مواد ڏانھن هلو

گرو گوبند سنگھ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
گرو گوِند سنگھ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
گرو گوِند سنگھ
گرو گوِند سنگھ جي همعصر تصوير (ويٺل)، جيڪا آنندپور صاحب جي دسم گرنٿ جي نسخي ۾ ملي آهي
ٻيا نالاڏهون نانڪ[1]
ڏهون آقا
دشميش پتا
ذاتی
جنم
گوِند داس

22 ڊسمبر 1666[2]
پٽنا صاحب، بهار صوبو، مغل سلطنت
وفات7 آڪٽوبر 1708 (عمر 41 سال)
حضُور صاحب، نانديد، بيدَر صوبو، مغل سلطنت
وفات جو سببقتل[3][4]
مذھبسک مت
شريڪ حياتماتا اجيت ڪور
ماتا سندر ڪور
ماتا صاحب ڪور[5]
اولاد
والدين
وجہ شھرت
ٻيا نالاڏهون نانڪ[16]
ڏهون آقا
دشميش پتا
قلمي نالوشيام
رام
ڪال
گوِند داس
نانڪ
گوِند سنگھ
شاهه گوِند[17][18][19]
ھٿ اکر
باني خالصه خالصه فوج
مرتبو
دور1675–1708
پيشروگرو تيغ بهادر
جانشينگرو گرنٿ صاحب





گرو گوِبند سنگھ (pa؛ پيدائشي نالو گووِند داس؛[lower-alpha 1] 22 ڊسمبر 1666ع – 7 آڪٽوبر 1708ع)[2][20] سکن جو ڏهون ۽ آخري انساني سک گرُو هو۔[21][lower-alpha 2] هو هڪ جنگجو، شاعر ۽ فلسفي هو۔ 1675ع ۾، صرف نون ورهين جي عمر ۾، کيس پنهنجي والد گرو تيغ بهادر—نائين سک گرو—جي شهادت کان پوءِ سکن جو اڳواڻ بڻايو ويو، جن کي شهنشاهه اورنگزيب جي حڪم سان قتل ڪيو ويو هو۔[21][lower-alpha 3] سندس چارئي حياتياتي پٽ سندس حياتي ۾ ئي فوت ٿي ويا—ٻه جنگ ۾ شهيد ٿيا ۽ ٻه مغل سلطنت جي عملدار وزير خان جي حڪم سان قتل ڪيا ويا۔[23][24][25] سک مت ۾ سندس اهم خدمتن مان 1699ع ۾ سک جنگجو برادري خالصه جو قيام شامل آهي،[7][26][27] ۽ پنج ڪڪار متعارف ڪرائڻ، جيڪي خالصه سک هميشه پائيندا آهن۔ گرو گوِند سنگھ کي دسم گرنٿ جي تصنيف جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جنهن جا شبد سک عبادتن ۽ خالصه رسمن جو مقدس حصو آهن۔[28][29] هن ئي گرو گرنٿ صاحب کي سک مت جي بنيادي ۽ ابدي گرُو طور مڪمل ۽ مسند نشين ڪيو۔[30][31] هن گرو پنٿ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب خالصه برادري سندس روحاني وارث آهي، پر هي طريقو اڄڪلهه گهٽ استعمال ٿيندو آهي۔[32]

گرو گوبند سنگھ جي رڱيل ھڪ تصوير

ا

خاندان ۽ شروعاتي زندگي

[سنواريو]
کاڏي گوبند سنگهه جي جنم ڀومي پٽنا، بهار ۾
گرو تيغ بهادر ۽ نوجوان گوبند داس آنندپور درٻار ۾
"دشٽ دامن" جي فنڪاراڻو چِتر (گرو گوبند سنگهه جي مبينا اڳوڻي اوتار جي حيثيت سان)، جيئن "بچتر ناٽڪ" ۾ بيان ٿيل آهي

گوبند سنگهه، گرو تيغ بهادر (نائون سک گرو) ۽ ماتا گجري جو اڪيلو پٽ هو.[33] هو پنجابي سوڌي ڪلان جي کٽري برادريءَ سان تعلق رکندو هو. هن جو جنم پٽنا، بهار ۾ 22 ڊسمبر 1666 تي ٿيو، جڏهن سندس والد بنگال ۽ آسام جي دوري تي هو.[2] ديسي ڪئلينڊر مطابق سندس جنم جي تاريخ قمري مهيني پوه جي نئين چنڊ واري ڏينهن کان ست ڏينهن پوءِ (پوه سُدي 7، پنجابي: ਪੋਹ ਸੁਦੀ ੭) هئي. سندس پيدائشي نالو گوبند داس هو، ۽ تخت شري پٽنا هري مندر صاحب نالي درگاهه اُن گهر جي جاءِ کي نشان بڻائي ٿي جتي هو پيدا ٿيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جا پهريان چار سال گذاريا.[2] 1670 ۾ سندس خاندان پنجاب موٽي آيو، ۽ مارچ 1672 ۾ اُهي اتر هند جي هماليه جي دامن ۾ چڪ نانڪي ڏانهن لڏي ويا، جيڪو شِوالڪ (سِيوالِڪ) پهاڙي سلسلي ۾ آهي، جتي سندس تعليم جو بندوبست ٿيو.[2][26]

1675 ۾ ڪشميري پانڊتن[34] گرو تيغ بهادر کي التجا ڪئي ته هو اِفتخار خان (ڪشمير جو مغل گورنر) جي سختيءَ ۽ جبر کان کين بچائي؛ اِفتخار خان اُن وقت اورنگزيب جي ماتحت هو.[2] گرو تيغ بهادر اورنگزيب سان ملاقات ڪري پرامن حل تي غور ڪيو، پر سندس صلاحڪارن کيس خبردار ڪيو ته سندس جان کي خطرو ٿي سگهي ٿو. نوجوان گوبند داس—جيڪو 1699 کان پوءِ گوبند سنگهه جي نالي سان سڃاتو ويو[20]—پنهنجي والد کي صلاح ڏني ته قرباني ۽ اڳواڻي لاءِ سڀ کان وڌيڪ لائق شخص پاڻ هو.[2] گرو تيغ بهادر اهو قدم کنيو، پر گرفتار ڪيو ويو ۽ پوءِ دهلي ۾ 11 نومبر 1675 تي اورنگزيب جي حڪم سان سرعام شهيد ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن اسلام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ سک ڌرم ۽ اسلامي سلطنت جي وچ ۾ هلندڙ تڪرارن جو پس منظر به موجود هو.[35][36] شهادت کان اڳ گرو تيغ بهادر گوبند داس ڏانهن خط لکي موڪليو (هي خط مَهَلّا دَسوين سڏبو آهي ۽ گرو گرنتھ صاحب ۾ شامل آهي) ته جيئن ايندڙ گرو جي سڃاڻپ بابت آخري آزمائش ٿئي؛ والد جي شهادت کان پوءِ گوبند داس کي ويساکي تي 29 مارچ 1676 تي ڏهون سک گرو مقرر ڪيو ويو.[37]

گرو بڻجڻ کان پوءِ به گوبند سنگهه جي تعليم جاري رهي—پڙهڻ، لکڻ ۽ جنگي هنر جهڙوڪ گهوڙي سواري ۽ تيراندازي. گرو هڪ سال اندر فارسي سکيو، ۽ ڇهن ورهين جي عمر ۾ جنگي تربيتي مشقون شروع ڪيون.[38] 1684 ۾ هن پنجابي ٻوليءَ ۾ چنڊي دي وار لکيو—نڪي ۽ بديءَ جي وچ ۾ افسانوي جنگ بابت—جتي نيڪي ناانصافي ۽ ظلم جي خلاف اُٿي بيهي ٿي، جيئن قديم سنسڪرت متن مارڪنڊيه پُران ۾ بيان ٿيل آهي.[2] هو 1685 تائين پائونٽا ۾، درياهه يمنا جي ڪناري ويجهو، رهيو.[2]

ڀائي روپهه ڪليڪشن مان: بلوغت واري دور ۾ گرو جو چِتر

گرو گوبند سنگهه جون ٽي زالون هيون:[5][39]

  • ڏهن ورهين جي عمر ۾ هن 21 جون 1677 تي بسنٽڳڙهه (آنندپور کان 10 ڪلوميٽر اتر) ۾ جيتو سان شادي ڪئي. هن جوڙي جا ٽي پُٽ ٿيا: ججههار سنگهه (ڄم 1691)، زوراور سنگهه (ڄم 1696)، ۽ فتح سنگهه (ڄم 1699).[40]
  • سترهن ورهين جي عمر ۾ هن 4 اپريل 1684 تي آنندپور صاحب ۾ سندري سان شادي ڪئي. هن جوڙي جو هڪ پُٽ ٿيو: اجيت سنگهه (ڄم 1687).[41]
  • ٽيهن ورهين جي عمر ۾ هن 15 اپريل 1700 تي آنندپور صاحب ۾ صاحب ديون سان شادي ڪئي. انهن مان ڪو اولاد نه ٿيو، پر سک مت ۾ سندس اثرائتو ڪردار رهيو. گرو گوبند سنگهه کيس خالصا جي ماءُ قرار ڏنو.[42] گرو شروعات ۾ سندس شاديءَ جي تجويز رد ڪئي، ڇو⁠تہ هو اڳ ئي شادي شده هو ۽ سندس چار پُٽ هئا. بعد ۾ سنگت ۽ گرو جي خاندان شاديءَ تي راضپو ظاهر ڪيو. تنهن هوندي به، گوبند سنگهه واضح ڪيو ته صاحب ديون سان سندس لاڳاپو روحاني هوندو، جسماني نه.[43]

گوبند سنگهه جي زندگيءَ جو نمونو ۽ اڳواڻي سک برادريءَ لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿي. هن خالصا (لفظي معنيٰ: پاڪ ماڻهو) کي ادارتي صورت ڏني، جنهن سندس وفات کان پوءِ به سکين جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو—مثال طور پنجاب تي نَو حملن جي دور ۾ ۽ افغانستان مان احمد شاهه ابدالي جي 1747 کان 1769 تائين ٿيندڙ حملن دوران.[20]

پيدائشي نالو

[سنواريو]

جيتوڻيڪ عام طور سندس پيدائشي نالو ”گوبند راءِ“ مڃيو وڃي ٿو، پر جي. ايس. گريوال ۽ ڊبليو. ايڇ. ميڪليوڊ سميت ڪيترن عالمن جو چوڻ آهي ته گرو تيغ بهادر جي جاري ڪيل حڪم نامن ۽ دستاويزن ۾ سندس نالو ”گوبند داس“ لکيل ملي ٿو. ميڪليوڊ موجب ”گوبند راءِ“ مسلم ذريعن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻاهرئين سڏ (exonym) هو.[46][47][48][49][50]

پيدائش جو سال

[سنواريو]

جڏهن ته گرو لاءِ عام طور قبول ڪيل پيدائش جو سال 1666 آهي، ڪجهه ذريعا سندس پيدائش جو سال 1661 به لکن ٿا.[51] سک ڌرم جو محقق لوئيس اي. فينيچ جو خيال آهي ته 1661 وارو سال وڌيڪ امڪاني آهي، ڇو⁠تہ اهو 1679 ۾ سندس بلوغت ۽ اڳواڻي سان لاڳاپيل بعد وارن واقعن سان وڌيڪ هم آهنگ بڻجي ٿو.[52]

خالصا جو قيام

[سنواريو]
گرو گوبند سنگهه ۽ پنج پياري جو فريسڪو، گردوارو ڀائي ٿان سنگهه ۾ (جو مهاراجا رنجيت سنگهه جي دور ۾ تعمير ٿيو)

