علم بديع
علم بديع يا علم بدايع اهو علم آهي، جنھن جي قانون تي هلڻ ڪري فصاحت ۽ بلاغت حاصل ٿئي ٿي ۽ ڪلام جون سڀ ترڪيبون ۽ صنعتون معلوم ٿين ٿيون، جنھن سان ڪلام سھڻو، پڪو ۽ عمدو بنجي ٿو. ڪلام نثر (منثور) ۽ نظم (منظوم) ٿيندو آهي. ’بدايع‘ صنعتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ معنوي رنگينيون هونديون آهن.[1]
ھي عربي زبان جو لفظ آهي، جنھن جي لغوي معنيٰ آھي ”نئين ڄاڻ يا نئين ايجاد“. هي اهو علم آهي، جنھن ۾ فصيح ۽ بليغ ڪلام جي لفظي ۽ معنوي خوبين تي بحث ڪجي ٿو. اصطلاحي زبان ۾ طرز تحرير (نثر خواھ نظم) کي پر ڪشش، خوبصورت، دلڪش، رنگين ۽ پر اثر بنائڻ لاءِ معنائن مان نھايت ڪاريگريءَ کان ڪم وٺڻ کي ”علم بديع“ چئبو آھي.[1]
علم بديع بلاغت جي علمن مان هڪ اهم علم آهي، جيڪو ڪلام جي لفظي ۽ معنوي خوبصورتي ۽ سينگار بابت بحث ڪري ٿو. هن علم جا اصول سڀ کان پهرين عباسي خليفي ۽ اديب عبد الله بن المعتز پنهنجي مشهور ڪتاب [[البديع [2] ان کان پوءِ قدامه بن جعفر پنهنجي ڪتاب نقد الشعر ۾ ٻين بديعي محسنن جو ذڪر ڪيو. وقت سان گڏ هن علم تي بيشمار ڪتاب لکيا ويا ۽ اديبن نون بديعي محسنن جي ايجاد، انهن جي درجابندي ۽ نظم ۾ بيان ڪرڻ ۾ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪيو، تان جو متأخر عالمن وٽ انهن جو تعداد لڳ ڀڳ 160 قسمن تائين پهچي ويو.
خطيب قزويني محمد بن عبدالرحمٰن پنهنجي ڪتاب التلخيص ۾ علم البديع جي تعريف هن ريت ڪئي آهي:
| ” | «اهو اهڙو علم آهي، جنهن جي ذريعي مطابقت ۽ واضح دلالت جو خيال رکڻ کان پوءِ ڪلام کي وڌيڪ سهڻو ۽ مؤثر بڻائڻ جا طريقا معلوم ٿين ٿا.» | “ |
ابن خلدون موجب:
| ” | «علم البديع ڪلام کي سينگارڻ ۽ خوبصورت بڻائڻ جو علم آهي، جنهن ۾ سجع، جناس، ترصيع، توريه، طباق ۽ اهڙن ٻين ادبي طريقن وسيلي ڪلام کي وڌيڪ دلڪش بڻايو ويندو آهي.» | “ |
الجاحظ پڻ علم البديع جي اهميت بيان ڪندي لکي ٿو:
| ” | «بديع عربن سان مخصوص آهي، ۽ انهيءَ سبب سندن ٻولي ٻين سڀني ٻولين کان برتر ٿي. شاعر الراعي جي شاعري بديع سان ڀرپور آهي، بشار بن برد بديع ۾ ممتاز آهي، ۽ العتابي پنهنجي شاعريءَ ۾ بشار جي طرز تي هلي ٿو.» | “ |
بلاغت جي عالمن موجب بديعي محسنن کي ٻن بنيادي قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
علم بديع جا اهم اڳواڻ
