٿو، ۽ انجيل آهستي آهستي پنهنجي بيان ڪندڙ کي "محبوب شاگرد" طور سڃاڻپ ڪرائي ٿي، خاص طور اڻويهين باب ۾.[114][115] شارح ان ڳالهه تي اختلاف رکن ٿا ته محبوب شاگرد کي خود انجيل جو مصنف پيش ڪيو ويو آهي يا انجيل جي پٺيان موجود هڪ بنيادي اختياري ماخذ طور.[116][117]

عالمن جو عام رجحان يوحنا رسول ڏانهن انجيل جي روايتي نسبت کي رد ڪرڻ وارو آهي، پر اهي محبوب شاگرد کي يوحنا جي انجيل جي گهڻي مواد جو بنيادي ماخذ سمجهن ٿا.[118] حضرت عيسيٰ جي تبليغي خدمت بابت سينوپٽڪ انجيلون بنيادي ماخذ آهن.[98] انجيلن جي اعتبار بابت جائزو وٺڻ ۾ رڳو انهن جي موجوده متن جو مطالعو شامل نه هوندو آهي، پر انهن جي پويان موجود ڊگهي زباني ۽ تحريري روايتن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ يادگيري بابت اڀياس (ميموري اسٽڊيز) ۽ فارم تنقيد (فارم ڪرٽسزم) جهڙا طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن، ۽ انهن جي بنياد تي عالمن مختلف نتيجن تي پهتا آهن.

سينوپٽڪ انجيلن تائين پهتل روايتن جي منتقلي بابت پڻ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ڪيترن ئي عالمن جو خيال آهي ته انساني يادگيري ۽ زباني روايتن حضرت عيسيٰ سان لاڳاپيل اهڙين روايتن کي ڪافي حد تائين صحيح نموني محفوظ رکيو، جيڪي آخرڪار تاريخي حضرت عيسيٰ تائين پهچن ٿيون.[119][120][36][37] ٻيا عالم وڌيڪ شڪي آهن ۽ سندن خيال آهي ته تحريري انجيلن جي تيار ٿيڻ کان اڳ انهن روايتن ۾ ڪافي تبديليون اچي چڪيون هيون.[38][39] جيفري ٽرپ مشاهدو ڪري ٿو ته جديد علمي تحقيق ۾ اهڙو رجحان وڌي رهيو آهي، جيڪو يادگيري ۽ زباني انجيلي روايتن جي اعتبار جي حمايت ڪري ٿو.[121]

جيمس ڊي. جي. ڊن جو خيال هو: «"ابتدائي عيسائي جماعتن ۾ روايتن کي منتقل ڪندڙ ماڻهو بنيادي طور تي محافظ هئا، نه ڪي نوان ايجاد ڪندڙ. سندن مقصد روايتن کي محفوظ رکڻ، ٻيهر بيان ڪرڻ، وضاحت ڪرڻ، تشريح ڪرڻ ۽ ڪجهه تفصيل سان پيش ڪرڻ هو، نه ته انهن کي بلڪل نئين سر ايجاد ڪرڻ. ... سينوپٽڪ روايت جي بنيادي حصي وسيلي اسان کي اڪثر حالتن ۾ حضرت عيسيٰ جي تعليم ۽ خدمت تائين سڌي رسائي ملي ٿي، جيئن اهي روايت جي شروعات کان ياد ڪيون ويون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح اسان کي انهن ماڻهن جي اکين ۽ ڪنن وسيلي حضرت عيسيٰ جي خدمت ۽ تعليم تائين نسبتاً سڌي رسائي حاصل ٿئي ٿي، جيڪي سندن ساڻس گڏ هلندا هئا."[122]» حضرت عيسيٰ بابت يادگيريءَ جي مطالعي جي اهم محقق اينٿوني لي ڊون، ڊن جي هن نظرئي کي وڌيڪ واضح ڪيو. سندس چوڻ موجب، سندس تاريخ نگاري سڌيءَ طرح ڊن جي ان خيال تي ٻڌل آهي ته "تاريخي حضرت عيسيٰ" دراصل اهو حضرت عيسيٰ آهن، جيڪي ابتدائي شاگردن جي يادگيرين ۾ محفوظ رهيا.[123] لي ڊون جي نظر ۾، جيئن سندس ناقد بينجمن سمپسن بيان ڪري ٿو، يادگيريون هميشه مڪمل يا لفظ بلفظ ماضي کي ٻيهر پيش نٿيون ڪن، بلڪه ٽڪرن ۾ محفوظ ٿين ٿيون. هو وڌيڪ چوي ٿو ته ڪنهن واقعي کي ياد رکڻ ان وقت وڌيڪ آسان ٿيندو آهي، جڏهن ان کي ڪنهن گڏيل ڪهاڻي يا "نموني" (type) سان ڳنڍيو وڃي. تنهن ڪري حضرت عيسيٰ بابت روايتون ابتدائي ڪليسيا جي محض مذهبي ايجاد نه هيون، پر اهڙيون روايتون هيون، جيڪي يادگيريءَ جي انهن نمونن وسيلي ترتيب وٺنديون ۽ منتقل ٿينديون رهيون. لي ڊون پڻ ٻين ڪيترن عالمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محتاط موقف اختيار ڪندي سمجهي ٿو ته عيني شاهدن وسيلي منتقل ٿيل روايتون مجموعي طور ڪافي مستحڪم رهيون، جنهن ڪري انجيلن ۾ نئين سر گهڻي ايجاد شامل نه ٿي.[123] وڌيڪ شڪي نظرين بابت لي ڊون لکي ٿو: «"ڊيلي ايلسن انجيلن کي افسانو نٿو سمجهي، پر جيڪڏهن اهي ابتدائي روايتون يادگيريءَ مان نڪتل آهن، ته يادگيري ڪمزور به ٿي سگهي ٿي ۽ ڪيترن ئي ڀيرا گمراهه ڪندڙ به. جيتوڻيڪ مان ايلسن جي شروعاتي مفروضي سان مڪمل اتفاق نٿو ڪريان (يعني مان وڌيڪ پراميد آهيان)، پر سندس طريقيڪار مون لاءِ قائل ڪندڙ آهي."[124]» ڊيلي ايلسن انساني يادگيريءَ جي ڪمزورين تي زور ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو ته ان جون "ڪيترين ئي خاميون" آهن ۽ اها اڪثر ماڻهن کي غلط رستي تي وٺي وڃي ٿي. هو انهن عالمن بابت شڪ ظاهر ڪري ٿو، جيڪي حضرت عيسيٰ جا مستند قول الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انفرادي روايتن کي جدا ڪري انهن جي صداقت ثابت ڪرڻ بدران، ايلسن اهڙي طريقي جي حمايت ڪري ٿو، جيڪو مختلف روايتن ۾ بار بار ورجائجندڙ نمونن (رڪرنٽ اٽيسٽيشن) کي سڃاڻي. سندس خيال آهي ته انجيلن مان حاصل ٿيندڙ مجموعي تاثر تي ڀروسو ڪرڻ گهرجي، جيتوڻيڪ هو جزوي تفصيلن بابت وڌيڪ محتاط آهي. جيڪڏهن انجيلون مجموعي طور اعتبار جوڳيون نه هجن ها، ته پوءِ انهن ۾ موجود تفصيل به محفوظ نه رهي سگهن ها. اڳين طريقن جي ابتڙ، جيڪي انجيلن کي بنيادي طور مشڪوڪ تاريخي ذريعا سمجهن ٿا، ايلسن جو خيال آهي ته انجيلون مجموعي طور صحيح آهن ۽ گهڻين ڳالهين ۾ "حضرت عيسيٰ کي درست نموني پيش ڪن ٿيون." سندس نظر ۾ حضرت عيسيٰ جي تعليم ۾ آخرت (ايپوڪلپٽڪئزم) جو موضوع انهن خيالن مان هڪ آهي، جيڪو مختلف آزاد روايتن ۾ بار بار ملي ٿو.[125]