1699 ۾، گرو گوبند سنگهه سکَن کي گذارش ڪئي ته هو آنندپور ۾ ويساکي (بهار جي سالياني فصل ڪٽائي جو ميلا) جي موقعي تي گڏ ٿين.[53] سک روايت مطابق، هن هڪ رضاڪار گهريو. هڪ ماڻهو اڳتي آيو، جنهن کي گرو خيمي اندر وٺي ويو. پوءِ گرو ماڻهن وٽ اڪيلو موٽي آيو، هٿ ۾ رت لڳل تلوار سان.[53] هن ٻيهر هڪ ٻيو رضاڪار گهريو ۽ ساڳيو عمل ورجايو—خيمي مان هر ڀيري اڪيلو موٽڻ ۽ هٿ ۾ رت لڳل تلوار—۽ ائين چار ڀيرا وڌيڪ ٿيو. جڏهن پنجون رضاڪار به خيمي ۾ ويو، تڏهن گرو سڀني پنجن رضاڪارن کي ساڻ کڻي موٽيو، ۽ سڀ محفوظ هئا. گرو انهن کي پنج پياري سڏيو ۽ کين سک روايت ۾ پهريون خالصا قرار ڏنو.[54]

ان کان پوءِ گوبند سنگهه لوهي پيالي ۾ پاڻي ۽ کنڊ ملائي، ان کي ٻن ڌارن واري تلوار سان لوڏي تيار ڪيو، جنهن کي هن امرت ("امر رَس"/"شهد" جي معنيٰ ۾) چيو. پوءِ هن پنج پياري کي اهو امرت پياريو، ۽ ساڳئي وقت آدي گرنتھ مان پاٺ/پڙهت هلندي رهي؛ اهڙي طرح خالصا جي کھنڊي دي پهل (ديکيا/شامل ٿيڻ جي رسم) قائم ٿي—يعني هڪ جنگجو برادري.[53][55] گرو کين نئون خانوَ نالو ”سنگهه“ (شير) به ڏنو. جڏهن پهريان پنج خالصا ديکيا ورتائون، تڏهن گرو انهن پنجن کان چيو ته اُهي کيس به خالصا طور ديکيا ڏين. اهڙي طرح گرو ڇهون خالصا بڻيو ۽ سندس نالو گرو گوبند داس کان گرو گوبند سنگهه ٿي ويو.[53] هي ديکيا واري رسم اڳين گروئن جي رائج ڪيل چرن پهل واري رسم جي جاءِ والاري، جنهن ۾ شامل ٿيندڙ ماڻهو اهو پاڻي پيئندو هو جنهن ۾ يا ته گرو پاڻ يا گرو جو مساند پنهنجي ساڄي پير جي آڱر ٻوڙي ڇڏيندو هو.[56][57]

ڪنڱا، ڪڙا ۽ ڪرپان—پنجن ”ڪ“ مان ٽي

گوبند سنگهه خالصا لاءِ پنجن ”ڪ“ جي روايت قائم ڪئي:[58]

  • ڪيش: وار نه ڪٽائڻ (ڪڙهيل وار).
  • ڪنڱا: ڪاٺ جو ڪنگو.
  • ڪڙا: لوهي/اسٽيل جو ڪڙو، جيڪو کلائيءَ ۾ پاتو وڃي ٿو.
  • ڪرپان: تلوار.
  • ڪڇيرا: ننڍيون ڪڇيون/پائجامو نما ڪپڙو.

هن خالصا جنگجوئن لاءِ ضابطي (ڊسيپلن) جو اعلان پڻ ڪيو. تماڪ، ”حلال“ گوشت کائڻ (ذبح جو اهو طريقو جنهن ۾ جانور جو ڳلو ڪٽي رت وهڻ لاءِ ڇڏي پوءِ ذبح ڪيو وڃي)، زناڪاري ۽ بدڪاري (ادلتري) منع قرار ڏنا ويا.[58][59] خالصائن اهو به قبول ڪيو ته هو ڪڏهن به انهن ماڻهن سان لاڳاپو نه رکندا جيڪي مخالفن يا انهن جي جانشينن جي پيروي ڪن.[58] مختلف ذاتين مان مردن ۽ عورتن کي گڏجي خالصا ۾ شامل ڪرڻ، سک مت ۾ برابريءَ جي اصول کي ادارتي صورت ڏني—ذات يا جنس کان قطع نظر.[59] سک روايت ۾ گوبند سنگهه جي اهميت وڏي آهي، ڇو⁠تہ هن خالصا کي قائم ڪيو، مغل سلطنت جي جاري ظلم/جبر جي مزاحمت ڪئي، ۽ ”ڌرم“—يعني سندس مراد ”سچو دين“—جي دفاع کي اورنگزيب جي حملن جي آمهون سامهون جاري رکيو.[60]

آنندپور صاحب جو گردوارو (پنجاب)، خالصا جي جنم ڀومي

هن اهڙا خيال به پيش ڪيا جن جي نتيجي ۾ مغل اختيارين طرفان لاڳو ڪيل امتيازي ٽيڪسن کي اڻسڌي طرح چئلينج مليو. مثال طور، اورنگزيب غيرمسلمانن تي ٽيڪس لاڳو ڪيا، جيڪي سکَن کان به وصول ٿيندا هئا: جزيه (غيرمسلمانن تي پول ٽيڪس)، ياترا ٽيڪس، ۽ ڀدّر ٽيڪس—هي آخري ٽيڪس اُن هندُو رسم سان لاڳاپيل هو جنهن ۾ پيار واري شخص جي وفات کان پوءِ ۽ سڙهائڻ (شمشان/اڳني) کان پوءِ مٿو ڪوڙايو ويندو هو.[7] گرو گوبند سنگهه اعلان ڪيو ته خالصا کي اها رسم جاري رکڻ جي ضرورت ناهي، ڇو⁠تہ ڀدّر ڌرم ناهي، پر ڀرم (وهم) آهي.[7][61] مٿو نه ڪوڙائڻ جو مطلب اهو به ٿيو ته دهلي ۽ مغل سلطنت جي ٻين علائقن ۾ رهندڙ سکَ اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ کان بچي سگهيا.[7] پر نئين ضابطه اخلاق سبب 18هين صديءَ ۾ سکَن اندر اختلاف به پيدا ٿيا—خاص طور نانڪ پنتھي ۽ خالصا جي وچ ۾.[7]

گوبند سنگهه خالصا لاءِ گهري عزت رکندو هو ۽ چيو ته سچي گرو ۽ سنگت (پنٿ) ۾ ڪو فرق ناهي.[62] خالصا جي قيام کان اڳ، سک تحريڪ ۾ سنسڪرت لفظ سِسيه (لفظي معنيٰ: شاگرد/مريد) استعمال ٿيندو هو، پر ان کان پوءِ پسنديده اصطلاح ”خالصا“ بڻجي ويو.[63] ان کان علاوه، خالصا کان اڳ سڄي هند ۾ سک جماعتن وٽ مساندن جو نظام هو، جن کي سک گرو مقرر ڪندا هئا. مساند مقامي سک برادرين ۽ مندرن جي اڳواڻي ڪندا ۽ سک مقصد لاءِ دولت ۽ چندا گڏ ڪندا هئا.[63] گوبند سنگهه نتيجو ڪڍيو ته مساندن جو نظام بگڙي (بدعنوان) ويو آهي؛ هن ان کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ خالصا جي مدد سان وڌيڪ مرڪزي نظام متعارف ڪرايو، جيڪو سڌي طرح سندس نگرانيءَ هيٺ هو.[63] انهن تبديليَن سان سکَن ۾ ٻه گروهه ٺهيا: (1) اهي جيڪي ديکيا وٺي خالصا بڻيا، ۽ (2) اهي جيڪي سک رهيا پر ديکيا نه ورتائون.[63] خالصا سکَ پاڻ کي الڳ مذهبي سڃاڻپ طور ڏسڻ لڳا، جڏهن⁠تہ نانڪ پنتھي سکَ پنهنجي الڳ نظرئي تي قائم رهيا.[64][65]

گرو گوبند سنگهه جي شروع ڪيل خالصا جنگجو برادريءَ واري روايت جديد علمي بحث ۾ سک مت اندر گهڻ رخو هجڻ (pluralism) بابت به اهم بڻجي آهي. سندس روايت اڄ تائين زندهه آهي: ديکيا وٺندڙ سک ”خالصا سک“ سڏجن ٿا، جڏهن⁠تہ ديکيا نه وٺندڙن کي ”سَهجڌاري سک“ چيو وڃي ٿو.[66][67][68]

گرو پنٿ

[سنواريو]

جيتوڻيڪ گرو گوبند سنگهه گروئيت جو منصب ٻنهي گرو گرنتھ ۽ گرو پنٿ ڏانهن منتقل ڪيو، پر گرو پنٿ جو رواج 18هين صديءَ ۾ سک ڪانفيڊريسي جي دور ۾ وڌيڪ عام رهيو؛ پوءِ رنجيت سنگهه جي اڀار واري دور ۾ اهو عمل آهستي آهستي گهٽجي مبهم ٿي ويو.[32] اڄ گرو پنٿ تمام گهٽ ذڪر ۾ اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ مشهور حيثيت گرو گرنتھ کي حاصل آهي.[32]

سِک مت جا صحيفا

[سنواريو]
دسم گرنتھ کي گرو گوبند سنگهه ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو. هن ۾ ٻين شين سان گڏ قديم هندستان جي ”جنگجو-سنت“ واري اساطيري روايتون به شامل آهن.[69][70]

پيارا سنگهه پدم پنهنجي ڪتاب سري گرو گوبند سنگهه جي دي درباري رتن ۾ ٻڌائي ٿو ته گرو گوبند سنگهه قلم کي به تلوار جيتري ئي اهميت ڏيندو هو.[71]

سک روايت موجب گرو گوبند سنگهه کي گرو گرنتھ صاحب—سک مت جي بنيادي صحيفي—جي ڪارتارپور پوٿي (مخطوطو/دستاويز) جي آخري صورت کي ترتيب ڏيڻ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.[30] آخري نسخي ۾ ٻين نسخن ۾ شامل غير لاڳاپيل/واڌو شبد (هيم) قبول نه ڪيا ويا، ۽ اُن ۾ سندس والد گرو تيغ بهادر جون تحريرون پڻ شامل ڪيون ويون.[30] گوبند سنگهه هن متن کي سکَن لاءِ ”ابدي گرو“ پڻ قرار ڏنو.[31][72] گوبند سنگهه کي دسم گرنتھ سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو.[28] هي هڪ تڪراري مذهبي متن آهي: ڪي سکَ ان کي ٻيو صحيفو سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻين سکَن وٽ ان جي حيثيت/سنديت بابت اختلاف موجود آهي.[73][29] متن جي معياري ايڊيشن ۾ 1,428 صفحا آهن، ۽ 18 حصن ۾ 17,293 بيت/شبد درج آهن.[73][74] دسم گرنتھ ۾ شبد، هندو متنن مان اساطيري ڪهاڻيون,[28] ديوي درگا جي صورت ۾ نسائي قوت/انثويت جي ساراهه,[75] جنسيات بابت تمثيلي/اخلاقي قصا,[28] سوانحي بيان، پوراڻا ۽ مهاڀارت مان غير مذهبي قصا، ٻين ڏانهن خط (مثلاً مغل بادشاهه ڏانهن)، ۽ جنگجوئن ۽ الٰهيات بابت عقيدتمندانه بحث شامل آهن.[73][76][77] پنهنجين تحريرن ۾، گرو گوبند سنگهه ڪيترائي قلمي نالا استعمال ڪندو آهي، جهڙوڪ شيام، رام، ڪال، گوبند داس، گوبند سنگهه، نانڪ ۽ شاهه گوبند.[17][18][19] 1755 ۾ ڪيسر سنگهه چِبّر طرفان لکيل بنساوليناما موجب,[78] سکَن درخواست ڪئي ته گوبند سنگهه دسم گرنتھ کي گرو گرنتھ صاحب سان گڏائي/ضم ڪري. گوبند سنگهه ان جي جواب ۾ چيو: ”هي آدي گرو گرنتھ آهي؛ بنيادي ڪتاب. اهو (دسم گرنتھ) رڳو منهنجي وندر/دل لڳائڻ لاءِ آهي. اهو ذهن ۾ رکيو وڃي ۽ ٻئي جدا جدا رهڻ ڏجن.“[79][80] دسم گرنتھ ديکيا (شموليت) ۽ خالصا جي پابندانه روزمرهه زندگيءَ ۾ اهم ڪردار رکي ٿو.[81][82] ان جي ڪجهه تحريرون، جهڙوڪ جاپ صاحب، تو-پرشاد سواييه ۽ بينتي چوپائي، روزانه دعائن/پاٺ ( نتنيم ) ۾ شامل آهن ۽ خالصا جي ديکيا واري رسم ۾ مقدس لِٽرجي/عبادتي بيتن طور استعمال ٿين ٿيون.[29][83][84]

گرو گوبند سنگهه جو هٿ لِک (هينڊ رائيٽنگ) جڏهن هو گورمکي ۾ لکي رهيو هو. هتي چَريترُپاخيان جو پهريون باب ڏيکاريل آهي.

