مواد ڏانھن هلو

ملڪ محمد جائسي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

ملڪ محمد جائسي

Malik Muhammad Jayasi

اصلي نالو
Malik Muhammad Jayasi
حياتياتي معلومات
ڄمڻ
تقريباً 1477ع
جائس، اودھ، هندستان
وفات
تقريباً 1542ع
اميٺي، اُتر پرديش، هندستان
پيشو
شاعر، صوفي
ٻولي
اودهي
صنف
صوفي شاعري، مثنوي
علمي ۽ ادبي زندگي
ادبي تحريڪهندوي صوفي ادب


ملڪ محمد جائسي (انگريزي: Malik Muhammad Jayasi)(هندي: मलिक मुहम्मद जायसी؛ تقريباً 1477ع – 1542ع) وچئين دور جي هندستان جو هڪ مشهور صوفي شاعر هو، جنهن بنيادي طور اودهي ٻوليءَ ۾ شاعري ڪئي. هو هندوي-صوفي ادبي روايت جي اهم شاعرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس سڀ کان مشهور تصنيف پدماوت آهي، جيڪا 1540ع ڌاري لکي وئي ۽ جنهن ۾ رتن سين ۽ پدماوتيءَ جي داستان کي صوفيانه تمثيل ۽ روحاني جستجو سان ڳنڍيو ويو آهي.[1][2]

جائسي جي زندگيءَ بابت تاريخي ڄاڻ محدود آهي ۽ سندس سوانح سان لاڳاپيل ڪيترائي واقعا بعد جي صوفي تذڪرن ۽ مقامي روايتن مان ملن ٿا. ان ڪري سندس ڄمڻ جي صحيح سال ۽ هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. سندس نسبت جائسي، اودھ جي جائس شهر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿي. سندس تصنيفن مان سندس ادبي سرگرميءَ جون وڌيڪ پڪيون تاريخون ملن ٿيون؛ آخرِي ڪلام 936هه/1529–1530ع ڌاري ۽ پدماوت 947هه/1540–1541ع ڌاري لکيا ويا.[3]

زندگي

[سنواريو]

ملڪ محمد جائسي جو تعلق اودھ جي جائس شهر سان هو، جنهن تان سندس ادبي نسبت جائسي پئي. عام سوانحي ماخذن ۾ سندس ڄمڻ جو سال 1477ع ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه عالمن سندس پنهنجي شاعريءَ ۾ موجود اشارن جي بنياد تي پندرهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن جون ٻيون تاريخون پڻ تجويز ڪيون آهن. انهيءَ سبب جديد تحقيق ۾ سندس ڄمڻ جي تاريخ کي قطعي سمجهڻ بدران اندازي طور پيش ڪيو ويندو آهي.[4]

روايتي سوانحن موجب جائسي ننڍي عمر ۾ والدين کان محروم ٿيو. اهو پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو تہ چيچڪ سبب سندس چهري تي نشان پئجي ويا ۽ هڪ اک جي بينائي متاثر ٿي. اهڙن ذاتي تفصيلن جو وڏو حصو بعد جي روايتن مان ورتل آهي، تنهنڪري انهن کي مڪمل طور تصديق ٿيل تاريخي حقيقت نٿو سمجهيو وڃي.

جائسي جي زندگي ۽ شاعري صوفي فڪر سان گهري نموني ڳنڍيل هئي. سندس شاعريءَ ۾ اسلامي تصوف سان گڏ اتر هندستان جي مقامي مذهبي، يوگي ۽ داستاني روايتن جي ڄاڻ پڻ نظر اچي ٿي. سندس تصنيفن ۾ بيان ڪيل روحاني سلسلن کي عالمن چشتي صوفي روايت سميت اتر هندستان جي مختلف صوفي حلقن سان ڳنڍيو آهي.[5]

بعد جي روايتن موجب جائسي جو اميٺي جي مقامي راجا سان پڻ تعلق هو. سندس زندگيءَ جا آخري سال اميٺي جي ڀرپاسي سان منسوب ڪيا وڃن ٿا. اميٺي جي علائقي ۾ رام نگر جي ويجهو سندس قبر سان منسوب هڪ مقام پڻ موجود آهي.[6] سندس وفات عام طور 1542ع ڌاري ڄاڻائي وڃي ٿي.

ادبي پسمنظر

[سنواريو]

جائسي ان دور ۾ لکندو هو، جڏهن اتر هندستان ۾ فارسي درٻاري ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت رکندي هئي، جڏهن تہ اودهي، هندوي ۽ ٻين مقامي ٻولين ۾ مذهبي ۽ داستاني ادب تيزيءَ سان ترقي ڪري رهيو هو. صوفي شاعرن مقامي ٻولين ۽ مشهور داستانن کي روحاني تصورن جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو. جائسي جي شاعري انهيءَ هندوي صوفي ادبي روايت جو اهم مثال آهي.

