مواد ڏانھن هلو

راءِ گهراڻو

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
راءِ گھراڻو

489–632
گادي جو هنڌالور[1]
مذهب
حڪومتبادشاهت


راءِ گھراڻو (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تقريباً سموري معلومات چچ نامو مان حاصل ٿئي ٿي، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت 13هين صديءَ جو هڪ فارسي ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخي درستگي بابت ڪجهه مؤرخن سوال اٿاريا آهن.[5]

هن خاندان جي پهرين ٽن حڪمرانن ــ راء ديواجي، راء سھيرس پهريون ۽ راء ساهسي - پهريون ــ بابت تفصيلي معلومات موجود نه آهي. خاندان جو چوٿون حڪمران راءِ سُهيرس ٻيون هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ اهم سامونڊي بندرگاهه ديبل پڻ شامل هو.

تاريخ


پسمنظر

گپت گهراڻي جي زوال کان پوءِ اتر-اولهه هندستان ۾ سياسي افراتفري پيدا ٿي ۽ هُنَ قوم جي حملن ڪيترين قديم رياستن کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. ڪجهه سنڌي مؤرخن جي راءِ موجب، انهن تبديل ٿيندڙ سياسي حالتن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ راءِ خاندان جي حڪومت قائم ٿي. راءِ حڪمرانن ابتدائي طور شودر حيثيت رکي، پر بعد ۾ برهمڻي ڌرم اختيار ڪرڻ کان پوءِ کين کتري درجو ڏنو ويو. سندن دور ۾ سنڌ سياسي استحڪام، امن ۽ خوشحالي ماڻي، ۽ اروڙ کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هڪ منظم رياست قائم ڪئي وئي.[6][7][8]

راءِ خاندان لڳ ڀڳ 489ع کان 632ع تائين، يعني 144 ورهين تائين سنڌ جي علائقي تي حڪومت ڪئي. چيو وڃي ٿو ته سندن خانداني لاڳاپا ڏکڻ ايشيا جي ٻين حڪمران گهراڻن سان پڻ هئا، جن ۾ ڪشمير، ڪابل، راجستان ۽ گجرات جا حڪمران شامل هئا.[9]

سڪن جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته راءِ خاندان کان اڳ هي علائقو گهٽ ۾ گهٽ شاپور ٻيون جي دور کان ساساني سلطنت جي اڻ سڌي اثر هيٺ رهيو هو.[10][lower-alpha 1] علائقي مان مليل آخري ساساني سڪا فيروز پهريون (حڪومت: 459ع–484ع) جي دور جا آهن. انهن تي رانا دتيه ستيه نالي هڪ شخص جو نالو درج ٿيل آهي، جنهن کي مقامي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو.[12][lower-alpha 2]

شوان زانگ پنهنجي سنڌ جي دوري دوران هتان جي حڪمرانن کي شو-تو-لو، يعني شودر، قرار ڏنو آهي.[2] راءِ خاندان جي حڪومت هيٺ هندومت ۽ ٻڌ ڌرم گڏجي موجود هئا، ۽ رڪارڊن مطابق راءِ حڪمرانن الور ۾ شِو جي نالي سان هڪ مندر پڻ تعمير ڪرايو هو.[2]

484ع ۾ فيروز پهريون هيفٿالائين سان جنگ ۾ سخت شڪست کاڌي، جنهن کان پوءِ ساساني سلطنت پنهنجي سرحدي علائقن تي اڳئين وانگر اثر قائم نه رکي سگهي.[14] نتيجي طور انهن علائقن ۾ نوان حڪمران خاندان اُڀري آيا.[14] راءِ خاندان جي شروعات غالباً انهيءَ سياسي خلا مان ٿي هئي، جيڪا ساساني طاقت جي زوال کان پوءِ پيدا ٿي.[15][lower-alpha 3] تنهن هوندي به راءِ خاندان جي اصل نسل يا نسلي پسمنظر بابت پڪ سان ڪجهه معلوم نه آهي.[lower-alpha 4]

راءِ گهراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون

راءِ گهراڻو اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گهراڻن مان هڪ هو. سنڌي روايتن موجب هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو، ۽ سندن دور کي سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دور سڏيو ويو آهي. ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي لکي ٿو ته پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. سندس بيان موجب اهي اول شودر هئا، پوءِ برهمڻي ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ برهمڻن سندن شڌي ڪري کين کتري بڻايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيل سمجهيا ويا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ لڳا. ڀيرو مل وڌيڪ لکي ٿو ته ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ آيو هو، ۽ هن پنهنجي سفرنامي ۾ سنڌ جي راجا کي شودر لکيو آهي.[6][7]

ننڍي کنڊ ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي راءِ جي لقب سان سڏرائيندا هئا. پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريباً ڏيڍ سؤ سال قائم رهي.