جنگون

[سنواريو]

گرو تيغ بهادر—گرو گوبند سنگهه جي والد—جي شهادت (قتل) کان پوءِ جو دور اهڙو هو، جنهن ۾ اورنگزيب هيٺ مغل سلطنت سک ماڻهن جي لاءِ وڌندو ويندڙ طرح هڪ دشمنانه ۽ سخت مخالف قوت بڻجي چڪي هئي.[85] سکَن مزاحمت ڪئي، جنهن جي اڳواڻي گوبند سنگهه ڪندو رهيو، ۽ هن دور ۾ مسلمان-سک تڪرار پنهنجي انتها تي پهچي ويا.[85] مغل انتظاميا ۽ اورنگزيب جي فوج ٻئي گوبند سنگهه بابت سرگرم دلچسپي رکندا هئا. اورنگزيب گوبند سنگهه ۽ سندس خاندان جي مڪمل خاتمي لاءِ حڪم جاري ڪيو.[86]

گوبند سنگهه ڌرمي يڌ (سچائي/ڌرم جي بچاءَ لاءِ جنگ) تي يقين رکندو هو—اهڙي جنگ جيڪا آخري حل طور وڙهي وڃي: نه انتقام جي خواهش ۾، نه لالچ ۾، ۽ نه ئي ڪنهن تباهي آڻيندڙ مقصد لاءِ.[87] گرو جي نظر ۾ ظُلم روڪڻ، ڏاڍ ختم ڪرڻ، ۽ پنهنجن مذهبي قدرن جي دفاع لاءِ انسان کي مرڻ لاءِ به تيار رهڻ گهرجي.[87] هن انهن مقصدن لاءِ چوڏهن جنگين جي اڳواڻي ڪئي؛ پر نه قيدي ورتا ۽ نه ئي ڪنهن جي عبادتگاهه کي نقصان پهچايو.[87]

جنگي معرڪا

[سنواريو]
گرو گوبند سنگهه پنهنجي گهوڙي سان

گرو گوبند سنگهه مغل سلطنت ۽ سيوالڪ ٽڪرين جي راجائن خلاف 21 معرڪا وڙهيا.

  • آنندپور جي جنگ (1682) ڀيم چند گوبند سنگهه تي حملو ڪري ٿو.
  • آنندپور جي جنگ (1685) ڀيم چند ٻيهر گوبند سنگهه تي حملو ڪري ٿو.
  • ڀنگاڻي جي جنگ (1688)—جيڪا گوبند سنگهه جي بچتر ناٽڪ جي باب 8 ۾ بيان ٿئي ٿي—جڏهن فتح شاهه، ڪرائي جي ڪمانڊرن حيات خان ۽ نجابت خان سان گڏ,[88] بنا ڪنهن مقصد جي سندس لشڪر تي حملو ڪيو. گرو کي ڪرپال (سندس ماءُ طرفان چاچو) ۽ ”ديا رام“ نالي برهمڻ جي لشڪر مدد ڪئي؛ جن کي گرو پنهنجي متن ۾ بهادرن طور ساراهي ٿو.[89] گرو جو سڳو سوٽ/ڀائيٽو سانگو شاهه هن جنگ ۾ مارجي ويو—اهڙو مائٽ جيڪو گرو هرگوبند جي ڌيءَ جي طرف کان هو.[88]
  • نَداؤن جي جنگ (1691)—ميان خان ۽ سندس پٽ عليف خان جي اسلامي لشڪرن خلاف—جن کي گوبند سنگهه، ڀيم چند ۽ هماليه جي دامن وارن ٻين هندو راجان جي گڏيل فوجن شڪست ڏني.[90] گرو سان گڏ بيٺل غير مسلمان جماعتن، جمو ۾ ويٺل اسلامي عملدارن کي ڀيٽ/خراج ڏيڻ کان انڪار ڪيو هو.[88]
  • 1693ع ۾ اورنگزيب هندستان جي ڏکڻ (ڏکن) ۾ مرهٽن سان جنگ ڪري رهيو هو، ۽ هن حڪم ڏنو ته گرو گوبند سنگهه ۽ سکَن کي آنندپور ۾ وڏي تعداد ۾ گڏ ٿيڻ کان روڪيو وڃي.[88][91]
  • آنندپور جي جنگ (1695) مغلن آنندپور ۾ گوبند سنگهه تي حملو ڪيو.
  • گولر جي جنگ (1696)—پهريون ڀيرو مسلمان ڪمانڊر دلاور خان جي پٽ رستم خان خلاف—ستلج درياهه جي ويجهو؛ جتي گرو گولر جي هندو راجا سان گڏ ٿي مسلمان لشڪر کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.[92] پوءِ ڪمانڊر پنهنجي جنرل حسين خان کي گرو ۽ گولر رياست جي فوجن خلاف موڪليو؛ هي جنگ پاٺانڪوٽ ڀرسان وڙهي ويئي، ۽ حسين خان گڏيل فوجن هٿان شڪست کائي مارجي ويو.[92]

خالصا جي قيام کان پوءِ، ٽڪرين وارن راجائن—جيڪي اڳ ئي گرو گوبند سنگهه آڏو جنگ ۾ شڪست کائي چڪا هئا—دهليءَ ڏانهن عرضداشت موڪلي ته فوراً ڪارروائي ڪري، ۽ انهن سان گڏ ٿي گرو خلاف جنگ ۾ شامل ٿين.[93]

  • آنندپور جي جنگ (1699) ٽڪرين جي ٻن راجائن خلاف هئي.
  • آنندپور جي جنگ (1700)—اورنگزيب جي موڪليل مغل فوج خلاف—جنهن ٽڪرين وارن راجائن جي خط جي جواب ۾ 10,000 سپاهي پائينده خان ۽ دينا بيگ جي سرواڻيءَ ۾ موڪليا.[94] گوبند سنگهه ۽ پائينده خان جي سڌي مقابلي ۾ پائينده خان مارجي ويو، ۽ ان کان پوءِ مغل لشڪر ميدان ڇڏڻ تي مجبور ٿيو.[94]
  • آنندپور جو پهريون گهيرو—اتر پنجاب جا ٽڪريءَ وارا راجا گذريل سال آنندپور ۾ شڪست کان پوءِ ٻيهر گڏ ٿيا، ۽ گوجر ۽ ٻين قبيلن سان گڏ ٿي، لڌيانا جي اتر اوڀر ۾ آنندپور جو گهيرو ڪيو. گوجر اڳواڻ جگتُ الله پهرين ڏينهن مارجي ويو، ۽ گرو جي پٽ اجيت سنگهه جي اڳواڻيءَ ۾ شاندار دفاع کان پوءِ راجا پٺتي هٽي ويا.[94][95][91]
  • تراغڙھ جي جنگ—آنندپور جي گهيري دوران دفاعي جنگ.
  • بسولي جي جنگ (1702)—مغل لشڪر خلاف؛ بسولي رياست جي نالي تي، جنهن جي راجا ڌرمپُل هن جنگ ۾ گرو جي مدد ڪئي.[96] مغل لشڪر کي ڪهلور جي مخالف رياست—راجا اجمر چند—جي سهڪار حاصل هو. جنگ آخرڪار ٻنهي ڌرين جي حڪمت عمليءَ واري صلح تي پڄاڻيءَ تي پهتي.[96]
  • چمڪور جي پهرين جنگ (1702)—مغل فوج کي پٺتي ڌڪيو ويو.[94]
  • آنندپور جي پهرين جنگ (1704)—اورنگزيب اتر پنجاب ۾ جنرل سئيد خان جي اڳواڻيءَ ۾ نئون لشڪر موڪليو؛ پوءِ سئيد خان جي جاءِ تي رمضان خان آيو. رمضان خان آنندپور ڀرسان انتهائي سخت ويڙهه ۾ گهائو ٿي آخرڪار مارجي ويو، ۽ سندس فوج وري به واپس هٽي وئي.[94]
  • آنندپور جو ٻيو گهيرو—عالمن موجب هن گهيري جو هڪ سبب آنندپور ۾ هٿياربند سکَن جو وڌندڙ تعداد به هو، جنهن سبب راشن/سامان جي کوٽ پيدا ٿي. نتيجي ۾ سکَن وٽ ڳوٺن تان خوراڪ ۽ چاريداري (forage) حاصل ڪرڻ جون ڇاپا هڻڻيون پيون، جنهن سان مقامي پهاڙي راجا سخت ناراض ٿيا؛ پوءِ انهن اتحاد ٺاهي گرو گوبند سنگهه جي علائقي تي حملو ڪيو.[97][88] هن گهيري ۾ مغل جنرل سک سپاهين هٿان جان ليوا زخمي ٿيو، ۽ فوج واپس هٽي وئي. پوءِ اورنگزيب مئي 1704ع ۾ وزير خان ۽ زبردست خان نالي ٻن جنرلن سان گڏ هڪ وڏو لشڪر موڪليو ته سک مزاحمت کي ختم ڪيو وڃي.[94] هن جنگ ۾ اسلامي لشڪر جو طريقو اهو هو ته مئي کان ڊسمبر تائين آنندپور تي ڊگهو گهيرو جاري رکيو وڃي، اندر ٻاهر خوراڪ ۽ سامان جي آمدرفت روڪي وڃي، ۽ گڏوگڏ بار بار ڇڪتاڻ ۽ جنگيون ٿين.[3] 1704ع جي گهيري دوران ڪجهه سک مرد گرو کي ڇڏي ڀڄي گهر موٽي ويا؛ اتي سندن عورتن کين شرمنده ڪيو، پوءِ اهي موٽي گرو جي لشڪر ۾ شامل ٿيا ۽ 1705ع ۾ هن سان گڏ وڙهندي مارجي ويا.[98][99] آخر ۾ گرو، سندس خاندان ۽ ساٿين، اورنگزيب طرفان آنندپور مان محفوظ رستي سان نڪرڻ جي آڇ قبول ڪئي.[100] پر جڏهن اهي ٻه ٽولن ۾ آنندپور مان نڪتا ته انهن تي حملو ڪيو ويو؛ ۽ هڪ ٽولي—جنهن ۾ ماتا گجري ۽ گرو جا ٻه پٽ، زوراور سنگهه (8 سال) ۽ فتح سنگهه (5 سال)—مغل فوج جي قيد ۾ اچي وئي.[95][101] ٻنهي ٻارن کي ڀت ۾ زنده چنوائي قتل ڪيو ويو.[3][102] سندن ڏاڏي ماتا گجري به اتي وفات ڪري وئي.[95]
  • سرسا جي جنگ (1704)—وزير خان جي اڳواڻيءَ ۾ مغل لشڪر خلاف—جنهن ڊسمبر جي شروعات ۾ اورنگزيب پاران گرو گوبند سنگهه ۽ سندس خاندان کي ”محفوظ گذر“ جي واعدي کي پهچايو هو.[101] پر جڏهن گرو اها آڇ قبول ڪري نڪتو ته وزير خان قيديون ورتا، انهن کي سزائون ڏنيون ۽ گرو جي پويان لڳو.[103] جن فوجن سان گرو گڏ هو، انهن تي پوئتي کان بار بار حملا ٿيا؛ خاص ڪري سرسا درياهه پار ڪندي سکَن کي ڳريون جانيون ڀوڳڻيون پيون.[103]
  • چمڪور جي جنگ (1704)—سک تاريخ جي سڀ کان اهم جنگين مان هڪ سمجهي وڃي ٿي—نهاڙ خان جي اڳواڻيءَ ۾ مغل فوج خلاف;[104] مسلمان ڪمانڊر مارجي ويو,[104] جڏهن⁠تہ سک پاسي گرو جا ٻه وڏا پٽ—اجيت سنگهه ۽ ججهار سنگهه—۽ ٻيا ڪيترائي سک سپاهي هن جنگ ۾ شهيد ٿيا.[105][95][106]
  • مڪتسر جي جنگ (1705)—گرو جي فوج تي وزير خان جي اڳواڻيءَ ۾ مغل لشڪر ٻيهر حملو ڪري، خِدرانا-ڪي-ڍاب جي سڪل علائقي ۾ تعاقب ڪيو. مغل ٻيهر روڪيا ويا، پر سکَن جون وڏيون جانيون وڃايون ويون—خاص ڪري مشهور چالي مُڪتي (يعني ”چاليهن آزاد ٿيلن“).[99] هي گرو گوبند سنگهه جي اڳواڻيءَ ۾ آخري جنگ پڻ هئي.[4] هن جنگ واري جاءِ خِدرانا کي لڳ ڀڳ سئو سال پوءِ رنجيٽ سنگهه طرفان ”مُڪت-سر“ (يعني ”نجات جو ڍنڍ“) نالو ڏنو ويو، قديم هندي روايت جي ”مُڪت“ (موڪشا) واري تصور جي حوالي سان، انهن جي ياد ۾ جن آزادي/نجات جي سبب لاءِ جان ڏني.[107]
  • بگهاور جي جنگ (1707)—بگهاور جي راجا ۽ مقامي ماڻهن خلاف وڙهي وئي. شروعات هڪ تڪرار تان ٿي، جڏهن گرو جا ڪجهه اُٺ هڪ باغبان جي وڻن مان کائي ويا؛ باغبان اُٺن ۽ سوار کي يرغمال بڻايو. سکَن ڇڏائڻ لاءِ ڳالهيون ڪيون، پر هن انڪار ڪيو، جنهن کان پوءِ جنگ لڳي.[108]
  • جاجائو جي جنگ (1707)—اعظم شاهه ۽ بهادر شاهه اوّل جي وچ ۾ مغل تخت لاءِ وڙهي وئي. بهادر شاهه گرو گوبند سنگهه کان مدد گهري. گوبند سنگهه مدد ڪئي، ۽ روايت موجب هن جنگ ۾ اعظم شاهه کي قتل ڪيو.[109]

