شاھل

شاھل جنھن کي عربي ۾ شاقول (انگريزي ۾ Plumb bob)، ۽ شاھل وارو وزني اوزار (Plummet) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ وزني اوزار آهي، جيڪو عام طور هيٺان نوڪدار هوندو آهي ۽ ڌاڳي سان ٽنگيو ويندو آهي. اهو ڌاڳو مڪمل عمودي رخ ڏيکاريندو آهي، جنهن کي شاھلي ليڪ (پلمب لائين) چيو ويندو آهي. شاھل پاڻيءَ جي سطح ماپڻ وارو اوزار (اسپرٽ ليول) جي ايجاد کان اڳ عمودي سڌائي معلوم ڪرڻ جو بنيادي اوزار هو، ۽ اڄ به تعمير ۽ سروي جي ڪم ۾ عمودي حوالو (ورٽيڪل ڊيٽم) قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

شاھل عام طور پٿر، ڪاٺ، شيهي يا ٻين ڌاتن مان ٺاهيو ويندو آهي. آرائشي مقصدن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن اهو هڏي يا هاٿيءَ جي عاج مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي.

هي اوزار گهٽ ۾ گهٽ قديم مصر جي دور کان استعمال ٿيندو پيو اچي، جتي عمارتن کي مڪمل عمودي (Plumb) رکڻ لاءِ ان کان ڪم ورتو ويندو هو.^[1]

زميني سروي ۾ شاھل نظير (Nadir) يعني زمين جي ڪشش ثقل جي رخ کي طئي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو سمت الرأس (Zenith) جي ابتڙ هوندو آهي. اهو سطح ماپڻ وارو اوزار، ٿيئوڊولائيٽ ۽ اسٽيل ماپ واري ٽيپ جهڙن اوزارن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن اوزار کي زمين تي مقرر سروي نشان جي بلڪل مٿان صحيح نموني بيهارجي يا زمين تي نوان نشان لڳائڻ لاءِ جڳهه جي صحيح منتقلي ڪري سگهجي.^[2]

شاھل (Plumb Rule) اوساريءَ جي پاسن جي اوچائيءَ کي صحيح نموني ۾ ھڪ ڪرو رکڻ ۾ ۽ جانچڻ جي ڪم ايندو آھي.^[3]

اشتقاق

لفظ شاھل جو انگريزي لفظ Plumb bob جي انگريزي نالي ۾ موجود plumb لاطيني لفظ plumbum مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ شيهو (Lead) آهي. قديم زماني ۾ شاھل جي هيٺئين وزني حصي Bob کي گهڻو ڪري شيهي مان ٺاهيو ويندو هو، تنهنڪري اهو نالو عام ٿي ويو.^[4]

بعد ۾ پلمب لفظ جو مطلب صرف شيهي تائين محدود نه رهيو، پر ان مان "بلڪل عمودي" يا "سڌو بيٺل" جي معنيٰ پڻ نڪتي. ساڳيءَ ريت انگريزي لفظ aplomb به انهيءَ تصور مان نڪتو، جيڪو سڌائي، توازن ۽ اعتماد سان بيهڻ جي معنيٰ ڏئي ٿو.

استعمال

جديد ماپ جا اوزار ايجاد ٿيڻ کان اڳ، اوچا تعميراتي ڍانچا ٺاهڻ وقت شاھل عمودي حوالو (ورٽيڪل ڊيٽم) قائم ڪرڻ لاءِ بنيادي اوزار هوندو هو. تعمير دوران بانس يا اسڪيفولڊنگ تي شاھل جو ڌاڳو اهڙيءَ طرح ٽنگيو ويندو هو، جو اهو فرش تي لڳايل بنيادي نشان جي عين مٿان رهي. جيئن جيئن عمارت مٿي اڏبي ويندي هئي، تيئن تيئن شاھل کي به مٿي منتقل ڪيو ويندو هو، پر ان جو ڌاڳو هميشه ساڳئي بنيادي نشان سان هم مرڪز رکيو ويندو هو. اڄ به ڪيترن ئي قديم گرجاگھرن جي مينارن، گنبذن ۽ برجن جي فرشن ۾ پتل جا اهڙا مرڪزي نشان موجود آهن، جيڪي مٿئين ڍانچي جي صحيح مرڪز کي ظاهر ڪن ٿا.

شاھل ۽ ان جو ڌاڳو اڪيلو رڳو عمودي رخ معلوم ڪري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن ان کي مناسب ماپ واري پٽي سان گڏ استعمال ڪيو وڃي ته اهو ڍلوان ماپڻ وارو اوزار (انڪلائينوميٽر) طور به ڪم ڪري سگهي ٿو، جنهن سان عمودي رخ کان مختلف زاويہ ماپي سگهجن ٿا.

