مواد ڏانھن هلو

ٿرينجيا

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
فري اسٽيٽ آف ٿورنجيا

فريسٽاٽ ٿيورِنجن
جرمني جي رياست
Banner of فري اسٽيٽ آف ٿورنجيا
Banner
Coat of arms of فري اسٽيٽ آف ٿورنجيا
Coat of arms
Coordinates: 50°51′40″N 11°3′7″E / 50.86111°N 11.05194°E / 50.86111; 11.05194
ملڪجرمني
حڪومت
• باڊيٿورنجيا جي لينڊٽيگ
• منسٽر پريزيڊنٽ(دي ليفٽ)
• حڪمران جماعتوندي ليفٽ / ايس پي ڊي / الائنس '90/دي گرينز
• بونڊيسراٽ جا ووٽ 4 (of 69)
ايراضي
• ٽوٽل16,171 km2 (6,244 sq mi)
آبادي
 (2008-09-30)[1]
• ڪل2278136
• ڪثافتauto في چورس ڪلوميٽر
وقتي علائقوUTC+1 (سينٽرل يورپين ٽائيم )
 • اونهارو (ر.ب.و)UTC+2 (سينٽرل يورپين سمر ٽائيم )
آء ايس او 3166 ڪوڊDE-TH
جي ڊي پي/ نامينل€57/ $63 ارب(2015) [1]
جي ڊي پي في ڪس€27,000/ $30,000 (2015)
NUTS وارو علائقوDEG
ويب سائيٽthueringen.de

ٿورنجيا (انگريزي: Thuringia) جرمن: ٿيورِنجن: ), سرڪاري طور تي "فريسٽاٽ ٽيورِنجن" (Freistaat Thüringen, "فريسٽاٽ ٿيورنجن") جرمني جي 16 رياستن مان هڪ آهي. 16,171 چورس ڪلو ميٽر جي ايراضي سان ۽ 2.1 ملين ماڻهن سان، اهو آبادي جي لحاظ کان 12هين وڏي رياست آهي. جرمني جي وچئين حصي ۾ واقع هڪ خشڪيءَ سان گهيريل وفاقي رياست آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان لڳ ڀڳ 16,202 چورس ڪلوميٽر سان يارهين وڏي رياست آهي. ٿورنجيا کي جرمني جي جاگرافيائي مرڪز واري رياست پڻ سمجهيو وڃي ٿو.

ارفرٽ ٿورنجيا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. ٻين اهم شهرن ۾ يينا، گيرا ۽ وائيمار شامل آهن. ٿورنجيا جون سرحدون باويريا، هيسي، لوئر سيڪسني، سيڪسني ۽ سيڪسني-آنهالٽ سان ملن ٿيون. ان کي 19هين صديءَ جي آخر کان وٺي پنهنجي وسيع ۽ گهاٽن ٻيلن سبب "جرمني جي سائي دل" (جرمن: داس گُروني هيرٽس ڊوئچلانڊس) سڏيو وڃي ٿو. ٿورنجيا جو وڏو حصو زالي ندي جي آبي حوض ۾ واقع آهي، جيڪا ايلبي ندي جي کاٻي ڪناري واري معاون ندي آهي.

ٿورنجيا جي فرينڪي ڊچي لڳ ڀڳ 631ع ۾ بادشاهه ڊيگوبرٽ اول قائم ڪئي. جديد رياست 1920ع ۾ وائيمار جمهوريت جي دور ۾ ارنسٽائن ڊچين جي انضمام سان قائم ٿي، جڏهن ته سيڪس-ڪوبرگ ان ۾ شامل نه هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ٿورنجيا اتحادي قبضي هيٺ جرمني جي سوويت قبضي واري علائقي جو حصو بڻيو ۽ ان جون سرحدون ٻيهر ترتيب ڏنيون ويون. 1949ع ۾ اها جرمن ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ (اوڀر جرمني) جو حصو بڻي، پر 1952ع ۾ انتظامي سڌارن دوران رياست ختم ڪري ان کي ارفَرٽ، زول ۽ گيرا ضلعن ۾ ورهايو ويو. 1990ع ۾ جرمني جي ٻيهر وحدت کان پوءِ ٿورنجيا کي ٿورين سرحدي تبديلين سان ٻيهر قائم ڪيو ويو ۽ اها وفاقي جمهوريه جرمني جي نون وفاقي رياستن مان هڪ بڻجي وئي.

ٿورنگيا رينسٽائيگ جو گهر آهي، جيڪو جرمني جو مشهور ترين جابلو پيادل رستو آهي. اوبرهوف جو سياري وارو تفريحي مرڪز سياري جي راندين لاءِ مشهور آهي؛ 2014ع تائين جرمني جي سياري اولمپڪس ۾ حاصل ڪيل 136 سونن تمغن مان اڌ ٿورنجيا جي رانديگرن کٽيا هئا. هي رياست ٽن مشهور مفڪرن ۽ ادب و فن جي وڏن شخصيتن سان پڻ لاڳاپيل آهي: يوهان سيباستيان باخ، يوهان وولفگانگ فون گوئٽي ۽ فريڊرش شلر. ٿورنجيا ۾ يينا يونيورسٽي، ايلميناو ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، ارفرٽ يونيورسٽي، باوهاوس يونيورسٽي وائيمار ۽ شمالڪالڊن يونيورسٽي آف اپلائيڊ سائنسز واقع آهن.

نالي جي بڻ ۽ نشان

[سنواريو]

ٿورنجيا (جرمن: ٿيورِنجن) جو نالو جرمني نسل جي ٿيورِنجيئي (Thuringii) قبيلي تان پيو، جيڪو هجرتن جي دور ۾ ظاهر ٿيو. هن قبيلي جي اصل بابت اڃا تائين يقيني ڄاڻ موجود ناهي. هڪ پراڻي نظرئي موجب اهي هرموندوري قبيلي جا جانشين هئا، پر پوءِ جي تحقيق هن خيال کي رد ڪري ڇڏيو. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ٿيورِنجيئي هونن جا اتحادي هئا، جيڪي انهن سان گڏ وچ يورپ ۾ آيا ۽ ان کان اڳ اڄوڪي گاليشيا واري علائقي ۾ رهندا هئا. رومي ليکڪ پبليئس فلاويوس ويجيشس ريناتس لڳ ڀڳ 400ع ڌاري پهريون ڀيرو ٿيورِنجيئي جو ذڪر ڪيو. ان دور ۾ هي قبيلو پنهنجي اعليٰ نسل جي گهوڙن سبب مشهور هو.

ٿورنگيئي بادشاهت 531ع کان پوءِ ختم ٿي وئي. ان کان پوءِ ٿورنجيا جي لينڊگريويئيٽ 1131ع کان 1247ع تائين هن علائقي جي سڀ کان وڏي رياست رهي. ان جي زوال کان پوءِ "ٿورنجيا" نالي ڪا متحد رياست نه رهي، پر هي نالو اتر ۾ هارٽس جبل، اوڀر ۾ وائيٽ ايلسٽر ندي، ڏکڻ ۾ فرانڪونين ٻيلو ۽ اولهه ۾ ويرا ندي جي وچ واري علائقي لاءِ استعمال ٿيندو رهيو.

ليپزگ جي معاهدي کان پوءِ ارنيسٽائن ويٽن خاندان جي حڪومت هيٺ ٿورنجيا ٻيهر هڪ الڳ حڪمران گهراڻي سان وابسته ٿيو. انهن جي مختلف رياستن ۽ ڪجهه ٻين ننڍين رياستن کي گڏائي 1920ع ۾ ٿورنجيا (1920–1952) قائم ڪئي وئي. 1945ع ۾ پروشيا جا ارفرٽ، مولهاوزن ۽ نورڊهاوزن وارا علائقا به ٿورنگيا ۾ شامل ڪيا ويا.

ٿورنجيا جي سرڪاري نشان ۾ 12هين صديءَ جي لودووينگي لينڊگريوز جو شير ڏيکاريل آهي، جنهن جي چوڌاري اٺ تارا آهن. اهي تارا انهن اٺن اڳوڻين رياستن جي علامت آهن، جن کي گڏائي جديد ٿورنجيا ٺاهي وئي. ٿورنجيا جو جهنڊو اڇي ۽ ڳاڙهي رنگ جي ٻه-پٽي جهنڊي تي ٻڌل آهي، جيڪو پڻ لودووينگي شير جي رنگن مان ورتل آهي. هيسي جي جهنڊي ۽ قومي نشان سان به ان جي گهڻي مشابهت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي به ساڳئي تاريخي نشانين مان نڪتل آهن.

15هين صديءَ دوران ٿورنجيا جي پيلائيٽن ڳڻپ (جرمن: Pfalzgraf von Thüringen) لاءِ هڪ اضافي قومي نشان تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ويٽن خاندان جي ٿورنجيا جي لينڊگريوز جي سياسي حيثيت کي سندن ٿورنجيا ۽ سيڪسني وارن علائقن جي وچ ۾ وڌيڪ مضبوط ڪرڻ هو. ان کان پوءِ ٿورنجيا-پيلائيٽن نشان ويٽن خاندان جي قومي نشانن ۾ شامل ڪيا ويا.[2]

ٿورنجيا جي مشهور ثقافتي نشانين ۾ ٿورنجيا جي براٽوُرسٽ (روايتي ساسيج) ۽ ٿورنجيا جو ٻيلو شامل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ رياست جو وڏو حصو ٻيلن سان ڍڪيل آهي.

تاريخ

[سنواريو]
11هين صديءَ دوران ٿورنجيا (نيري رنگ ۾) ۽ ان جا پاڙيسري علائقا

ٿورنجيا جو نالو ٿورنگيئي (Thuringii) نالي هڪ جرماني قبيلي تان پيو، جيڪو لڳ ڀڳ 300ع ڌاري هن علائقي ۾ آباد ٿيو. ڇهين صديءَ ۾ ٿورنجيا فرينڪن جي حڪمراني هيٺ اچي ويو. ٿورنجيا جو پهريون دستاويزي حڪمران راڊولف اول هو، جنهن کي 630ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ بادشاهه ڊيگوبرٽ اول طرفان ڊيوڪ مقرر ڪيو ويو. ان وقت فرينڪ سامو جي سلاوي اتحاد سان جنگ ۾ هئا، جنهن ۾ ٿورنجيا جا پاڙيسري سورب به شامل هئا. راڊولف زالي ندي جي ڪناري تي سلاوي حملن کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر پوءِ 641–642ع ڌاري بادشاهه سيگبرٽ ٽيون خلاف بغاوت ڪري پاڻ کي ٿورنجيا جو بادشاهه (Rex) قرار ڏنو ۽ سلاوين سميت ٻين قومن سان معاهدا ڪيا.