مغل روايتون (حساب)

[سنواريو]

مغل دربار جي مسلمان مورخن گرو گوبند سنگهه ۽ ان دور جي جاگرافي-سياسي حالتن بابت پڻ لکيو؛ اهي سرڪاري فارسي روايتون آساني سان دستياب هيون، ۽ نوآبادياتي دور ۾ سک تاريخ جي انگريزي بيانن لاءِ بنيادي ماخذ پڻ بڻيون.[110][111]

جاپ صاحب جو پهريون ورق (پنا/انگ)—دسم گرنتھ جي شروعاتي تحرير—گرو جي هٿ اکرن ۾

ڌاون موجب، گوبند سنگهه جي حياتيءَ دوران مغل دربار جي مورخن لکيل فارسي متن گرو بابت دشمنانه هئا، پر اهي مغل نقطه نظر پيش ڪندا هئا.[110] انهن جو خيال هو ته سکَن جي مذهبي گرو روايت، هن جي هٿان ”خراب/بگڙجي“ وئي، ڇو⁠تہ هن اهڙو فوجي نظم قائم ڪيو جيڪو شاهانا فوج جي مقابلي ۾ بيهڻ لاءِ تيار هو.[110] ڌاون لکي ٿو ته ڪي فارسي ليکڪ، جيڪي گوبند سنگهه جي وفات کان ڏهاڪن يا صدي کان پوءِ لکندا رهيا، پهرين رڳو مغل درباري تاريخن تي ڀاڙيندا رهيا جن ۾ گرو کي گهٽايو ويندو هو؛ پر پوءِ آهستي آهستي سک گُربيلاس متن مان به قصا شامل ڪرڻ لڳا جيڪي گرو جي واکاڻ ڪن ٿا.[110][112]

مغل روايتن موجب، مسلمان ڪمانڊرن سک پنٿ کي اهڙو گروهه سمجهيو جيڪو فرقن ۾ ورهايل آهي ۽ جنهن جون وفاداريون مختلف آهن.[113]

ٻين مذهبي گروهن سان لاڳاپو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سک رهت مريادا

سِکن ۽ مغل فوجن جي وچ ۾ شديد ۽ پرتشدد دشمنانه ڇڪتاڻ جي نتيجي ۾، گرو گوبند سنگهه خالصا ۽ مسلمانن جي وچ ۾ سماجي الڳاپي (سماجي جدايي) جو حڪم ڏنو؛ ۽ اهڙا احساس/رجحان اڄوڪي زماني ۽ وفات کان پوءِ ترتيب ڏنل رهت-نامن ۾ پڻ ورجائجي اچن ٿا. گهٽ درجي ۾، ڪجهه هندو رسمن ۽ عقيدن ۾ شموليت بابت به روڪيندڙ هدايتون ڏنيو ويون، ۽ اُنهن سک ڌڙن خلاف به جيڪي ”روايتي/آرتھوڊڪس“ خالصا برادريءَ جي مخالفت ڪندا هئا يا ان کان الڳ راهه اختيار ڪندا هئا.[118][124]

جنگ کان پوءِ وارا سال

[سنواريو]
GGS Marg Map

1704ع ۾ آنندپور جي ٻيءَ جنگ کان پوءِ، گرو ۽ سندس باقي رهيل سپاهي مختلف هنڌن ڏانهن لڏي ويا ۽ ڪيترو وقت جدا جدا جڳهن تي رهيا، جن ۾ ڪڏهن ڪڏهن لڪيل جايون به شامل هيون، جيئن ڏکڻ پنجاب جي مڇيوارا (Machhiwara) جي جهنگل ۾.[101]

1705ع کان پوءِ جن هنڌن تي گرو اتر، اولهه ۽ وچ هندستان ۾ رهيو، تن مان ڪجهه هي هي هئا: هيهر (Hehar) جتي هو ڪرپال داس (ماتري چاچو) سان رهيو، منوڪي (Manuke)، مهديانا (Mehdiana)، چڪّر (Chakkar)، تختوپورا (Takhtupura)، ۽ مدهه (Madhe) ۽ دينا (Dina) (مالوا علائقو). هو ڪڏهن پنهنجن مائٽن سان ۽ ڪڏهن ڀروسي وارن سِکن سان گڏ رهيو؛ جهڙوڪ راءِ جوڌ (Rai Jodh)، جيڪو گرو هرگوبند جو عقيدتمند هو، اُن جا ٽي پوٽا.[125]

زفرنامو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زفرنامو (خط)

گرو گوبند سنگهه، اورنگزيب ۽ سندس لشڪر جي پنهنجي ڪٽنب ۽ پنهنجي ماڻهن خلاف جنگي طرزِعمل کي واعدي جي ڀڃڪڙي، غيراخلاقي، ناانصافي، ۽ بي ديني قرار ڏنو.[101] جڏهن مغل فوج طرفان گوبند سنگهه جا سڀ ٻار ماريا ويا ۽ پوءِ مکٽسر جي جنگ ٿي، تڏهن گرو فارسيءَ ۾ اورنگزيب ڏانهن هڪ للڪار ڀريو خط لکيو، جنهن جو عنوان زفرنامو هو (لفظي معنيٰ: ”فتح جو خط/نصرت نامو“). سک روايت هن خط کي خاص طور تي اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ جي پسمنظر ۾ اهم سمجهي ٿي.[101][126][127] گرو جو خط لهجي ۾ سخت به هو ۽ اورنگزيب لاءِ صلح جُو/مصالحت پسندانه انداز به رکندو هو. هن روحاني اصطلاحن ۾ مغل بادشاهه ۽ سندس سردارن تي الزام لڳايو ۽ حڪمرانيءَ ۽ جنگي عمل ٻنهي ۾ سندن اخلاق جي کوٽ تي تنقيد ڪئي.[128] خط ۾ اهو به اڳڪٿي ڪئي وئي ته مغل سلطنت جلد ختم ٿيندي، ڇو ته اها ظلم ڪري ٿي ۽ ان ۾ زيادتي، ڪوڙ ۽ بداخلاقي ڀرپور آهي. هي خط روحاني طور تي گوبند سنگهه جي اُن عقيدي سان ڳنڍيل آهي، جنهن ۾ خوف کان سواءِ انصاف ۽ وقار (عزتِ نفس) کي بنيادي حيثيت حاصل آهي.[128]

خاندان جي ميمبرن جي وفات

[سنواريو]
گرودوارو پريوار وڇوڙا صاحب، مجري، پنجاب جتي گرو جي والده ۽ ننڍڙا صاحبزادا ساڻس جدا ٿيا[129]

