مواد ڏانھن هلو

ڀٽ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


واري جي ڀٽ


اسپين جي گران ڪينيريا ٻيٽ تي ماسپالوماس واريءَ جا دڙا

ڀٽ (واريءَ جو دڙو) اهڙي زميني بناوٽ آهي، جيڪا هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل واري مان ٺهندي آهي. اها عام طور تي دڙي، ٽڪري يا ڊگهين قطاري چوٽين جي صورت اختيار ڪندي آهي.[1] جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي ڀٽن جو سرشتو (ڊيون سسٽم) يا ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو (ڊيون ڪامپليڪس) چيو ويندو آهي.[2][3] تمام وسيع دڙن واري علائقي کي ڀٽن وارو ميدان (ڊيون فيلڊ) چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي اَرگ (erg) يا واريءَ جو سمنڊ سڏيو ويندو آهي.[4] ڀٽون مختلف شڪلين ۽ جسامتن جون ٿينديون آهن، ڀٽن جو اسٽاس پاسو ڊگهو ۽ ٿوري لاٿ وارو هوندو آهي، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي سلپ چهرو (slip face) چيو ويندو آهي.[1] ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي ڊيون سلاڪ (dune slack) چيو ويندو آهي.[5]

واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ رڻپٽ وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، برفاني پاڻي وارا ميدان (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي واري وارو پٿر ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.[6] پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي درياهه، خاري (estuary) ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي زيرِ آب واريءَ جا دڙا چيو وڃي ٿو.[7] سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.[8] ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.[9][10]

هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي ڀٽن. جي لڏپلاڻ چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور يوڪلا، مغربي آسٽريليا جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.[11]

انگريزي لفظ ڊيون لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري فرانسيسي ٻولي وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري وچولي ڊچ ٻولي جي لفظ dūne مان نڪتل آهي.[12][7]

واري جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.[7] اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن.

متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون

ڀٽ اصطلاح

[سنواريو]

ڀِٽ يا واريءَ جو دڙو سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.[13]

بناوٽ

[سنواريو]
جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا (سالٽيشن). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري ڀٽن جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.

ڀٽن، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ دڙن جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.[14] عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي ڀٽ چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ واريءَ جون لهرون سڏبو آهي.[15] دڙو هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.[16]

ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ ڪوارٽز، ڪيلشيم ڪاربونيٽ، برف، جپسم يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، اسٽاس پاسو (stoss side) سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو لي پاسو (lee side) سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا (سالٽيشن) مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، سلپ چهرو (slip face) چيو ويندو آهي. بيگنولڊ فارمولو (Bagnold formula) ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا.

هوائي ڀٽون

[سنواريو]

هوائي ڀٽن جون شڪليون

[سنواريو]

ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).[17]

بارخان يا هلالي ڀٽ

[سنواريو]

سانچو:مک

مريخ جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.

بارخان ڀٽون هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.[18] جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجن ۽ پوءِ عرضي ڀٽن ۾ بدلجي سگهن ٿيون.[19]

هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي ننگشيا صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي اولهه رڻپٽ ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي تڪلامڪان رڻپٽ ۾ آهن.[17]

عرضي ڀٽون

[سنواريو]

جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل عرضي ڀٽن ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.[19][18]

سيف يا طولي ڀٽون

[سنواريو]

سيف ڀٽون سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.[19][18] ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ سيف عربيءَ جي لفظ تلوار مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.

سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي طولي ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي.[20] ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي Y شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.[17]

انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. رالف بيگنولڊ پنهنجي ڪتاب اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.[19] تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي.

سيف ڀٽون صحرا ۾ عام آهن. اهي 300 m (980 ft) اوچيون ۽ 300 ڪلوميٽر (190 mi) ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ ربع الخالي نالي وڏي ارگ ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ 200 ڪلوميٽر (120 mi) تائين پکڙيل ۽ 300 m (980 ft) کان وڌيڪ اوچيون آهن.

پها نالي خطي لوئيس ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري چوٿين دور جي برفاني زماني دوران هميشه ڄميل زمين جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي.

تاري جهڙيون ڀٽون

[سنواريو]
وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون

تاري جهڙيون ڀٽون هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.[18] اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.[21]

اهي وڏي اڀرندي ارگ ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر بادائين جاران رڻپٽ ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن.