ٿورنجيا جي لينڊگريو هينري راسپي ۽ براٻانٽ جي بيئٽريس جي شادي

بعد وارا ٿورنجيا جا ڊيوڪ فرينڪي حڪمرانن جا تابع رهيا. نائين صديءَ جي وچ ڌاري ڪارولنگين سلطنت ۽ پوءِ اوڀر فرينڪ بادشاهت جي دور ۾، 843ع جي ورڊن جي معاهدي کان پوءِ، ٿورنجيا جي اوڀرئين سرحد کي سوربيائي سرحد (Limes Sorabicus) جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو ۽ ان جي ذميواري ٿاخولف کي ڏني وئي.

13هين صديءَ ۾ ٿورنجيا ۽ پاڙيسري علائقن جي جاگيرداري ورهاست

مقدس رومي سلطنت جي دور ۾ 1130ع ۾ ٿورنجيا کي لينڊگريويئيٽ جو درجو مليو. ان عرصي دوران وائيمار، اورلامونڊي ۽ ٻين ڪيترين جاگيرن ۾ بار بار ورهاست ۽ انضمام ٿيندا رهيا، جنهن سبب علائقو سياسي طور ٽڪرن ۾ ورهائجي ويو.

1246ع ۾ هينري راسپي کي رومين جو بادشاهه چونڊيو ويو، پر هو تخت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. 1247ع ۾ لودووينگي حڪمران خاندان جي خاتمي ۽ ٿورنجيا جي جانشيني جي جنگ (1247–1264ع) کان پوءِ علائقي جو اولهه وارو حصو هيسي جي نالي سان الڳ رياست بڻجي ويو، جڏهن ته باقي ٿورنجيا جي لينڊگريويئيٽ پاڙيسري ميسن جي مارگريويئيٽ ۽ ويٽن خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.

1423ع ۾ ويٽن خاندان سيڪسني جي چونڊيل رياست تي به قبضو حاصل ڪيو. 15هين صديءَ دوران هنن ٿورنجيا جي پيلائيٽن (جرمن: Pfalzgrafschaft Thüringen) جو لقب اختيار ڪيو ته جيئن ٿورنجيا ۽ سيڪسني جي وچ وارن علائقن تي پنهنجي دعويٰ مضبوط ڪري سگهن. 1485ع ۾ ليپزگ جي معاهدي تحت ويٽن خاندان ٻن شاخن ۾ ورهائجي ويو؛ ڏاکڻو ۽ وچ وارو ٿورنجيا ارنيسٽائن ويٽن خاندان کي مليو، جڏهن ته اتر وارو حصو البرٽائن ويٽن خاندان جي قبضي ۾ آيو.

شروعاتي جديد دور

[سنواريو]
1680ع ۾ ٿورنجيا جون رياستون
1910ع ۾ ٿورنجيا جون رياستون

ٿورنجيا ۾ پروٽيسٽنٽ سڌارا وڏي پيماني تي قبول ڪيا ويا، ۽ رومن ڪيٿولڪ گرجاگھر جو اثر 1520ع کان پوءِ تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1525ع جي جرمن هارين جي جنگ دوران ڪيترائي گرجاگھر ۽ خانقاھون تباهه ڪيون ويون. مولهاوزن سميت ڪيترن شهرن ۾ انا بيپٽسٽ تحريڪ کي وڏي پذيرائي ملي، ۽ ان جا اهم اڳواڻ ٿامس مونٽسر هتي سرگرم رهيو. جديد ٿورنجيا ۾ ڪيٿولڪ مذهب خاص طور آئشسفيلڊ ۽ جزوي طور ارفرٽ جي آس پاس تائين محدود رهيو.

1547ع جي ويٽنبرگ جي صلح کان پوءِ ارنيسٽائن حڪمرانن سيڪسني جي چونڊيل رياست ته وڃائي، پر ٿورنجيا جا گهڻا علائقا برقرار رکيا. وراثت کي پٽن ۾ ورهائڻ جي روايت سبب اهي علائقا ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي ويا، جن کي گڏجي ارنيسٽائن ڊچيون يا سيڪسني ڊچيون چيو ويندو آهي. انهن ۾ سيڪس-وائيمار، سيڪس-آئزنآخ، سيڪس-يينا، سيڪس-ميننگن، سيڪس-آلٽنبرگ، سيڪس-ڪوبرگ ۽ سيڪس-گوٿا شامل هئا.

1778ع ۾ اڄ جي جرمني واري علائقي اندر ريس-گرائيتس جي رياست ۾ جديد جرمن ڪارو-ڳاڙهو-سونائي ترنگو پهريون ڀيرو سرڪاري جهنڊي طور استعمال ٿيو.

1795ع کان 1814ع تائين جرمن ميڊياٽائيزيشن دوران ٿورنجيا جي رياستن جون حدون ٻيهر ترتيب ڏنيون ويون، ۽ 1806ع ۾ اهي رائين جي وفاق ۾ شامل ٿي ويون. 1815ع جي ويانا ڪانگريس انهن تبديلين جي تصديق ڪئي ۽ ٿورنجيا جون رياستون جرمن وفاق جو حصو بڻيون. پروشيا به ٿورنجيا جا ڪجهه علائقا حاصل ڪري کين سيڪسني صوبو ۾ شامل ڪيو. 1871ع ۾ جرمني جي وحدت کان پوءِ ٿورنجيا جون مختلف رياستون جرمن سلطنت ۾ شامل ٿي ويون.

ٿورنجيا جي آزاد رياست

[سنواريو]

پهريائين عالمي جنگ کان پوءِ، 1920ع ۾ ٿورنگيا جون ننڍيون رياستون گڏ ٿي ٿورنجيا جي رياست بڻيون. صرف سيڪس-ڪوبرگ عوامي راءِ شماري ذريعي باويريا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. وائيمار کي نئين رياست جي گادي بڻايو ويو. نئين رياست جو قومي نشان اڳين رياستن جي نشانن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سادو هو.

وائيمار جمهوريت جي دور ۾ 1920ع کان 1932ع تائين ٿورنجيا جي لينڊٽاگ جون ڇهه چونڊون ٿيون. 1929ع جي چونڊن کان پوءِ نازي پارٽي پهريون ڀيرو هتي اهم سياسي طاقت حاصل ڪئي ۽ ولھيلم فريڪ کي گهرو وزير مقرر ڪيو ويو. هن پوليس ۽ سرڪاري ادارن مان جمهوري خيال رکندڙ ماڻهن کي هٽائي نازين جا حامي مقرر ڪيا.

1934ع ۾ نازي جرمني جي مرڪزي حڪومت ريخ جي ٻيهر تنظيم وارو قانون تحت ٿورنجيا جي لينڊٽاگ کي ختم ڪري ڇڏيو. انهيءَ دور ۾ بوخينوالڊ حراستي ڪئمپ ۽ ان جا ڪيترائي ذيلي ڪئمپ ٿورنجيا ۾ قائم ڪيا ويا.

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ٿورڙي عرصي لاءِ آمريڪي قبضي کان پوءِ جولاءِ 1945ع ۾ ٿورنجيا سوويت قبضي واري علائقي ۾ شامل ٿي وئي. ساڳئي وقت پروشيا جي اڳوڻي سيڪسني صوبي جا ارفرٽ، مولهاوزن ۽ نورڊهاوزن وارا علائقا به ان ۾ شامل ڪيا ويا، ۽ ارفرٽ کي نئين گادي بڻايو ويو.

1952ع ۾ اوڀر جرمني پنهنجي رياستن کي ختم ڪري انهن جي جاءِ تي انتظامي ضلعا قائم ڪيا. اڳوڻي ٿورنجيا جو علائقو ارفرٽ ضلعو، گيرا ضلعو ۽ زول ضلعو ۾ ورهايو ويو، جڏهن ته آلٽنبرگ ليپزگ ضلعو جو حصو بڻيو.

1990ع ۾ جرمني جي ٻيهر وحدت کان پوءِ ٿورنجيا کي ٿورين سرحدي تبديلين سان ٻيهر وفاقي رياست طور بحال ڪيو ويو.

جاگرافي

[سنواريو]

جاگرافيائي بناوت

[سنواريو]

اتر-اولهه کان گھڙيال جي رخ موجب، ٿورنجيا جون سرحدون لوئر سيڪسني، سيڪسني-انهالٽ، سيڪسني، باويريا ۽ هيسي سان ملن ٿيون.

ميزلباخ-شوارزموله، ٿورنجيا جي مٿانهين علائقي ۾

ٿورنجيا جي قدرتي بناوت نهايت متنوع آهي. رياست جي اترئين حصي ۾ هارٽس جبل واقع آهن، جن جي ڏکڻ ۾ گولڊيني آؤئي نالي زرخيز ميداني علائقو پکڙيل آهي، جيڪو نورڊهاوزن جي چوڌاري هيلمي ندي سان وابسته آهي.

اتر-اولهه ۾ آئشسفيلڊ جو ٽڪريلو ۽ جزوي طور ٻيلن سان ڍڪيل علائقو آهي، جتان لائني ندي نڪري ٿي.

مرڪزي ۽ اترئين ٿورنجيا جو وڏو حصو تقريباً 3٬000 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل ٿورنجيا وارو طاس (Thuringian Basin) آهي، جيڪو اونشٽروٽ ندي جي چوڌاري واقع هڪ هموار ۽ نهايت زرخيز ميدان آهي. هن طاس کي ڪيترن جبلن ۽ ٽڪرين جون قطارون گهيرين ٿيون، جن ۾ ڊون، هائنلائيٽي، ونڊلائيٽي، ڪيفهائوزر، هوهي شريڪي، شمُڪي، فني، ايٽرسبرگ، شٽائيگروالڊ، ٿورنجيا جو ٻيلو، هورزلبيرگه ۽ هائنيش شامل آهن. طاس جي اندر فانر هوهه ۽ هائلنگر هوهن جهڙيون ننڍيون ٽڪريون پڻ موجود آهن.