گرو گوبند سنگهه جا چار پٽ، جيڪي ”چار صاحبزادا“ (چار شهزاده) سڏيا وڃن ٿا، سندس حياتيءَ دوران شهيد ٿيا — ٻن وڏن پٽن مغلن سان جنگ ۾ شهادت ماڻي، جڏهن ته ٻن ننڍن پٽن کي سرهنڊ جي مغل صوبيدار طرفان قتل ڪيو ويو.[23] گرو ۽ سندس ٻه وڏا پٽ ڊسمبر 1704ع ۾ آنندپور جي گهيري مان نڪري ويا ۽ چمڪور پهتا، پر کين وڏي مغل فوج تعاقب ڪندي پهتي.[130] پوءِ ٿيندڙ جنگ ۾ گرو جا وڏا پٽ، جن کي ”وڏا صاحبزادا“ چيو وڃي ٿو، وڏي بهادري سان وڙهيا، پر مغل فوج گهڻي تعداد ۽ سامان ۾ ڀرپور هئي.[131] جڏهن گرو کي محفوظ هنڌ تي پهچايو ويو، تڏهن سندس وڏا پٽ اجيت سنگهه (عمر 17 سال) ۽ جُجهار سنگهه (عمر 13 سال) ڊسمبر 1704ع ۾ چمڪور جي جنگ دوران مغل فوج سان مقابلي ۾ شهيد ٿيا.[3] گوبند سنگهه جي والده ماتا گجري ۽ سندس ٻه ننڍا پٽ آنندپور جي گهيري مان نڪرڻ کان پوءِ ساڻس جدا ٿي ويا؛ ۽ پوءِ سرهنڊ جي مغل گورنر وزير خان (سرهنڊ) جي فوجن طرفان گرفتار ڪيا ويا.[130] ننڍن ٻن پٽن، جن کي ”ننڍا صاحبزادا“ سڏيو وڃي ٿو، پنهنجي ڏاڏي سان گڏ سخت سياري جي ڏينهن ۾ هڪ کليل مناري (ٿنڊا برج) ۾ قيد رکيو ويو.[131] لڳ ڀڳ 26 ۽ 27 ڊسمبر 1704ع تي، ننڍن پٽن فتح سنگهه (عمر 6 سال) ۽ زوراور سنگهه (عمر 9 سال) کي پيشڪش ڪئي وئي ته جيڪڏهن هو اسلام قبول ڪن ته کين بچايو ويندو؛ پر هنن انڪار ڪيو. نتيجي ۾ وزير خان (سرهنڊ) حڪم ڏنو ته کين ڀت ۾ جيئرو چُنيو وڃي.[132][133] ماتا گجري جڏهن پنهنجي پوٽن جي شهادت جي خبر ٻڌي ته بيهوش ٿي پئي ۽ ٿوري دير پوءِ وفات ڪري وئي.[130] سندس گود ورتل پٽ زوراور سنگهه پالِت، جنهن جو اصل نالو معلوم ناهي، 1708ع ۾ چتورڳڙهه قلعو ويجهو مقامي سپاهين سان هڪ جهڙپ ۾ مارجي ويو.[6] سيناپتي جي بيان موجب، زوراور سنگهه پالِت چمڪور جي جنگ مان بچي نڪتو هو ۽ پوءِ راجپوتانا ۾ گرو سان مليو، جنهن کان پوءِ هو چتورڳڙهه وٽ هڪ معمولي جهڙپ ۾ مارجي ويو.[134] سک مورخن موجب، گرو گوبند سنگهه پنهنجي پٽن فتح سنگهه ۽ زوراور سنگهه جي شهادت جي ڏکوئيندڙ خبر وڏي ثابت قدمي سان قبول ڪئي، ۽ چيو: ”ڪجهه چڻنگون وسائڻ سان ڇا ٿيندو، جڏهن تون هڪ وڏي شعلي کي ڀڙڪائي ڇڏيو آهي؟“[135]

سندس موت

[سنواريو]
نانديد ۾ گرو گوبند سنگهه جي ڏاهه
تخت سري حضور صاحب، نانديد، جيڪو ان هنڌ تي تعمير ڪيو ويو جتي 1708ع ۾ گرو گوبند سنگهه جو ڏاهه ڪيو ويو. اندروني ڪمرے کي ”انگِٿا صاحب“ چيو وڃي ٿو.

اورنگزيب 1707ع ۾ وفات ڪري ويو، ۽ فوراً سندس پٽن وچ ۾ جانشيني جي جنگ شروع ٿي وئي، جن هڪ ٻئي تي حملا ڪيا.[136] گرو گوبند سنگهه بهادر شاهه اول جي جاجاؤ جي جنگ ۾ حمايت ڪئي، ڀائي ڌرم سنگهه جي اڳواڻي ۾ 200–300 سک سپاهي موڪليا ۽ پوءِ پاڻ به جنگ ۾ شامل ٿيو.[137] سک ذريعن موجب محمد اعظم شاهه کي گرو گوبند سنگهه قتل ڪيو،[138][139] جڏهن ته مغل ذريعن موجب اهو ڪم عيسى خان منج ڪيو.[140] سرڪاري جانشين بهادر شاهه گرو گوبند سنگهه کي پنهنجي فوج سميت ڏکن (دکن) واري علائقي ۾ ذاتي ملاقات لاءِ سڏايو. گرو کي اميد هئي ته سندس پراڻو قلعو آنندپور کيس واپس ملندو، تنهنڪري هو لڳ ڀڳ هڪ سال شاهي لشڪر جي ويجهو رهيو. پر بهادر شاهه آنندپور جي بحاليءَ بابت فيصلو ملتوي ڪندو رهيو، ڇو ته هو نه گرو کي ناراض ڪرڻ چاهيندو هو ۽ نه پهاڙي راجن کي.[3][136][141][142] وزير خان (سرهنڊ)، جيڪو سرهنڊ جو نواب ۽ مغل فوج جو ڪمانڊر هو، ۽ جنهن سان گرو ڪيترين جنگين ۾ وڙهيو هو،[4] ٻن افغانن، جمشيد خان ۽ واصل بيگ، کي موڪليو ته هو گرو جي فوج جو پتو لڳائي کيس قتل ڪن. اهي ٻئي خفيه نموني گرو جي پويان لڳا، جيڪو ڏکن علائقي ۾ بهادر شاهه سان ملاقات لاءِ وڃي رهيو هو، ۽ جڏهن سک لشڪر مهينن کان گوداوري درياهه جي ڪناري تي ترسيل هو، تڏهن ڪئمپ ۾ داخل ٿيا.[143] هنن گرو تائين رسائي حاصل ڪئي ۽ جمشيد خان ٻه وار ڪيا، جيڪي جان ليوا ثابت ٿيا، جڏهن گرو نانديد ۾ هو.[3][144][145] ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته قاتل شايد وزير خان جي طرفان نه، پر ويجهو ترسيل مغل فوج جي طرفان موڪليا ويا هئا.[4] سيناپتي جي ”سري گر سوڀا“ مطابق، گرو جي دل جي هيٺان لڳل زخم جان ليوا ثابت ٿيو. گرو مقابلو ڪندي قاتل کي قتل ڪيو، جڏهن ته سندس ساٿي کي سک محافظن ڀڄڻ دوران ماريو.[143] گرو 7 آڪٽوبر 1708ع تي پنهنجي زخمن سبب وفات ڪري ويو.[143][146] سندس وفات کان پوءِ سکن ۽ مغلن وچ ۾ ڊگهي ۽ تلخ جنگ جاري رهي.[143] ڪيسر سنگهه چِبّر جي 1768ع ۾ لکيل ”بنساؤلناما“ موجب، گرو جا آخري لفظ هئا: ”گرنٿ ئي گرو آهي ۽ اهو اوهان کي اڪال تائين وٺي ويندو. گرو خالصو آهي ۽ خالصو گرو آهي. گادي سري صاحب ماتا ديوي کي ڏني وئي آهي. هڪ ٻئي سان پيار ڪريو ۽ برادري کي وڌايو. گرنٿ جي باني تي هلندا رهو. جيڪو سک سک ڌرم تي عمل ڪندو سو گرو سان گڏ هوندو. گرو جي رهت تي هلندا رهو. هميشه واههِگرو سان وابسته رهو.“[147]

دوهرا محلا ڏهون (10)

[سنواريو]
گرو گوبند سنگهه جو ”دوهرا“، جيڪو 1707ع جي تاريخ سان ”آدي گرنٿ“ جي هڪ هٿ سان لکيل نسخي ۾ درج آهي ۽ جنهن تي گرو گوبند سنگهه جو دستخط (نشان) موجود آهي، جتي ”دوهرا محلا ڏهون (10)“ شامل آهي. هن کي ان ڳالهه جو ثبوت طور پيش ڪيو وڃي ٿو ته صحيفي جي صفحي 1429 جي آخر ۾ موجود قافيي واري بيت (دوهرا) جو مصنف گرو گوبند سنگهه آهي.

عام طور تي اهو مڃيو وڃي ٿو ته گرو گوبند سنگهه پنهنجي ڪا به ذاتي رچنا گرو گرنٿ صاحب ۾ شامل نه ڪئي، پر ڪجهه محققن جو خيال آهي ته ڏهين گرو جو هڪ قافيي وارو بيت، جنهن کي ”دوهرا“ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن جو عنوان ”دوهرا محلا ڏهون (10)“ آهي، جيڪو صحيفي جي صفحي 1429 جي پڇاڙيءَ ۾ موجود آهي، اهو گرو گوبند سنگهه جو لکيل آهي.[9][148][149] متعلقہ بيت هن ريت آهي:[150][151]

ਮਹਲਾ ੧੦:
محلا 10:
ਬਲੁ ਹੋਆ ਬੰਧਨ ਛੁਟੇ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਹੋਤ ਉਪਾਇ ॥
منهنجي طاقت بحال ٿي وئي آهي ۽ منهنجا بند ٽٽي ويا آهن؛ هاڻي مان سڀ ڪجهه ڪري سگهان ٿو.
ਨਾਨਕ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਤੁਮਰੈ ਹਾਥ ਮੈ ਤੁਮ ਹੀ ਹੋਤ ਸਹਾਇ ॥੫੪॥
نانڪ: سڀ ڪجهه تنهنجي هٿ ۾ آهي، اي پروردگار؛ تون ئي منهنجو مددگار ۽ سهارو آهين.

— 54

ٽِرلوچن سنگهه موجب، گرو تيغ بهادر جڏهن دهلي ۾ اورنگزيب جي حڪم سان قيد هو، تڏهن هن نوجوان گوبند داس ڏانهن هڪ خط ”شلُوک“ جي صورت ۾ موڪليو، جيڪو ڀائي اُدا ۽ پنڊت ڪرپا رام ذاتي طور تي ٻار تائين پهچايو:[152]

سڀ انساني طاقت ناڪام ٿي چڪي آهي،
انسانيت زنجيرن ۾ ڪڙڪندي آهي؛
اخلاقي ڪوششون بي اثر ٿي ويون آهن؛
اي پروردگار، بچاءِ کين، او بچاءِ
پنهنجي مهربان مدد سان،
جيئن تو بچايو هو
ان ٻڏندڙ هاٿي کي، جنهن دعا گهري هئي!

— گرو تيغ بهادر، گرو گرنٿ صاحب

اهو خط گروشپ جي ممڪن جانشين جي آزمائش طور هو. گوبند داس، جيڪو آنندپور مان لکي رهيو هو، هڪ ”دوهرا“ جي صورت ۾ جواب ڏنو، جنهن سندس تياريءَ کي ظاهر ڪيو ته هو ايندڙ سک گرو طور ذميواري سنڀالڻ لاءِ تيار آهي ۽ ان وقت جي سکن جي انديشن کي به ختم ڪيو.[152] گرو تيغ بهادر ڄاڻندو هو ته سندس پٽ سندس وفات کان پوءِ سک برادريءَ جي قيادت سنڀالڻ لاءِ تيار آهي.[152] پنهنجي پٽ جو جواب پڙهڻ کان پوءِ، گرو تيغ بهادر پنهنجي پٽ ڏانهن آخري پيغام موڪليو:[152]

خدا جو ڪلام هميشه قائم رهندو،
سنت هميشه باقي رهندا؛
گرو گوبند جي عظمت هميشه رهندي؛
اي نانڪ، گهٽ ۽ ناياب آهن اهي ماڻهو
جيڪي سندس نالي تي غور ڪن ٿا.