گنبذي ڀٽون

[سنواريو]
وڏي اڀرندي ارگ؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ

گنبذي ڀٽون گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن:

  • ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن.
  • وڏا گنبذ، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ وڏي اڀرندي ارگ ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.

وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا.

وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا[22] ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.[23]

لُنيٽ ڀٽون
[سنواريو]

خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي لُنيٽ، ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون، بورليٽ يا مٽيءَ جون ڀٽون چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.[24]

پيرابولائي ڀٽون

[سنواريو]
سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو

ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري U شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي پيرابولائي ڀٽون چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب U شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن U شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا U يا V شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين مٽي ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن.

اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي زيبار چيو ويندو آهي.[25] لفظ زيبار عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.[26]

زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.[27] ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.[28] اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.[29]

موٽندڙ ڀٽون

[سنواريو]
موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو

جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون موٽندڙ ڀٽون ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.[19]

دڙا

[سنواريو]
نميبيا جي سوسوسولي ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.

دڙا تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.[19] جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.[30] انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.[19] دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ ترڇي تهه بندي جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.[30]

ڀٽن جي پيچيدگي

[سنواريو]

ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.[17] سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون.

ڀٽن جي لڏپلاڻ

[سنواريو]

ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.[31]

ساحلي ڀٽون

[سنواريو]
ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون
ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع

ساحلي ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.[32][33] آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي.

آبي ڀٽون

[سنواريو]
هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لهر جا نشان

آبي ڀٽون (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي وهڪرن، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل واهن ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.[34][35][36]

آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا لي پاسي واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.[37] آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي سينگ چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.[38][39]

اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن (ٽرين) جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.[40] مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي.

پٿر بڻيل ڀٽون

[سنواريو]
يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي

پٿر بڻيل ڀٽون (Lithified dunes) اهي واريائي پٿر آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ (پٿرائپ) جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي.

اهڙين ڀٽن ۾ ترڇي تھ بندي (ڪراس-بيڊنگ) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ ڏسي سگهجن ٿا.

آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ سلڪ راڪ (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.[41]

ريگستانيت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ريگستانيت

جڏهن واريءَ جون ڀٽون انساني آبادين ڏانهن وڌن ٿيون، تڏهن اهي ماڻهن لاءِ ڪيترائي مسئلا پيدا ڪن ٿيون. ڀٽون مختلف طريقن سان لڏپلاڻ ڪن ٿيون، جن سڀني ۾ هوا بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن مان هڪ طريقو لوڏائپ (سالٽيشن) آهي، جنهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ٽپو ڏيندڙ گولي وانگر زمين تي ٽپندا اڳتي وڌن ٿا. جڏهن اهي ذرڙا زمين تي لهن ٿا ته ٻين ذرڙن کي به ڌڪ ڏئي حرڪت ۾ آڻين ٿا، جنهن عمل کي رڙهڻ چيو وڃي ٿو. وڌيڪ تيز هوا ۾ ذرڙا هوا ۾ پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا ۽ چادر نما وهڪرا (شيٽ فلوز) ٺهن ٿا. وڏي مٽيءَ جي طوفان دوران اهڙن وهڪرن سبب ڀٽون ڏهن ميٽرن تائين به اڳتي وڌي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، برفاني ڇپ وانگر واريءَ جون ڇپون به ڀٽن جي سلپ چهري تان هيٺ ڪري، ڀٽن کي اڳتي ڌڪيندا رهن ٿا.

آفريڪا، وچ اوڀر ۽ چين ۾ اڳتي وڌندڙ واري عمارتن، زرعي زمينن ۽ فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڀٽن جي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ انهن تي تيل هاريو ويندو آهي، پر اهو طريقو قيمتي وسيلن جو زيان ڪرڻ سان گڏ ڀٽن جي جيوتياتي ماحول لاءِ پڻ نقصانڪار آهي. واريءَ جي باڙ پڻ ڀٽن جي حرڪت کي سست ڪري سگهي ٿي، پر ان جي مؤثريت ۽ بهتر بناوت بابت ارضيات جا ماهر اڃا تحقيق ڪري رهيا آهن.[42] واريءَ جي ڀٽن کي شهرن، ڳوٺن ۽ زرعي علائقن تي پکڙجڻ کان روڪڻ گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام جي اهم ترجيحن مان هڪ آهي. ڀٽن تي ٻوٽا پوکڻ پڻ انهن کي مضبوط ۽ مستحڪم بڻائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آهي.