طاس جي ڏکڻ ۾ رياست جو سڀ کان وڏو جبلستان آهي، جنهن ۾ اتر-اولهه طرف ٿورنجيا جو ٻيلو، وچ ۾ ٿورنجيا جو مٿانهون علائقو ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ فرانڪونين ٻيلو شامل آهن. هن جبلستان جو وڏو حصو ٻيلن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته گروسر بيربرگ (983 ميٽر) رياست جي بلند ترين چوٽي آهي.

ڏکڻ-اولهه ۾ ويرا ندي جي وادي هن جبلستان کي اولهه واري رون جبل ۽ ڏکڻ واري گراٻفيلڊ جي ميدان کان جدا ڪري ٿي.

اوڀرئين ٿورنجيا، جيڪو عام طور زالي ندي ۽ لوڪيٽس ندي جي اوڀر وارو علائقو سڏجي ٿو، ٽڪرين ۽ لهرن واري زمين تي مشتمل آهي، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف آهستي آهستي بلند ٿيندي وڃي ٿي. هن علائقي مان زالي ندي ۽ وائيٽ ايلسٽر ندي ڏکڻ کان اتر طرف وهنديون آهن ۽ سندن وادين ۾ گهڻي آبادي آباد آهي. انهن ٻنهي دريائن جي وچ ۾ اتر ۾ ٻيلن وارو ٿورنجيا هولزلانڊ، وچ ۾ زرخيز اورلاسينڪي ۽ ڏکڻ ۾ ٽڪريلو فوگٽلانڊ واقع آهن. سڀ کان اوڀر وارو اوسترلانڊ يا آلٽنبرگر لانڊ پلائيسي ندي جي ڪناري تي هڪ زرخيز زرعي علائقو آهي.

ٿورنجيا جون ٻه اهم نديون زالي ندي ۽ ويرا ندي آهن. زالي، جيڪا ايلبي ندي جي معاون ندي آهي، پنهنجي معاون دريائن اونشٽروٽ ندي، اِلم ندي ۽ وائيٽ ايلسٽر ندي سان گڏ رياست جي اڪثر حصي جو پاڻي خارج ڪري ٿي. ويرا ندي، جيڪا ويزر ندي جو سرچشمو آهي، رياست جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه واري حصي کي نيڪال فراهم ڪري ٿي. ڏکڻ سرحد جا ڪجهه ننڍا علائقا مين ندي جي معاون دريائن وسيلي رائن ندي جي وهڪري ۾ شامل ٿين ٿا.

ٿورنجيا ۾ ڪا وڏي قدرتي ڍنڍ موجود ناهي، پر هتي جرمني جا ڪجهه وڏا بند آهن، جن ۾ بلايلوخ بند، هوهنوارٽي بند، لائبيس-لشٽي بند ۽ گولڊيشٽال پمپڊ اسٽوريج اسٽيشن شامل آهن.

ٿورنجيا جرمني جي اها واحد وفاقي رياست آهي، جنهن جو ڪنهن به قابلِ جهازراني آبي رستي سان سڌو سنئون رابطو ناهي.

جرمني جو جاگرافيائي مرڪز فوگٽائي ميونسپلٽي ۾ مولهاوزن جي ويجهو واقع آهي، جڏهن ته ٿورنجيا جو جاگرافيائي مرڪز ارفرٽ گرجاگھر کان لڳ ڀڳ اٺ ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ روڪهاوزن ميونسپلٽي اندر آهي.

آبهوا

[سنواريو]

ٿورنجيا جي آبهوا معتدل آهي، جتي اڪثر نمي وارا اولهه طرفان ايندڙ هوائن جا وهڪرا غالب رهن ٿا. اتر-اولهه کان ڏکڻ-اوڀر طرف وڌڻ سان آبهوا ۾ براعظمي خصوصيتون نمايان ٿين ٿيون؛ سياري ۾ ڊگهي عرصي تائين سخت سردي ۽ اونهاري ۾ نسبتاً وڌيڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي.

ٿورنجيا وارو طاس جبلن جي اوٽ ۾ هجڻ سبب جرمني جو سڀ کان خشڪ علائقو شمار ٿئي ٿو، جتي سالياني برسات صرف 400 کان 500 ملي ميٽر تائين ٿئي ٿي.

اتر-اوڀر ۾ آرٽرن نسبتاً گرم ۽ خشڪ علائقو آهي، جتي سراسري سالياني گرمي پد 8.5° سينٽي گريڊ ۽ برسات لڳ ڀڳ 450 ملي ميٽر ٿئي ٿي. ان جي ابتڙ، اوبرهوف ۾ سراسري گرمي پد صرف 4.4° سينٽي گريڊ آهي ۽ سالياني برسات 1٬300 ملي ميٽر تائين پهچي ٿي.

{

موسمي رڪارڊ : ارفرٽ–ويمار هوائي اڏو، 1991–2020ع جا موسمي اوسط، 1951ع کان موجوده وقت تائين رڪارڊ
مھينو جنور: فبرو: مارچ اپريل مئي جون جولاء آگسٽ سيپ: آڪٽو: نومبر ڊسمبر سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F) 15.8
(60.4)		 19.0
(66.2)		 24.2
(75.6)		 29.6
(85.3)		 31.4
(88.5)		 37.9
(100.2)		 37.6
(99.7)		 36.3
(97.3)		 32.2
(90)		 26.6
(79.9)		 20.8
(69.4)		 17.4
(63.3)		 37.9
(100.2)
وڌ۾وڌ سراسري°C (°F) 10.5
(50.9)		 12.3
(54.1)		 17.3
(63.1)		 22.6
(72.7)		 26.5
(79.7)		 29.8
(85.6)		 31.5
(88.7)		 31.5
(88.7)		 26.2
(79.2)		 21.2
(70.2)		 14.9
(58.8)		 11.4
(52.5)		 33.4
(92.1)
اوچي پد جي
سراسري°C (°F)		 2.7
(36.9)		 4.1
(39.4)		 8.4
(47.1)		 13.8
(56.8)		 17.7
(63.9)		 21.1
(70)		 23.6
(74.5)		 23.6
(74.5)		 18.7
(65.7)		 13.1
(55.6)		 7.2
(45)		 3.6
(38.5)		 13.1
(55.6)
روزاني سراسري°C (°F) 0.2
(32.4)		 0.9
(33.6)		 4.3
(39.7)		 8.8
(47.8)		 12.9
(55.2)		 16.1
(61)		 18.3
(64.9)		 18.1
(64.6)		 13.8
(56.8)		 9.1
(48.4)		 4.4
(39.9)		 1.2
(34.2)		 9.0
(48.2)
گھٽ پد جي
سراسري°C (°F)		 −2.5
(27.5)		 −2.3
(27.9)		 0.3
(32.5)		 3.5
(38.3)		 7.4
(45.3)		 10.8
(51.4)		 12.8
(55)		 12.7
(54.9)		 9.1
(48.4)		 5.4
(41.7)		 1.6
(34.9)		 −1.4
(29.5)		 4.8
(40.6)
گھٽ ۾ گھٽ
جي سراسري°C (°F)		 −12.4
(9.7)		 −10.7
(12.7)		 −5.9
(21.4)		 −3.2
(26.2)		 1.0
(33.8)		 5.1
(41.2)		 7.8
(46)		 6.8
(44.2)		 3.1
(37.6)		 −1.4
(29.5)		 −5.4
(22.3)		 −10.1
(13.8)		 −14.8
(5.4)
گھٽ ۾ گھٽ
رڪارڊ°C (°F)		 −25.0
(−13)		 −24.6
(−12.3)		 −20.2
(−4.4)		 −10.4
(13.3)		 −2.9
(26.8)		 0.0
(32)		 3.3
(37.9)		 3.7
(38.7)		 −0.6
(30.9)		 −7.6
(18.3)		 −18.6
(−1.5)		 −23.5
(−10.3)		 −25.0
(−13)
سراسري پرسپييئيشن mm (انچ) 25.0
(0.984)		 22.9
(0.902)		 36.3
(1.429)		 34.2
(1.346)		 63.9
(2.516)		 55.7
(2.193)		 80.8
(3.181)		 58.7
(2.311)		 45.8
(1.803)		 37.6
(1.48)		 41.1
(1.618)		 32.6
(1.283)		 534.7
(21.051)
سراسري مينھن 
(≥ 0.1 mm)
 15.0 13.1 14.8 11.8 13.8 13.2 14.9 13.0 12.0 13.9 14.3 15.3 165.0
برفاني ڏينھن
جي سراسري

(≥ 1.0 cm)

 11.7 9.5 4.3 0.3 0 0 0 0 0 0.2 2.0 7.3 35.4
نسبتي گھم جي سراسري

(%)

 85.7 82.4 77.7 70.7 72.1 72.4 70.1 69.2 76.2 82.8 87.0 87.2 77.8
اس جي ماھوار
وقت جي سراسري		 59.7 80.6 128.7 184.8 211.9 219.8 224.7 210.4 159.3 112.4 60.7 47.0 1,706.5
Source #1: NOAA[3]

ذريعو #2: Deutscher Wetterdienst / SKlima.de[4]

فطرت ۽ ماحول

[سنواريو]
سياري ۾ ٿورنجيا جو ٻيلو
گروسر انسيلسبرگ

صدين کان جاري انساني آبادڪاري سبب ٿورنجيا جو قدرتي ماحول وڏي حد تائين تبديل ٿي چڪو آهي. اصل قدرتي ٻيلن ۾ يورپي بيچ غالب وڻ هو، جنهن جا نمونا اڄ به هائنيش جي ٻيلن ۾ موجود آهن. جبلستاني علائقن ۾ بيچ ۽ ناروي اسپروس جا گڏيل ٻيل قدرتي طور موجود هجن ها، پر اڄڪلهه گهڻا ٻيل اسڪاٽس پائن ۽ اسپروس سان ٻيهر پوکيا ويا آهن.

1990ع کان پوءِ ٻيلن جي سنڀال اهڙي نموني ڪئي پئي وڃي جو اهي موسمي تبديلي، بيمارين ۽ نقصانڪار جيتن جي مقابلي لاءِ وڌيڪ قدرتي ۽ مضبوط بڻجي سگهن.

زرعي شعبي ۾ اڃا تائين وڏيون زمينون ۽ هڪ ئي فصل تي ٻڌل پوک (Monoculture) عام آهي. اونهاري دوران وڌندڙ خشڪ دور زمين ۽ زراعت لاءِ اهم مسئلو بڻجي رهيا آهن.