— گرو تيغ بهادر، گرو گرنٿ صاحب

هيءَ ڪهاڻي ڀائي ماني سنگهه جي تصنيف ”سِکن دي ڀگت مال“ ۾ بيان ٿيل آهي.[152] اها روايت ٻين تاريخي ذريعن جهڙوڪ سُراج پرڪاش، ميهما پرڪاش ۽ ڪيسر سنگهه چِبّر جي بنساؤلناما ۾ پڻ ملي ٿي.[152] شيرومني گردواره پربندھڪ ڪاميٽي (ايس جي پي سي) نامعلوم سببن ڪري جڏهن گرو گرنٿ صاحب جو معياري نسخو ترتيب ڏنو ته ان ۾ هن دوهري کي گرو گوبند سنگهه ڏانهن منسوب نه ڪيو، ۽ پوءِ جيڪي نسخا ڇپيا ويا، انهن ۾ اهو شامل نه ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جي ڪيترن ئي قلمی نسخن ۾ هن دوهري کي ڏهين گرو ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي، ۽ ڪيترن نسخن تي ڏهين گرو جو دستخط پڻ موجود آهي.[152]

ڌڙابنديءَ وارا نظرئا

[سنواريو]

نمڌاري

[سنواريو]

نمڌاري فرقي جو عقيدو آهي ته گرو گوبند سنگهه 1708ع ۾ وفات نه ڪئي، بلڪه ”اجاپل سنگهه“ جي نالي سان زنده رهيو ۽ 1812ع ۾ 146 ورهين جي عمر ۾ بالڪ سنگهه ڏانهن گروشپ منتقل ڪئي.[153][154]

رادها سوامي

[سنواريو]

رادها سوامي تحريڪ جي ڪجهه ڌڙن، جيڪا همعصر سنت مت روايت سان لاڳاپيل آهي، گرو گوبند سنگهه ۽ سک گروئن جي سلسلي کي تلسي صاحب هتهرس سان ڳنڍيو آهي. انهن جو دعويٰ آهي ته گرو گوبند سنگهه قيادت هڪ شخص ”رتناگر راؤ“ حوالي ڪئي، جنهن پوءِ اها روحاني اڳواڻي تلسي صاحب ڏانهن منتقل ڪئي.[155] هي گروهه اهو به پيش ڪري ٿو ته گرو گوبند سنگهه پيشوا حڪمران خاندان سان دکن پليٽو ۾ قيام دوران مليو، جنهن ذريعي تلسي صاحب کي سک گرو سان آشنائي حاصل ٿي.[156] رتناگر راؤ جي وجود بابت ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي؛ گهڻو امڪان آهي ته اهو بيان ڪرپال سنگهه طرفان رادها سوامي تحريڪ کي سک ڌرم سان ڳنڍڻ لاءِ پيش ڪيو ويو هجي.[155] گرو گوبند سنگهه ۽ تلسي صاحب وچ ۾ لاڳاپو عام طور تي رادها سوامي جي مختلف ڌڙن طرفان قبول نه ڪيو ويو آهي، سواءِ روحاني ستسنگ واري ڌڙي جي.[156]

عوامي ثقافت ۾

[سنواريو]

گرو گوبند سنگهه بابت ڀارتي فلمن ۾ شامل آهن:[157]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]

