مواد ڏانھن هلو

کتري

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
کٽري
Khatri.jpg
جيمز اسڪنر جي Kitab-i Tasrih al-Aqvam ۾ هڪ کٽري امير
نمايان آبادي وارا علائقا
پنجاب، سنڌ، دهلي، ڄمون ۽ ڪشمير، هرياڻو، هماچل پرديش، گجرات، مهاراشٽر، اتر پرديش
ٻوليون

پنجابي (لهندا جون ٻوليون، پوٺوهاري، هندڪو، سرائڪي)، سنڌي، هندي، گجراتي، اردو، پشتو، ڪڇي

مذھبَ

اڪثريت: هندومت
اقليت: سک مت، اسلام

لاڳاپيل نسلي گروھ

اروڙا، ارورا،

کٽري (kʰət̪ɾiː) هندستاني ننڍي کنڊ جي پنجاب واري خطي جي مالوا ۽ ماجها وارن علائقن مان نڪتل هڪ سماجي برادري آهي، جيڪا گهڻو ڪري ڀارت ۽ ٿوري انگ ۾ پاڪستان ۾ ملي ٿي.[1] کٽري روايتي طور اها دعويٰ ڪن ٿا ته سندن ابا ڏاڏا جنگجو هئا، جيڪي پوءِ واپار ڏانهن مائل ٿيا.[2] هندستاني ننڍي کنڊ ۾ اهي گهڻو ڪري بئنڪنگ، واپار ۽ ٻين تجارتي پيشن سان لاڳاپيل هئا.[3][4][5] ديرين وچئين دور واري هندستان ۾ کٽري واپاري ۽ مالي انتظامي طبقن مان هڪ نمايان طبقو هئا.[5] پنجاب ۾ ڪجهه کٽري موروثي زرعي زميندار خاندانن سان تعلق رکندا هئا.[6][7] جڏهن ته ٻيا ريشم ۽ ڪپهه جي اُڻت، ڌاڳي جي رنگرزي، زري ٺاهڻ، گلن جا هار ٺاهڻ ۽ ٻين دستڪاريءَ وارن پيشن سان لاڳاپيل هئا.[8][9][10][11]

کتري: ھندو، جي برھمڻ ناھن ۽ کتري آھن، سي اڪثر پنجاب کان سنڌ ۾ آيا ۽ انھن مان گھڻا عامل ۽ لالا سڏائيندا آھن. ھالا جي پاسي پنجاب جا کتري گھڻا آھن.[12]

نالي جي بڻ

[سنواريو]

ڪيترن ئي مؤرخن، جن ۾ ڊبليو. ايڇ. ميڪلوڊ، لوئس فينيڪ، پيٽر هارڊي ۽ اي. آر. ديسائي شامل آهن، جو خيال آهي ته پنجابي لفظ کٽري سنسڪرت جي لفظ ڪشتريه (Kṣatriya) مان نڪتل آهي. لسانياتي لحاظ کان به اها راءِ مناسب سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ پنجابي ٻولي سنسڪرت مان پراڪرت ۽ اپڀرنش جي مرحلن وسيلي ارتقا ڪئي آهي. شبد ساگر پڻ هن اشتقاق جي تائيد ڪندي ڄاڻائي ٿو ته پنجاب جي هندو ذات لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ کٽري سنسڪرت جي ڪشتريه مان نڪتل آهي، جڏهن⁠تہ ان جو مؤنث کٽراني (Kṣatrāṇī) آهي.[13][14][15][16]

ڊاڪٽر ڌرم وير ڀارتي موجب پنجابي ٻوليءَ ۾ ڪشتريه جو اچار کٽري ٿيندو آهي. ڊاڪٽر جي. ايس. منصوخاني ۽ آر. سي. ڊوگرا پڻ لکن ٿا ته کٽري بيشڪ سنسڪرت جي ڪشتريه جو پراڪرتي روپ آهي. لسانيات جي ماهر رالف للي ٽرنر موجب پنجابي لفظ کٽري، جنهن جي معنيٰ جنگجو آهي، سنسڪرت جي ڪشتريه مان نڪتل آهي، جڏهن⁠تہ گجراتي لفظ خاتري (Khātrī)، جيڪو هندو اُڻندڙن جي هڪ ذات لاءِ استعمال ٿيندو آهي، سنسڪرت جي هڪ مختلف لفظ Kṣattr̥ مان نڪتل آهي.[17][18][19]