سندس ادبي ٻولي بنيادي طور اودهي هئي. سندس ڪمن جا پراڻا نسخا فارسي-عربي رسم الخط، خاص طور نستعليق ۾ پڻ محفوظ رهيا آهن. ڪنهاؤت جو هڪ اهم قلمي نسخو فارسي رسم الخط ۾ برلن جي اسٽيٽ لائبريريءَ ۾ محفوظ رهيو آهي، جنهن جي بنياد تي بعد ۾ ان جو تنقيدي متن شايع ڪيو ويو.[7]

جائسي سان روايتي طور ڪيترين ئي تصنيفن کي منسوب ڪيو ويو آهي ۽ ڪجهه پراڻن ماخذن ۾ سندس لکڻين جو تعداد 25 تائين ڄاڻايو ويو آهي، پر انهن سڀني تصنيفن جي نسبت جديد تحقيق ۾ هڪجهڙي نموني تصديق ٿيل ناهي.

پدماوت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پدماوت

جائسي جي شهرت جو سڀ کان وڏو بنياد سندس مثنوي پدماوت آهي. هن تصنيف جي تاريخ عام طور 947هه، يعني 1540–1541ع، مڃي وڃي ٿي. نظم جي شروعات ۾ جائسي شير شاهه سوري جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪو ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ لاءِ اهم اندروني شاهدي آهي.[8][9]

راڻي ناگمتي طوطي هيرامن سان ڳالهائيندي؛ پدماوت جي هڪ مصور نسخي مان منظر

پدماوت جو ظاهري داستان چتوڙ جي راجا رتن سين، سنگهل جي شهزادي پدماوتي ۽ دهليءَ جي سلطان علاءُ الدين خلجي جي چوڌاري ڦري ٿو. داستان ۾ هيرامن نالي هڪ طوطو رتن سين کي پدماوتيءَ جي غيرمعمولي حسن بابت ٻڌائي ٿو، جنهن کان پوءِ رتن سين کيس حاصل ڪرڻ لاءِ سنگهل ڏانهن سفر ڪري ٿو. ڪيترين آزمائشن کان پوءِ هو پدماوتيءَ سان شادي ڪري کيس چتوڙ وٺي اچي ٿو. اڳتي هلي علاءُ الدين خلجي تائين پدماوتيءَ جي حسن جي خبر پهچي ٿي ۽ داستان جنگ، قيد، آزادي، راجپوت بهادري ۽ آخرڪار چتوڙ جي تباهيءَ ڏانهن وڌي ٿو.

نظم ۾ علاءُ الدين خلجي پاران 1303ع ۾ چتوڙ جي تاريخي فتح کي داستاني پسمنظر طور استعمال ڪيو ويو آهي، پر پدماوت کي انهيءَ واقعي جو همعصر تاريخي احوال نٿو سمجهيو وڃي. جائسي اهو نظم چتوڙ جي فتح کان لڳ ڀڳ 237 سال پوءِ لکيو هو. تنهنڪري پدماوتيءَ کي حاصل ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين پاران چتوڙ جو محاصرو ڪرڻ وارو داستان سڌي تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي. جديد محقق پدماوت کي ادبي ۽ صوفيانه داستان طور پڙهن ٿا، جنهن ۾ تاريخي واقعن، داستاني روايتن ۽ روحاني تمثيل کي پاڻ ۾ ملايو ويو آهي.[10]

پدماوت جي صوفيانه تمثيل

[سنواريو]

جائسي جي پدماوت جي اهم خصوصيت اها آهي تہ محبت جي داستان کي روحاني جستجو جي علامتي ڍانچي ۾ پيش ڪيو ويو آهي. جديد ادبي تحقيق موجب رتن سين جو سفر رڳو محبوبه تائين پهچڻ جو جسماني سفر نه، پر روحاني معرفت ڏانهن سفر جي تمثيل طور پڻ پڙهي سگهجي ٿو. سنگهل، انساني جسم، عشق، جدائي ۽ محبوب جي ڳولا جهڙا عنصر صوفيانه معنائون اختيار ڪن ٿا.[11]

اديتيه بهل جي مطالعي مطابق جائسي جي شاعريءَ ۾ جسم، شهر ۽ منظرنامي جي استعارن ذريعي باطني روحاني سفر جو نقشو ٺاهيو ويو آهي. انهيءَ ڪري پدماوت کي رڳو رومانوي يا جنگي داستان تائين محدود ڪرڻ بدران هندوي صوفي مثنويءَ جي وسيع روايت ۾ سمجهيو وڃي ٿو.[12]

ٻيون تصنيفون

[سنواريو]

جائسي سان ڪيتريون تصنيفون منسوب آهن، جن مان اهم هي آهن:

  • پدماوت — سندس سڀ کان مشهور مثنوي، جيڪا 1540–1541ع ڌاري لکي وئي.
  • اخراؤت (Akhrāvat/Akharāvat) — صوفيانه ۽ مذهبي موضوعن تي ٻڌل تصنيف.
  • آخرِي ڪلام — 936هه/1529–1530ع ڌاري بابر جي دور ۾ لکيل تصنيف.
  • ڪنهاؤت (Kanhāvat) — ڪرشن جي داستان تي ٻڌل اودهي نظم، جيڪو جائسي ڏانهن منسوب آهي ۽ 1540ع ڌاري لکيل ڄاڻايو وڃي ٿو.[13]

ڪنهاؤت

[سنواريو]

ڪنهاؤت جائسي جي ادبي دنيا کي سمجهڻ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ هڪ مسلمان صوفي شاعر ڪرشن سان لاڳاپيل هندستاني داستاني روايت کي اودهيءَ ۾ ٻيهر بيان ڪري ٿو. فرانسيسڪا اورسيني جي مطالعي موجب هيءَ تصنيف سورهين صديءَ جي اودھ ۾ صوفي ۽ ڪرشن-ڀڳتي روايتن جي وچ ۾ موجود پيچيده ادبي ۽ ثقافتي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ماخذ آهي.[14]

هيڊي پاويلس ڪنهاؤت جو مطالعو ڪندي ڏيکاريو آهي تہ جائسي مقامي ڪرشن، ناٿ يوگي ۽ صوفي روايتن جي عنصرن کي هڪ پيچيده ادبي انداز ۾ استعمال ڪري ٿو؛ تنهنڪري هن تصنيف کي رڳو مذهبي هم آهنگيءَ جو مثال قرار ڏيڻ بدران ان جي مذهبي، داستاني ۽ ادبي پاسن کي گڏ ڏٺو وڃي ٿو.[15]

ادبي انداز ۽ فڪر

[سنواريو]

جائسي جي شاعريءَ جو مرڪزي تصور عشق آهي. سندس داستانن ۾ ظاهري انساني محبت گهڻو ڪري باطني ۽ روحاني ڳولا ڏانهن وٺي وڃي ٿي. محبوب تائين پهچڻ لاءِ سفر، تڪليف، جدائي، نفس سان مقابلو ۽ قرباني جهڙا عنصر صوفي طريقت جي مختلف مرحلن جا استعارا بڻجي سگهن ٿا.

سندس ادب جي ٻي نمايان خصوصيت اسلامي-فارسي صوفيانه تصورن ۽ اتر هندستان جي مقامي داستاني دنيا جو گڏيل استعمال آهي. سندس شاعريءَ ۾ صوفي پيرن ۽ اسلامي مذهبي تصورن سان گڏ يوگين، هندستاني داستانن، ڪرشن ۽ مقامي جاگرافيءَ جا حوالا پڻ ملن ٿا. انهيءَ امتزاج سبب جائسي جو ڪم وچئين دور جي اتر هندستان ۾ مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن جي رابطي جي مطالعي لاءِ اهم بڻجي ويو آهي.[16]

تاريخ ۽ داستان

[سنواريو]

جائسي بابت لکندي تاريخي حقيقت ۽ ادبي روايت ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. مثال طور، علاءُ الدين خلجيءَ پاران 1303ع ۾ چتوڙ تي قبضو هڪ تاريخي واقعو آهي، پر پدماوتيءَ جو جائسي وارو مڪمل داستان ان واقعي کان ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد پدماوت ۾ لکيو ويو. ان ڪري نظم ۾ بيان ٿيل سڀني واقعن کي چوڏهين صديءَ جي تاريخ جو سڌو ثبوت قرار نٿو ڏئي سگهجي.

اهڙيءَ طرح جائسي جي پنهنجي زندگيءَ بابت به معجزن، اميٺي جي راجا سان لاڳاپن ۽ سندس وفات بابت ڪيتريون روايتون بعد جي تذڪرن ۾ ملن ٿيون. تاريخدان اهڙين روايتن کي جائسي جي صوفي بزرگ طور پيدا ٿيل بعد واري شهرت جي شاهدي طور استعمال ڪن ٿا، نه لازمي طور سندس زندگيءَ جي تصديق ٿيل واقعن طور.[17]

اثر ۽ ورثو

[سنواريو]

جائسي جي سڀ کان پائيدار ادبي ورثي جو بنياد پدماوت آهي. نظم جون صدين تائين مختلف قلمي روايتون گردش ڪنديون رهيون ۽ ان جا ترجما ۽ نوان ادبي روپ پيدا ٿيندا رهيا. پدماوتيءَ جي ڪهاڻي پڻ مختلف ٻولين ۽ علائقن ۾ ٻيهر بيان ٿيندي رهي، جنهن سبب جائسي جي اصل صوفيانه داستان کان ٻاهر به ان جي هڪ وسيع ادبي ۽ ثقافتي روايت وجود ۾ آئي.[18]

جائسي کي بعد جي صوفي تذڪرن ۾ شاعر سان گڏ روحاني شخصيت طور پڻ ياد ڪيو ويو. سترهين صديءَ جي آخر تائين سندس شخصيت صوفي پير جي صورت ۾ تذڪرن جو حصو بڻجي چڪي هئي. جائس ۾ سندس ياد سان لاڳاپيل ماڳ ۽ اميٺي واري علائقي ۾ سندس قبر سان منسوب مقام سندس ثقافتي ورثي جو حصو آهن.