وضاحتي نوٽ

  1. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. p. 311. ISBN 978-0-19-969930-8. https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA311.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ganda Singh. "Gobind Singh, Guru (1666–1708)". Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. Archived from the original on 29 July 2017. Retrieved 7 March 2016.
  3. 1 2 3 4 5 6 Fenech, Louis E.; W. H. McLeod (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Rowman & Littlefield. pp. 9. ISBN 978-1-4422-3601-1. https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ.
  4. 1 2 3 4 J. S. Grewal (1998). The Sikhs of the Punjab. Cambridge University Press. pp. 78–79. ISBN 978-0-521-63764-0. https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew.
  5. 1 2 Dhillon, Dr Dalbir Singh (1988). Sikhism – Origin and Development. Atlantic Publishers and Distributors. p. 144. https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&pg=PA144.
  6. 1 2 Singh, Harbans (1992–1998). The encyclopaedia of Sikhism. 4. Patiala: Punjabi University. pp. 463–464. ISBN 9788173805301.
  7. 1 2 3 4 5 6 Mandair, Arvind-Pal Singh; Shackle, Christopher; Singh, Gurharpal (2013). Sikh Religion, Culture and Ethnicity. Routledge. pp. 25–28. ISBN 978-1-136-84627-4. https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ.
  8. ↑ "Debating the Dasam Granth". aarweb.org. Retrieved 20 January 2024.
  9. 1 2 3 Sikh art and literature. Kerry, Brown. London: Routledge. 1999. p. 198. ISBN 0-415-20288-4. OCLC 39765536.
  10. ↑ Dilgeer, Harjinder Singh (1997). The Sikh Reference Book. Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark. pp. 94. ISBN 9780969596424. "Some Sikhs, out of ignorance, began using " deh shiva bar mohe ihai shubh karman te kabhoon na taron ... " as the Sikh national anthem."
  11. ↑ Williams, Victoria (2016). "Dastaar Bandi and Amrit Sanchar, Sikhism". Celebrating life customs around the world : from baby showers to funerals. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. pp. 70. ISBN 978-1-4408-3658-9. OCLC 956633929. "During the ceremony the amrit is accompanied by a solemn oath in the presence of Sri Guru Granth Sahib and Panj Pyare, or the five beloved ones. Panj Pyare is a quintet of initiated Sikh men or women that act as leaders within the Sikh community. The Panj Pyare oversee the Amrit Sanchar ceremony by preparing the initiates and administering the amrit to those ready to be initiated"
  12. ↑ Singh, Balawindara (2004). Fifty-Two Commandments Of Guru Gobind Singh. Michigan, US: Singh Bros.. p. 9.
  13. ↑ Singh, Satbir (1991). Aad Sikh Te Aad Sakhian. Jalandhar: New Book Company.
  14. ↑ "What is the kirpan?". World Sikh Organization of Canada. http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan.
  15. ↑ "Bole So Nihal | Asian Ethnic Religion | Religious Comparison" (in انگريزي). Retrieved 7 December 2017 – via Scribd.
  16. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. p. 311. ISBN 978-0-19-969930-8. https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA311.
  17. 1 2 Gandhi, Surjit Singh (1978) (en ۾). History of the Sikh Gurus: A Comprehensive Study. Gur Das Kapur. pp. 607. https://books.google.com/books?id=k-sJAQAAIAAJ&q=guru+gobind+singh+pen+name.
  18. 1 2 چوپائي صاحب جي آخري بند ۾ گرو گوِند سنگھ پاڻ کي گوِند داس سڏيو آهي
  19. 1 2 Singh, Kamalroop (2015). The Grańth of Guru Gobind Singh : essays, lectures, and translations. Gurinder Singh Mann (1st ed.). New Delhi. pp. 66, 68, 77. ISBN 978-0-19-945897-4. OCLC 932463542.
  20. 1 2 3 Owen Cole, William; Piara Singh Sambhi (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practice. Sussex Academic Press. p. 36.
  21. 1 2 Mayled, Jon (2002). Sikhism. Heinemann. p. 12. ISBN 978-0-435-33627-1. https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5.
  22. ↑ The Sikhs : faith, philosophy & folk. Lustre Press. 1998. ISBN 9788174360373. https://archive.org/details/sikhsfaithphilos0000gurb.
  23. 1 2 Seiple, Chris; Hoover, Dennis; Otis, Pauletta (2013). The Routledge Handbook of Religion and Security. Routledge. pp. 93. ISBN 978-0-415-66744-9. https://books.google.com/books?id=u48rUnVEHbEC&pg=PA93.;
    Richards, John F. (1995). The Mughal Empire. Cambridge University Press. pp. 255–258. ISBN 978-0-521-56603-2. https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC.
  24. ↑ "The Sikh Review". Sikh Cultural Centre 20 (218–229): 28. 1972.
  25. ↑ Hardip Singh Syan (2013). Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India. I.B. Tauris. pp. 218–222. ISBN 978-1-78076-250-0. https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C.
  26. 1 2 "BBC Religions – Sikhism". BBC. 26 October 2009. Archived from the original on 23 January 2011. Retrieved 30 July 2011.
  27. ↑ Dhavan, P (2011). When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799. Oxford University Press. pp. 3–4. ISBN 978-0-19-975655-1. https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC&pg=PA45.
  28. 1 2 3 4 "Dasam Granth | Sikh writings | Britannica". www.britannica.com (in انگريزي). Retrieved 29 March 2023.
  29. 1 2 3 McLeod, W. H. (1990). Textual Sources for the Study of Sikhism. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-56085-4. https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C., pp. 2, 67
  30. 1 2 3 Mandair, Arvind-Pal Singh; Shackle, Christopher; Singh, Gurharpal (2013). Sikh Religion, Culture and Ethnicity. Routledge. pp. 11–12, 17–19. ISBN 978-1-136-84627-4. https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ.
  31. 1 2 Shelke, Christopher (2009). Divine covenant: rainbow of religions and cultures. Gregorian Press. p. 199. ISBN 978-88-7839-143-7. https://books.google.com/books?id=rmr71DjRNV8C.
  32. 1 2 3 McLeod, W. H. (24 July 2009). The A to Z of Sikhism. Scarecrow Press. pp. 84–86. ISBN 9780810863446.
  33. ↑ "Happy Guru Gobind Singh Jayanti: Wishes, Pics, Facebook Messages To Share". NDTV.com. Retrieved 20 January 2021.
  34. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis (2014). The Oxford handbook of Sikh studies. Oxford: Oxford University Press. pp. 445. ISBN 978-0-19-969930-8.
  35. ↑ Seiple, Chris (2013). The Routledge handbook of religion and security. New York: Routledge. p. 96. ISBN 978-0-415-66744-9.
  36. ↑ Pashaura Singh and Louis Fenech (2014). The Oxford handbook of Sikh studies. Oxford: Oxford University Press. pp. 236–237. ISBN 978-0-19-969930-8.
  37. ↑ Hansra, Harkirat S. (2007). Liberty at Stake:sikhs: the Most Visible. iUniverse. pp. 28–29. ISBN 978-0-595-43222-6. https://books.google.com/books?id=RDlMUfGiEO8C&pg=PA28.
  38. ↑ Singh, Kesar (1997) (Punjabi ۾). Bansavalinama. Singh Brothers. pp. 125–126. ISBN 81-7205-175-1.
  39. ↑ Jones, Constance A.; Ryan, James D. (2007). Encyclopedia of Hinduism. New York: Facts on File, Inc.. p. 417. ISBN 978-0-8160-5458-9. https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC.
  40. ↑ Ashok, Shamsher Singh. "Jitojo Mata". Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. Archived from the original on 29 July 2017. Retrieved 14 September 2016.
  41. ↑ "Sundari Mata". 9 December 2019. Retrieved 17 August 2022.
  42. ↑ Ashok, Shamsher Singh. "Sahib Devan". Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. Archived from the original on 29 July 2017. Retrieved 16 August 2016.
  43. ↑ "Sahib Devan". The Sikh Encyclopedia (in آمريڪي انگريزي). 19 December 2000. Retrieved 25 March 2022.
  44. ↑ Grewal 1998, p. 70: "Though historians generally refer to the young Gobind as Gobind Rai, in the hukamnamas of Guru Tegh Bahadur he is referred to as Gobind Das."
  45. ↑ Grewal, J. S. (2019) (en ۾). Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk. Oxford University Press. pp. 45. ISBN 978-0-19-099038-1. https://books.google.com/books?id=YDLNDwAAQBAJ&pg=PT45.
  46. ↑ [44][45]
  47. ↑ Cole, W. Owen (2004) (en ۾). Understanding Sikhism. Dunedin Academic Press Ltd. pp. 68. ISBN 978-1-906716-91-2. https://books.google.com/books?id=KVhwDwAAQBAJ&pg=PT68. "Guru Gobind Singh's name was Gobind Das or sometimes said to be Gobind Rai, but from the founding of the Khalsa he is known to be Guru Gobind Singh."
  48. ↑ McLeod, W. H. (1997) (en ۾). Sikhism. Penguin Books. pp. 47. ISBN 978-0-14-025260-6. https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/46/mode/2up?view=theater. "Gobind Das was the original name of the Tenth Guru, at least so it seems. Muslim sources generally refer to him as Gobind Rai, but documents issued by his father, Guru Tegh Bahadur, give his name as Gobind Das."
  49. ↑ گرو گوبند سنگهه پنهنجي تصنيف چوپائي صاحب جي آخري بند ۾ پاڻ کي گوبند داس سڏي ٿو.
  50. ↑ Holt, James D. (2022) (en ۾). Understanding Sikhism: A Guide for Teachers. Bloomsbury Publishing. pp. 164. ISBN 978-1-350-26319-2. https://books.google.com/books?id=izucEAAAQBAJ&pg=PT164.
  51. ↑ Punjab History Conference. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University. 1989. pp. 86.
  52. ↑ Fenech, Louis E. (7 February 2013). "Notes". The Sikh Zafar-namah of Guru Gobind Singh: A Discursive Blade in the Heart of the Mughal Empire. Oxford University Press. pp. 145. ISBN 9780199931439.
  53. 1 2 3 4 Mahmood, Cynmthia Keppley (1996). Fighting for faith and nation dialogues with Sikh militants. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. pp. 43–45. ISBN 978-0-8122-1592-2. OCLC 44966032.
  54. ↑ Macauliffe, Max Arthur (2009). The Sikh Religion. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9781139506595. ISBN 978-1-139-50659-5. http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139506595.
  55. ↑ Dhavan, P (2011). When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799. Oxford University Press. p. 49. ISBN 978-0-19-975655-1. https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC.
  56. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014) (en ۾). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 595. ISBN 978-0-19-100411-7. https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ.
  57. ↑ Hawley, John Stratton; Mann, Gurinder Singh (1993) (en ۾). Studying the Sikhs: Issues for North America. State University of New York Press. pp. 176. ISBN 978-1-4384-0619-0. https://books.google.com/books?id=tAO0bIu5tvYC&pg=PA176.
  58. 1 2 3 Cole, W. Owen; Sambhi, Piara Singh (1978). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. Routledge. p. 37. ISBN 0-7100-8842-6. https://archive.org/details/sikhs00cole.
  59. 1 2 John M Koller (2016). The Indian Way: An Introduction to the Philosophies & Religions of India. Routledge. pp. 312–313. ISBN 978-1-315-50740-8. https://books.google.com/books?id=lgg3DAAAQBAJ&pg=PA313.
  60. ↑ Cole, W. Owen; Sambhi, Piara Singh (1978). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge & Kegan Paul. p. 36-37. ISBN 0-7100-8842-6. https://archive.org/details/sikhs00cole.
  61. ↑ Dhavan, P (2011). When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799. Oxford University Press. pp. 43–44. ISBN 978-0-19-975655-1. https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC.
  62. ↑ Cole, W. Owen; Sambhi, Piara Singh (1978). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge & Kegan Paul. pp. 38–39. ISBN 0-7100-8842-6. https://archive.org/details/sikhs00cole.
  63. 1 2 3 4 Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. pp. 59–62. ISBN 978-0-226-61592-9. https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC.
  64. ↑ Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. pp. 24, 77–78, 89–90. ISBN 978-0-226-61592-9. https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC.
  65. ↑ Mandair, Arvind-Pal S.; Shackle, Christopher; Singh, Gurharpal (2013). Sikh Religion, Culture and Ethnicity. Routledge. pp. 30–33. ISBN 978-1-136-84634-2. https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ.
  66. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 23–24. ISBN 978-0-19-100411-7. https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ.
  67. ↑ Fenech, Louis E.; W. H. McLeod (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Rowman & Littlefield. pp. 84–85. ISBN 978-1-4422-3601-1. https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ.
  68. ↑ Jacobsen, Knut A.; Myrvold, Kristina (2012). Sikhs Across Borders: Transnational Practices of European Sikhs. Bloomsbury Publishing. pp. 142–147, 156–157. ISBN 978-1-4411-0358-1. https://books.google.com/books?id=fU8BAQAAQBAJ&pg=PA142.
  69. ↑ Rinehart, Robin (2011). Debating the Dasam Granth. Oxford University Press. pp. 59–62. ISBN 978-0-19-975506-6. https://books.google.com/books?id=58AVDAAAQBAJ.
  70. ↑ Murphy, Anne (2012). The Materiality of the Past: History and Representation in Sikh Tradition. Oxford University Press. pp. 96. ISBN 978-0-19-991629-0. https://books.google.com/books?id=r13hjYfoI6MC&pg=PA96.
  71. ↑ Grewal, J.S. Guru Gobind Singh (1666–1708) Master of the White Hawk.
  72. ↑ "Adi Granth | Sikh sacred scripture". Encyclopedia Britannica (in انگريزي). Retrieved 20 January 2021.
  73. 1 2 3 Rinehart, Robin (2014). Pashaura Singh and Louis E Fenech. ed. The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 136–138. ISBN 978-0-19-969930-8. https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ.
  74. ↑ Singha, H. S. (2000). The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries). Hemkunt Press. ISBN 978-81-7010-301-1. https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C., pp. 53–54
  75. ↑ Nesbitt, Eleanor (2016). Sikhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. pp. 107–109. ISBN 978-0-19-106277-3. https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ.
  76. ↑ Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Routledge, ISBN 978-0415266048, p. xx
  77. ↑ Deol, J (2013). Arvind-Pal Singh Mandair. ed. Sikh Religion, Culture and Ethnicity. Routledge. pp. 30–34. ISBN 978-1-136-84627-4. https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ.
  78. ↑ Gujral, Maninder S. (19 December 2000). "Bansavalinama Dasan Patshahian Ka". The Sikh Encyclopedia (in آمريڪي انگريزي). Retrieved 1 October 2022.
  79. ↑ Singh, Kesar. Bansavalinama. pp. 161.
  80. ↑ Gujral, Maninder S. (19 December 2000). "Dasam Granth". The Sikh Encyclopedia (in آمريڪي انگريزي). Retrieved 1 October 2022.
  81. ↑ Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Routledge, ISBN 978-0415266048, pp. xvii–xx
  82. ↑ J Deol (2000), Sikh Religion, Culture and Ethnicity (Editors: AS Mandair, C Shackle, G Singh), Routledge, ISBN 978-0700713899, pp. 31–33
  83. ↑ Jacobsen, Knut A.; Myrvold, Kristina (2012). Sikhs Across Borders: Transnational Practices of European Sikhs. A&C Black. pp. 233–234. ISBN 978-1-4411-1387-0. https://books.google.com/books?id=ZdZLAQAAQBAJ&pg=PA234.
  84. ↑ Robert Zaehner (1988), The Hutchinson Encyclopedia of Living Faiths, Hutchinson, ISBN 978-0091735760, pp. 426–427
  85. 1 2 Brekke, Torkel (2014). Gregory M. Reichberg and Henrik Syse. ed. Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions. Cambridge University Press. pp. 673–674. ISBN 978-1-139-95204-0. https://books.google.com/books?id=t3CFAwAAQBAJ.
  86. ↑ J. S. Grewal (1998). The Sikhs of the Punjab. Cambridge University Press. p. 62. ISBN 978-0-521-63764-0. https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew., Quote: "Aurangzeb took an active interest in the issue of succession, passed orders for the execution of Guru Tegh Bahadur, and at one time ordered total extirpation of Guru Gobind Singh and his family".
  87. 1 2 3 Christopher J. H. Wright (2003). God and Morality. Oxford University Press. pp. 153. ISBN 978-0-19-914839-4. https://books.google.com/books?id=xW33ZuBnNC0C&pg=PA153.
  88. 1 2 3 4 5 J. S. Grewal (1998). The Sikhs of the Punjab. Cambridge University Press. pp. 73–74. ISBN 978-0-521-63764-0. https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew.
  89. ↑ Nikky-Guninder Kaur Singh (2012). Birth of the Khalsa, The: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity. State University of New York Press. pp. 26–28. ISBN 978-0-7914-8266-7. https://books.google.com/books?id=squPx387FuwC.
  90. ↑ Jaques, Tony (2007). Dictionary of Battles and Sieges: F–O. Greenwood. pp. 704. ISBN 978-0-313-33538-9. https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC.
  91. 1 2 Fenech, Louis E. (2013). The Sikh Zafar-namah of Guru Gobind Singh: A Discursive Blade in the Heart of the Mughal Empire. Oxford University Press. pp. 14. ISBN 978-0-19-993145-3. https://books.google.com/books?id=aUUfAQAAQBAJ.
  92. 1 2 Jaques, Tony (2007). Dictionary of Battles and Sieges: F–O. Greenwood. pp. 420. ISBN 978-0-313-33538-9. https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC.
  93. ↑ Singh, Guru Gobind (2015) (en ۾). Zafarnama. Penguin UK. ISBN 978-81-8475-595-4. https://books.google.com/books?id=NnbebvjLAPUC&dq=aurangzeb+guru+gobind+1693&pg=PT16.
  94. 1 2 3 4 5 6 Jaques, Tony (2007). Dictionary of Battles and Sieges: A–E. Greenwood Publishing. pp. 48–49. ISBN 978-0-313-33537-2. https://books.google.com/books?id=3amnMPTPP5MC.
  95. 1 2 3 4 Rinehart, Robin (2011). Debating the Dasam Granth. Oxford University Press. pp. 22–23. ISBN 978-0-19-975506-6. https://books.google.com/books?id=58AVDAAAQBAJ.
  96. 1 2 Jaques, Tony (2007). Dictionary of Battles and Sieges: F–O. Greenwood. pp. 112. ISBN 978-0-313-33538-9. https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC.
  97. ↑ Malhotra, Anshu; Mir, Farina (2012) (en ۾). Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice. Oxford University Press. pp. 135. ISBN 978-0-19-908877-5. https://books.google.com/books?id=_vQtDwAAQBAJ&pg=PT135.
  98. ↑ Fenech, Louis E. (2000). Martyrdom in the Sikh Tradition: Playing the "game of Love". Oxford University Press. pp. 92. ISBN 978-0-19-564947-5. https://books.google.com/books?id=FI3XAAAAMAAJ.
  99. 1 2 W. H. McLeod (2009). The A to Z of Sikhism. Scarecrow. pp. 43. ISBN 978-0-8108-6344-6. https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC.
  100. ↑ Singh, Prithi Pal (2007). The History of Sikh Gurus. Lotus Books. pp. 128–147. ISBN 978-81-8382-075-2.
  101. 1 2 3 4 5 Hardip Singh Syan (2013). Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India. I.B. Tauris. pp. 220–222. ISBN 978-1-78076-250-0. https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C.
  102. ↑ Nikky-Guninder Kaur Singh (2011). Sikhism: An Introduction. I.B. Tauris. pp. 84–85. ISBN 978-0-85773-549-2. https://books.google.com/books?id=w8yWAwAAQBAJ&pg=PT84.
  103. 1 2 Jaques, Tony (2007). Dictionary of Battles and Sieges: A–E. Greenwood Publishing. pp. 914. ISBN 978-0-313-33537-2. https://books.google.com/books?id=3amnMPTPP5MC.
  104. 1 2 Fenech, Louis E.; W. H. McLeod (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Rowman & Littlefield. pp. 218. ISBN 978-1-4422-3601-1. https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ.
  105. ↑ Raju, Karam Singh (1999). Guru Gobind Singh: Prophet of peace. Sanbun Publishers. ISBN 9380213646.
  106. ↑ Fenech, Louis E.; W. H. McLeod (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Rowman & Littlefield. pp. 79. ISBN 978-1-4422-3601-1. https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA79.
  107. ↑ Sir Lepel Henry Griffin (1898). Ranjit Síngh and the Sikh Barrier Between Our Growing Empire and Central Asia. Oxford University Press. pp. 55–56. https://archive.org/details/ranjitsnghandsi00grifgoog.
  108. ↑ Singh, Dalip (2015) (English ۾). Life of Sri Guru Gobind Singh Ji (6th ed.). CSJS. pp. 174. ISBN 978-81-7601-480-9.
  109. ↑ Gandhi, Surjit (2023). A Historian's Approach to Guru Gobind Singh. Singh Bros.. pp. 323. ISBN 978-8172053062.
  110. 1 2 3 4 Dhavan, P (2011). When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799. Oxford University Press. pp. 165–167, 13–24. ISBN 978-0-19-975655-1. https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC.
  111. ↑ Murphy, Anne (2012). The Materiality of the Past: History and Representation in Sikh Tradition. Oxford University Press. pp. 110–113. ISBN 978-0-19-991629-0. https://books.google.com/books?id=r13hjYfoI6MC.
  112. ↑ Murphy, Anne (2012). Time, History and the Religious Imaginary in South Asia. Routledge. pp. 47–50. ISBN 978-1-136-70729-2. https://books.google.com/books?id=WWysAgAAQBAJ&pg=PA47.
  113. ↑ Dhavan, P (2011). When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799. Oxford University Press. pp. 51–53. ISBN 978-0-19-975655-1. https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC&pg=PA45.
  114. ↑ Nesbitt, Eleanor M. (2016) (en ۾). Sikhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. pp. 59–60, 118. ISBN 978-0-19-874557-0. https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA118.
  115. ↑ Morgan, Peggy (2007) (en ۾). Ethical Issues in Six Religious Traditions. Edinburgh University Press. pp. 120. ISBN 978-0-7486-3002-8. https://books.google.com/books?id=vt-qBgAAQBAJ&pg=PA120. "Ever since the time of Guru Gobind Singh (d. ce 1708), codes of conduct (rahitnamas), for example Rahitnama Bhai Chaupa and Prem Sumarg, have been in circulation. These laid down the behaviour required of Sikhs. The eighteenth and nineteenth-century rahitnamas reflected their period, and one clear purpose was the social segregation of Sikhs and Muslims."
  116. ↑ Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014) (en ۾). Historical Dictionary of Sikhism. Rowman & Littlefield. pp. 214. ISBN 978-1-4422-3601-1. https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA214.
  117. ↑ Oberoi, Harjot (1994) (en ۾). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. pp. 68. ISBN 978-0-226-61593-6. https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC&pg=PA68.
  118. ↑ [114][115][116][117]
  119. ↑ Cush, Denise; Robinson, Catherine; York, Michael (2012) (en ۾). Encyclopedia of Hinduism. Routledge. pp. 792. ISBN 978-1-135-18979-2. https://books.google.com/books?id=kzPgCgAAQBAJ&pg=PA792.
  120. ↑ Coward, Harold G. (1987) (en ۾). Modern Indian Responses to Religious Pluralism. State University of New York Press. pp. 283. ISBN 978-0-7914-9992-4. https://books.google.com/books?id=rA278MzR5-kC&pg=PA283.
  121. ↑ Cook, Michael (2016) (en ۾). Ancient Religions, Modern Politics: The Islamic Case in Comparative Perspective. Princeton University Press. pp. 238. ISBN 978-0-691-17334-4. https://books.google.com/books?id=F3CYDwAAQBAJ&pg=PA238.
  122. ↑ Grewal, J. S. (2019) (en ۾). Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk. Oxford University Press. pp. 96. ISBN 978-0-19-099038-1. https://books.google.com/books?id=YDLNDwAAQBAJ&pg=PT96.
  123. ↑ Malhotra, Anshu; Lambert-Hurley, Siobhan (2015) (en ۾). Speaking of the Self: Gender, Performance, and Autobiography in South Asia. Duke University Press. pp. 195. ISBN 978-0-8223-7497-8. https://books.google.com/books?id=PdvDCgAAQBAJ&pg=PT195. "From the time of the establishment of the Khalsa in 1699, some from within the Sikhs, more specifically the Khalsa, tried to create religious norms and codes of behavior that worked toward imparting a distinct Sikh identity partly by distancing from the Muslims. A stream within the Khalsa set about creating codes of conduct, the rahit literature, that began "othering" the Muslim/Turak (used interchangeably), passing tenets that included the avoidance of halal meat associated with the Muslims, and sleeping with Muslim women."
  124. ↑ [119][120][121][122][123]
  125. ↑ Johar, Surinder Singh (1998). Holy Sikh shrines. New Delhi: M D Publications. p. 63. ISBN 978-81-7533-073-3. OCLC 44703461.
  126. ↑ W. H. McLeod (2009). The A to Z of Sikhism. Scarecrow. pp. xxv, 52, 214–215. ISBN 978-0-8108-6344-6. https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC.
  127. ↑ Murphy, Anne (2012). The Materiality of the Past: History and Representation in Sikh Tradition. Oxford University Press. pp. 73. ISBN 978-0-19-991629-0. https://books.google.com/books?id=r13hjYfoI6MC.
  128. 1 2 Hadley, Michael L. (2001). Spiritual Roots of Restorative Justice, The. State University of New York Press. pp. 20, 207–214. ISBN 978-0-7914-9114-0. https://books.google.com/books?id=Z33Hn02GOwIC.
  129. ↑ Dahiya, Amardeep (2014). Founder of the Khalsa: The Life and Times of Guru Gobind Singh. Hay House, Inc. p. 183. ISBN 9789381398616. https://books.google.com/books?id=UA09BAAAQBAJ.
  130. 1 2 3 Anand, TK (2005). Essence of Sikhism – 7. Madhubun Books. p. 63. ISBN 9788125919483. https://books.google.com/books?id=Ru4uDAAAQBAJ.
  131. 1 2 "Chaar Sahibzaade: The unforgettable history of Sikh heroism and sacrifice". The Statesman. 23 December 2021.
  132. ↑ Singh, PrithiPal (2006). The History of Sikh Gurus. ISBN 9788183820752. https://books.google.com/books?id=EhGkVkhUuqoC.
  133. ↑ Dahiya, Amardeep (2014). Founder of the Khalsa: The Life and Times of Guru Gobind Singh. Hay House, Inc. p. 186. ISBN 9789381398616. https://books.google.com/books?id=UA09BAAAQBAJ.
  134. ↑ Kulwant Singh summarizing a chapter of Gur Sobha in his English translation of Gur Sobha said, "Zorawar Singh had escaped from the battle of Chamkaur and had met the Guru in Rajputana. It was this Zorawar Singh who was killed at چتور in a minor scuffle."
  135. ↑ Singh, Khushwant (1977). A History of the Sikhs, Volume 1: 1469–1839. Oxford India Collection. p. 81. ISBN 9780195606003. https://books.google.com/books?id=PfSISgAACAAJ.
  136. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Dhavan2011p45
  137. ↑ Gandhi, Surjit (2004). A Historian's Approach to Guru Gobind Singh. pp. 323, 324. ISBN 8172053061.
  138. ↑ A Historian's Approach to Guru Gobind Singh. pp. 324.
  139. ↑ Gurbilas Patashahi 10 Chapter 19
  140. ↑ Irvine, William (1971) (en ۾). Later Mughal. Atlantic Publishers & Distri. https://books.google.com/books?id=ak5oFjTys8MC&pg=PA33.
  141. ↑ Grewal 1998, p. 79.
  142. ↑ Metcalf, Barbara D.; Metcalf, Thomas R. (2012) (en ۾). A Concise History of Modern India. Cambridge University Press. p. 33. ISBN 978-1-139-53705-6. https://books.google.com/books?id=c7UgAwAAQBAJ&pg=PA33.
  143. 1 2 3 4 5 Hardip Singh Syan (2013). Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India. I.B. Tauris. pp. 222–223. ISBN 978-1-78076-250-0. https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C.
  144. ↑ Singh, Prithi Pal (2007). The history of Sikh Gurus. Lotus Press. p. 158. ISBN 978-81-8382-075-2.
  145. ↑ Singh, Santhok (Punjabi ۾). Suraj Granth. CSJS. pp. 486.
  146. ↑ پر هرديپ سنگهه سيان تاريخ 18 آڪٽوبر 1708ع ٻڌائي ٿو.[143]
  147. ↑ Singh, Kesar (Punjabi ۾). Bansavalinama. Singh Brothers. pp. 189–190.
  148. ↑ Singh, Anurag (December 2018). "Punjab: Cradle of Indian Civilization and Khalsa of Guru Gobind Singh". Gyankosh: An Interdisciplinary e-Journal 1: 29. https://ggscw.ac.in/Downloads/Gyankosh%20Vol%201.pdf.
  149. ↑ Singh, Pashaura. "Fearlessness and human justice: Exploring Guru Tegh Bahadur’s teachings and sacrifice from a fresh perspective." Sikh Formations 17.4 (2021): 409–434.
  150. ↑ "Guru Granth Sahib". www.searchgurbani.com (in انگريزي). p. 1429. Retrieved 18 January 2023.
  151. ↑ Khalsa, Harjinder Singh (17 February 2017). "'Dohra' Mahalla 10". SikhNet (in انگريزي). Retrieved 18 January 2023.
  152. 1 2 3 4 5 6 7 Singh, Trilochan (1967). "Chapter XXIV". Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography. Gurdwara Parbandhak Committee. pp. 317, 325.
  153. ↑ Copeman, Jacob; Longkumer, Arkotong; Duggal, Koonal (25 September 2023). "Namdharis". Gurus and Media: Sound, Image, Machine, Text and the Digital. UCL Press. pp. 219–220. ISBN 9781800085541.
  154. ↑ Cole, W. Owen; Sambhi, Piara Singh (15 August 2005). A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy (Reprint ed.). Routledge. pp. 114. ISBN 9781135797607.
  155. 1 2 Lane, David Christopher (14 July 2022). "3: The Ruhani Satsang Influence". The Sound Current Tradition: A Historical Overview. Cambridge University Press. ISBN 9781009052870.
  156. 1 2 Juergensmeyer, Mark (1991). Radhasoami Reality: The Logic of a Modern Faith (illustrated, reprint ed.). Princeton University Press. pp. 31–32. ISBN 9780691010922.
  157. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. OUP Oxford. p. 478. ISBN 978-0-19-969930-8. https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA478.