راءِ خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جن مڪي کان مديني هجرت ڪئي، ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي، ۽ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني اروڙ، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي.

تاريخ نويسي

سنڌ بابت ديرين وچئين دور کان اڳ ڪا به مقامي لکيل تاريخ محفوظ نه رهي آهي، ۽ راءِ خاندان بابت معلومات جو بنيادي ۽ تقريباً واحد ماخذ چچ نامو آهي، جيڪو بظاهر هڪ عربي متن جو فارسي ترجمو آهي، پر اصل عربي متن هاڻي موجود نه آهي.[17][18][16]

ادبي ذريعن ۾ سنڌ ۾ ساساني سرگرمين جو ڪو تفصيلي ذڪر موجود نه آهي،[14] ۽ راءِ خاندان جي وجود بابت پڻ هيل تائين ڪو پڪو ڪتبو، آثارِ قديمه يا سڪن جو اهڙو ثبوت نه مليو آهي، جيڪو سندن تاريخ جي مڪمل تصديق ڪري سگهي.[17][16]

[lower-alpha 5]

راءِ خاندان بابت چچ نامي جو بيان بعد ۾ فارسي ٻوليءَ جي تاريخي ڪتابن، جهڙوڪ 17هين صديءَ جي تاريخ سنڌ ۽ 18هين صديءَ جي تحفة الڪرام ۾ پڻ شامل ٿيو.[16]

تنهن هوندي به ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته چچ نامو دراصل هڪ اصل تصنيف آهي، جنهن سياسي ضرورتن سبب پاڻ کي ترجمو ظاهر ڪيو. اهي مؤرخ ڪتاب ۾ بيان ڪيل ڪيترن ئي تاريخي واقعن جي صحت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.[21]


راءِ خاندان، جيڪو سنڌ جو آخري کان اڳ وارو غير مسلم حڪمران خاندان هو ۽ جنهن جي دور کان پوءِ چچ خاندان جو عروج شروع ٿيو، جديد تحقيق ۾ ڪجهه حد تائين توجهه جو مرڪز رهيو آهي.[18]

جديد تاريخ نويسي ۾، بهرحال، راءِ خاندان تي تحقيق محدود رهي آهي، ۽ چند علماءِ سڪيات کان سواءِ هن خاندان بابت گهڻو علمي ڪم نه ٿيو آهي.[15]

ملڪي صوبا

راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو.

  1. برهمڻ آباد : ان صوبي ۾ نيرون ڪوٽ، ديبل ، لوهاڻا ، لاک ۽ سما ضلعا شامل ھئا.
  2. سيوستان : جنهن ۾ ٻوڌيا (ٻوڌپور) جنڪان (جمنڪان)، رونجهان ( روجيان)، ۽ پايا جبل کان وٺي مڪران جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو.
  3. اسڪلنده ، ڀاٽيا ، تلواڙو ، چچپور ، ۽ ديوهپور ، جي ڪجهه زمين شامل هئي.
  4. ملتان ، ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور ، ڪرور ، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي.

مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ ڪردارن، ڪيڪانان، ۽ برهاس شهر سندس نگراني هيٺ هو .

حاڪمن جي فهرست

راءِ خاندان جا حڪمران
# حڪمران متبادل نالو گاديءَ جو هنڌ عرصو نوٽ
1 راء ديواجي راءِ ديوائچ / راءِ ديواج اروڙ نامعلوم راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن.
2 راءِ سُهيرس پهريون راءِ سيهرس / راءِ سهايرس اروڙ نامعلوم راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو.
3 راء ساھسي - پھريون راءِ سهاسي اروڙ نامعلوم راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن.
4 راءِ سُهيرس ٻيون راءِ سيھرس ٻيون اروڙ نامعلوم سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون.
5 راء ساھسي ٻيون راءِ سهاسي ٻيون اروڙ 632ع تائين راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ چچ اقتدار سنڀاليو ۽ چچ خاندان جي شروعات ٿي.
ڪُل حڪمران 5 گاديءَ جو هنڌ: اروڙ