تاريخي حضرت عيسيٰ جي ٻيهر تعمير لاءِ ڪيترائي تحقيقي مرحلا اختيار ڪيا ويا آهن، پر 1990ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان وٺي اهو سوال وڌيڪ نمايان ٿيو آهي ته ڇا انجيلن جي متن جي بنياد تي تاريخي حضرت عيسيٰ جي صحيح سڃاڻپ ممڪن آهي يا نه.[10] جيمس ڊن لکي ٿو:

«"جيڪو ڪجهه اسان وٽ هاڻي موجود آهي، يعني جيڪي روايتون بعد ۾ سنوپٽڪ انجيلن جي صورت اختيار ڪري ويون، اهي خود حضرت عيسيٰ نه، پر انهن بابت سندس پهرين شاگردن جون يادون آهن. اهو خيال ته اسان ڪنهن اهڙي خالص ۽ معروضي تاريخي حقيقت تائين پهچي سگهون ٿا، جيڪا شاگردن جي يادگيرين کان مڪمل طور الڳ هجي، حقيقت پسندانه ناهي."[126]»

اهي يادگيريون پاڻ ۾ اختلاف به رکي سگهن ٿيون ۽ هميشه تاريخي لحاظ کان مڪمل طور صحيح نه هونديون آهن، جيئن انجيلن مان ظاهر ٿئي ٿو. ڪرس ڪيٿ جو چوڻ آهي ته تاريخي حضرت عيسيٰ اهو شخص هو، جنهن بابت اهڙيون يادگيريون وجود ۾ آيون، ڀلي اهي هر لحاظ کان درست هجن يا نه. مثال طور، مرقس ۽ لوقا هن ڳالهه تي اختلاف ڪن ٿا ته حضرت عيسيٰ کي ناصرت جي عبادتگاهه مان ڇو رد ڪيو ويو. مرقس موجب کيس هڪ ڪاريگر هجڻ سبب رد ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ لوقا موجب حضرت عيسيٰ پڙهيل لکيل هو ۽ ناصرت ۾ معجزا نه ڪرڻ سبب ماڻهن کيس قبول نه ڪيو. ڪيٿ لوقا جي بيان کي من گهڙت نٿو سمجهي، پر سندس خيال آهي ته مختلف اکين ڏٺن شاهدن هڪ ئي واقعي کي مختلف انداز سان ڏٺو ۽ ياد رکيو هوندو.[127]

ڪرس ڪيٿ جي نظر ۾ تاريخي حضرت عيسيٰ "آخرڪار مڪمل طور حاصل نٿو ٿي سگهي، پر ابتدائي عيسائين جي تشريحن جي بنياد تي سندس بابت هڪ علمي مفروضو قائم ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو به سمجهي سگهجي ٿو ته ابتدائي عيسائين حضرت عيسيٰ کي انهن مخصوص طريقن سان ڇو ۽ ڪيئن ڏٺو." سندس خيال ۾ اهي ٻئي طريقا، يعني هڪ طرف "خالص تاريخي حضرت عيسيٰ" جي تلاش ۽ ٻي طرف "ياد ڪيل حضرت عيسيٰ" جي مطالعي، هڪ ٻئي سان طريقه ڪار ۽ علميات جي لحاظ کان مطابقت نٿا رکن، تنهن ڪري پهرين طريقي جي مقصدن ۽ طريقن تي ٻيهر غور ڪرڻ گهرجي.[10] ڪيٿ اهو به چوي ٿو ته "اصليت جا معيار" (ڪرائيٽيريا آف اٿينٽيسٽي) تي تنقيد ڪرڻ جو مطلب اهو ناهي ته تاريخي حضرت عيسيٰ تي تحقيق ناممڪن ٿي وئي آهي؛ بلڪه تحقيق جو مرڪز انجيلن کي انهن جي پنهنجي تاريخي ۽ ادبي پس منظر ۾ سمجهڻ هجڻ گهرجي، نه رڳو انهن مان تاريخي حقيقتن جا ٽڪرا چونڊڻ.[12] انهن طريقه ڪار وارن مسئلن جي باوجود، تاريخي حضرت عيسيٰ بابت تحقيق تازن سالن ۾ وڏي پيماني تي جاري رهي آهي. ڊيلي ايلسن لکي ٿو: «"تاريخي حضرت عيسيٰ بابت علمي ڪتابن جي اشاعت اڃا تائين تيزيءَ سان جاري آهي، ايتري قدر جو هاڻي ڪو به سڀني نون ڪتابن سان هم قدم نٿو رهي سگهي؛ اسان سڀ انهيءَ وڏي مقدار کان حيران آهيون."[128]» رابرٽ ايڇ. اسٽائن جو خيال آهي ته انجيلي روايتن ڏانهن صحيح علمي رويو اهو آهي ته انهن کي اصولي طور قابلِ اعتماد سمجهيو وڃي، جيستائين ان جي ابتڙ ڪو مضبوط ثبوت موجود نه هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترن ئي مختلف قسمن جا ثبوت—جهڙوڪ اکين ڏٺن شاهدن جي موجودگي، ابتدائي عيسائي جماعتن طرفان محتاط نموني روايتن جي منتقلي، ۽ ڏکين يا غير آسان روايتن جي به حفاظت—انهن جي مجموعي اعتبار جي حمايت ڪن ٿا.[129]

متني تاريخ ۽ قانوني حيثيت (ڪينن ۾ شامل ٿيڻ)

[سنواريو]

انجيل جو سڀ کان پراڻو معلوم مخطوطو سانچو:Papyrus link آهي، جيڪو يوحنا جي انجيل جو هڪ ننڍڙو ٽڪرو آهي ۽ ٻي صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ سان تعلق رکي ٿو.[130]

عيسائي قانوني ڪتابن (ڪينن) جي تشڪيل غالباً سينوپي جو مارسيون (تقريباً 85–160ع) جي سرگرمين جي ردِعمل طور ٿي، جنهن پنهنجي الڳ ڪينن تيار ڪئي هئي. ان ۾ صرف هڪ انجيل، يعني مارسيون جي انجيل، شامل هئي، جيڪا لوقا جي انجيل سان گهڻي مشابهت رکندڙ هئي.[131]

موريٽورين ٽڪرو، جيڪو عيسائي صحيفن ۾ شامل سمجهيل ڪتابن جي سڀ کان پراڻي بچيل فهرست آهي، ان ۾ متي جي انجيل، مرقس جي انجيل، لوقا جي انجيل ۽ يوحنا جي انجيل شامل آهن.