تحفظ

[سنواريو]
آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ موجاو ريگستان جي ڪيلسو ڀٽن جي چوٽيءَ تان اڏامندڙ واري

واريءَ جي ڀٽن جا ماحولياتي نظام ڪيترن ئي انتهائي موافق بڻيل ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ رهائش فراهم ڪن ٿا، جن ۾ ڪيترائي نادر ۽ ڪجهه خطرن هيٺ آيل قسم پڻ شامل آهن. انساني آباديءَ جي تيزيءَ سان واڌ، زمين جي تعميراتي استعمال، تفريحي سرگرمين ۽ آباد علائقن ڏانهن واريءَ جي وڌڻ کي روڪڻ لاءِ ڪيل مداخلتن سبب ڀٽن جا قدرتي ماحول خطري کي منهن ڏئي رهيا آهن.

ڪيترن ئي ملڪن، جهڙوڪ آمريڪا، آسٽريليا، ڪينيڊا، نيوزيلينڊ، برطانيه، نيدرلينڊ ۽ سري لنڪا، واريءَ جي ڀٽن جي تحفظ لاءِ جامع منصوبا تيار ڪيا آهن. انهن منصوبن ۾ خاص طور واريءَ جي ڀٽن جي استحڪام (Sand dune stabilization) جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن، جيئن ڀٽن جي حرڪت کي محدود ڪري انهن جي قدرتي ماحول کي محفوظ رکيو وڃي.

برطانيه ۾ ڀٽن جي گهٽجندڙ ايراضيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ مستقبل ۾ انهن جي تباهي کي روڪڻ لاءِ حياتياتي تنوع عملي منصوبو (Biodiversity Action Plan) پڻ تيار ڪيو ويو آهي.

مثال

[سنواريو]

آفريڪا

[سنواريو]

ايشيا

[سنواريو]

يورپ

[سنواريو]

اتر آمريڪا

[سنواريو]

ڪينيڊا

[سنواريو]

آمريڪا

[سنواريو]

ميڪسيڪو

[سنواريو]

ڏکڻ آمريڪا

[سنواريو]

اوشينيا

[سنواريو]

دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون

[سنواريو]
ڀٽ بنياد کان اوچائي سمنڊ جي سطح کان اوچائي هنڌ نوٽ
ڊونا فيڊريڪو ڪربس تقريباً 1٬230 م تقريباً 2٬845 م ارجنٽائن دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ
سيرو بلانڪو تقريباً 1٬176 م تقريباً 2٬080 م پيرو پيرو جي سڀ کان اوچي، دنيا ۾ ٻي نمبر
بادائين جاران واريون ڀٽون تقريباً 500 م تقريباً 2٬020 م چين ايشيا جون سڀ کان اوچيون بيهڪ واريون ڀٽون
ريگ يالان تقريباً 470 م تقريباً 950 م ايران لوٽ ريگستان
ڊرا ڀٽ 420 م تقريباً 870 م الجزائر آفريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ
بگ ڊيڊي / ڊيون 7 383 م تقريباً 570 م نميبيا نميبيا موجب دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ
مائونٽ ٽيمپسٽ تقريباً 280 م تقريباً 280 م آسٽريليا آسٽريليا جي سڀ کان اوچي ڀٽ
اسٽار ڀٽ 230 م کان وڌيڪ تقريباً 2٬730 م آمريڪا اتر آمريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ
پيلا جي ڀٽ تقريباً 105 م تقريباً 130 م فرانس يورپ جي سڀ کان اوچي ڀٽ