1990ع کان پوءِ صنعتي ڪارخانن، رهائشي عمارتن ۽ گاڏين جي جديد بڻجڻ سبب هوا، دريائن ۽ ٻيلن جي حالت ۾ نمايان بهتري آئي آهي. رونيبورگ جي اڳوڻين يورينيم کليل کاڻين وارن آلود علائقن جي به صفائي ڪئي وئي.

اڄڪلهه اهم ماحولياتي مسئلن ۾ ويرا ندي جي لوڻائپ، جيڪا K+S جي لوڻ جي کاڻين مان خارج ٿيندڙ پاڻي سبب وڌي ٿي، ۽ زرعي زمينن ۾ حد کان وڌيڪ ڀاڻ جي استعمال سبب مٽي ۽ ننڍين دريائن جي آلودگي شامل آهن.

1990ع کان پوءِ ماحولياتي تحفظ کي وڏي اهميت ڏني وئي آهي. ڪيترائي جبلستاني ۽ ٻيلن وارا علائقا قدرتي محفوظ علائقا قرار ڏنا ويا آهن، جن ۾ هائنيش قومي پارڪ (1997ع ۾ قائم)، رون حياتياتي ذخيري وارو علائقو، ٿورنجيا ٻيلو قدرتي پارڪ ۽ ڏکڻ هارٽس قدرتي پارڪ شامل آهن.

آباديات

[سنواريو]

آبادي جي تاريخ

[سنواريو]

وچئين دور ۾ ٿورنجيا جرمني ۽ سلاوي علائقن جي سرحد تي واقع هو، جنهن جي حدبندي زالي ندي ڪندي هئي. موجوده ٿورنجيا جي علائقي ۾ رهندڙ اهم سلاوي قبيلو سورب هو، جنهن اڄوڪي اوڀر جرمني جي ڏاکڻي اڌ ۾ رهندڙ سلاوي قبيلن کي متحد ڪيو. 11هين کان 13هين صديءَ تائين اوستزيڊلونگ (جرمن آبادڪاري) جي تحريڪ دوران جرمن حڪمراني هيٺ سلاوي آبادي آهستي آهستي جرمن سماج ۾ ضم ٿي وئي.

18هين صديءَ دوران آبادي ۾ نمايان واڌ ٿي، جيڪا پهرين عالمي جنگ تائين جاري رهي. 20هين صديءَ ۾ آباديءَ جي واڌ جي رفتار سست ٿي وئي، جڏهن ته 1990ع کان پوءِ آبادي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1840ع ڌاري شهري آبادي وڌڻ جي عمل سان ٿورنجيا جي شهرن ۾ آباديءَ جي واڌ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي. ڪيترن ئي ڳوٺن 1950ع کان پوءِ پنهنجي اڌ کان وڌيڪ آبادي وڃائي، جڏهن ته وڏا شهر، جهڙوڪ ارفرٽ ۽ يينا، مسلسل وڌندا رهيا.

Historical population
YearPop.±%
18341,172,375—    
18641,435,115+22.4%
18901,737,544+21.1%
19102,160,692+24.4%
19502,932,242+35.7%
19602,737,865−6.6%
YearPop.±%
19702,759,084+0.8%
19802,730,368−1.0%
19882,723,268−0.3%
20012,411,387−11.5%
20112,188,589−9.2%
20222,110,396−3.6%
Source: Thüringer Landesamt für Statistik [de] [5][6]

1981ع جي مردم شماري موجب اندازو لڳايو ويو هو ته 2011ع تائين ٿورنجيا جي آبادي 22,21,222 ٿي ويندي، پر 2011ع جي مردم شماريءَ ۾ آبادي 21,81,603 رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا اندازي کان لڳ ڀڳ 1.78 سيڪڙو گهٽ هئي.

اهم پرڏيهي رهواسي آباديون[7]
قوميتآبادي (31 ڊسمبر 2022ع)آبادي (31 ڊسمبر 2023ع)
 يوڪرين 32,15034,180
 شام 16,43522,055
 پولينڊ 14,25514,780
 رومانيا 13,47514,195
 افغانستان 6,25010,950
 روس 4,3405,305
 ترڪي 4,1305,260
 بلغاريه 5,3205,240
 عراق —4,715
 ويت نام 7,3854,040

موجوده آبادي

[سنواريو]

31 ڊسمبر 2020ع تائين ٿورنجيا جي آبادي 21,20,237 هئي، جيڪا هر سال تقريباً 0.5 سيڪڙو جي شرح سان گهٽجي رهي آهي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ اها شرح مختلف آهي.

2012ع ۾ لڳ ڀڳ 905,000 ماڻهو اهڙين ميونسپلٽين ۾ رهندا هئا، جن جي آبادي 20,000 کان وڌيڪ هئي، يعني رياست جي شهري آبادي جو تناسب تقريباً 42 سيڪڙو هو، جيڪو مسلسل وڌي رهيو آهي.

ٿورنجيا ۾ غير جرمن شهريت رکندڙ ماڻهن جو تناسب جرمني جي ٻين وفاقي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. جولاءِ 2013ع ۾ هتي لڳ ڀڳ 41,000 غير جرمن شهري رهندا هئا، جيڪي ڪل آبادي جو 1.9 سيڪڙو هئا. انهن جو انگ جولاءِ 2011ع جي ڀيٽ ۾ تقريباً 24 سيڪڙو وڌيو.

مهاجر آبادي سميت لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهواسي لڏپلاڻ واري پس منظر سان تعلق رکن ٿا. سڀ کان وڏي غير ملڪي برادرين ۾ روس، پولينڊ، ترڪيه ۽ يوڪرين جا شهري شامل آهن. غير ملڪي آبادي خاص طور ارفرٽ، يينا، ويمار ۽ ايلميناو جهڙن يونيورسٽي شهرن ۾ وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي ڪيترن ننڍن علائقن ۾ مهاجرن جو تعداد تمام گهٽ آهي.

ٿورنجيا ۾ عورتن جي ٻين علائقن ڏانهن لڏپلاڻ سبب 25 کان 40 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ مردن جو تناسب نمايان وڌيڪ آهي، جتي هر 100 عورتن تي لڳ ڀڳ 115 کان 120 مرد آهن. ان جو اثر شادي ۽ پيدائش جي شرح تي به پوي ٿو.

رياست جي آبادي تيزيءَ سان پوڙهي ٿي رهي آهي. ڪيترين ئي ٻهراڙيءَ وارين ميونسپلٽين ۾ 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو آبادي جي 30 سيڪڙو کان به وڌيڪ آهن، جيڪو مقامي روزگار واري منڊي لاءِ هڪ اهم مسئلو بڻجي چڪو آهي.

قدرتي واڌ ۽ لڏپلاڻ

[سنواريو]

1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران في عورت سراسري پيدائش جي شرح لڳ ڀڳ 1.8 ٻار هئي، جيڪا جرمني جي ٻيهر گڏجڻ کان پوءِ معاشي بحران دوران 1994ع ۾ گهٽجي 0.8 ٿي وئي. بعد ۾ اها ٻيهر وڌندي 2010ع تائين 1.4 کان وڌيڪ ٿي وئي، جيڪا ان وقت اولهه جرمني کان وڌيڪ هئي.

تنهن هوندي به هر سال لڳ ڀڳ 17 هزار ڄمڻ ۽ 27 هزار وفاتون ٿين ٿيون، جنهن سبب آبادي ۾ قدرتي گهٽتائي جاري آهي. 2015ع ۾ 17,934 ٻار ڄاوا، جيڪو 1990ع کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ انگ هو.

لڏپلاڻ ٿورنجيا جي آباديءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اندروني لڏپلاڻ جو رجحان ٻهراڙيءَ مان وڏن شهرن ڏانهن آهي. 2008ع کان 2012ع جي وچ ۾ ارفرٽ، گيرا، يينا، آئزيناخ ۽ ويمار سڀني ۾ خالص آباديءَ جو اضافو ٿيو.

ٻين جرمن وفاقي رياستن سان لڏپلاڻ جي لحاظ کان ٿورنجيا جو توازن منفي رهيو، خاص طور باويريا، سيڪسني، هيسي ۽ برلن ڏانهن وڌيڪ ماڻهو منتقل ٿيا، جڏهن ته سيڪسني-انهالٽ ۽ برانڊنبرگ سان توازن مثبت رهيو.

بين الاقوامي لڏپلاڻ ۾ به نمايان واڌ آئي. 2008ع کان 2012ع جي وچ ۾ سڀ کان وڌيڪ مهاجر پولينڊ، رومانيا، افغانستان ۽ سربيا، مونٽي نيگرو ۽ ڪوسوو مان آيا، جڏهن ته سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا ڏانهن لڏپلاڻ جو رجحان وڌيڪ رهيو.

شهر، قصبا ۽ ڳوٺ

[سنواريو]

ٿورنجيا جي لڳ ڀڳ 850 ميونسپلٽين مان 126 کي شهر يا قصبي جي حيثيت حاصل آهي. انهن مان گهڻن شهرن جي آبادي 10,000 کان گهٽ آهي، جڏهن ته رڳو ڏهن وڏن شهرن جي آبادي 30,000 کان وڌيڪ آهي. هن علائقي جا پهريان شهر 12هين صديءَ دوران وجود ۾ آيا، جڏهن ته ڪجهه شهرن کي 20هين صديءَ ۾ شهري حيثيت ملي.

هاڻوڪي دور ۾ ضلعن اندر واقع سڀئي ميونسپلٽيون، ڀلي اهي شهر هجن يا ڳوٺ، قانوني لحاظ کان هڪجهڙي حيثيت رکن ٿيون. البت خودمختيار شهر (يعني شهري ضلعا) عام ضلعن جيترا اختيار رکن ٿا، جيڪي ضلعن اندر واقع شهرن کان وڌيڪ آهن.

درجو شهر ضلعو آبادي
(31 ڊسمبر 2020ع)		 سالياني تبديلي*
1 ارفرٽ خودمختيار شهر 213,692 +0.68
2 يينا خودمختيار شهر 110,731 +0.47
3 گيرا خودمختيار شهر 92,126 −0.55
4 ويمار خودمختيار شهر 65,098 +0.35
5 گوٿا گوٿا ضلعو 45,273 −0.05
6 نورڊهاوزن نورڊهاوزن ضلعو 40,969 −0.35
7 آئزيناخ وارٽبرگ ضلعي 41,970 −0.12
8 زول خودمختيار شهر 36,395 −1.68
9 ميولهاوزن اونسٽروٽ-هاينش ضلعي 35,799 −0.38
10 آلٽنبرگ آلٽنبرگر لينڊ 31,101 −1.27

* گذريل ٽن سالن (13 ڊسمبر 2009ع کان 31 ڊسمبر 2012ع تائين) دوران سراسري سالياني تبديلي (سيڪڙو ۾)، جنهن کي ميونسپلٽين جي ضم ٿيڻ ۽ 2011ع جي مردم شماري جي نتيجن موجب ترتيب ڏنو ويو آهي.