[سنواريو]- ابن المعتز: سندس پورو نالو ابو العباس عبدالله بن المعتز بن المتوڪل بن المعتصم بن هارون الرشيد هو، جيڪو 247هه ۾ ڄائو. هو عباسي خليفي سان گڏوگڏ هڪ بلند پايي جو شاعر هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ بديعي صنعتن جو گهڻو شوقين هو. هن مختلف علمن ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن ۾ سندس ديوان، طبقات الشعراء ۽ البديع شامل آهن. علم البديع جي باقاعده بنياد وجهڻ جو اعزاز عام طور تي ابن المعتز کي ڏنو وڃي ٿو. هن پنهنجي ڪتاب البديع، جيڪو 274هه ۾ لکيو، ۾ پاڻ به لکيو آهي ته: «مون کان اڳ ڪنهن به بديع جي فنن کي گڏ ڪري منظم نه ڪيو هو، ۽ مون هي ڪتاب سن 274هه ۾ لکيو.» هن پنهنجي ڪتاب ۾ پنج بنيادي موضوع بيان ڪيا: استعارو، جناس، مطابقت، ڪلام جي آخر کي شروعات سان ملائڻ، ۽ مذهب ڪلامي. ان کان پوءِ هن انهن کي تيرهن بديعي صنعتن ۾ ورهايو، جن ۾ التفات، اعتراض، رجوع، حسنِ خروج، مدح جي تأڪيد بذريعہ ذم، تجاهل العارف، هزل مان جد مراد وٺڻ، حسنِ تضمين، تعريض ۽ ڪنايو، مبالغو، حسنِ تشبيه، لزوم ما لا يلزم ۽ حسنِ ابتدا شامل آهن.
- قدامة بن جعفر: هن نقد الشعر نالي ڪتاب تصنيف ڪيو، جيڪو مجموعي طور شاعريءَ جي تنقيد تي آهي. ان ۾ هن بديعي صنعتن کي شاعريءَ جي اهم عنصرن مان هڪ قرار ڏنو. هن پنهنجي ڪتاب ۾ چوڏهن بديعي صنعتون بيان ڪيون، جن ۾ ترصيع، غلو، صحتِ تقسيم، صحتِ مقابلات، صحتِ تفسير، تتميم، مبالغو، اشاره، ارداف، تمثيل، تكافؤ، توشيح، ايغال ۽ التفات شامل آهن.
- يحيى بن حمزه: يحيى بن حمزه علوي يمني هڪ مشهور نحوي، بلاغت دان ۽ اصولِ فقه جو عالم هو. هن جو مشهور ڪتاب الطراز المتضمن لأسرار البلاغة وعلوم حقائق الإعجاز ٽن جلدن تي مشتمل آهي. هن علم بديع کي لفظي ۽ معنوي فصاحت ۾ ورهايو. لفظي فصاحت هيٺ هن ويهه صنعتون بيان ڪيون، جن ۾ جناس، ترصيع، توشيح ۽ الغاز شامل آهن، جڏهن ته معنوي فصاحت ۾ پنجٽيهه صنعتون بيان ڪيون، جن ۾ تشبيه ۽ شعري سرقات وغيره شامل آهن. ڪتاب جي آخر ۾ هن علم بديع جي مفهوم ۽ ان جي قسمن جو جامع بيان ڏنو.
- التنوخي: محمد بن عمرو التنوخي، جيڪو 749هه ۾ وفات ڪري ويو، الأقصى القريب في علم البيان جو مصنف هو. هن پنهنجي ڪتاب ۾ علم بديع جي ڪيترين صنعتن تي بحث ڪيو، جهڙوڪ اعتراض، مدح جي تأڪيد بذريعہ ذم، اشتقاق، تڪرار، تقسيم، مبالغو، تضمين، استدراج، سجع، لزوم ما لا يلزم ۽ جناس، جنهن تي هن تفصيلي گفتگو ڪئي. هن اهڙين ڪيترين صنعتن جو به ذڪر ڪيو، جيڪي علم البيان سان تعلق رکن ٿيون، جهڙوڪ توشيح ۽ موشحات.