بعد ۾ ايرينيئس هن خيال کي وڌيڪ مضبوط ڪندي دليل ڏنو ته انجيلن جو تعداد لازمي طور چار هجڻ گهرجي، نه وڌيڪ ۽ نه گهٽ، ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا جا چار ڪنڊا آهن، تنهن ڪري ڪليسا جا به چار بنيادي ستون هجڻ گهرجن.[2][132] هن انهن چئني کي گڏيل طور "چار رخا انجيل" (يوناني: euangelion tetramorphon) سڏيو.[133]

غير قانوني (اپاڪرفا) انجيل

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نئين عهدنامي جا اپاڪرفا
توما جو انجيل

ڪيترائي غير قانوني (اپاڪرفا) انجيل پهرين صدي عيسويءَ کان پوءِ وجود ۾ آيا. انهن مان گهڻا اهڙن نالن سان منسوب ڪيا ويا، جيڪي سندن اصل مصنف نه هئا، جيئن سندن اعتبار ۽ اختيار وڌي سگهي. اهي اڪثر عيسائيت جي انهن شاخن مان نڪتا، جن کي بعد ۾ بدعتي قرار ڏنو ويو.[134]

انهن کي مجموعي طور هيٺين قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:[135]

  • "اقوال وارا انجيل" (Sayings Gospels) ۽ اگرافا (Agrapha).
  • حضرت عيسيٰ جي مصيبت، قيامت ۽ قيامت کان پوءِ جي ظهورن بابت انجيل.
  • انجيلن جون هم آهنگيون (Gospel Harmonies): جن ۾ چار قانوني انجيلن کي هڪ ئي مسلسل بيان ۾ گڏ ڪيو ويو، ته جيئن يا ته هڪ هم آهنگ متن پيش ڪيو وڃي يا حضرت عيسيٰ جي زندگيءَ جو وڌيڪ سولو ۽ مربوط احوال تيار ڪيو وڃي.

غير قانوني انجيلن کي انهن عيسائي برادرين جي لحاظ کان پڻ سمجهي سگهجي ٿو، جن انهن کي تيار ڪيو:

  • يهودي-عيسائي انجيل انهن عيسائين جون تصنيفون آهن، جن پنهنجي يهودي سڃاڻپ برقرار رکي. هو حضرت عيسيٰ کي يهودي صحيفن جو واعدو ڪيل مسيح ته مڃيندا هئا، پر کيس خدا نه سمجهندا هئا. جيتوڻيڪ اهو عقيدو بعد ۾ عيسائيت جو بنيادي عقيدو بڻجي ويو، پر اهو يهوديت جي عقيدي جي ابتڙ هو.
  • گناسٽڪ انجيل ان خيال جي حمايت ڪن ٿا ته ڪائنات ڪيترن ديوتائن جي هڪ درجي بنديءَ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ يهودين جو خدا نسبتاً هيٺين درجي جو ديوتا آهي. گناسٽڪ عقيدي موجب حضرت عيسيٰ مڪمل طور روحاني وجود هو، تنهن ڪري سندس زميني زندگي ۽ موت صرف هڪ ظاهري ڏيک هئا، حقيقي نه. گهڻا گناسٽڪ متن گناهه ۽ توبهه بدران وهم ۽ الهي معرفت (Divine Illumination) تي زور ڏين ٿا.[136]
اهم اپاڪرفل (غير قانوني) انجيل (بارٽ ايرمن جي Lost Christianities موجب؛ مواد بابت تبصرا ايرمن جا آهن، جيستائين ٻي صورت ۾ نه ڄاڻايو ويو هجي)[137]
عنوانامڪاني تاريخمواد
رسولن جو خطٻي صدي عيسويءَ جو وچحضرت عيسيٰ ۽ شاگردن جي وچ ۾ قيامت کان پوءِ ٿيل گناسٽڪ مخالف گفتگو، جيڪا جسم جي حقيقي وجود ۽ حضرت عيسيٰ جي جسماني قيامت تي زور ڏئي ٿي.
عبرانين جو انجيلٻي صدي عيسويءَ جي شروعاتحضرت عيسيٰ جي زندگيءَ جا واقعا؛ يهودي-عيسائي متن، جنهن ۾ شايد گناسٽڪ لاڙا به موجود هجن.
ابيونين جو انجيلٻي صدي عيسويءَ جي شروعاتيهودي-عيسائي متن، جيڪو قربانيءَ جي مخالفت واري سوچ کي ظاهر ڪري ٿو.
مصرين جو انجيلٻي صدي عيسويءَ جي شروعات"سالومي" نمايان شخصيت طور پيش ڪئي وئي آهي؛ يهودي-عيسائي متن، جيڪو زهد ۽ رياضت تي زور ڏئي ٿو.
مريم جو انجيلٻي صدي عيسويمريم مگدليني ۽ رسولن جي وچ ۾ گفتگو، ۽ حضرت عيسيٰ جي ڳجهن تعليمات بابت سندس رؤيا. هي اصل ۾ يوناني ٻوليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ اڪثر ان کي گناسٽڪ متن سمجهيو ويندو آهي. بهرحال، عالم عام طور ان کي انجيل نٿا سمجهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو مرڪز حضرت عيسيٰ جي زندگي نه آهي.[138]
ناصرين جو انجيلٻي صدي عيسويءَ جي شروعاتمتي جو آرامي نسخو، جنهن ۾ شايد پهريان ٻه باب شامل نه هجن؛ يهودي-عيسائي متن.
نيقوديمس جو انجيلپنجين صدي عيسويحضرت عيسيٰ جو مقدمو، مصلوب ٿيڻ، ۽ دوزخ ڏانهن نزول.
پطرس جو انجيلٻي صدي عيسويءَ جي شروعاتحضرت عيسيٰ جي مقدمي، وفات ۽ قبر مان نڪرڻ بابت ٽٽل ڦٽل بيان. اهو يهودين جي مخالفت ڪندڙ لڳي ٿو ۽ ان ۾ ڊوسيٽڪ عنصر به شامل آهن.[139] هي هڪ بياني انجيل آهي ۽ خاص طور ان ڳالهه لاءِ مشهور آهي ته ان موجب هيرود انٽيپاس، نه پونتيوس پائليٽ، حضرت عيسيٰ کي مصلوب ڪرڻ جو حڪم ڏنو. اهو صديون گم رهيو، پر اوڻيهين صديءَ ۾ ٻيهر دريافت ٿيو.[139]
فلپس جو انجيلٽين صدي عيسويشاگرد فلپس سان منسوب روحاني ۽ تصوفي خيال.
نجات ڏيندڙ جو انجيلٻي صدي عيسويءَ جي پڇاڙيحضرت عيسيٰ جي زندگيءَ جي آخري گهڙين بابت ٽٽل ڦٽل بيان.
توما جو قبطي انجيلٻي صدي عيسويءَ جي شروعاتOxford Dictionary of the Christian Church موجب ان جو اصل متن شايد تقريباً 150ع جو آهي.[140] ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته اهو قانوني انجيلن کان آزاد روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جيڪا ڊگهي عرصي دوران ترقي ڪندي متي جي انجيل ۽ لوقا جي انجيل کان متاثر ٿي.[140] ٻيا عالم ان کي بعد وارو متن سمجهن ٿا، جيڪو قانوني انجيلن تي دارومدار رکي ٿو.[141][142] جيتوڻيڪ ان کي گناسٽڪ اصطلاحن ۾ سمجهي سگهجي ٿو، پر ان ۾ گناسٽڪ عقيدي جون نمايان خاصيتون موجود ناهن.[140] هن ۾ ٻه منفرد تمثيلون شامل آهن: خالي مرتبان جي تمثيل ۽ قاتل جي تمثيل.[143] اهو صديون گم رهيو، پر 1945–46ع ۾ ناگ حمادي وٽ تقريباً 350ع واري قبطي نسخي جي صورت ۾ دريافت ٿيو. ان کان علاوه تقريباً 200ع جا ٽي پاپائرس پڻ مليا آهن، جن ۾ يوناني متن جا ٽڪرا موجود آهن، جيڪي قبطي متن سان گهڻي حد تائين ملندڙ جلندڙ آهن، پر لفظ بلفظ ساڳيا ناهن.[140]
توما جو ٻالڪپڻ وارو انجيلٻي صدي عيسويءَ جي شروعاتپنجن کان ٻارهن ورهين جي عمر تائين حضرت عيسيٰ جا معجزاتي ڪارناما.
سچائي جو انجيلٻي صدي عيسويءَ جو وچنجات جون خوشيون.
ايجرٽن انجيل (سانچو:Papyrus)ٻي صدي عيسويءَ جي شروعاتحضرت عيسيٰ جي زندگيءَ جا چار ٽٽل ڦٽل واقعا.
ڊائٽيزارونٻي صدي عيسويءَ جي پڇاڙيانجيلن جي هم آهنگي، ۽ اهڙي قسم جي پهرين انجيلي هم آهنگي، جيڪا ٽيشيئن ترتيب ڏني. ممڪن آهي ته ان جو مقصد چئن جدا جدا انجيلن جي جاءِ تي هڪ مستند متن پيش ڪرڻ هو. رومي شام ۾ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين عبادتي مقصدن لاءِ ان کي قبول ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي دٻائي ختم ڪيو ويو.[144][145]
يعقوب جو انجيلٻي صدي عيسويءَ جو وچحضرت مريم جي پيدائش ۽ ابتدائي زندگي، ۽ حضرت عيسيٰ جي پيدائش.
مارسيون جو انجيلٻي صدي عيسويءَ جو وچسينوپي جو مارسيون وٽ تقريباً 150ع ۾ لوقا جي انجيل جو هڪ تمام مختصر نسخو هو، جيڪو انجيل جي هاڻوڪي معياري متن کان نمايان طور مختلف ۽ يهودي صحيفن ڏانهن تمام گهٽ مائل هو. مارسيون جي مخالفن جو چوڻ هو ته هن لوقا مان اهي حصا ڪڍي ڇڏيا هئا، جيڪي کيس پسند نه هئا، جڏهن⁠تہ مارسيون جو دليل هو ته سندس متن ئي وڌيڪ اصلي هو. چيو وڃي ٿو ته هن ٻين سڀني انجيلن، جن ۾ متي جي انجيل، مرقس جي انجيل ۽ خاص طور يوحنا جي انجيل شامل آهن، کي رد ڪيو ۽ دعويٰ ڪئي ته انهن کي ايرينيئس جعلسازيءَ سان تيار ڪيو هو.
مرقس جو ڳجهو انجيلغير يقينيمبينا طور مرقس جي انجيل جو وڌيڪ ڊگهو نسخو، جيڪو چونڊيل پڙهندڙن لاءِ لکيو ويو هو.
يهوداس جو انجيلٻي صدي عيسويءَ جي پڇاڙيهي انجيل جي ڪهاڻي يهوداس جي نقطهٔ نظر کان ٻڌائڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، جنهن کي عام طور حضرت عيسيٰ سان غداري ڪندڙ شاگرد چيو ويندو آهي. هي متن حضرت عيسيٰ ۽ يهوداس جي لاڳاپي جي هڪ غيرمعمولي تصوير پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ يهوداس جي عمل کي غداري نه، پر حضرت عيسيٰ جي حڪمن جي فرمانبرداري طور بيان ڪيو ويو آهي. هي متن مصر جي هڪ غار مان هڪ چور هٿ ڪيو ۽ پوءِ ڪاري بازار ۾ وڪرو ڪيو ويو، تان جو آخرڪار اهو هڪ گڏ ڪندڙ کي مليو، جنهن ييل يونيورسٽي ۽ پرنسٽن يونيورسٽي جي عالمن جي مدد سان ان جي اصليت جي تصديق ڪرائي. خود دستاويز اها دعويٰ نٿو ڪري ته اهو يهوداس لکيو هو؛ بلڪه اهو يهوداس بابت هڪ انجيل آهي، ۽ اهو گهٽ ۾ گهٽ 180ع جو ڄاتو وڃي ٿو.[146]
برناباس جو انجيلچوڏهين–سورهين صدي عيسويهي قانوني نئين عهدنامي ۾ بيان ڪيل حضرت عيسيٰ جي تبليغي خدمت سان اختلاف ڪري ٿو ۽ پولسي عقيدي کي سختيءَ سان رد ڪري ٿو، پر اسلام سان واضح هڪجهڙايون رکي ٿو، جن ۾ حضرت محمد ﷺ کي الله جو رسول سڏڻ به شامل آهي. هن متن ۾ حضرت عيسيٰ پاڻ کي خدا جو فرزند نه، پر هڪ نبي قرار ڏئي ٿو.[147]

پول اين. اينڊرسن ڏيکاريو آهي ته چارئي قانوني انجيل هڪ ٻئي کان آزاد تاريخي روايتن مان مواد وٺن ٿا، جن جون پاڙون اکين ڏٺن شاهدن جي يادگيرين ۾ آهن. ان جي ابتڙ، بعد ۾ لکيل غير قانوني متن اهڙين روايتن تي ٻڌل ناهن، جنهن سبب حضرت عيسيٰ جي تاريخي مطالعي لاءِ قانوني انجيلن جا بيان خاص اهميت رکن ٿا.[148]

اسلام ۾

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسلام ۾ انجيل

اسلام ۾ انجيل (عربي: الإنجيل) کي خدا پاران نازل ڪيل چئن وڏن آسماني صحيفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جن ۾ تورات، زبور ۽ قرآن پڻ شامل آهن.[149] اصطلاح انجيل سرياني ٻوليءَ جي لفظ ܐܘܢܠܝܘܢ (اونگيليون) مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار يوناني ٻوليءَ جي لفظ εὐαγγέλιον (ايوَنگيليون؛ لفظي معنيٰ: سٺي خبر يا خوشخبري) مان ورتل آهي.[150]

قرآن موجب، انجيل هڪ خدائي وحي هئي، جيڪا عيسيٰ کي ڏني وئي، جنهن کي اسلام خدا جو فرزند نه، پر نبي ۽ رسول سمجهي ٿو.[151] انجيل کي بني اسرائيل لاءِ هدايت ۽ نور رکندڙ، ۽ ان کان اڳ آيل صحيفن جي تصديق ڪندڙ ڪتاب طور بيان ڪيو ويو آهي.[152]