مذهب

[سنواريو]
ٿورنجيا ۾ مذهب (2018ع)
مذهب سيڪڙو
غير مذهبي يا ٻيا
 
 71.6%
اي ڪي ڊي پروٽيسٽنٽ
 
 20.8%
رومن ڪيٿولڪ
 
 7.6%

پروٽيسٽنٽ سڌارا کان پوءِ ٿورنجيا ۾ لوثريت سڀ کان نمايان عيسائي مذهب رهيو آهي. جرمن ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ (اوڀر جرمني) جي دور ۾ گرجائن جي رڪنيت جي همٿ افزائي نه ڪئي ويندي هئي، ۽ 1990ع ۾ جرمني جي ٻيهر اتحاد کان پوءِ به چرچ جي رڪنيت ۾ مسلسل گهٽتائي ايندي رهي آهي.

هاڻوڪي دور ۾ ٿورنجيا جي آباديءَ جو ٻن ٽين حصي کان وڌيڪ غير مذهبي آهي. 2018ع جي انگن اکرن موجب جرمني جي انجيليڪل چرچ رياست جو سڀ کان وڏو مذهبي ادارو هو، جنهن سان 20.8 سيڪڙو آبادي لاڳاپيل هئي، جڏهن ته رومن ڪيٿولڪ چرچ جا پيروڪار 7.6 سيڪڙو هئا. باقي 71.6 سيڪڙو ماڻهو يا ته غير مذهبي هئا يا ٻين مذهبن سان تعلق رکندا هئا.[8]

پروٽيسٽنٽ آبادي جو سڀ کان وڏو تناسب ٿورنجيا جي ڏاکڻين ۽ اولهائين ننڍن ڳوٺن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته وڏن شهرن ۾ غير مذهبي ماڻهن جو تناسب وڌيڪ آهي. مثال طور گيرا ۾ غير مذهبي آبادي لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو آهي. ڪيٿولڪ آبادي بنيادي طور اتر-اولهه جي آئشسفيلڊ علائقي ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ رون جبل جي گائزا واري علائقي ۾ رهي ٿي.

پروٽيسٽنٽ چرچ جي رڪنيت تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي، جڏهن ته پولينڊ، ڏاکڻي يورپ ۽ اولهه جرمني مان ڪيٿولڪ لڏپلاڻ سبب رومن ڪيٿولڪ چرچ جي رڪنيت نسبتاً وڌيڪ مستحڪم رهي آهي.

ٿورنجيا ۾ ٻين مذهبن جو سماجي اثر محدود آهي. هتي رڳو چند هزار مسلمان (اڪثر مهاجر) ۽ لڳ ڀڳ 750 يهودي (گهڻو ڪري روس مان آيل مهاجر) رهن ٿا. ان کان سواءِ اوڀر يورپ جي مهاجرن جون ڪجهه مشرقي آرتھوڊوڪس جماعتون ۽ ڪجهه روايتي پروٽيسٽنٽ آزاد چرچ پڻ موجود آهن، پر انهن جو سماجي اثر محدود آهي.

ٿورنجيا جون پروٽيسٽنٽ جماعتون مرڪزي جرمني جي انجيليڪل چرچ يا هيسي اليڪٽرٽ-والڊيڪ جي انجيليڪل چرچ (خاص طور شمالڪالڊن واري علائقي ۾) سان لاڳاپيل آهن. ڪيٿولڪ علائقا ارفرٽ جو رومن ڪيٿولڪ ڊائيوسز، ڊريسڊن-مائيسن جو رومن ڪيٿولڪ ڊائيوسز ۽ فولڊا جو رومن ڪيٿولڪ ڊائيوسز جي دائري ۾ اچن ٿا.

سياست

[سنواريو]

قومي سياست

[سنواريو]

ٿورنجيا جرمني ۾ انتهائي ساڄي ڌر جي جرمني لاءِ متبادل (AfD) پارٽي جو اهم مضبوط ڳڙهه سمجهيو وڃي ٿو. 2021ع جي وفاقي چونڊن ۾ هيءَ پارٽي ٿورنجيا ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي سامهون آئي.[9]

وفاقي چونڊن ۾ AfD جي ووٽن جو تناسب هن ريت رهيو:

  • 2017ع: 22.7 سيڪڙو
  • 2021ع: 24.0 سيڪڙو
  • 2025ع: 38.6 سيڪڙو

رياستي سياست

[سنواريو]

ٿورنجيا جرمني جي سياست ۾ ان ڪري منفرد حيثيت رکي ٿو، جو هي اهو پهريون ۽ اڃا تائين واحد وفاقي رياست آهي، جتي اڳوڻي جرمن ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ تي حڪمران جرمني جي سوشلسٽ اتحاد پارٽي (SED) جي جانشين دي لنڪي (Die Linke) ۽ انتهائي ساڄي ڌر جي جرمني لاءِ متبادل (AfD) ٻنهي پنهنجي پهرين رياستي چونڊن ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجڻ جو اعزاز حاصل ڪيو. دي لنڪي 2019ع جي رياستي چونڊن ۾، جڏهن ته AfD 2024ع جي رياستي چونڊن ۾ پهرين نمبر تي آئي.

ٿورنجيا جا وزيراعظم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٿورنجيا جي وزيراعظمن جي فهرست

سيپٽمبر 2024ع جون رياستي چونڊون

[سنواريو]

سيپٽمبر 2024ع ۾ ٿيل رياستي چونڊن ۾ جرمني لاءِ متبادل (AfD) 33 سيڪڙو ووٽ ۽ 36 سيڪڙو سيٽون حاصل ڪري سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي سامهون آئي. اها پارٽي جي تاريخ جي بهترين چونڊ ڪارڪردگي هئي ۽ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جرمني جي ڪنهن به وفاقي رياست ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن انتهائي ساڄي ڌر جي پارٽي رياستي چونڊن ۾ پهرين نمبر تي آئي.[10][11]

اقتدار ۾ موجود اتحاد کي وڏي چونڊ شڪست کي منهن ڏيڻو پيو. دي لنڪي (Die Linke) جي ورهاڱي کان پوءِ نئين قائم ٿيل زاهرا واگنڪنيشٽ اتحاد (BSW) وڌيڪ مقبول بڻجي ٽئين نمبر تي 16 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته دي لنڪي پنهنجي اڌ کان وڌيڪ حمايت وڃائي چوٿين نمبر تي اچي وئي.

جرمني جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (SPD)، جيڪا ان وقت وفاقي سطح تي چانسلر اولاف شولز جي اڳواڻي ۾ حڪومت ڪري رهي هئي، رڳو 5 سيڪڙو جي چونڊ حد عبور ڪري سگهي ۽ جنگ کان پوءِ ڪنهن به رياستي چونڊ ۾ پنهنجي بدترين نتيجي جو شڪار ٿي. وفاقي حڪومت جي ٻين ٻن اتحادين، اتحاد 90/سائو ۽ آزاد جمهوري پارٽي (FDP)، چونڊ حد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون ۽ پنهنجون سڀئي سيٽون وڃائي ويٺيون، جيڪو بعد ۾ وفاقي "ٽرئفڪ لائيٽ اتحاد" جي خاتمي جو هڪ سبب بڻيو.

جرمني جي عيسائي جمهوري اتحاد (CDU) معمولي واڌ سان 24 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ٻي وڏي پارٽي بڻجي.

جيتوڻيڪ AfD سڀ کان وڏي پارٽي هئي، پر ان کي حڪومت ۾ شامل نه ڪيو ويو. حڪومت جرمني جي عيسائي جمهوري اتحاد (CDU)، زاهرا واگنڪنيشٽ اتحاد (BSW) ۽ جرمني جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (SPD) جي اتحاد تي مشتمل ٺهي، جڏهن ته دي لنڪي "تعمييري اپوزيشن" جو ڪردار اختيار ڪيو.[12]

مڪاني انتظام

[سنواريو]

ٿورنجيا 17 ضلعن (Landkreise) ۾ ورهايل آهي:

ان کان علاوه ٿورنجيا ۾ پنج خودمختيار شهري ضلعا پڻ آهن:

ٿورنجيا جا انتظامي ضلعا

معيشت

[سنواريو]
يينا ٽاور، جيڪو اوڀر جرمني جي معيشت جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. 2019ع ۾ فورشُنگس انسٽيٽيوٽ پروگنوس جي مطالعي موجب يينا جرمني جي سڀ کان وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ علائقن مان هڪ آهي، جيڪو 401 جرمن علائقن مان 29هين نمبر تي رهيو.[13]
اوپل آئيزناخ جي ڪار سازي جو ڪارخانو
ارفرٽ ۾ ٽي اي اي جي ٿورنجيا انرجي اي جي، جيڪا ٿورنجيا جي سڀ کان وڏي بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپني آهي.

ٿورنجيا جي معيشت تي 1990ع ۾ جرمني جي ٻيهر اتحاد کان پوءِ آيل معاشي تبديليءَ جو گهرو اثر پيو، جنهن سبب رياست جا گهڻا وڏا ڪارخانا ۽ صنعتي ادارا بند ٿي ويا. 2005ع ۾ بيروزگاري پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، پر ان کان پوءِ معيشت آهستي آهستي بحال ٿي ۽ مجموعي معاشي صورتحال ۾ نمايان بهتري آئي.

زراعت ۽ ٻيلا

[سنواريو]

گذريل ڏهاڪن دوران زراعت ۽ ٻيلن جي معاشي اهميت ۾ گهٽتائي آئي آهي، پر اهي اڃا به جرمني جي ڪيترن ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾، خاص طور تي ٻهراڙي وارن حصن ۾، وڌيڪ اهم آهن. ٿورنجيا جي لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو زمين زرعي استعمال هيٺ آهي.