- ابن النقيب المقدسي: جمال الدين ابو عبدالله محمد بن سليمان الحنفي، جيڪو 698هه ۾ وفات ڪري ويو، پنهنجي تفسير ڪبير جي مقدمي ۾ علم البيان، علم المعاني، علم البديع ۽ قرآن جي اعجاز بابت تفصيلي بحث ڪيو. هي مقدمو بعد ۾ غلطيءَ سان الفوائد المشوق إلى علوم القرآن وعلم البيان جي نالي سان ابن قيم الجوزية ڏانهن منسوب ڪيو ويو. محقق ڊاڪٽر زڪريا سعيد علي ثابت ڪيو آهي ته حقيقت ۾ اهو ابن النقيب جي تفسير جو مقدمو آهي.[4]
[5] هن پنهنجي مقدمي ۾ حقيقت، مجاز، استعاري ۽ تمثيل کان پوءِ بديع جي معنوي صنعتن جا اسي قسم ۽ لفظي صنعتن جا چوويهه قسم بيان ڪيا.
- ابن قيم الجوزية: شمس الدين محمد بن ابي بڪر بن ايوب الزرعي الدمشقي، جيڪو 751هه ۾ وفات ڪري ويو. الفوائد المشوق إلى علوم القرآن وعلوم البيان نالي ڪتاب ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر محققن موجب اهو دراصل ابن النقيب المقدسي جي تفسير جو مقدمو آهي، نه ته ابن قيم جي تصنيف.
معنوي محسن
[سنواريو]معنوي محسن اهي بديعي صنعتون آهن، جن ۾ ڪلام جي حسن ۽ خوبصورتي جو مدار بنيادي طور معنيٰ تي هوندو آهي، جيتوڻيڪ انهن مان ڪي صنعتون لفظي حسن ۾ پڻ واڌارو آڻينديون آهن. معنوي محسنن جا ڪيترائي قسم آهن، جن مان اهم هي آهن:
- طباق: هڪ ئي ڪلام ۾ ڪنهن شيءِ ۽ ان جي ابتڙ شيءِ کي گڏ آڻڻ کي طباق چيو ويندو آهي. اهو ٻن قسمن جو هوندو آهي: ايجابي طباق ۽ سلبي طباق. مثال طور قرآن مجيد ۾ آهي: ﴿وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ﴾ (سورة الکهف: 18)، يعني: ”تون انهن کي جاڳيل سمجهندين، حالانڪه اهي ستل آهن.“
- مقابلو: مقابلو اهو آهي، جو پهرين ٻه يا وڌيڪ معنائون بيان ڪيون وڃن ۽ پوءِ ساڳئي ترتيب سان انهن جي ابتڙ معنائون آنديون وڃن. مثال: ﴿فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا﴾ (سورة التوبة: 82).
- توريه: اهڙو لفظ آڻڻ، جنهن جا ٻه مطلب هجن؛ هڪ ويجهو ۽ ظاهري، جيڪو مراد نه هجي، ۽ ٻيو پري ۽ لڪل، جيڪو اصل مراد هجي. مثال طور شاعر چوي ٿو:
| ” |
أبياتُ شِعرِكَ كالقصورِ ولا قصورَ بها يَعوقُ |
“ |
- حسن التعليل: ڪنهن شيءِ جي مشهور يا حقيقي سبب کي ظاهر يا ضمني طور رد ڪري، ان جي جاءِ تي هڪ ادبي، دلڪش ۽ مقصد سان ٺهڪندڙ سبب بيان ڪرڻ.
- مشاڪلت: ڪنهن شيءِ کي ان سان گڏ ذڪر ٿيل ٻي شيءِ جي لفظ سان بيان ڪرڻ، ڇاڪاڻتہ ٻنهي جو هڪ ٻئي سان تعلق هجي.
- توجيه يا ايهام: اهڙو ڪلام آڻڻ، جيڪو هڪجهڙي طرح ٻن مختلف يا هڪ ٻئي جي ابتڙ معنائن جو احتمال رکي، جيئن مدح ۽ هجو ٻنهي جو امڪان هجي، ته جيئن ڳالهائيندڙ بنا اعتراض جي پنهنجو مقصد حاصل ڪري سگهي.
- مبالغو: ڪنهن شيءِ کي اهڙي انداز سان بيان ڪرڻ، جيڪو عام طور بعيد يا غيرمعمولي لڳي.