اسلام جي مکيه ڌارا جو عقيدو آهي ته اصل انجيل وقت گذرڻ سان گم ٿي وئي يا ان ۾ ڦيرڦار ڪئي وئي، جنهن کي تحريف چيو وڃي ٿو.[153] هن نظرئي موجب چار قانوني انجيلون—متي، مرقس، لوقا ۽ يوحنا—اصل انجيل جي نمائندگي نٿيون ڪن، جيتوڻيڪ انهن ۾ حضرت عيسيٰ جي اصلي تعليمات جا ڪجهه عنصر موجود ٿي سگهن ٿا.[154] ڪجهه قديم ۽ هاڻوڪا عالم دليل ڏين ٿا ته انجيل بنيادي طور حضرت عيسيٰ کي ڏنل هڪ زباني وحي هئي، جيئن محمد ﷺ تي قرآن نازل ٿيو، نه ڪي حضرت عيسيٰ جي پنهنجي لکيل ڪا تصنيف.[155]

تنقيد

[سنواريو]

عالمن انجيل بابت اسلامي نظرئي تي تاريخي ۽ متني لحاظ کان اعتراض ڪيو آهي، ۽ دليل ڏنو آهي ته اهڙي ڪنهن جدا، گم ٿيل انجيل جو ڪو قلمي ثبوت موجود ناهي، جيڪا قرآني بيان سان ٺهڪي اچي.[156] ڪجهه ٻين جو خيال آهي ته تحريف، يعني بائبلي متن جي بگاڙ، وارو الزام حضرت عيسيٰ جي زماني جي همعصر دعويٰ نه، پر بعد ۾ وجود ۾ آيل هڪ الٰهياتي تصور آهي.[157]

هيلسنڪي يونيورسٽي جي پروفيسر ايلڪا لنڊسٽٽ موجب، قرآن ۾ ڪٿي به يهودي يا عيسائي صحيفن جي متني تحريف جو ذڪر نه آهي، پر رڳو انهن جي غلط تشريح جو ذڪر ملي ٿو.[158] مهدي شديل لکي ٿو ته قرآن "واضح طور اڳين مذهبن کي منسوخ ڪندڙ نه آهي. متن ۾ يهودين ۽ عيسائين کي ڪيل ڪنهن به خطاب ۾ اهو نٿو چيو وڃي ته سندن عقيدا، صحيفا يا زندگيءَ جا طريقا گمراهه آهن يا منسوخ ڪيا ويا آهن." قرآن يهودين ۽ عيسائين وٽ اڳ ئي موجود صحيفن جي تصديق ڪري ٿو (قرآن 2:89)، ۽ تورات ۽ انجيل جي مسلسل اهميت جي پڻ تصديق ڪري ٿو، جيڪي ان دور جي يهودين ۽ عيسائين وٽ پابند قانوني ذريعن طور موجود هئا.[159]

عبدالله سعيد لکي ٿو:

جيتوڻيڪ تشريح سان لاڳاپيل متني تحريف موجود هجي، تڏهن به اصل صحيفن تي ڀروسو ڪري سگهجي ٿو ۽ انهن کي "خدا جا ڪتاب" سمجهي سگهجي ٿو. قرآن ۾ "خدا جو ڪتاب" وارو تصور يهودين ۽ عيسائين جي صحيفن لاءِ مناسب نموني استعمال ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ مسلمان نظرئي موجب اهي شايد موسيٰ يا عيسيٰ جي زماني ۾ موجود پنهنجي اصل صورت سان "بلڪل ساڳيا" نه هجن، ۽ ڪجهه حالتن ۾ اصل ٻولين مان ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيل هجن يا ان نبي کان سواءِ ڪنهن ٻئي شخص بيان ڪيا هجن، جنهن تي وحي نازل ٿي هئي. جيئن يهودين ۽ عيسائين جا "مستند" صحيفا اڄ به وڏي حد تائين ساڳي صورت ۾ موجود آهن، جهڙي صورت ۾ اهي نبي محمد ﷺ جي زماني ۾ هئا، تنهنڪري اهو دليل ڏيڻ ڏکيو آهي ته قرآن ۾ تورات ۽ انجيل جا حوالا رڳو انهن "خالص" تورات ۽ انجيل ڏانهن هئا، جيڪي ترتيبوار موسيٰ ۽ عيسيٰ جي زماني ۾ موجود هيون. جيڪڏهن اهي متن ستين صدي عيسويءَ کان وٺي گهٽ وڌ ساڳيا رهيا آهن، ته قرآن ان وقت انهن لاءِ جيڪا عزت ڏيکاري، اها اڄ به برقرار رکڻ گهرجي.[160]

مسلمان عالم عام طور جواب ڏين ٿا ته قرآن لاءِ اهو ضروري ناهي ته اصل انجيل مڪمل صورت ۾ محفوظ رهي هجي؛ رڳو اهو ضروري آهي ته ان جو بنيادي پيغام حضرت عيسيٰ تي نازل ٿيو هو، ۽ پوءِ قرآن ان جي جاءِ تي آخري ۽ حتمي وحي بڻجي آيو.[161]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