جان اسٽرٽن هالي ۽ گُريندر سنگهه مان لکن ٿا ته جيتوڻيڪ کٽري لفظ سنسڪرت جي ڪشتريه مان نڪتل آهي، پر پنجاب جي سماجي پسمنظر ۾ ان مان مراد واپاري برادرين جو هڪ مجموعو آهي، جنهن ۾ بيدي، ڀلا ۽ سوڍي شامل آهن. پورنيما ڌون پڻ لکي ٿي ته کٽري ۽ ڪشتريه لفظن جي صوتياتي مشابهت سبب ٻنهي کي هڪجهڙو سمجهيو ويو، جڏهن⁠تہ هوءَ سک گُرن جي کٽرين کي بنيادي طور هڪ واپاري ذات قرار ڏئي ٿي.[20][21]

ابتدائي تاريخ

[سنواريو]

ايس. سريڪانتا شاستري موجب، يوناني مؤرخن لکيو آهي ته سڪندر اعظم کي هندستان ۾ "ڪاٿيو" (Kathiyo) نالي جنگجوئن کان سخت مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو. شاستري وڌيڪ لکي ٿو ته اڄ به اتر هندستان ۾ کٽي (Khati) يا کٽري نالي هڪ جنگجو ذات موجود آهي، جنهن کي هو انهن قديم جنگجوئن سان لاڳاپيل سمجهي ٿو.[22]

ٻئي طرف، مائيڪل وِٽزل پنهنجي مقالي Early Sanskritization Origins and Development of the Kuru State ۾ راءِ ڏئي ٿو ته يوناني ذريعن ۾ ذڪر ڪيل Kathaioi دراصل ڪاٺا برهمڻ (Kaṭha Brahmins) هئا.[23]

وچئين دور جي تاريخ

[سنواريو]

مغل شهنشاهه جهانگير پنهنجي سوانح جهانگيرنامه ۾ هندستان جي ذاتين جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته برهمڻن کان پوءِ ڇتري (جن کي کتري پڻ سڏيو وڃي ٿو) ٻئي درجي جي ذات آهي، جنهن جو فرض مظلومن کي ظالمن جي زيادتين کان بچائڻ آهي.[24][25]

پنجاب

[سنواريو]

مظفر عالم کترين کي پنجاب جي لکاري ۽ واپاري ذات قرار ڏئي ٿو. سندس موجب مغل دور ۾ کتري مالياتي کاتي، روينيو گڏ ڪرڻ ۽ سرڪاري رڪارڊ سنڀالڻ جهڙن عهدن تي مقرر هوندا هئا ۽ فارسي سکندا هئا. روزالنڊ او'هينلن، برجور اواري ۽ هينڊرڪ اسپروئٽ پڻ لکن ٿا ته کٽري مغل انتظاميا ۾ منشي، ليکڪ ۽ مالي عملدار طور اهم ڪردار ادا ڪندا هئا، جڏهن ته فارسي سکڻ سبب سندن برهمڻ لکارين سان پيشاور مقابلو به ٿيندو رهيو.[26][27][28][29]

جان آر. ميڪلين موجب، کتري رڳو سرڪاري منشي نه هئا، پر وڏا واپاري پڻ هئا، ۽ ارڙهين صديءَ تائين (۽ شايد ان کان اڳ به) پنجاب، افغانستان ۽ هندستان جي ڪيترن علائقن جي واپار تي سندن نمايان اثر هو. ان بنياد تي ڪجهه مؤرخن اهو امڪان ظاهر ڪيو آهي ته مغلن جي بنگال فتح ڪرڻ کان اڳ ئي کتري اتي موجود هئا.[30]

سترهين صديءَ جي هڪ روايت موجب، کترين اورنگزيب جي دور تائين فوجي خدمت جاري رکي، پر دکن مهم دوران سندن وڏي انگ ۾ مارجي وڃڻ کان پوءِ اورنگزيب سندن بيوه عورتن جي ٻي شادي ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن برادريءَ ان حڪم کي قبول نه ڪيو ته کين فوجي خدمت مان هٽائي واپار ۽ دلالي اختيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.[31] ميڪلين جي خيال ۾ اها روايت غالباً افسانوي آهي. سندس مطابق وڌيڪ امڪاني وضاحت اها آهي ته ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ سک بغاوتن سبب کترين جي واپاري مفادن کي شديد نقصان پهتو، جنهن کين مغلن يا سک بغاوت مان ڪنهن هڪ ڌر جو ساٿ ڏيڻ تي مجبور ڪيو. جيڪي مغلن سان وفادار رهيا، تن مالي مدد پڻ فراهم ڪئي ۽ نتيجي ۾ مالي انتظام ۽ بينڪن سان لاڳاپن جي ڪري مغل حڪومت ۾ سندن اهميت وڌيڪ وڌي وئي.[31] ڊبليو. ايڇ. ميڪليوڊ موجب، سک مت جي شروعاتي دور ۾ کترين جي اعليٰ خواندگي ۽ سماجي حيثيت سبب هنن سک برادريءَ اندر نمايان اثر حاصل ڪيو.[32]