حوالا

ڪتابيات

وڌيڪ مطالعو لاءِ

ٻاهريان ڳانڍاپا

[سنواريو]

سانچو:Jathedars of Damdami Taksal

پيشرو
گرو تيغ بهادر		 سک گرو
11 نومبر 1675 – 7 آڪٽوبر 1708		 جانشين
گرو گرنٿ صاحب

سانچو:Sikhism


سانچو:گرو گوبند سنگهه سانچو:اختياري ضابطو

  1. ↑ سندس پيدائشي نالو گوِند راءِ هئڻ بابت روايت غير مستند سمجهي وڃي ٿي۔
  2. ↑ 1708ع ۾ گروت جي منصب کي مقدس سک صحيفي گرو گرنٿ صاحب حوالي ڪيو ويو، جنهن کي هاڻي سک مت جا پيروڪار زنده گرو سمجهن ٿا۔[22]
  3. ↑ ڪجهه مؤرخن موجب تيغ بهادر کي اسلام قبول ڪرڻ کان انڪار سبب قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠ته ٻيا بيان ڪن ٿا ته پنجاب ۾ بيچيني پيدا ڪرڻ جي الزام هيٺ کيس سزائے موت ڏني وئي۔
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=گرو_گوبند_سنگھ&oldid=356837" تان ورتل