اروڙ

ايرانين سان جنگيون

رومين سان تعلقات

راءِ خاندان جو خاتمو

راءِ ساهسي ٻيون جي وفات کان پوءِ راڻي ديوي، چچ کي صلاح ڏني ته هو تخت تي قبضو ڪري.[22] چچ نامو موجب، چچ ابتدا ۾ هن رٿ تي راضي ٿيڻ کان ڪيٻايو، پر آخرڪار راڻي ديوي جي منصوبي کي قبول ڪري ورتائين.[22]

راءِ ساهسي ٻيون جي وفات جي خبر عام ماڻهن کان ڳجهي رکي وئي. ان دوران راڻي ديوي تخت جي دعويدارن کي پاڻ ۾ ويڙهائڻ لاءِ سازشون ڪيون، جنهن سبب شاهي خاندان جي مختلف ڌرين ۾ خونريز اندروني تڪرار پيدا ٿيو.[23][lower-alpha 6]

ان کان پوءِ راڻي ديوي اعلان ڪرايو ته راءِ ساهسي ٻيون جي صحت سڌري رهي آهي، پر هو درٻار هلائڻ جي قابل نه آهي، تنهن ڪري هن پنهنجي حياتيءَ تائين چچ کي قائم مقام حڪمران مقرر ڪيو آهي.[23][24] درٻاري اميرن کي به هن راز کي لڪائڻ لاءِ راضي ڪيو ويو، ۽ چچ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا عملي طور بادشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪندو رهيو.[23]

تنهن هوندي به، بادشاهه جي وفات جي خبر ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان راءِ مهرت تائين پهچي وئي، جيڪو راءِ ساهسي ٻيون جو ڀاءُ ۽ چتور جو حڪمران هو. هن تخت تي پنهنجو حق ڄاڻائيندي فوجي مهم شروع ڪئي.[23][24]

چچ کي هڪ جائز وارث خلاف جنگ ڪرڻ جي اخلاقي حيثيت بابت تذبذب هو، پر راڻي ديوي کيس مزاحمت ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.[23] ٻنهي ڌرين جي مقابلي ۾ چچ هڪ غير متوقع فتح حاصل ڪئي.[lower-alpha 7] ان کان پوءِ چچ عوام جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي دعوتون ۽ جشن منعقد ڪرايا.[23][24]

بعد ۾ راڻي ديوي چچ کي تخت جو وارث قرار ڏياريو. هن دعويٰ ڪئي ته چچ بي مثال دانائي ۽ بهادريءَ وارو شخص آهي. درٻار جي منظوري سان راڻي ديوي سندس سان شادي پڻ ڪئي.[23][24]

منان احمد آصف جي راءِ موجب، چچ نامي ۾ راءِ خاندان جي زوال ۽ برهمڻ خاندان جي عروج جي جيڪا ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي، اها ڏيکاري ٿي ته نئون حڪمران خاندان هڪ اهڙي عورت جي سازشن جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو، جيڪا پنهنجي مقصدن جي حصول لاءِ هڪ باصلاحيت پر اخلاقي طور محتاط شخص سان گڏجي ڪم ڪري رهي هئي.[23]

چچ جي اقتدار کي بعد ۾ بڇره نالي هڪ شخص جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو، جيڪو راءِ ساهسي ٻيون جو مائٽ، ملتان صوبي جو گورنر ۽ باجگذار حڪمران هو. بهرحال، ڊگهي مزاحمت باوجود چچ کي اقتدار تان هٽائي نه سگهيو.[24]