ڪشمير

[سنواريو]

سک جيون مل، جيڪو احمد شاهه دراني جو ديوان هو، ڀيرا جو هڪ کٽري عملدار هو. هن 1754ع ۾ ڪشمير کي افغان حڪومت کان آزاد ڪرائي راجا جو لقب اختيار ڪندي واديءَ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. بعد ۾ 1762ع ۾ احمد شاهه دراني جي موڪليل سپهه سالار نورالدين بامزئي کيس شڪست ڏئي سندس حڪومت جو خاتمو آندو.[33][34][35]

بنارس

[سنواريو]

مؤرخن موجب، بنارس جي اُڻت جي صنعت تي کٽري هندن جو غلبو هو. جڏهن مسلمان اُڻت ڪندڙن جو پهريون قافلو بنارس پهتو ته کٽرين، جيڪي ان دور ۾ هيٺين درجي جي هندو ذات سمجهيا ويندا هئا، سندن مدد ڪئي. اعليٰ ذاتين وارن هندن سان سڌي ريت واسطو رکڻ ۾ ڏکيائي سبب مسلمان اُڻت ڪندڙ کٽرين تي ڀاڙيندا هئا. نون آيل مسلمانن جي سستي مزدوريءَ سبب کٽري آهستي آهستي اُڻت جو ڪم ڇڏي واپار ۽ مارڪيٽنگ ڏانهن منتقل ٿي ويا. مسلمان اُڻت ڪندڙ، جن هنن کان اُڻت جو هنر سکيو، چيرا-ئي-باف (نفيس ڪپڙو اُڻيندڙ) جي نالي سان مشهور ٿيا.[36][37]

بنگال

[سنواريو]


بنگال ۾ بردوان راج (1657ع–1955ع) هڪ کٽري حڪمران گهراڻو هو، جنهن علائقي ۾ کٽرين جي سماجي حيثيت کي بلند ڪيو. ان جي نتيجي ۾ پنجاب مان ڪيترائي کٽري بنگال ڏانهن لڏي آيا. جان آر. ميڪلين موجب، جڏهن نائين سک گُرو، گُرو تيغ بهادر، 1666ع ۾ بنگال پهتو ته مقامي کترين سندس آجيان ڪئي، جيڪا ان ڳالهه جي تائيد ڪري ٿي ته ان کان اڳ ئي کٽرين جون بنگال ڏانهن لڏپلاڻ جون لهرون اچي چڪيون هيون.[38][39]

گجرات

[سنواريو]

مورخ ڊگلس اي. هينس لکي ٿو ته گجرات جا کٽري اُڻت ڪندڙ پنهنجي نسل کي يا ته چمپانير (موجوده پنج محل ضلعي) يا هنگلاج (سنڌ) سان ڳنڍين ٿا. برادريءَ جي نسب ناما محفوظ ڪندڙن موجب سندن لڏپلاڻ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي هئي.[40]

سُريا فروقي موجب، 1742ع ۾ گجرات جي کٽرين مسلمان اُڻت ڪندڙن جي لڏپلاڻ خلاف ايسٽ انڊيا ڪمپني کي ڪپڙو فراهم ڪرڻ کان انڪار ڪندي احتجاج ڪيو. هڪ ٻئي واقعي ۾، وڌندڙ آرڊرن کي پورو ڪرڻ لاءِ کٽرين ڪنبي برادريءَ کي اُڻت جو هنر سيکاريو، جيڪي جلد ئي سندن مضبوط مقابلي وارا بڻجي ويا. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري (1770ع واري ڏهاڪي ۾) مغل گورنر ڪنبين کي ساڙيون تيار ڪرڻ جو حق ڏنو، پر 1800ع ۾ برطانوي دٻاءَ ۽ کٽرين ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي وچ ۾ ٿيل معاهدي کان پوءِ اهو حق واپس ورتو ويو. ان معاهدي تحت کٽرين طئي ٿيل ڪوٽا پوري ٿيڻ تائين رڳو ايسٽ انڊيا ڪمپني لاءِ ڪپڙو اُڻڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.[41][42][40]