زرخيز ميداني علائقا، جهڙوڪ ٿورنجيا بيسن، گولڊيني آؤئي، اورلازينڪي ۽ اوسترلينڊ، اناج، ڀاڄين، ميون ۽ توانائيءَ وارن فصلن جي پوک لاءِ مشهور آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ صوف، اسٽرابيري، چيري ۽ آلوبخارا شامل آهن، جڏهن ته ڀاڄين ۾ گوبي، آلو، ڦول گوبي، ٽماٽا (گرين هائوسن ۾)، بصر، ونگڻ ۽ اسپراگس پوکيا وڃن ٿا. اهم فصلن ۾ مڪئي، ريپ سيڊ، ڪڻڪ، جَو ۽ ڪمند جي کنڊ لاءِ چقندر شامل آهن.

گوشت جي پيداوار ۽ ان جي پروسيسنگ پڻ اهم صنعت آهي، جنهن ۾ سور، ڍور، ڪڪڙ ۽ ٽرڪي پالڻ شامل آهي. ان کان علاوه کير، پنير، ۽ آنا پيدا ڪندڙ فارمن جو به وڏو حصو آهي. ڪيترن ئي ڳوٺن ۾ مڇي پالڻ جي روايت پڻ موجود آهي، جتي خاص طور ٽرائوٽ ۽ ڪارپ مڇيون پاليون وڃن ٿيون.

اڪثر زرعي ادارا وڏيون ڪوآپريٽو تنظيمون آهن، جيڪي اوڀر جرمني جي دور ۾ زرعي پيداواري ڪوآپريٽو طور قائم ٿيون هيون، جڏهن ته گوشت جي صنعت تي گهڻ قومي ڪمپنين جو غلبو آهي. روايتي نجي هارين ۽ نامياتي زراعت جو حصو نسبتاً محدود آهي.

ٿورنجيا جو واحد انگور پوکڻ وارو علائقو باد زولتسا جي چوڌاري، ويمار ۽ يينا جي وچ ۾ ايلم ندي ۽ زالي ندي جي وادين ۾ واقع آهي، جتي پيدا ٿيندڙ شراب زالي-اونسٽروٽ جي نالي سان مارڪيٽ ڪيو ويندو آهي.

ٻيلا پڻ رياست جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٿورنجيا جي لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو ايراضي ٻيلن سان ڍڪيل آهي. اسپروس، پائن ۽ بيچ سڀ کان وڌيڪ عام وڻ آهن، ۽ انهن علائقن ۾ ڪاٺ ۽ ڪاغذ جي صنعتون قائم آهن.

صنعت ۽ کان کني

[سنواريو]

مرڪزي ۽ ڏاکڻي جرمني جي ٻين علائقن وانگر، ٿورنجيا ۾ به 19هين صديءَ جي صنعتي انقلاب کان وٺي مضبوط صنعتي بنياد موجود رهيو آهي. جرمني جي ٻيهر اتحاد کان پوءِ گهڻا وڏا ڪارخانا بند ٿي ويا، جنهن کان پوءِ ننڍن ۽ وچولي درجي جي صنعتن اهميت حاصل ڪئي.

يينا بصري اوزارن جي عالمي مرڪزن مان هڪ آهي، جتي ڪارل زائس، شاٽ اي جي ۽ يينا آپٽڪ جهڙيون ڪمپنيون قائم آهن. آئيزناخ ۾ 1920ع واري ڏهاڪي کان موٽر گاڏين جي صنعت موجود آهي، جتي اڄ به اوپل جو ڪارخانو ڪم ڪري ٿو.

اڄڪلهه انجنيئرنگ، ڌاتو سازي، گاڏين جي صنعت ۽ خوراڪ جي صنعت ٿورنجيا جون اهم صنعتي شاخون آهن. مرڪزي ۽ ڏکڻ-اولهه وارا شهر، جهڙوڪ آرنسٽاٽ، شمالڪالڊن ۽ اوهرڊروف، صنعتي لحاظ کان تمام گهڻو ترقي يافته آهن، جڏهن ته اتر ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ صنعتن جو تعداد نسبتاً گهٽ آهي. شيشي، چينيءَ جي ٿانون ۽ رانديڪن جي روايتي صنعتن کي 1930ع کان 1990ع تائين معاشي بحرانن سبب سخت نقصان پهتو.

کاڻ کوٽڻ

[سنواريو]

ٿورنجيا ۾ وچئين دور کان کاڻ کوٽڻ اهم معاشي سرگرمي رهي آهي، خاص طور ٿورنجيا ٻيلو جي شهرن شمالڪالڊن، زول ۽ ايلميناو ۾. صنعتي انقلاب کان پوءِ لوهه، ٽامي ۽ چانديءَ جون پراڻيون کاڻون سستي درآمدي ڌاتن سبب اهميت وڃائي ويٺيون.

19هين صديءَ جي آخر ۾ نون معدني وسيلن جي کوٽائي شروع ٿي. آلٽنبرگ ڀرسان ميوزلوٽس جي علائقي ۾ براون ڪوئلي جون کليل کاڻون 1870ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيون، جڏهن ته لڳ ڀڳ 1900ع ۾ پوٽاش جون ٻه وڏيون کان کني واريون پٽيون قائم ڪيون ويون.

اتر واري زوڌهارزرويئر علائقي ۾ بشوفروڊي کان روسليبن تائين، زونڊرشاوزن مرڪز هو، جڏهن ته ويرارويئر علائقو واخا ۽ باد زالزونگن جي چوڌاري هيسي جي سرحد تي واقع هو. 20هين صديءَ جي وچ ڌاري اهي علائقا دنيا جي پوٽاش جي اهم پيداوار ڪندڙ مرڪزن مان هئا. جرمني جي ٻيهر اتحاد کان پوءِ زوڌهارزرويئر جون کاڻيون بند ڪيون ويون، جڏهن ته ويرارويئر جون کاڻون ڪي پلس ايس ڪمپني جي انتظام هيٺ اچي ويون.

1950ع کان 1990ع تائين يورينيم جي کوٽائي پڻ وڏي اهميت رکي ٿي، جيڪا سوويت يونين جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪئي ويندي هئي. ان جو مرڪز اوڀر ٿورنجيا ۾ رونيبرگ هو، جتي وزمُٽ (کان کني ڪمپني) سڌيءَ طرح سوويت انتظام هيٺ ڪم ڪندي هئي.

عام معاشي اشاريه

[سنواريو]

ٿورنجيا جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جرمني جي قومي سراسري کان گهٽ آهي، جيئن اڳوڻي اوڀر جرمني جي ٻين رياستن ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو. 2004ع تائين ٿورنجيا يورپي يونين جي اقتصادي لحاظ کان ڪمزور علائقن مان هڪ هو. بعد ۾ يورپي يونين ۾ نون ملڪن جي شموليت، ڏکڻ يورپ جي معاشي بحران، ۽ 2005ع کان پوءِ جرمني جي مسلسل معاشي واڌ سبب ٿورنجيا جو GDP آهستي آهستي يورپي يونين جي سراسري سطح جي ويجهو پهچي ويو.

1990ع کان پوءِ وفاقي جرمن حڪومت ۽ يورپي يونين طرفان رياست کي وڏي پيماني تي معاشي امداد ڏني وئي، جيڪا وقت سان گڏ گهٽجندي وئي ۽ تقريباً 2020ع تائين ختم ٿي وئي.

بيروزگاري جي شرح 2005ع ۾ 17.1 سيڪڙو جي بلند ترين سطح تي پهتي. ان کان پوءِ ان ۾ لڳاتار گهٽتائي آئي ۽ 2019ع ۾ اها 5.3 سيڪڙو تائين پهتي، جيڪا قومي سراسري کان ٿوري وڌيڪ هئي. هن گهٽتائي جا ٻه اهم سبب هئا: نون روزگار جا موقعا پيدا ٿيڻ ۽ ڪم ڪندڙ عمر جي آبادي ۾ نمايان گهٽتائي، جيڪا ڊگهي عرصي تائين گهٽ ڄم جي شرح ۽ لڏپلاڻ جو نتيجو هئي.

ٿورنجيا ۾ اجرتون پاڙيسري خوشحال رياستن، جهڙوڪ هيسي ۽ باويريا، جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهن. انهيءَ سبب ڪيترائي ٿورنجيا جا رهواسي هفتي وار مسافر طور جرمني جي ٻين رياستن، توڙي آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ ڪم ڪن ٿا. بهرحال، آباديءَ جي عمر رسيدگي ۽ مزدور قوت ۾ گهٽتائي سبب ڪيترن ئي شعبن ۾ افرادي قوت جي کوٽ پيدا ٿي آهي. ان مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ رياستي حڪومت 2010ع کان ٻاهرين ملڪن مان لڏپلاڻ جي حوصلا افزائي ڪري رهي آهي.

ٿورنجيا جي مختلف علائقن جي معاشي ترقي هڪجهڙي نه رهي آهي. وفاقي شاهراهه 4 (A4) سان لاڳاپيل وڏا شهر، جهڙوڪ ارفرٽ، يينا ۽ آئيزناخ، ۽ انهن جا ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان ترقي ڪري رهيا آهن، جڏهن ته اتر ۽ اوڀر جا گهڻا ٻهراڙي وارا علائقا اڃا تائين محدود معاشي سرگرمين ۽ روزگار جي موقعن کي منهن ڏئي رهيا آهن. نتيجي طور ڪيترن نوجوانن کي روزگار لاءِ ڊگها سفر ڪرڻا پون ٿا يا تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻين علائقن ڏانهن لڏي وڃڻو پوي ٿو.

2023ع ۾ ٿورنجيا جي بيروزگاري جي شرح 5.9 سيڪڙو هئي، جيڪا جرمني جي قومي سراسري کان ڪجهه وڌيڪ هئي.[14][15]

سالوار بيروزگاري جي شرح
  • 2000ع: 15.4٪
  • 2001ع: 15.3٪
  • 2002ع: 15.9٪
  • 2003ع: 16.7٪
  • 2004ع: 16.7٪
  • 2005ع: 17.1٪
  • 2006ع: 15.6٪
  • 2007ع: 13.1٪
  • 2008ع: 11.2٪
  • 2009ع: 11.4٪
  • 2010ع: 9.8٪
  • 2011ع: 8.8٪
  • 2012ع: 8.5٪
  • 2013ع: 8.2٪
  • 2014ع: 7.8٪
  • 2015ع: 7.4٪
  • 2016ع: 6.7٪
  • 2017ع: 6.1٪
  • 2018ع: 5.5٪
  • 2019ع: 5.3٪
  • 2020ع: 6.0٪
  • 2021ع: 5.6٪
  • 2022ع: 5.3٪
  • 2023ع: 5.9٪

ذريعو:[16][14]

سياحت

[سنواريو]

سياحت ٿورنجيا جي معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي. رياست ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته سياحتي ماڳ موجود آهن، جن ۾ وارٽبرگ قلعو (يونيسڪو عالمي ورثو)، ڪلاسيڪي ويمار (يونيسڪو عالمي ورثو)، ويمار، ڊيسائو ۽ برنائو ۾ باوهاوس ۽ ان جا ماڳ (يونيسڪو عالمي ورثو)، ٿورنجيا ٻيلو، اوبرهوف ۽ رينشٽائيگ (جبلن جي چوٽيءَ تي هلندڙ مشهور پيادل رستو) شامل آهن.