ماخذ

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Alexander 2006, p. 16.
  2. 1 2 Cross & Livingstone 2005, p. 697.
  3. ↑ Gray, Patrick, مرتب (2021). The Cambridge Companion to the New Testament. Cambridge University Press. ص. 98–99. ISBN 9781108437707.
  4. 1 2 Lincoln 2004, p. 133.
  5. ↑ Keener, Craig S. (2011). "Otho: A Targeted Comparison of Suetonius's Biography and Tacitus's History, with Implications for the Gospels' Historical Reliability". Bulletin for Biblical Research (Penn State University Press) 21 (3): 331–355. doi:10.2307/26424373.
  6. 1 2 Ehrman 1999, p. 52.
  7. 1 2 Dunn 2005, p. 174.
  8. 1 2 Vermes 2013, p. 32.
  9. 1 2 Keith & Le Donne 2012, p. [صفحو گهربل].
  10. 1 2 3 Keith 2016.
  11. ↑ Keith & Le Donne 2012.
  12. 1 2 Keith 2012.
  13. ↑ انجيل : (Sindhianaسنڌيانا)[مئل ڳنڍڻو]
  14. ↑ .ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي{{http://sl.sindhila.org/sd}}
  15. 1 2 van Os, Bas (2011). Psychological Analyses and the Historical Jesus: New Ways to Explore Christian Origins. T&T Clark. ص. 57, 83. ISBN 978-0567269515.
  16. 1 2 Sanders, EP (1996). The Historical Figure of Jesus. Penguin. ص. 5. ISBN 0140144994.
  17. 1 2 Perkins 1998, p. 241.
  18. 1 2 Reddish 2011, pp. 108, 144.
  19. 1 2 Lincoln 2005, p. 18.
  20. ↑ Vytlacilova, Magdalena. "Why Does the Genre of the Gospels Matter? The Gospels' Genre and Historical Jesus Research". The Catholic Biblical Quarterly 87 (4): 661.
  21. ↑ Burkett 2002, p. 174.
  22. ↑ Duling 2010, pp. 301–02.
  23. ↑ Brown 1997, p. 267.
  24. 1 2 Eve, Eric (2014). Behind the Gospels: Understanding the Oral Tradition. Fortress Press. ص. 135. ISBN 978-1-4514-8753-4.
  25. 1 2 Reddish 2011, pp. 13, 42.
  26. 1 2 Byrskog, Samuel (2000). Story as History - History as Story: The Gospel Tradition in the Context of Ancient Oral History. Mohr Siebrek Ek. ص. 18–28, 69. ISBN 978-3161473050.
  27. 1 2 Rodriguez, Rafael. Jesus Darkly: Remembering Jesus with the New Testament. Abingdon Press. ص. 57. ISBN 978-1501839115.
  28. 1 2 Becker, Eve-Marie (2017). The Birth of Christian History: Memory and Time from Mark to Luke-Acts. Yale University Press. ص. 39–40, 59. ISBN 978-0300165098.
  29. ↑ Goodacre 2001, p. 56.
  30. ↑ Boring 2006, pp. 13–14.
  31. ↑ Runesson, Anders (2021). Jesus, New Testament, Christian Origins. Eerdmans. ISBN 9780802868923.
  32. ↑ The Synoptic Problem 2022: Proceedings of the Loyola University Conference. Peeters Pub and Booksellers. 2023. ISBN 9789042950344.
  33. 1 2 Levine 2009, p. 6.
  34. ↑ Bynum 2012, pp. 7, 12.
  35. ↑ Burge 2014, p. 309.
  36. 1 2 Bockmuehl, Markus (2006). Seeing the Word: Refocusing New Testament Study. Baker Academic. ص. 166–178. ISBN 978-0801027611.
  37. 1 2 McIver, Robert (2011). Memory, Jesus, and the Synoptic Gospels. Society of Biblical Literature. ISBN 978-1589835603.
  38. 1 2 Ehrman 1997.
  39. 1 2 Valantasis, Bleyle & Haugh 2009.
  40. ↑ Bond, Helen (2020). The First Biography of Jesus. Eerdmans. ص. 66. ISBN 978-0802874603.
  41. 1 2 Reddish 2011, pp. 21–22.
  42. ↑ Sanders 1995, pp. 4–5.
  43. ↑ Nolan, Albert (2001). Jesus Before Christianity. Orbis books. ص. 13. ISBN 9781626984929.
  44. ↑ Allison, Dale (2010). Constructing Jesus: Memory, Imagination, and History. Baker Academic. ص. 459. ISBN 978-0801035852.
  45. ↑ Dunn, James (2017). Who Was Jesus? (Little Books of Guidance). Church Publishing. ص. 4. ISBN 978-0898692488.
  46. ↑ Petersen 2010, p. 51.
  47. 1 2 3 Culpepper 1999, p. 66.
  48. ↑ Woodhead 2004, p. 4.
  49. ↑ "Gospel | New Testament". Encyclopaedia Britannica. 2025-10-23 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Thompson 2006, p. 183.
  51. ↑ Ehrman, Bart (13 April 2014). "Jesus as God in the Synoptics (For members)". Ehrman Blog. اصل نسخو مان 11 March 2015 تي محفوظ ڪيل.
  52. ↑ Scholz 2009, p. 192.
  53. ↑ Keener, Craig (2019). Christobiography: Memory, History, and the Reliability of the Gospels. Eerdmans. ص. 261. ISBN 978-0802876751.
  54. ↑ Hill, Charles; Kruger, Michael (2012). "The Early Text of Matthew". The Early Text of the New Testament. Oxford University Press. ص. 83. ISBN 9780199566365.
  55. 1 2 3 Burkett 2002, p. 217.
  56. ↑ Boring 2006, pp. 1–3.
  57. ↑ Pawl, Timothy (2025). The Cambridge Companion to Christology. Cambridge University Press. ص. 40–41. ISBN 978-1009307970.
  58. ↑ Burkett 2002, p. 158.
  59. ↑ Parker 1997, p. 125.
  60. ↑ Telford 1999, p. 148-149.
  61. ↑ Eve 2021, p. 29.
  62. ↑ Fitzmyer, Joseph (1998). The Acts of the Apostles: A New Translation with Introduction and Commentary by Joseph A. Fitzmyer. Yale University Press. ص. 55. ISBN 978-0300139822.
  63. 1 2 Barker, James (2025). Writing and Rewriting the Gospels. Eerdmans. ص. 135. ISBN 978-0802874528.
  64. ↑ Barker, James (2021). The Cambridge Companion to the New Testament. Cambridge University Press. ص. 355–56. ISBN 978-1108437707.
  65. ↑ Aune 1987, p. 59.
  66. ↑ Beaton 2005, pp. 117, 123.
  67. ↑ Morris 1986, p. 114.
  68. ↑ Kloppenborg, John (2022). On Using Sources in Graeco-Roman, Jewish, and Early Christian Literature. Peeters Pub & Booksellers. ص. 368. ISBN 978-9042949447.
  69. ↑ Johnson 2010a, p. 48.
  70. ↑ Goodacre, Mark (2025). The Fourth Synoptic Gospel: John's Knowledge of Matthew, Mark, and Luke. Eerdmans. ص. 175. ISBN 978-0802875136.
  71. ↑ Anderson 2011, p. 52.
  72. ↑ Allison, Dale (2019). The Gospel of John in Historical Inquiry. T&T Clark. ص. 277. ISBN 978-0567681348.
  73. ↑ Vytlačilová, Magdalena (2023). "Jesus, the Gospels, and the Galilean Crisis by Tucker S. Ferda (review)". Neotestamentica 57 (1): 197–202. doi:10.1353/neo.2023.a938405.
  74. ↑ "Jesus in the Gospels". Larry Hurtado's Blog (انگريزي ۾). 16 March 2016. 29 September 2024 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: url-status (ڳنڍڻو)
  75. ↑ Barber, Michael (2023). The Historical Jesus and the Temple: Memory, Methodology and the Gospel of Matthew. Cambridge University Press. ص. xi. ISBN 978-1009210850.
  76. ↑ Burkett 2002, p. 216.
  77. ↑ Burkett 2002, p. 214.
  78. ↑ Porter 2006, p. 185.
  79. ↑ Charlesworth, James H. (2008). The Historical Jesus: An Essential Guide. Abingdon Press. ISBN 978-1-4267-2475-6.
  80. ↑ Parsenios, George (2021). The Cambridge Companion to the New Testament. Cambridge University Press. ص. 156. ISBN 978-1108437707.
  81. ↑ Skinner, Christopher (2025). Mark, Volume 2 (New Word Biblical Themes). Zondervan Academic. ص. 7. ISBN 978-0310126850.
  82. ↑ Vytlacilova, Magdalena. "Why Does the Genre of the Gospels Matter? The Gospels' Genre and Historical Jesus Research". The Catholic Biblical Quarterly 87 (4): 661.
  83. ↑ Keener, Craig (2015). Acts: An Exegetical Commentary (Volume 1). Baker Academic. ص. 402. ISBN 978-0801039898.
  84. ↑ Dunn, James (2016). The Acts of the Apostles. Wm. B. Eerdmans Publishing Co. ص. x. ISBN 978-0802874023.
  85. ↑ Fitzmyer, Joseph (1998). The Acts of the Apostles. Yale University Press. ص. 50. ISBN 978-0300139822.
  86. ↑ Hansen, Chrissy M. (1 August 2025). "Familial Brother(s) of the Lord? On Recent Disagreements on Galatians 1.19 and 1 Corinthians 9.5". The Expository Times 136 (11): 483–493. doi:10.1177/00145246251346748.
  87. ↑ 1 Corinthians 15:3–8
  88. ↑ Galatians 1:11–19
  89. ↑ Lindars, Edwards & Court 2000, p. 41.
  90. ↑ Gathercole, Simon (1 October 2018). "The Alleged Anonymity of the Canonical Gospels". The Journal of Theological Studies 69 (2): 447–476. doi:10.1093/jts/fly113.
  91. ↑ Kok, Michael (2017). The Beloved Apostle?. Cascade Books. ص. 13. ISBN 978-1532610219.
  92. ↑ Brown, Raymond E. (1997). Introduction to the New Testament. Anchor Bible. ص. 267–268.
  93. ↑ Licona, Mike (2016). Why are there Differences in the Gospels?. Oxford University Press. ص. 115.