گجرات جي سلطنت (1407ع–1523ع) وچئين دور جي هڪ مسلمان سلطنت هئي، جنهن جو بنياد ظفر خان مظفر وڌو. همعصر مؤرخ شيخ سڪندر موجب هو پنجابي کٽرين جي ٽانڪ شاخ سان واسطو رکندو هو، جڏهن ته ڪجهه ٻين مؤرخن کيس راجپوت قرار ڏنو آهي. دهلي سلطنت ۾ هڪ معمولي عهدي تان ترقي ڪندي هو اميرن ۾ شامل ٿيو ۽ پوءِ گجرات جو گورنر مقرر ٿيو. تيمور جي دهلي تي حملي کان پوءِ ڪيترائي ماڻهو گجرات ڏانهن لڏي آيا، جنهن کان پوءِ گجرات هڪ آزاد سلطنت طور اڀري آئي.[43][44][45][46]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Sarkar, Natasha (19 April 2024). "Glossary". The Last Great Plague of Colonial India (1st ڇاپو). Oxford: Oxford University Press. ص. 219–222. doi:10.1093/9780191986406.003.0012. ISBN 978-0-19-198640-6. ؛ Syan, H. Singh (2017). "Khatris and Aroras". Encyclopedia of Sikhism Online. Brill. doi:10.1163/2589-2118_beso_com_031682. ؛ Bowker, John (2003). "Khatri". The Concise Oxford Dictionary of World Religions. Oxford University Press. ISBN 9780191727221. ؛ Singh, Pashaura (2019). "Khatri". A Dictionary of Sikh Studies. Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780191831874.001.0001. ISBN 9780191831874. ؛ Levi, Scott Cameron (2016). Caravans: Punjabi Khatri Merchants on the Silk Road. Portfolio Penguin. ص. 4. ISBN 978-0-14-342616-5.
  2. ↑ McLeod, W. H. (24 July 2009). The A to Z of Sikhism. Scarecrow Press. ص. 21, 86, 115. ISBN 978-0-8108-6344-6.
  3. ↑ Juergensmeyer, Mark (1 January 1995). "The social significance of Radhasoami". ۾ Lorenzen, David N. (مرتب). Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action. SUNY Press. ص. 86. ISBN 978-0-7914-2025-6.
  4. ↑ Brass, Tom (2016). Towards a Comparative Political Economy of Unfree Labour: Case Studies and Debates. Routledge. ص. 96. ISBN 9781317827351.
  5. 1 2 Eaton, Richard Maxwell (2019). India in the Persianate Age, 1000–1765. United Kingdom. ص. 347, 349, 381. ISBN 978-0-520-97423-4. OCLC 1088599361.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  6. ↑ Oldenburg, Veena Talwar (2002). Dowry Murder: The Imperial Origins of a Cultural Crime. Oxford University Press. ص. 41, 154.
  7. ↑ Dhavan, Purnima (2020). Oxford Handbook of the Mughal World. Oxford University Press. ISBN 9780190222659.
  8. ↑ Singh, Kumar Suresh; Anthropological Survey of India (1998). India's Communities. Oxford University Press. ص. 1730. ISBN 978-0-19-563354-2.
  9. ↑ Gillow, John; Barnard, Nicholas (2008). Indian Textiles. Thames & Hudson. ص. 222. ISBN 978-0-500-51432-0.
  10. ↑ Subramaniam, Lakshmi (2009). "The Political Economy of Textiles in Western India: Weavers, Merchants and the Transition to a Colonial Economy". How India Clothed the World. ص. 253–280. doi:10.1163/ej.9789004176539.i-490.71. ISBN 9789004176539.
  11. ↑ Barendse, R. J. (2009). Arabian Seas, 1700–1763. M. E. Sharpe. ص. 164–.
  12. ↑ قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو
  13. ↑ Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-3601-1.
  14. ↑ Hardy, Peter (1972). The Muslims of British India. Cambridge University Press. ص. 279. ISBN 978-0-521-09783-3.
  15. ↑ Desai, A. R. (1975). State and Society in India. Popular Prakashan. ص. 539–540. ISBN 978-81-7154-013-6.
  16. ↑ Dasa, Syamasundara. "Hindi Sabdasagara". 20 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Dogra, R. C.; Mansukhani, Gobind Singh (1995). Encyclopaedia of Sikh Religion and Culture. Vikas Publishing House. ص. 264. ISBN 978-0-7069-8368-5.