قديم مصر ۾ هڪ اهڙو اوزار استعمال ٿيندو هو، جيڪو انگريزي اکر E جهڙي شڪل وارو هوندو هو ۽ ان جي مٿئين حصي سان شاھل ٻڌل هوندو هو. جڏهن اهو اوزار ڀت سان لڳايو ويندو هو ته شاھل صحيح عمودي ليڪ ظاهر ڪندو هو. افقي سطح معلوم ڪرڻ لاءِ هڪ ٻيو اوزار، آرڪي پينڊولم (Archipendulum)، پڻ استعمال ٿيندو هو. اهو A شڪل واري ڍانچي تي ٻڌل هوندو هو، جنهن جي چوٽيءَ تان شاھل ٽنگيل هوندو هو. يورپ ۾ هي اوزار اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين استعمال ٿيندو رهيو. ان جو هڪ ٻيو روپ ابتي T شڪل وارو پڻ هوندو هو، جنهن ۾ شاھل مٿئين حصي مان ٽنگيل هوندو هو.^[4]

شروعاتي فلڪ بوس عمارتن جي تعمير دوران به وڏا ۽ ڳرا شاھل استعمال ڪيا ويندا هئا، جيڪي لفٽ جي کوهن اندر تارن سان ٽنگيا ويندا هئا، جيئن عمارت جي عمودي سڌائي کي هر منزل تي جانچي سگهجي.

ڪڏهن ڪڏهن شاھل کي لوڏن کي گهٽ ڪرڻ لاءِ پاڻي، ڳاڙهي شربت (Molasses)، ڳاڙهي گاڙهي تيل يا ٻين ڳرن مايعن سان ڀريل ٿانوَ ۾ رکيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح اهو جهٽڪو جذب ڪندڙ (Shock absorber) وانگر ڪم ڪندو آهي ۽ شاھل کي جلدي سڪون ۾ آڻيندو آهي.^[5]

بيقاعده شڪل واري جسم جو ثقلي مرڪز معلوم ڪرڻ

انساني شڪل نگاري جا شاگرد پڻ شاھل استعمال ڪندا آهن، جيئن پنهنجي موضوع جي ثقلي مرڪز مان گذرندڙ عمودي محور معلوم ڪري ان کي تصوير تي بنيادي حوالي طور منتقل ڪري سگهن. ان مقصد لاءِ خاص شاھل استعمال ٿي سگهي ٿو يا سادي ڌاڳي جي پڇاڙيءَ ۾ ڌاتوءَ جو واشر يا ٻيو ڪو ڳرو وزن ٻڌي عارضي شاھل تيار ڪري سگهجي ٿو. اهو طريقو جسم جي بناوت، توازن ۽ وزن جي ورهاست کي صحيح نموني سمجهڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.

عوامي ثقافت

سال 2000ع ۾ دي سمز (انگريزي ٻولي: The Sims) وڊيو راند جاري ٿيڻ کان پوءِ، سائي رنگ جي شاھل کي ان راند جي علامت (Logo) طور اختيار ڪيو ويو. راند دوران شاھل چونڊيل ڪردار جي مٿان ظاهر ٿيندو آهي ۽ ان جي موجوده مزاج يا جذباتي حالت جي نشاندهي ڪندو آهي.^[6]

راند جي مختلف توسيعي پيڪن (Expansion packs) ۾ شاھل جي چوڌاري مختلف رنگن جون پٽيون يا حلقا شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي ڪردار جي خاص حياتياتي حالت يا نوعيت کي ظاهر ڪندا آهن، جهڙوڪ ويمپائر، جلپري يا خلائي مخلوق.

پڻ ڏسو

عمودي رخ

حوالا

↑ Stocks, Denys A. (2003). Experiments in Egyptian Archaeology: Stoneworking Technology in Ancient Egypt. Routledge. ص. 180. ISBN 978-0-415-30664-5.
↑ Brinker, Russell Charles; Minnick, Roy, مرتب (1995). The Surveying Handbook. Springer. ص. 93–94. ISBN 978-0-412-98511-9.
↑ ڪتاب: عمارت سازي؛ ليکڪ: ضياءالدين انصاري؛ ايڊيشن:1990ع؛ پبلشر:سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ
1 2 McGeough, Joseph A.; Hartenberg, Richard S. (2019). "Hand tool – Measuring and defining tools – Plumb line, level, and square". Encyclopaedia Britannica.
↑ Staley, W. W. Introduction to Mine Surveying, 2nd ed., Stanford University Press, 1964, p. 138.
↑ Holmes, Linda (2025-02-08). "For 25 years, The Sims have made a game out of the daily grind". NPR. 6 February 2026 تي حاصل ڪيل.

ٻاهريان ڳنڍڻا

وڪيميڊيا العام ۾ سان لاڳاپيل ميڊيا Plumb bobs.

سانچو:Measuring and alignment tools

[Stocks2003-1] Stocks, Denys A. (2003). Experiments in Egyptian Archaeology: Stoneworking Technology in Ancient Egypt. Routledge. ص. 180. ISBN 978-0-415-30664-5.

[Brinker1995-2] Brinker, Russell Charles; Minnick, Roy, مرتب (1995). The Surveying Handbook. Springer. ص. 93–94. ISBN 978-0-412-98511-9.

[3] ڪتاب: عمارت سازي؛ ليکڪ: ضياءالدين انصاري؛ ايڊيشن:1990ع؛ پبلشر:سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ

[McGeough-4] 1 2 McGeough, Joseph A.; Hartenberg, Richard S. (2019). "Hand tool – Measuring and defining tools – Plumb line, level, and square". Encyclopaedia Britannica.

[5] Staley, W. W. Introduction to Mine Surveying, 2nd ed., Stanford University Press, 1964, p. 138.

[6] Holmes, Linda (2025-02-08). "For 25 years, The Sims have made a game out of the daily grind". NPR. 6 February 2026 تي حاصل ڪيل.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]