حوالا

  1. ↑ Balfour, Edward (1885). The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures (3rd ڇاپو). London: B. Quaritch.
  2. 1 2 3 Pal, Sayantani. "Rai dynasty of Sind". Wiley Online Library. Wiley.
  3. ↑ Avari, Burjor (July 2016). India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200. Routledge. ISBN 978-1-317-23673-3.
  4. ↑ Khuhro, Hamida (1981). Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-577250-0.
  5. ↑ Andre Wink (2002), Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th-11th Centuries, Brill Academic, ISBN 978-0391041738, pp. 192–196.
  6. 1 2 ”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36
  7. 1 2 ڪتاب جو نالو: تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو، سنڌ. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "رائچند هريجن" defined multiple times with different content.
  8. ↑ ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘
  9. ↑ Wink 1996, p. 153.
  10. ↑ Schindel 2016, p. 127-128.
  11. ↑ Schindel 2016, p. 127.
  12. ↑ Schindel 2016, p. 128, 130.
  13. ↑ Schindel 2016, p. 129.
  14. 1 2 3 Schindel 2016, p. 130.
  15. 1 2 3 4 Fishman, Todd & Pieper 2021.
  16. 1 2 3 4 Mirchandani 1985.
  17. 1 2 Wink 1996, p. 151-152.
  18. 1 2 Asif 2016.
  19. ↑ Habib 2012.
  20. ↑ Tandon 2022, p. 28.
  21. ↑ Asif 2016, p. 15, 20.
  22. 1 2 Asif 2016, p. 132-133.
  23. 1 2 3 4 5 6 7 8 Asif 2016, p. 133.
  24. 1 2 3 4 5 Baloch 1983.
  1. ↑ سنڌ مان ساساني دور جا وڏي تعداد ۾ سڪا هٿ آيا آهن، جن ۾ نموني، طرز ۽ خاص طور ماليت جي لحاظ کان نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.[11]
  2. ↑ فيروز جي سڪن جون ٻه مختلف سيريز سنڌ ۾ مليون آهن. پهرين تاج ۽ ٽئين تاج واري سيريز سان گڏ، ٻي سيريز ۾ باهه جي مندر جي ٻن خادمن جي جاءِ تي هي تحرير لکيل آهي.[13]
  3. ↑ ان جو هڪ متوازي مثال نيزڪ هونن جي زابلستان ۾ اڀار کي سمجهي سگهجي ٿو.
  4. ↑ چنتامڻ ونائڪ ويديا راءِ خاندان کي موريا خاندان جو اولاد ۽ ذات جي لحاظ کان شودر قرار ڏنو آهي.[16] هن راءِ جو بنياد ان دعويٰ تي هو ته چتور جو حڪمران راءِ مهرت پاڻ کي راءِ ساهسي ٻيون جو ڀاءُ سڏيندو هو. راجستان جا گهڻا قديم حڪمران پاڻ کي موريا نسل سان ڳنڍيندا هئا، ۽ اها ڳالهه شوان زانگ جي بيان سان پڻ هم آهنگ هئي، جنهن سنڌ جي بادشاهه کي شودر قرار ڏنو هو.
  5. ↑ اليگزينڊر ايم. فشمين ۽ ايئن ٽاڊ جو خيال آهي ته سنڌ مان هٿ آيل ڪجهه سون جا دينار ۽ چانديءَ جا دمّا، جيڪي ساساني سڪن جي طرز تي ٺهيل آهن پر مختلف تحريرون ۽ تاجن جا نمونا رکن ٿا، شايد راءِ خاندان پاران جاري ڪيل هجن.[15] انهن تي لکيل تحريرون ممڪن طور سري شاهي راسرا، سري جياٽڪ، سري هرشاروڪ ۽ سري ڀرهرشا پڙهي سگهجن ٿيون، جيڪي چچ نامي ۾ ذڪر ڪيل ڪجهه حڪمرانن جي نالن سان جزوي مشابهت رکن ٿيون.[15][19] بهرحال، پنڪج ٽنڊن هن نسبت کي قائل ڪندڙ نه ٿو سمجهي.[20]
  6. ↑ تخت جي دعويدارن کي هڪ هڪ ڪري بيمار بادشاهه سان ملاقات لاءِ گهرايو ويندو هو. حقيقت ۾ راڻي ديوي کين قيد ڪرائي ڇڏيندي هئي ۽ ٻڌائيندي هئي ته بادشاهه کين ڪنهن ٻئي دعويدار سان تڪرار سبب قيد ڪيو آهي. پوءِ کين صلاح ڏني ويندي هئي ته هو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻ ۽ بادشاهه کي راضي ڪرڻ لاءِ ٻئي دعويدار کي قتل ڪن.
  7. ↑ چچ راءِ مهرت کي آمهون سامهون اڪيلي مقابلي جي دعوت ڏني ۽ دعويٰ ڪئي ته هو برهمڻ هجڻ ڪري گهوڙيسواريءَ جي فن کان واقف نه آهي. پر مقابلي دوران چچ گهوڙي تي سوار ٿي راءِ مهرت جو سر قلم ڪري ڇڏيو. سندس موت جي خبر ٻڌندي ئي راءِ مهرت جي فوج ۾ افراتفري پکڙجي وئي.
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=راءِ_گهراڻو&oldid=384329" تان ورتل