عود ڪاٺي
عود جي ڪاٺي، اگر ووڊ،ايگل ووڊ، گاهارو ڪاٺ (عربي: عود) يا عام طور عود (Oud/Oudh) هڪ خوشبودار، ڪاري ۽ رال سان ڀريل ڪاٺي آهي، جيڪا لوبان، عطر ۽ نفيس ڪاٺ جي هٿ جي ڪاريگريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي. عود ڪاٺي (عربي: عود غرقي، فارسي: عود، هندي/اردو وغيره: اگر، انجوع، دالي ۽ مرهان) ڪاري رنگ تي خوشبودار ڪاٺي ٿيندي آهي.
هي ڪاٺي اڪئيلاريا (Aquilaria) نسل جي وڻن جي دل واري ڪاٺي (Heartwood) ۾ تڏهن ٺهندي آهي، جڏهن اهي فيئوئاڪريمونيم (Phaeoacremonium) جنس جي ڦپوند، خاص طور فيئوئاڪريمونيم پيراسٽيڪا، سان متاثر ٿيندا آهن. ڦپوند جي حملي جي جواب ۾ وڻ پنهنجي بچاءَ لاءِ خوشبودار رال پيدا ڪندو آهي. متاثر ٿيڻ کان اڳ دل ڪاٺ تقريباً بي خوشبو، هلڪي وزن واري ۽ هلڪي رنگت واري هوندي آهي، پر جيئن جيئن متاثر ٿيل حصي ۾ رال گڏ ٿيندي آهي، تيئن تيئن اها گهڻي ڳري، اونداهي رنگ واري ۽ خوشبودار بڻجي ويندي آهي. رال سان ڀريل هي ڪاٺ حاصل ڪري مختلف شڪلين ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي. عطر سازيءَ ۾ ان کي عود، اوڌ يا اگرو جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ان کان علاوه ان جا ٻيا نالا ايلوز (جيڪو ايلوز (Aloe) ٻوٽي کان مختلف آهي)، Agar (جيڪو اگر اگر کان مختلف آهي)، Gaharu ۽ Jinko پڻ آهن.
هزارين سالن کان اھا ڪاٺي هندو، ٻڌ، اسلامي ۽ چيني تهذيبن ۾ وڏي اهميت رکي ٿي. خاص طور وچ اوڀر ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي منفرد خوشبو سبب ان کي عطر، لوبان ۽ خوشبوئن جي تياريءَ ۾ وڏي قدر جي نگاهه سان ڏٺو وڃي ٿو.
اگر ووڊ جي نايابي ۽ وڏي قيمت جو هڪ اهم سبب ان جا قدرتي وسيلا گهٽجڻ آهي.[1] 1995ع کان CITES اڪئيلاريا ميلاڪسينسس (جيڪا اگر ووڊ جو اهم ذريعو آهي) کي پنهنجي ضميمو II ۾ شامل ڪيو. 2004ع ۾ اڪئيلاريا جي سڀني قسمن کي به ضميمو II ۾ شامل ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ڪجهه ملڪن ان تي تحفظات ظاهر ڪيا آهن. اگر ووڊ جي خوشبوءَ جي معيار تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جن ۾ وڻ جي قسم، جاگرافيائي علائقو، ڪاٺ جو حصو (ٽاري، ٿڙ يا پاڙ)، ڦپوند لڳڻ کان پوءِ گذريل وقت، ۽ ڪٽائي ۽ پروسيسنگ جا طريقا شامل آهن. اگر ووڊ دنيا جي سڀ کان مهانگين ڪاٺين مان هڪ آهي، جنهن ۾ آفريڪي بليڪ ووڊ، چندن، پنڪ آئيوري ۽ آبنوس پڻ شامل آهن.[2] اعليٰ معيار جو قدرتي اگر ووڊ دنيا جي سڀ کان قيمتي قدرتي خام مال مان شمار ٿئي ٿو. 2026ع ۾ اعليٰ درجي جي خالص اگر ووڊ جي قيمت لڳ ڀڳ 290,000 آمريڪي ڊالر في ڪلوگرام تائين پهچي وئي، جڏهن ته مصنوعي طور متاثر ڪيل يا پوکيل وڻن مان حاصل ٿيل ڪاٺ گهڻي گهٽ قيمت تي به دستياب هوندي آهي. مختلف علائقن، نباتاتي قسمن، وڻ جي عمر ۽ ڪاٺ جي حصي موجب ان جا ڪيترائي درجا ۽ معيار مارڪيٽ ۾ موجود آهن.
تاريخ
[سنواريو]اگر ووڊ جي خوشبو انتهائي پيچيده، دلڪش ۽ منفرد هوندي آهي، جنهن جو قدرتي طور ٻيو ڪو ويجهو مثال موجود ناهي.[3] عطر جي صورت ۾ ان ۾ مشرقي ڪاٺيءَ جهڙي خوشبو، نرم ميون ۽ گلن جهڙا نوٽ شامل هوندا آهن، جڏهن ته ان جي دونهين ۾ مٺاس، بالسام، وينلا، مُشڪ ۽ عنبر جهڙيون خوشبوئيون محسوس ٿينديون آهن.