ادبي تاريخ ۾ جائسي جي اهميت ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن اودهي جهڙي مقامي ٻوليءَ کي پيچيده صوفيانه فڪر، رومانوي داستان ۽ تمثيلي شاعريءَ جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو. پدماوت ۽ ڪنهاؤت جهڙيون تصنيفون سورهين صديءَ جي اتر هندستان ۾ فارسي-اسلامي، صوفي، اودهي ۽ مقامي هندستاني داستاني روايتن جي پاڻ ۾ رابطي جا اهم ادبي مثال آهن.[19][20]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Malik Muhammad Jayasi – Profile & Biography". Rekhta. 30 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ Behl, Aditya (2012). Doniger, Wendy (مرتب). Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545. Oxford University Press. ISBN 9780195146707.
  3. ↑ Sreenivasan, Ramya (2007). The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900. University of Washington Press. ISBN 9780295987606.
  4. ↑ Sreenivasan, Ramya (2007). The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900. University of Washington Press. ص. 28–30.
  5. ↑ Behl, Aditya (2012). Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545. Oxford University Press. ص. 141–176.
  6. ↑ "Padmini's poet: The man behind the first known narrative of Rani Padmavati is known more as a peer". The Indian Express. 26 November 2017. 30 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ Malik Muhammad Jayasi (1981). Gupta, Parmeshwari Lal (مرتب). Kanhavat. Varanasi: Annapurna Prakashan.
  8. ↑ Sreenivasan, Ramya (2007). The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900. University of Washington Press.
  9. ↑ Garg, Gaṅgā Rām (1992). Encyclopaedia of the Hindu World (انگريزي ۾). Concept Publishing Company. ص. 73. ISBN 9788170223740.
  10. ↑ Sreenivasan, Ramya (2007). The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900. University of Washington Press.
  11. ↑ Behl, Aditya (2012). Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545. Oxford University Press. ص. 141–176.
  12. ↑ Behl, Aditya (2012). Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545. Oxford University Press. ص. 141–176. ISBN 9780195146707.
  13. ↑ Pauwels, Heidi (2013). "When a Sufi tells about Krishna's Doom: The Case of Kanhāvat (1540?)". The Journal of Hindu Studies 6 (1): 21–36. doi:10.1093/jhs/hit010.
  14. ↑ Orsini, Francesca (2014). "Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh". ۾ Dalmia, Vasudha; Faruqui, Munis D. (مرتب). Religious Interactions in Mughal India. Oxford University Press. ص. 195–232. doi:10.1093/acprof:oso/9780198081678.003.0007.
  15. ↑ Pauwels, Heidi (2013). "When a Sufi tells about Krishna's Doom: The Case of Kanhāvat (1540?)". The Journal of Hindu Studies 6 (1): 21–36. doi:10.1093/jhs/hit010.
  16. ↑ Orsini, Francesca (2014). "Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh". Religious Interactions in Mughal India. Oxford University Press. ص. 195–232.
  17. ↑ Sreenivasan, Ramya (2007). The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900. University of Washington Press. ص. 28–30.
  18. ↑ Sreenivasan, Ramya (2007). The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900. University of Washington Press.
  19. ↑ Behl, Aditya (2012). Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545. Oxford University Press.
  20. ↑ Orsini, Francesca (2014). "Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh". Religious Interactions in Mughal India. Oxford University Press. ص. 195–232.

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]
  • Behl, Aditya (2012). Doniger, Wendy (مرتب). Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545. Oxford University Press. ISBN 9780195146707.
  • Sreenivasan, Ramya (2007). The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900. University of Washington Press. ISBN 9780295987606.
  • Orsini, Francesca (2014). "Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh". ۾ Dalmia, Vasudha; Faruqui, Munis D. (مرتب). Religious Interactions in Mughal India. Oxford University Press. ص. 195–232.
  • Pauwels, Heidi (2013). "When a Sufi tells about Krishna's Doom: The Case of Kanhāvat (1540?)". The Journal of Hindu Studies 6 (1): 21–36. doi:10.1093/jhs/hit010. 

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ملڪ_محمد_جائسي&oldid=416026" تان ورتل