  18. ↑ Turner, Ralph Lilley (1985). A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages. School of Oriental and African Studies, University of London. ص. 189.
  19. ↑ Dasa, Syamasundara. "Hindi Sabdasagara". 20 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Hawley, John Stratton; Mann, Gurinder Singh (1993). Studying the Sikhs: Issues for North America. State University of New York Press. ص. 179. ISBN 9780791414255.
  21. ↑ Dhavan, Purnima (2011). When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799. Oxford University Press. ص. 36–37. ISBN 978-0-19-987717-1.
  22. ↑ Sastri, S. Srikanta (2021). Indian Culture: A Compendium of Indian History, Culture and Heritage. Notion Press. ISBN 978-1-63806-511-1.
  23. ↑ Witzel, Michael (1995). "Early Sanskritization Origins and Development of the Kuru State". Electronic Journal of Vedic Studies 1 (4): 22.
  24. ↑ Jahangir (1999). The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India.
  25. ↑ Nalwa, Vanit (2009). Hari Singh Nalwa, "Champion of the Khalsaji" (1791–1837). ص. 21.
  26. ↑ O'Hanlon, Rosalind (2014). "Scribal migrations in early modern India". ص. 97–98. {{cite book}}: Missing or empty |title= (مدد)
  27. ↑ Avari, Burjor (2013). Islamic Civilization in South Asia. ص. 142.
  28. ↑ Spruyt, Hendrik (2020). The World Imagined. ص. 200.
  29. ↑ Keshavmurthy, Prashant (2020). "The limits of Islamic civility in India". ص. 121. {{cite book}}: Missing or empty |title= (مدد)
  30. ↑ McLane, John R. (2002). Land and Local Kingship in Eighteenth-Century Bengal. ص. 131.
  31. 1 2 McLane, John R. (2002). Land and Local Kingship in Eighteenth-Century Bengal. ص. 132–133.
  32. ↑ Syan, Hardip Singh (2013). Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India. ص. 35, 39.
  33. ↑ Karthikeyan, Ananth. "Raja Sukh Jiwan's Brief Defiance in Kashmir". DNA India. {{cite news}}: |access-date= requires |url= (مدد)
  34. ↑ Parmu, R. K. A History of Muslim Rule in Kashmir 1320–1819.
  35. ↑ Kashir: A History of Kashmir. University of Panjab.
  36. ↑ Alam, Parvez (2017). "Trade, Textile and other Industrial Activities: A Study of Banaras Region in Medieval India". Journal of Indian Studies 3 (1): 49–56.
  37. ↑ Pandey, Badri Prasad (1981). Banaras Brocades: Structure and Functioning. ص. 18.
  38. ↑ McLane, John R. (2002). Land and Local Kingship in Eighteenth-Century Bengal. Cambridge University Press. ص. 125–133, 157.
  39. ↑ McLane, John R. (1993). Land and Local Kingship in Eighteenth-Century Bengal. Cambridge University Press. ص. 132.
  40. 1 2 Hanes, Douglas E. (2012). Small Town Capitalism in Western India: Artisans, Merchants and the Making of the Informal Economy. Cambridge University Press. ص. 31.
  41. ↑ Faroqhi, Suraiya (2019). The Ottoman and Mughal Empires: Social History in the Early Modern World. Bloomsbury Publishing. ص. 254.
  42. ↑ Nadri, Ghulam A. (2009). Eighteenth Century Gujarat: The Dynamics of Its Political Economy, 1750–1800. Brill. ص. 26–28, 31.
  43. ↑ Subrahmanyam, Sanjay (2024). Across the Green Sea: Histories from the Western Indian Ocean, 1440–1640. University of Texas Press. ص. 60.
  44. ↑ Wink, André (2003). Indo-Islamic Society: 14th–15th Centuries. Brill. ص. 143.
  45. ↑ Kapadia, Aparna (2018). Gujarat: The Long Fifteenth Century.
  46. ↑ Majumdar, R. C. The Delhi Sultanate.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=کتري&oldid=393981" تان ورتل