- تبليغ: ڪنهن شيءِ کي اهڙي وصف سان بيان ڪرڻ، جيڪا عقل ۽ عادت ٻنهي لحاظ کان ممڪن هجي.
- اغراق: ڪنهن شيءِ کي اهڙي وصف سان بيان ڪرڻ، جيڪا عقل موجب ته ممڪن هجي، پر عادت موجب غير معمولي هجي.
- غلو: ڪنهن شيءِ کي اهڙي وصف سان بيان ڪرڻ، جيڪا عقل ۽ عادت ٻنهي جي لحاظ کان ناممڪن هجي.
- اقتباس: قرآن مجيد، حديث يا مشهور قول مان ڪنهن حصي کي مناسب انداز سان پنهنجي ڪلام ۾ شامل ڪرڻ.
- لفظي مناسبت: هڪ ٻئي سان مناسبت رکندڙ لفظن يا معنائن کي هڪ ئي ڪلام ۾ گڏ آڻڻ.
- مدح جي انداز ۾ مذمت، ۽ مذمت جي انداز ۾ مدح: اهڙو انداز، جنهن ۾ ظاهري طور مذمت جو اسلوب هجي، پر حقيقت ۾ تعريف مقصود هجي، يا ظاهري طور تعريف هجي، پر حقيقت ۾ مذمت مراد هجي.
لفظي محسن
[سنواريو]لفظي محسن اهي بديعي صنعتون آهن، جن ۾ ڪلام جي خوبصورتي بنيادي طور لفظن جي ترتيب، آواز يا بناوت جي ڪري پيدا ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان سان گڏ معنيٰ ۾ به حسن پيدا ٿي سگهي ٿو. لفظي محسنن مان اهم هي آهن:
- جناس: ٻن اهڙن لفظن کي گڏ آڻڻ، جيڪي اچار ۾ هڪجهڙا يا ويجها هجن، پر معنيٰ ۾ مختلف هجن. جناس جا ٻه قسم آهن:
- سجع: نثري عبارت جي ٻن يا وڌيڪ جملن جي پڇاڙيءَ ۾ هڪجهڙو آواز يا حرف اچڻ. مثال طور رسول الله ﷺ جي دعا:
| ” | اللهم أعط منفقًا خلفًا، وأعط ممسكًا تلفًا. | “ |
- رد العجز على الصدر: هڪ ئي لفظ يا جناس وارن ٻن لفظن مان هڪ کي عبارت يا فقري جي شروعات ۾ ۽ ٻئي کي ان جي آخر ۾ آڻڻ. مثال طور قرآن مجيد ۾: ﴿وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ﴾.[7]
- ترصيع: اهڙي صنعت جنهن ۾ جملن يا فقري جي لفظن کي وزن، بناوت يا آواز جي لحاظ کان متوازن ۽ هم آهنگ بڻايو وڃي.
- حسن التقسيم: لفظن يا معنائن کي اهڙي ترتيب سان ورهائڻ، جو ڪلام ۾ توازن، رواني ۽ حسن پيدا ٿئي.
- ازدواج: ٻن يا وڌيڪ لفظن يا جملن کي اهڙي هم آهنگيءَ سان گڏ آڻڻ، جو انهن جي بناوت ۽ آواز ۾ هڪجهڙائي محسوس ٿئي.
حوالا
[سنواريو]- 1 2 ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد، سنڌ
- ↑ "The Science of Badi': The Origin and Development of Badi'". books.rafed.net (عربي ۾). اصل نسخو مان 6 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 2018-09-06 تي حاصل ڪيل.
- ↑ البيان والتبيين، ج 4، ص 55.
- ↑ Ali, Zakaria Saeed (19 November 2009). "Introduction to Ibn al-Naqib's Tafsir, mistakenly published under the title "Al-Fawa'id al-Mushawwiq"". Alukah (عربي ۾).
- ↑ "Introduction to Ibn al-Naqib's Tafsir on Bayan, Ma'ani, Badi', and the Inimitability of the Qur'an". Al-Maktaba al-Waqfiyya (عربي ۾).
- ↑ الروم: 55
- ↑ الأحزاب: 37