واريءَ جي ڀٽن جا نظام

[سنواريو]

```

ٿر جون ڀٽون

[سنواريو]

ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.[44]

ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا

[سنواريو]

واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.[44]

  • دَڙو : ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ.
  • لڪَ: ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره.
  • مٿاري : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره.
  • تڙ ڪولَ: ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي.
  • گوڇارِ: تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي.
  • ٻُڪڙ: ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن.
  • پوڇانڊو: ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن.
  • ٽونڪ: ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘.
  • مُڇهہ: ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي.
  • ڳارو: ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن.
  • نوڻَ: ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي.
  • پاساڙو: ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون.
  • ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن.
  • مَگرو: ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.)
  • دُٻو: ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي.
  • پاج: ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي.
  • لينجھ: ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي.
  • ڏَرڙَ: سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي.
  • گاٺوڙَ: ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي.
  • لانجهو: ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.[44]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]
  • Ralph Lorenz; James Zimbelman (2014). Dune Worlds: How Wind-blown Sand Shapes Planetary Landscapes. Springer. ISBN 978-3-540-89724-8.
  • Anthony J. Parsons, A. D. Abrahams, مرتب (2009). Geomorphology of Desert Environments. Springer. ISBN 978-1-4020-5718-2.
  • Pye, Kenneth; Tsoar, Haim (2009). Aeolian Sand and Sand Dunes. Springer. ISBN 978-3-540-85909-3.
  • "Nouakchott, Mauritania". NASA Earth Observatory. 29 April 1999. اصل نسخو مان 30 September 2006 تي محفوظ ڪيل. 28 April 2006 تي حاصل ڪيل.
  • Badescu, V.; Cathcart, R. B.; Bolonkin, A. A. (2008). "Sand dune fixation: A solar-powered Sahara seawater pipeline macroproject". Land Degradation & Development 19 (6): 676–691. doi:10.1002/ldr.864. Bibcode: 2008LDeDe..19..676B. 
  • "Summary: Dunes, Parabolic". Desert Processes Working Group; Knowledge Sciences, Inc. اصل نسخو مان 21 October 2010 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2010 تي حاصل ڪيل.
  • "Fighting wind erosion. One aspect of the combat against desertification". Les dossiers thématiques du CSFD. اصل نسخو مان 25 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2011 تي حاصل ڪيل.

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 Jackson, Julia A., مرتب (1997). "Dune [geomorph]". Glossary of geology (Fourth ڇاپو). Alexandria, Virginia: American Geological Institute. ISBN 0-922152-34-9.
  2. ↑ Pavlovic, Noel B. (2005). "Dune system". Encyclopedia of Chicago. 15 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Sand dunes". Biology fieldwork. Field Studies Council. 2016.
  4. ↑ "Erg Landforms".
  5. ↑ Allaby, Michael, مرتب (2008). "Dune slack". A Dictionary of Geology and Earth Sciences (Fourth ڇاپو). Oxford University Press.
  6. ↑ Thornbury, William D. (1969). Principles of Geomorphology (2nd ڇاپو). Wiley. ص. 288–302.
  7. 1 2 3 The Concise Oxford Dictionary of Current English (7th ڇاپو). Clarendon Press. 1984. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "oxford" defined multiple times with different content.
  8. ↑ McClelland, Mac (March 2015). "Slip Sliding Away". Audubon.
  9. ↑ "Dutch construct dunes against rising seas". The Telegraph. 20 November 2009.
  10. ↑ "Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation". UNET DTU Partnership. 14 June 2018. {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  11. ↑ The intercolonial telegraph line at Eucla
  12. ↑ "Dune—Define Dune". Dictionary.com.
  13. ↑ ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد، سنڌ.
  14. ↑ M.R. Leeder (6 December 2012). Sedimentology: Process and Product. Springer Science & Business Media. ص. 97–. ISBN 978-94-009-5986-6.
  15. ↑ F. J. Pettijohn; P. E. Potter; R. Siever (6 December 2012). Sand and Sandstone. Springer Science & Business Media. ص. 346–. ISBN 978-1-4615-9974-6.
  16. ↑ Jackson 1997, "Draa".
  17. 1 2 3 4 "Types of Dunes". آمريڪي ارضياتي سروي. 29 October 1997. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 8 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  18. 1 2 3 4 "Geology, Geography, and Meteorology". The Ultimate Visual Family Dictionary (انگريزي ۾). New Delhi: ڊي ڪي پبلشنگ. 2012. ص. 282–283. ISBN 978-0-1434-1954-9.