  94. ↑ Walton, Steve (2015). "What Are the Gospels? Richard Burridge's Impact on Scholarly Understanding of the Genre of the Gospels". Currents in Biblical Research 14: 81–93. doi:10.1177/1476993X14549718. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/1476993X14549718. Retrieved 2026-04-05.
  95. ↑ Keener, Craig S. (2011). "Otho: A Targeted Comparison of Suetonius's Biography and Tacitus's History, with Implications for the Gospels' Historical Reliability". Bulletin for Biblical Research (Penn State University Press) 21 (3): 331–355. doi:10.2307/26424373.
  96. ↑ "Review of What are the Gospels?". 2026-04-05 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ Schoeps 1968, p. 261–262.
  98. 1 2 Sanders 2010.
  99. ↑ Ehrman 1999, p. 53.
  100. ↑ Sanders 1995b, p. 4-5.
  101. ↑ Bond, Helen (2024). The Next Quest for the Historical Jesus. Eerdmans. ص. 121–122. ISBN 978-0802882707.
  102. ↑ Tuckett 2000, p. 523.
  103. ↑ Sanders 1995, pp. 57, 70–71.
  104. ↑ The Jesus Handbook. William. B. Eerdmans Publishing Company. 2022. ص. 138–140. ISBN 9780802876928.
  105. ↑ Blomberg, Craig (2011). The Historical Reliability of John's Gospel: Issues and Commentary. IVP Academic. ISBN 978-0830838714.
  106. ↑ Massey, Brandon. "The Quest for the Historical Jesus, 2000–2023". Journal for the Study of the Historical Jesus 21 (1–2): 64.
  107. ↑ Barker, James (2025). Writing and Rewriting the Gospels. Eerdmans. ص. 44. ISBN 978-0802874528.
  108. ↑ Ehrman 2005a, pp. 7, 52.
  109. ↑ Ehrman 2005a, p. 69.
  110. ↑ Ehrman 1996, pp. 75–76.
  111. ↑ Powell, Mark Allan (2007). Anderson, Paul N.; Just, Felix; Thatcher, Tom. eds. "The De-Johannification of Jesus: The Twentieth Century and Beyond". John, Jesus, and History, Volume 1: Critical Appraisals of Critical Views. Society of Biblical Literature Symposium Series (Koninklijke Brill NV) 1: 121–132. https://jpcatholic.edu/NCUpdf/courses/BIBL526-Powell_DeJohannification_of_Jesus.pdf. Retrieved 2026-04-06.
  112. ↑ Theissen & Merz 1998, pp. 36–37.
  113. 1 2 Allison, Dale (2019). The Gospel of John in Historical Inquiry. T&T Clark. ص. 61. ISBN 978-0567681348.
  114. ↑ Mendez, Hugo (2025). The Gospel of John: A New History. Oxford University Press. ص. 271. ISBN 978-0197686126.
  115. ↑ Mendez, Hugo (2025). The Gospel of John: A New History. Oxford University Press. ص. 271. ISBN 978-0197686126. اها ڳالهه ته يوحنا جي انجيل اکين ڏٺل شاهد جي بيان تي ٻڌل آهي، سڀ کان پهرين انجيل جي تمهيد (پرولاگ) ۾ ظاهر ٿئي ٿي. يوحنا 1:14 ۾ استعمال ٿيل "اسان" (we) انهن ڪيترن ئي ماڻهن ڏانهن موٽي ٿو، جن جي وچ ۾ عيسيٰ زندگي گذاري. عيسيٰ جي جسماني صورت ۾ اچڻ کي راوي جي سندس جلال ڏسڻ سان نحوي طور ڳنڍڻ مان اهو اشارو ملي ٿو ته راوي پاڻ عيسيٰ کي سندس زميني زندگيءَ دوران ڏٺو هو. اهڙيءَ طرح، متن پنهنجي راوي—۽ نتيجي طور پنهنجي مفروضه مصنف (امپلائيڊ آٿر)—کي انهن معجزاتي نشانين (signs) جو اکين ڏٺو شاهد طور پيش ڪري ٿو.
  116. ↑ Lincoln 2005, p. 26.
  117. ↑ Thompson, Marianne (2015). John: A Commentary. Westminster John Knox Press. ص. 432. ISBN 978-0664221119. انهن شارحن ۾، جيڪي سمجهن ٿا ته هتي محبوب شاگرد کي انجيل جي مصنف طور پيش ڪيو ويو آهي، بيريٽ، ص. 587؛ ڪارسن، 1991، ص. 685؛ لنڊرز، ص. 641؛ مائيڪلز، صص. 1054–1056؛ ۽ رڊربوس، ص. 671 شامل آهن. جڏهن ته انهن عالمن ۾، جيڪي کيس ڪنهن نه ڪنهن نموني انجيل جي پٺيان موجود اختياري ماخذ يا ذميوار شخص سمجهن ٿا، بيزلي-مري، ص. 415؛ لنڪن، 2005، ص. 523؛ او ڊي، ص. 863؛ شناڪنبرگ، جلد 3، ص. 373؛ ۽ ٽالبرٽ شامل آهن. 263.
  118. ↑ Licona, Mike (2016). Why are there Differences in the Gospels? What we can Learn from Ancient Biography. Oxford University Press. ص. 115. ISBN 978-0190264260. جيتوڻيڪ اڄڪلهه نئين عهدنامي جا گهڻا عالم ان روايتي نسبت کي رد ڪن ٿا، تڏهن به انهن جو خيال آهي ته "محبوب شاگرد" يوحنا جي انجيل ۾ شامل گهڻي تاريخي معلومات جو عيني شاهد ۽ بنيادي ماخذ هو. ڪيترائي محقق سمجهن ٿا ته هو حضرت عيسيٰ جي گهٽ مشهور شاگردن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪجهه اڃا تائين اهو موقف برقرار رکن ٿا ته انجيل جو اصل مصنف حقيقت ۾ زبدي جو پٽ يوحنا هو.
  119. ↑ Dunn 1995.
  120. ↑ Wright, NT (1998). "Early Traditions and the Origins of Christianity". Sewanee Theological Review 41 (2).
  121. ↑ Tripp, Jeffrey. "The Eyewitnesses in their Own Words". Journal for the Study of the New Testament 44 (3): 411–12. doi:10.1177/0142064X211051299.
  122. ↑ Dunn 1995, pp. 371–372.
  123. 1 2 Simpson, Benjamin I. (April 1, 2014). "review of The Historiographical Jesus. Memory, Typology, and the Son of David". The Voice. Dallas Theological Seminary.
  124. ↑ Le Donne, Anthony (2018). Jesus: A Beginner's Guide. Oneworld Publications. ص. 212. ISBN 978-1786071446.
  125. ↑ Allison, Dale (2010). Constructing Jesus: Memory, Imagination, and History. Baker Academic. ص. 2–43. ISBN 978-0801048753.
  126. ↑ Dunn 2003, pp. 130–131.
  127. ↑ Keith, Chris (2011). "Memory and Authenticity: Jesus Tradition and What Really Happened". Zeitschrift für die Neutestamentliche Wissenschaft und Kunde der Älteren Kirche 102 (2): 172, 176. doi:10.1515/zntw.2011.011.
  128. ↑ Barber, Michael (2023). The Historical Jesus and the Temple: Memory, Methodology and the Gospel of Matthew. Cambridge University Press. ص. ix. ISBN 978-1009210850.
  129. ↑ Stein, Robert H. (1980). "The 'Criteria' for Authenticity". Gospel Perspectives, Vol. 1: Studies of History and Tradition in the Four Gospels (JSOT Press): 225–263.
  130. ↑ Fant & Reddish 2008, p. 415.
  131. ↑ Ehrman 2005a, p. 34: "Marcion included a Gospel in his canon, a form of what is now the Gospel of Luke"
  132. ↑ Ehrman 2005a, p. 35.
  133. ↑ Watson 2016, p. 15.
  134. ↑ Aune 2003, pp. 199–200.
  135. ↑ Ehrman & Plese 2011, p. passim.
  136. ↑ Pagels 1989, p. xx.
  137. ↑ Ehrman 2005b, pp. xi–xii.
  138. ↑ Bernhard 2006, p. 2.
  139. 1 2 Cross & Livingstone 2005, "Gospel of St. Peter".
  140. 1 2 3 4 Cross & Livingstone 2005, "Gospel of Thomas".
  141. ↑ Casey 2010, p. [صفحو گهربل].
  142. ↑ Meier 1991, p. [صفحو گهربل].
  143. ↑ Funk, Hoover & Jesus Seminar 1993, "The Gospel of Thomas".
  144. ↑ Metzger 2003, p. 117.
  145. ↑ Gamble 1985, pp. 30–35.
  146. ↑ Ehrman 2006, p. passim.
  147. ↑ Wiegers 1995.
  148. ↑ Anderson, Paul N. (2010). "The John, Jesus, and History Project-New Glimpses of Jesus and a Bi-Optic Hypothesis". Bible Interp, University of Arizona. 2026-04-06 تي حاصل ڪيل.
  149. ↑ Esposito, John L. (2016). Islam: The Straight Path. Oxford University Press. ص. 93–95. ISBN 978-0190632151.
  150. ↑ "Injil". Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill.
  151. ↑ Quran 5:46
  152. ↑ Quran 3:3
  153. ↑ Nasr, Seyyed Hossein (2015). The Study Quran. HarperOne. ص. 1163–1165. ISBN 978-0061125867.
  154. ↑ Rahman, Fazlur (1979). Islam. University of Chicago Press. ص. 169–170. ISBN 978-0226702810.
  155. ↑ Parrinder, Geoffrey (1995). Jesus in the Qurʹān. Oxford: اونوورلڊ پبليڪيشنز. ISBN 9781851680948. OCLC 33950383.
  156. ↑ Reynolds, Gabriel Said (2010). The Qur'an and Its Biblical Subtext. London: Routledge. ISBN 9780415778930. OCLC 436358419.
  157. ↑ Neuwirth, Angelika (2014). Scripture, Poetry, and the Making of a Community: Reading the Qur'an as a Literary Text. Oxford University Press. ISBN 978-0199359363.
  158. ↑ Lindstedt, Ilka (2024). "Surah 5 of the Qurʾān: The Parting of the Ways?". Journal of Late Antique, Islamic and Byzantine Studies 3 (1–2): 81–112. doi:10.3366/jlaibs.2023.0025.
  159. ↑ Shaddel, Mehdy (2024). Apocalypse, empire, and universal mission at the end of antiquity: world religions at the crossroads. ص. 29-34.
  160. ↑ Saeed, Abdullah (2002). "The Charge of Distortion of Jewish and Christian Scriptures". The Muslim World 92 (3–4): 419-436. doi:10.1111/j.1478-1913.2002.tb03751.x.
  161. ↑ Nasr, Seyyed Hossein (2015). The Study Quran (PDF). HarperOne. ص. 1164. ISBN 978-0061125867.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:NIE Poster