شهري سياحت پڻ تيزيءَ سان وڌي رهي آهي، خاص طور ارفرٽ، ويمار، يينا، آئيزناخ ۽ ميولهاوزن جهڙن شهرن ۾. 2016ع دوران ٿورنجيا ۾ تقريباً 9.2 ملين راتيون رهائش لاءِ بڪ ڪيون ويون، جڏهن ته ڏهه سال اڳ اهو انگ 8.3 ملين هو. انهن مان لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو بڪنگون پرڏيهي سياحن طرفان ڪرايون ويون هيون.[17]

بنيادي ڍانچو

[سنواريو]

آمد و رفت

[سنواريو]
وفاقي شاهراهه 4، يينا ڀرسان
ارفرٽ مرڪزي ريلوي اسٽيشن جرمني جي ريلوي نيٽ ورڪ جو هڪ اهم مرڪز آهي.
ارفرٽ اسٽيڊٽبان، اينگر (شهر جو مرڪز)

جرمني جي جاگرافيائي مرڪز ۾ واقع هجڻ سبب ٿورنجيا آمد و رفت جي لحاظ کان هڪ اهم ٽرانزٽ مرڪز آهي. اوڀر جرمني (GDR) جي دور جي پڄاڻيءَ تي رياست جو ٽرانسپورٽ بنيادي ڍانچو خراب حالت ۾ هو، پر 1990ع کان پوءِ رستن ۽ ريلوي نظام جي جديدڪاري لاءِ اربين يورو خرچ ڪيا ويا.

1930ع واري ڏهاڪي ۾ ٿورنجيا مان گذرندڙ پهريان ٻه موٽر وي تعمير ڪيا ويا. وفاقي شاهراهه 4 (A4) وچ جرمني جي اهم اوڀر–اولهه شاهراهه آهي، جيڪا فرينڪفرٽ کان آئيزناخ، گوٿا، ارفرٽ، ويمار، يينا ۽ گيرا کان ٿيندي ڊريسڊن تائين وڃي ٿي. هرمسڊورف وٽ اها وفاقي شاهراهه 9 (A9) سان ملي ٿي، جيڪا برلن کي ميونخ سان ملائيندڙ اهم اتر–ڏکڻ شاهراهه آهي. 1990ع کان پوءِ ٻنهي شاهراهن کي چار لينن مان وڌائي ڇهن لينن تائين ڪيو ويو.

ان کان علاوه وفاقي شاهراهه 71 (A71)، وفاقي شاهراهه 73 (A73) ۽ وفاقي شاهراهه 38 (A38) پڻ تعمير ڪيا ويا. A71 ورزبرگ کان ميننگن، زول، ايلميناو، آرنسٽاٽ، ارفرٽ ۽ زومرڊا کان ٿيندي زانگرهاوزن ۽ هاله (زالي) تائين وڃي ٿي. هن شاهراهه جي ٿورنجيا ٻيلو مان گذرندڙ حصي ۾ ڪيترائي ڊگها سرنگهه ۽ وڏا پل تعمير ڪيا ويا آهن، جن مان رينشٽائيگ سرنگهه جرمني جي سڀ کان ڊگهي روڊ سرنگهه آهي.

ٿورنجيا ۾ وفاقي شاهراهن جو پڻ وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن ۾ وفاقي شاهراهه 247، وفاقي شاهراهه 19، وفاقي شاهراهه 88 ۽ وفاقي شاهراهه 281 جهڙا رستا شامل آهن.

ٿورنجيا ۾ پهرين ريلويون 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيون، جڏهن ته 1880ع تائين مکيه ريلوي لائينن جو جال مڪمل ٿي ويو. ٻي عالمي جنگ کان اڳ رياست وٽ لڳ ڀڳ 2,500 ڪلوميٽر ڊگهو ريلوي نيٽ ورڪ هو، جيڪو دنيا جي سڀ کان گهڻن ريلوي جالن مان هڪ هو. 1950ع کان 2000ع تائين ڪيترين شاخي ريلوي لائينن کي بند ڪيو ويو، پر 1990ع کان پوءِ مکيه لائينن جي جديدڪاري سبب سفر جي رفتار ۽ سهولتن ۾ نمايان بهتري آئي.

اڄڪلهه اهم ريلوي لائينن ۾ ٿورنجيا ريلوي، جيڪا هاله (زالي) ۽ لائپزگ کي ارفرٽ، گوٿا ۽ آئيزناخ ذريعي فرينڪفرٽ ۽ ڪاسل سان ڳنڍي ٿي، ۽ زالي ريلوي، جيڪا برلن کان ميونخ تائين يينا ۽ زالفيلڊ وسيلي هلي ٿي، شامل آهن. ارفرٽ مرڪزي ريلوي اسٽيشن کي 2000ع واري ڏهاڪي ۾ مڪمل طور نئين سر تعمير ڪيو ويو، جتي جرمني جي تيز رفتار ICE ريلوي لائينون هڪٻئي سان ملن ٿيون.

ٿورنجيا ۾ ڪجهه ننڍا هوائي اڏا پڻ موجود آهن. ارفرٽ–ويمار هوائي اڏو خاص طور چارٽر ۽ موڪلن واريون پروازون هلائي ٿو، جڏهن ته خانگي هوائي آمد و رفت لاءِ لائپزگ–آلٽنبرگ هوائي اڏو استعمال ٿئي ٿو. بين الاقوامي سفر لاءِ فرينڪفرٽ هوائي اڏو، برلن برانڊنبرگ هوائي اڏو ۽ ميونخ هوائي اڏو اهم مرڪز آهن.

ٿورنجيا جرمني جي واحد رياست آهي، جنهن وٽ ٻيڙين يا مال بردار جهازن لاءِ ڪو به قابلِ آمدورفت آبي رستو موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتان جون نديون جهازراني لاءِ تمام ننڍيون آهن.

توانائي ۽ پاڻي جي فراهمي

[سنواريو]

روايتي طور ٿورنجيا جي توانائيءَ جو وڏو ذريعو براون ڪوئلو (Lignite) هو، جيڪو ڀرپاسي جي لائپزگ واري علائقي مان حاصل ڪيو ويندو هو. 2000ع کان پوءِ براون ڪوئلي تي دارومدار گهٽجي ويو ۽ ان جي جاءِ تي قابلِ تجديد توانائيءَ جا ذريعا تيزيءَ سان وڌيا، جيڪي 2013ع تائين رياست جي توانائي پيداوار جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي ويا. انهن ۾ هوا مان توانائي، حياتياتي توانائي، شمسي توانائي ۽ آبي بجلي اهم ذريعا آهن.

ٿورنجيا ۾ ٻه وڏا پمپڊ اسٽوريج آبي بجلي گهر پڻ آهن: گولڊيسٿال پمپڊ اسٽوريج پاور اسٽيشن ۽ هوهنوارٽي بند.

پاڻي جي فراهميءَ لاءِ ٿورنجيا ٻيلو ۽ ٿورنجيا هاءِ لينڊ ۾ موجود وڏا بند، جهڙوڪ ليبس-ليشٽي بند، اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. انهن جي بدولت ٿورنجيا نه رڳو پنهنجي ضرورت پوري ڪري ٿو، پر ٻين علائقن ڏانهن پيئڻ جو پاڻي پڻ فراهم ڪري ٿو.

صحت

[سنواريو]

1990ع کان پوءِ ٿورنجيا ۾ صحت جون سهولتون نمايان طور بهتر ٿيون آهن، ۽ ماڻهن جي سراسري عمر پڻ وڌي آهي، جيتوڻيڪ اها اڃا جرمني جي قومي سراسري کان ٿوري گهٽ آهي. ان جو هڪ اهم سبب غير صحت مند طرزِ زندگي سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ اناج، صنعتي ٻوٽن جي تيلن، صاف ڪيل ڪاربوهائيڊريٽن ۽ شراب جو وڌيڪ استعمال شامل آهي. نتيجي طور ٿورنجيا ۾ موهپا جي شرح جرمني جي سراسري کان وڌيڪ آهي.

هن وقت رياست ۾ صحت جي نظام کي وڌيڪ مرڪزي بڻائڻ جو عمل جاري آهي. ننڍن ٻهراڙي وارن شهرن جون ڪيتريون اسپتالون بند ٿي رهيون آهن، جڏهن ته يينا ۽ ارفرٽ جهڙن وڏن شهرن جون اسپتالون وڌيڪ وسيع ۽ جديد بڻايون پيون وڃن. جرمني جي صحت واري نظام ۾ سڌارن سبب اسپتالن ۾ بسترن جي اضافي گنجائش موجود آهي، جنهن ڪري ڪيترين ننڍين اسپتالن کي مالي نقصان برداشت ڪرڻو پوي ٿو.

ٻئي طرف، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۾ خانداني ڊاڪٽرن جي کوٽ هڪ اهم مسئلو بڻجي وئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن ۾ عمر رسيده آباديءَ جو تناسب وڌي رهيو آهي ۽ صحت جي خدمتن جي طلب پڻ وڌي رهي آهي.

تعليم

[سنواريو]

جرمني ۾ تعليم جو نظام وفاقي رياستن (Länder) جي اختيار هيٺ هوندو آهي، تنهنڪري هر رياست جو پنهنجو اسڪولي ۽ اعليٰ تعليمي نظام آهي.

اسڪولي نظام

[سنواريو]

ٿورنجيا جو موجوده تعليمي نظام 1990ع ۾ جرمني جي ٻيهر اتحاد کان پوءِ ترتيب ڏنو ويو، جنهن ۾ اڳوڻي اوڀر جرمني جي تعليمي نظام ۽ باويريا جي اسڪولي نظام جا ڪجهه عنصر گڏ ڪيا ويا. جرمني ۾ ٿيندڙ ڪيترين تعليمي درجابندين موجب ٿورنجيا جو تعليمي نظام ملڪ جي بهترين نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان شاگردن کي اعليٰ معيار جا تعليمي نتيجا حاصل ٿين ٿا.