  19. 1 2 3 4 5 6 7 Mangimeli, John (10 September 2007). "Geology of Sand Dunes". U.S.A. National Park Service. 15 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Radebaugh, Jani; Sharma, Priyanka; Korteniemi, Jarmo; Fitzsimmons, Kathryn E. (2014). "Longitudinal Dunes (or Linear Dunes)". Encyclopedia of Planetary Landforms. ص. 1–11. doi:10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2. ISBN 978-1-4614-9213-9.
  21. ↑ Geof Duller, Charles Bristow, "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record", Scientific Reports, 2024, p. 4.
  22. ↑ مثال طور وڏي اڀرندي ارگ جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.
  23. ↑ Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.
  24. ↑ Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): Australian landforms. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.
  25. ↑ Goudie, Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew (1996). Desert geomorphology (2. impr. ڇاپو). London: UCL Press. ص. 395–396. ISBN 978-1-85728-017-3.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو)
  26. ↑ Goudie, Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew (1996). Desert geomorphology (2. impr. ڇاپو). London: UCL Press. ص. 395. ISBN 978-1-85728-017-3.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو)
  27. ↑ "USGS Landform Glossary" (PDF). United States Geological Survey (FTP). 3 October 2013 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Invalid |mode=Script error: No such module "Citation mode". (مدد)[dead ftp link] (To view documents see Help:FTP)
  28. ↑ Warren, A. (December 1971). "Dunes in the Tenere Desert". The Geographical Journal 137 (4): 458–461. doi:10.2307/1797141.
  29. ↑ Nielson, Jamie; Kocurek, Gary (June 1986). "Climbing Zibars of the Algodones". Sedimentary Geology 48 (1–2): 1–15. doi:10.1016/0037-0738(86)90078-3.
  30. 1 2 Lancaster, N. (1 March 1988). "The development of large aeolian bedforms". Sedimentary Geology 55 (1–2): 69–89. doi:10.1016/0037-0738(88)90090-5.
  31. ↑ Jiang, Hong; Dun, Hongchao; Tong, Ding; Huang, Ning (15 April 2017). "Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune". Geomorphology 283: 41–47. doi:10.1016/j.geomorph.2016.12.030.
  32. ↑ Sloss, C. R.; Shepherd, M.; Hesp, P (2012). "Coastal Dunes: Geomorphology". Nature Education Knowledge 3 (10): 2. https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/. Retrieved 15 January 2021.
  33. ↑ Bird, ECF (1976). Coasts: an introduction to systematic geomorphology. Canberra, Australia: Australian National University Press. ASIN B004750SVK.
  34. ↑ Franklin, E.M.; Charru, F. (2009). "Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow". Powder Technology 190 (1–2): 247–251. doi:10.1016/j.powtec.2008.04.065.
  35. ↑ Franklin, E. M.; Charru, F. (2011). "Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion". Journal of Fluid Mechanics 675: 199–222. doi:10.1017/S0022112011000139. Bibcode: 2011JFM...675..199F.
  36. ↑ Cardona Florez, Jorge Eduar; Franklin, Erick de Moraes (2016). "The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows". Experimental Thermal and Fluid Science 71: 95–102. doi:10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017. Bibcode: 2016ETFS...71...95C.
  37. ↑ Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, Sedimentary Geology, pp. 45–49, ISBN 0-7167-2726-9
  38. ↑ Alvarez, Carlos A.; Franklin, Erick M. (18 December 2017). "Birth of a subaqueous barchan dune". Physical Review E 96 (6). doi:10.1103/PhysRevE.96.062906. PMID 29347350. Bibcode: 2017PhRvE..96f2906A.
  39. ↑ Alvarez, Carlos A.; Franklin, Erick M. (19 October 2018). "Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes". Physical Review Letters 121 (16). doi:10.1103/PhysRevLett.121.164503. PMID 30387641. Bibcode: 2018PhRvL.121p4503A.
  40. ↑ "Ripples". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2018 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Gray, Herman; Gómez-Barris, Macarena, مرتب (2010). Toward a sociology of the trace. Minneapolis, Minn: University of Minnesota Press. ص. 197–198. ISBN 978-0-8166-5597-7.
  42. ↑ Grafals-Soto, Rosana (2012). "Effects of sand fences on coastal dune vegetation distribution" (en ۾). Geomorphology 145-146: 45–55. doi:10.1016/j.geomorph.2011.12.004. Bibcode: 2012Geomo.145...45G.
  43. ↑ "Alexandria Coastal Dunefields". UNESCO World Heritage. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 November 2009 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2010 تي حاصل ڪيل.
  44. 1 2 3 تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Commons and category

سانچو:River morphology سانچو:Coastal geography سانچو:Patterns in nature سانچو:Sediment transport

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڀٽ&oldid=394387" تان ورتل