انهن خاصيتن سبب اگر ووڊ ۽ ان جي تيل کي قديم زماني کان دنيا جي مختلف تهذيبن ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ طبي اهميت حاصل رهي آهي. ٽي هزار سالن کان وڌيڪ عرصو اڳ قديم مصر ۾ جنازي جي رسمن دوران اگر ووڊ جو لوبان استعمال ٿيندو هو.[4] هندستان جي ويدن ۾ پڻ تقريباً 1400 ق.م. دوران ان جو ذڪر خوشبودار ڪاٺ طور ملي ٿو.[5]
عبراني بائبل ۾ لگن الويز (Lign Aloes) جو ذڪر گنتي 24:6 ۽ زبور 45 ۾ مُر، عود ۽ قاسيا سان گڏ خوشبودار مرڪب طور ڪيو ويو آهي. يوحنا جي انجيل موجب حضرت عيسيٰؑ جي تدفين وقت سندن جسد کي مُر ۽ عود سان گڏ ڪپڙي ۾ ويڙهيو ويو هو (يوحنا 19:39).
يوناني طبيب ڊيوسڪورائڊس پنهنجي ڪتاب ڊي مٽيريا ميڊڪا ۾ اگر ووڊ جا ڪيترائي طبي فائدا بيان ڪيا آهن. سندس مطابق اهو وات جي خوشبو، معدي جي بيمارين، پيچش ۽ جگر ۽ ڦڦڙن جي سور جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو.
اسلامي روايتن ۾ به اگر ووڊ جو ذڪر ملي ٿو، ۽ صحيح مسلم سميت ڪيترن قديم طبي ڪتابن ۾ ان کي دوا طور بيان ڪيو ويو آهي. آيور ويد جي مشهور ڪتاب سشروت سنهيتا ۾ پڻ ان جو ذڪر موجود آهي.[6] ٽئين صدي عيسويءَ ۾ چيني تاريخ Nan Zhou Yi Wu Zhi ۾ موجوده وچ ويٽنام مان حاصل ٿيندڙ اگر ووڊ جو ذڪر ملي ٿو. ڇهين صديءَ ۾ جاپاني ڪتاب نيهون شوڪي ۾ پڻ هڪ وڏي خوشبودار ڪاٺ جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جيڪا اڄ به شوسوئين، نارا ۾ محفوظ آهي.
هندومت، ٻڌ مت ۽ چيني لوڪ مذهبن ۾ اگر ووڊ کي وڏي تقدس حاصل آهي. 1580ع کان پوءِ ويٽنام جي نگوين حڪمرانن جيڪڏهن ووڊ جي واپار تي سرڪاري اجاري قائم ڪئي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ آمدني سندن رياست جي مالي بنيادن مان هڪ هئي. قديم هندستان جي آسام بابت ستين صديءَ جي سفرنامن ۾ به اگر ووڊ جي ڇل مان لکڻ لاءِ مواد تيار ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، ۽ اها روايت اڄ به ڪجهه علائقن ۾ موجود آهي. چيني روايتي طب ۾ اگر ووڊ کي چين ژيانگ (沉香، "ٻڏندڙ خوشبو") جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ ان جو ذڪر پنجين صدي عيسويءَ جي طبي ڪتابن ۾ پڻ موجود آهي.
اشتقاق
[سنواريو]لفظ اگر جي اصل بابت عام راءِ اها آهي ته اهو ڏکڻ هندستان جي ڪنهن دراوڙي ٻولي مان نڪتل آهي، غالباً تامل لفظ அகில் (Akil/اَڪل) مان، جيڪو Aquilaria وڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. بعد ۾ اهو لفظ سنسڪرت ۾ اگرو/اگرو (Aguru)، پوءِ ٻين هند-آريائي ٻولين، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ منتقل ٿيو.
پيداوار
[سنواريو]اگر ووڊ قدرتي طور تڏهن ٺهندي آهي، جڏهن اڪئيلاريا يا گرينوپس نسل جو وڻ زخمي يا ڦپوند (فنگس) سان متاثر ٿئي ٿو. اهڙي حملي جي جواب ۾ وڻ پنهنجو دفاع ڪرڻ لاءِ خوشبودار رال پيدا ڪري ٿو. وقت سان گڏ اها رال دل واري ڪاٺي (Heartwood) ۾ گڏ ٿي، ان کي ڳاڙهي-ڪاري، ڳري ۽ انتهائي خوشبودار بڻائي ٿي، جنهن کي اگر ڪاٺي چيو وڃي ٿو.
قدرتي طور اهڙي رال رڳو ٿورڙن وڻن ۾ ٺهندي آهي، تنهنڪري اعليٰ معيار جي اگر ووڊ انتهائي ناياب آهي. اڄڪلهه واپاري ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ مصنوعي طور به وڻن ۾ زخمن يا حياتياتي عملن وسيلي رال پيدا ڪرائي ويندي آهي، جنهن کي انوڪلٽيشن چيو وڃي ٿو.