سانچو:بائيبل جا ڪتاب سانچو:عيسائيت جي تاريخ سانچو:عيسائيت فوٽر سانچو:عيسيٰ فوٽر

  1. ↑ هيءَ تاريخ انهن جي تصنيف کي حضرت عيسيٰ جي زماني جي زندهه يادگيرين جي دائري ۾ رکي ٿي.[15][16]
  2. ↑ عام طور انهن کي سڌي طرح اکين ڏٺن شاهدن جا بيان نه سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه محققن جو خيال آهي ته هي نتيجو جزوي طور فارم-ڪريٽيسزم (Form Criticism) جي مفروضن جو اثر آهي. ڪجهه انجيلون دعويٰ ڪن ٿيون ته انهن اکين ڏٺن شاهدن کان معلومات حاصل ڪئي هئي.[24][25][26][27][28]
  3. ↑ ٻن ماخذن واري مفروضي (ٽو-سورس ھيپوٿيسز) موجب متي ۽ لوقا ٻنهي مرقس ۽ هڪ فرضي ماخذ Q ماخذ مان مواد ورتو، پر اهڙا متبادل نظريا به وڌي رهيا آهن، جن موجب لوقا سڌو متي مان يا متي سڌو لوقا مان مواد ورتو، بغير Q ماخذ جي.[31][32]
  4. ↑ ايلسن جي مطابق: "ضروري احتياط جي باوجود، سڀني ڳالهين کي نظر ۾ رکندي منهنجو نتيجو روايتي ئي آهي: اسان جا سينوپٽڪ مصنف پاڻ کي حضرت عيسيٰ بابت يادگيرين کي نئين ترتيب ڏيندڙ سمجهندا هئا، نه مذهبي افسانا ٺاهيندڙ."
  5. ↑ ...
  6. ↑ اوريجن ٽين صديءَ ۾ شڪايت ڪئي ته "قلمي نسخن جي وچ ۾ اختلاف تمام گهڻا ٿي ويا آهن [...] ڇاڪاڻ⁠تہ نقل ڪندڙ يا ته پنهنجي نقل ڪيل متن کي جاچڻ کان غفلت ڪن ٿا، يا جاچ دوران پنهنجي مرضيءَ سان اضافا يا حذف ڪن ٿا."[108]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=انجيل&oldid=398253" تان ورتل