ٿورنجيا ۾ شروعاتي ٻاراڻي تعليم (ارلي چائلڊ ھوڊ ايجوڪيشن) وڏي پيماني تي رائج آهي. 1950ع واري ڏهاڪي کان لڳ ڀڳ سڀئي ٻار ڪنڊرگارٽن يا اڳ-اسڪولي تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن، جڏهن ته اولهه جرمني جي ڪيترن علائقن ۾ اهڙي تعليم بعد ۾ عام ٿي. فريڊرش فروئبل، جنهن کي ڪنڊرگارٽن جو باني سمجهيو وڃي ٿو، ٿورنجيا ۾ رهندو هو ۽ هن 19هين صديءَ دوران دنيا جا پهريان ڪنڊرگارٽن هتي قائم ڪيا.

ٿورنجيا ۾ ابتدائي تعليم چار سال تي مشتمل هوندي آهي. گهڻا پرائمري اسڪول سڄو ڏينهن هلن ٿا ۽ شاگردن لاءِ منجهند کان پوءِ اختياري غير نصابي سرگرميون پڻ مهيا ڪن ٿا.

ڏهن ورهين جي عمر ۾ شاگردن کي سندن تعليمي صلاحيتن جي بنياد تي مختلف تعليمي رستن ڏانهن موڪليو ويندو آهي. هڪ گروهه جمنازيم (جرمني) ۾ داخلا وٺندو آهي، جتي وڌيڪ اٺ سالن جي تعليم کان پوءِ ابيٽور جو امتحان ڏئي اعليٰ تعليم لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. ٻيو گروهه ريگلشولي ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي تعليم جو رخ وڌيڪ فني ۽ پيشاورانه هوندو آهي ۽ پنج يا ڇهه سالن کان پوءِ امتحانن ذريعي تعليم مڪمل ڪئي ويندي آهي، جيڪو جرمني جي ٻين رياستن جي هاپٽشولي ۽ ريئلشولي جي برابر آهي.

ٿورنجيا ۾ ويمار شهر اندر ٿورنجيا انٽرنيشنل اسڪول پڻ قائم آهي، جيڪو ڪنڊرگارٽن کان ٻارهين درجي تائين بين الاقوامي تعليم فراهم ڪري ٿو. هي ادارو 2000ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڪائونسل آف انٽرنيشنل اسڪولز کان منظور ٿيل آهي. اسڪول کي انٽرنيشنل بيڪيلوريا (IB) جي پرائمري (PYP)، مڊل ايئرز (MYP) ۽ ڊپلوما (DP) پروگرامن جي تدريس جي پڻ اجازت حاصل آهي. هتان جا فارغ التحصيل شاگرد دنيا جي مختلف يونيورسٽين ۽ ڪاليجن ۾ داخلا حاصل ڪري سگهن ٿا.

يونيورسٽيون

[سنواريو]
فريڊرش شِلر يونيورسٽي يينا ٿورنجيا جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ جرمني جي بهترين يونيورسٽين مان هڪ آهي.

جرمني جي اعليٰ تعليمي نظام ۾ بنيادي طور ٻه قسم جا ادارا شامل آهن: يونيورسٽيون ۽ عملي سائنسن جون يونيورسٽيون (سانچو:ٻولي-جرمن).

يينا يونيورسٽي ٿورنجيا جي چئن يونيورسٽين مان سڀ کان وڏي آهي، جتي تقريباً سڀئي اهم علمي شعبا پڙهايا وڃن ٿا. اها 1558ع ۾ قائم ٿي، ۽ هن وقت هتي لڳ ڀڳ 21,000 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. ٻي وڏي يونيورسٽي ايلميناو ٽيڪنالاجي يونيورسٽي آهي، جيڪا 1894ع ۾ قائم ٿي ۽ هن وقت لڳ ڀڳ 7,000 شاگردن کي تعليم فراهم ڪري ٿي. هتي انجنيئرنگ، رياضي ۽ ٻين فني علمن تي خاص ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ارفرٽ يونيورسٽي، جيڪا 1392ع ۾ قائم ٿي، هن وقت لڳ ڀڳ 5,000 شاگردن تي مشتمل آهي. هن يونيورسٽي ۾ خاص طور انسانيات ۽ استادن جي تربيت سان لاڳاپيل مضمون پڙهايا وڃن ٿا.

باوهاوس يونيورسٽي ويمار، جيڪا 1860ع ۾ قائم ٿي، ٿورنجيا جي سڀ کان ننڍي يونيورسٽي آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 4,000 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. هن اداري ۾ فنِ تعمير، فنونِ لطيفه ۽ ٻين تخليقي مضمونن ۾ خصوصي تعليم ڏني وڃي ٿي. ٻن عالمي جنگين جي وچ واري عرصي ۾ اها جرمني جي مشهور باوهاوس آرٽ اسڪول طور عالمي شهرت ماڻي. ٿورنجيا ۾ عملي سائنسن جون يونيورسٽيون ارفرٽ عملي سائنسن جي يونيورسٽي (4,500 شاگرد)، ارنسٽ آبه عملي سائنسن جي يونيورسٽي يينا (5,000 شاگرد)، نورڊهاوزن عملي سائنسن جي يونيورسٽي (2,500 شاگرد) ۽ شمالڪالڊن عملي سائنسن جي يونيورسٽي (3,000 شاگرد) ۾ واقع آهن.

ان کان علاوه گوٿا ۾ ٿورنجيا عوامي انتظاميا جي عملي سائنسن جي يونيورسٽي موجود آهي، جتي لڳ ڀڳ 500 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. ويمار ۾ فرانز لسٽ موسيقي يونيورسٽي پڻ قائم آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 800 شاگرد پڙهن ٿا. رياست ۾ ٻه خانگي اعليٰ تعليمي ادارا پڻ آهن: آدم ريز عملي سائنسن جي يونيورسٽي (ارفرٽ) ۽ ايس آر ايڇ صحت عملي سائنسن جي يونيورسٽي گيرا، جيڪا نرسنگ ۽ لاڳاپيل طبي علمن ۾ تعليم فراهم ڪري ٿي. ٿورنجيا جو سڀ کان نئون اعليٰ تعليمي ادارو گيرا–آئيزناخ ڊوئل يونيورسٽي آهي، جيڪا 2016ع ۾ گيرا ۽ آئيزناخ جي بيروفس اڪيڊمي ادارن جي ضم ٿيڻ سان قائم ڪئي وئي. هن وقت هتي لڳ ڀڳ 1,400 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا.

تحقيق

[سنواريو]

ٿورنجيا جو اهم تحقيقي مرڪز يينا آهي، جڏهن ته ايلميناو ٻئي نمبر تي اچي ٿو. يينا ۾ حياتياتي سائنسن ۽ بصري ٽيڪنالاجي (آپٽڪس) تي خاص تحقيق ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته ايلميناو ۾ معلوماتي ٽيڪنالاجي اهم تحقيقي ميدان آهي. ارفرٽ جرمني ۾ باغباني بابت تحقيق جو هڪ اهم مرڪز آهي، جڏهن ته ويمار ۽ گوٿا پنهنجن تاريخي آرڪائيوز ۽ لائبريرين سبب تاريخي ۽ ثقافتي تحقيق لاءِ مشهور آهن. ٿورنجيا ۾ ٿيندڙ تحقيق جو وڏو حصو سرڪاري مالي سهائتا سان ٿيندڙ بنيادي تحقيق تي ٻڌل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي اهڙيون وڏيون نجي ڪمپنيون نسبتاً گهٽ آهن، جيڪي اطلاقي تحقيق (اپلائيڊ ريسرچ) تي وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ڪن. ان سلسلي ۾ يينا جي بصري ٽيڪنالاجي (آپٽڪس) وارو شعبو هڪ نمايان استثنا آهي.

مشهور شخصيتون

[سنواريو]

ٿورنجيا ڪيترين ئي مشهور علمي، ادبي، مذهبي، فني، سائنسي ۽ سياسي شخصيتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 "Archived copy" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 2016-03-04 تي محفوظ ڪيل. 2015-10-21 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)CS1 maint: archived copy as title (ڳنڍڻو)
  2. ↑ "Heraldik: Photos von Wappen in architektonischem Zusammenhang, Dokumentation und Datenbank". Welt der Wappen. 12 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Erfurt-Weimar Climate Normals 1991–2020". National Oceanic and Atmospheric Administration. اصل نسخو مان 16 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "Monatsauswertung". sklima.de (جرمن ۾). SKlima. 17 October 2024 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "Zensusdatenbank: Ergebnisse des Zensus". ergebnisse.zensus2022.de.
  6. ↑ "Census results - Zensus 2022". Zensus2022.de.
  7. ↑ "Largest groups of foreign residents by 31 December 2023". 24 May 2024. German Statistical Office.
  8. ↑ Evangelische Kirche in Deutschland – Kirchemitgliederzahlen Stand 31. Dezember 2018 EKD، جنوري 2020ع.
  9. ↑ "Germany's far-right populist AfD: No gains, small losses". Deutsche Welle. 27 September 2021. 31 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ "Germany's far-right AfD: 'We have a clear mandate to govern'". Deutsche Welle. 1 September 2024. 1 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "German far right wins first major election since World War II". September 2024.
  12. ↑ "Thüringen: Brombeer-Koalition macht Linken Angebot". ZDFheute (جرمن ۾). 2024-12-10. 2025-02-19 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "Zukunftsatlas: Leipzig ist dynamischste Region Deutschlands". Lvz.de. 5 July 2019.
  14. 1 2 "Arbeitslosenquote* in Thüringen von 2001 bis 2019". Statista (جرمن ۾). 2 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ "Arbeitslosenquote nach Bundesländern 2023". Statista (جرمن ۾). 2024-02-11 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "Federal Statistical Office Germany - GENESIS-Online". Genesis.destatis.de (انگريزي ۾). 13 November 2018. اصل نسخو مان 13 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 13 November 2018 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "Thüringer Landesamt für Statistik".

ماخذ

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

ٿرينجيا سفري راهنما منجانب وڪي سفر Wikivoyage

سانچو:جرمني جون رياستون سانچو:ٿورنجيا جا ضلعا سانچو:وائيمار جمهوريت جون رياستون

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ٿرينجيا&oldid=399444" تان ورتل