جنسون
[سنواريو]اگر ڪاٺي بنيادي طور هيٺين نباتاتي جنسن مان حاصل ٿيندي آهي:
انهن ٻنهي جنسن جون ڪيترين ئي قسمن مان خوشبودار رال پيدا ٿي سگهي ٿي، پر سڀئي قسم هڪجهڙي معيار جا ناهن.
استعمال
[سنواريو]اگر ڪاٺي ڪيترن مقصدن لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي، جن ۾ شامل آهن:
- لوبان ۽ بخور
- عطر ۽ خوشبوئن جي تياري
- عود جي تيل (Oud oil) جي تياري
- نفيس ڪاٺ جون هٿ جون ڪاريگريون
- روايتي طب
- مذهبي رسمن ۽ عبادتن ۾ خوشبو طور
وچ اوڀر، ڏکڻ ايشيا، اوڀر ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اگر ووڊ کي خاص اهميت حاصل آهي.
مذهبي اهميت
[سنواريو]اگر ڪاٺي کي ڪيترين ئي مذهبن ۾ مقدس يا احترام واري حيثيت حاصل آهي.
اسلام
[سنواريو]اسلامي روايتن ۾ عود خوشبو ۽ بخور طور استعمال ڪرڻ جي ترغيب ملي ٿي. حديثن ۾ ان جو ذڪر دوا ۽ خوشبو ٻنهي صورتن ۾ آيو آهي، ۽ ڪيترن ئي اسلامي ملڪن ۾ مسجدن، گهرن ۽ خاص موقعن تي عود ساڙڻ هڪ عام روايت آهي.
هندومت
[سنواريو]هندومت ۾ اگر ڪاٺي جو استعمال قديم زماني کان مذهبي رسمن، مندرن ۽ يوگ جي عملن دوران ٿيندو رهيو آهي. ويدن ۾ به ان جو ذڪر ملي ٿو.
ٻڌ مت
[سنواريو]ٻڌ مت ۾ مراقبي، عبادت ۽ مذهبي تقريبن دوران اگر ووڊ جو لوبان وڏي اهميت رکي ٿو.
چيني روايتي مذهب
[سنواريو]چيني روايتي مذهب ۽ روايتي چيني طب ۾ اگر ڪاٺي کي نه رڳو خوشبو، پر هڪ قيمتي دوائن واري جنس پڻ سمجهيو ويندو آهي.
واپار
[سنواريو]اگر ڪاٺي صدين کان بين الاقوامي واپار جو حصو رهي آهي. تاريخي طور هندستان، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين ان جا اهم واپاري مرڪز رهيا آهن، جڏهن ته اڄڪلهه وچ اوڀر، جاپان، چين ۽ ڏکڻ ڪوريا ان جا وڏا صارف آهن. قدرتي وسيلن جي گهٽتائي سبب ڪيترن ملڪن ۾ اگر ووڊ جي پوک، مصنوعي رال پيدا ڪرڻ ۽ پائيدار پيداوار تي زور ڏنو پيو وڃي.
تحفظ
[سنواريو]قدرتي جنگلن مان بي ضابطه ڪٽائي سبب اڪئيلاريا جون ڪيتريون ئي قسمون خطري هيٺ اچي ويون آهن. انهيءَ ڪري:
- اڪئيلاريا ميلاڪسينسس کي 1995ع ۾ CITES. جي ضميمي II ۾ شامل ڪيو ويو.
- 2004ع ۾ اڪئيلاريا جي سڀني قسمن کي CITES ضميمي II ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن تحت انهن جي عالمي واپار تي ضابطا لاڳو آهن.
انهن قدمن جو مقصد قدرتي آباديءَ جو تحفظ ۽ پائيدار واپار کي هٿي ڏيڻ آهي.
طب
[سنواريو]خاصيت: دل ۽ دماغ کي خوش ڪندڙ آهي، جگر، معدي، دماغ ۽ اندرين پردن کي طاقت ڏئي ٿي. کنگهہ، دمڪشي، خفقان، ماليخوليا، ٻرهل، جلندر، مثاني، گردن جي رحم جي جاين کي فائدو ڪري ٿي. وائي بادي کي وڃائي ٿي، قوت باھ وڌائي ٿي، طعام کي هضم ڪري ٿي، ڏندن ۽ مھارن جي مضبوطي ۽ وات جي خوشبوءِ پيدا ڪرڻ لاءِ مفيد آهي[7]
حوالا
[سنواريو]- ↑ Broad, S. (1995) "Agarwood harvesting in Vietnam" TRAFFIC Bulletin 15:96
- ↑ "Top 10 Most Expensive Woods in the World".
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ International Journal of Pharmaceutical and Life Sciences, Volume 2, Issue 1 (2013).
- ↑ Smallholder Tree Growing for Rural Development and Environmental Services.
- ↑ History of Use and Trade of Agarwood.
- ↑ Heart of the Matter: Agarwood Use and Trade.
- ↑ فرھنگ جعفري، ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌي.