مواد ڏانھن هلو

جھاد

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

جهاد (/dʒɪˈhɑːd/؛ عربي: جِهَاد, romanized: jihād ar) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ ڪوشش ڪرڻ، جدوجهد ڪرڻ يا جاکوڙ ڪرڻ آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.[1][2] اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي الله جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف اندروني جدوجهد، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني امت جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ اسلام جي دفاع لاءِ جدوجهد.[1][3][4] ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري جنگ سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.[5]

جهاد کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.[3][6]:13[7] مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ نيڪ زندگي گذارڻ، امن کي هٿي ڏيڻ ۽ اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ تائين مختلف تصور شامل آهن.

جهاد جو لفظ قرآن ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.[lower-alpha 1] اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”الجهاد في سبيل الله“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.[8][9] هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.[10]:54 حديثن ۾ جهاد گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور صوفي ۽ احمدي حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.[3][7][2] هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ هجرت يا جنگ.[10]:30 قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر تلوار وارين آيتن کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ شروعاتي اسلامي فتوحات دوران مشرڪن کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.[11][12](pp46)

جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.[13][14]

ويهين صديءَ ۾ جهاد جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.[3][15] جڏهن ته جديديت پسند اسلامي عالمن جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه اسلام پسندن اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.[15][16] گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف باغي اسلامي انتهاپسند، عسڪريت پسند اسلام پسند ۽ دهشتگرد فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.[3][17][18]:93[16] اڄڪلهه جهاد جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ڪروسيڊ.[1]

لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما

[سنواريو]

لفظ جهاد عربي مادّي جَهَدَ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد اسلام جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.[19] ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.[20] فقه، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته تصوف ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد نفسِ اماره سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري نفسياتي حالت آهي.[19] روحاني ۽ اخلاقي جهاد تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.[20]

هانس ويهر جي جديد معياري عربيءَ جي لغت ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، مقدس جنگ، يعني ڪافرن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.[21] پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.[20][22] جهاد جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.[23][مڪمل حوالو گهربل آهي] قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ جهاد کان پوءِ عام طور في سبيل الله، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.[24] محمد عبدالحليم جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.[25]

جديد معياري عربي ۾ لفظ جهاد مذهبي توڙي غير مذهبي مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”صليبي مهم“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.[26] عربي ملڪن ۾ جهاد ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.[27] تنهن هوندي به، جهاد عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات قرآن ۽ محمد جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.[28][29]

قرآن

[سنواريو]

لفظ جهاد قرآن ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. مجاهد، جيڪو هڪ فاعلي صفت آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.[19] انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ سورت التوبه 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ جهاد مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.[19] قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ تفسير ڪئي آهي.[30] احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ جهاد يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.<

:56

حديث

[سنواريو]

جهاد بابت ڪيتريون ئي حديثون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ڪتاب الجهاد يا فضائل الجهاد جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.[19] صحيح بخاري جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ جهاد مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.[31][32]

اسلام ۾ جهاد جو تصور

[سنواريو]

اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي.

"اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".

— القرآن

جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي.

"اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".

— القرآن

اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي

1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "ذمي" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو.

2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي.

3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا.

پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته:

چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي.

پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي.

مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون.

ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي.

ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي

— حديث

دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا.


وڏو ۽ ننڍو جهاد

[سنواريو]

روايت ۾ ”وڏي جهاد“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي جهاد“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.[3] شروعاتي اسلامي فڪر ۾ جهاد جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.[حوالو گهربل] گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”جهاد“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.[33][34]:72 ”وڏي ۽ ننڍي جهاد“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.[35]:116

”وڏي جهاد“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:[حوالو گهربل]

ڪجهه ويڙهاڪ محمد وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي جهاد کان وڏي جهاد ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو جهاد ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“[36]

هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم خطيب بغدادي پنهنجي ڪتاب تاريخ بغداد ۾ ڏنو هو.[37][38] هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ جهاد جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.[36] ابن حجر عسقلاني جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي سند کي ضعيف قرار ڏين ٿا.[39]

هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني تصوف، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.[40]:78–79[41]

ابن حزم جهاد في سبيل الله، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو:

  • دل جو جهاد، جهاد بالقلب يا جهاد بالنفس، شيطان سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي جهاد کي[حوالو گهربل] وڏو جهاد، يعني الجهاد الأكبر، سمجهيو ويو آهي.
  • زبان جو جهاد، جهاد باللسان، جنهن کي لفظ يا قلم جو جهاد، يعني جهاد القلم، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي.
  • هٿ جو جهاد، جهاد باليد، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.
  • تلوار جو جهاد، جهاد بالسيف، قتال في سبيل الله، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا مقدس جنگ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ سلفي مسلمانن ۽ اخوان المسلمين مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.[42]:56

هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،[43] ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها اسلامي سونهري دور، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ عباسي خلافت جي راڄڌاني دمشق کان بغداد منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:[44]

”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“

هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ خليفن کي يوناني، عبراني ۽ سرياني سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.[45] هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور ٽمبڪٽو ۾،[46] جتي اها سورهين صديءَ جي بربر عالم احمد بابا جي تصنيف تحفة الفضلاء جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.[47] تنهن هوندي به، اڪبر احمد موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.[48]

ابن قيم الجوزيه جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، جهاد دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني نفس، شيطان، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف جهاد کان اڳ اچي ٿو.“ جهاد جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي ابن تيميه لکيو:

”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف جهاد جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف جهاد نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف جهاد نه ڪري.“[49]

وڏي جهاد ۾ حصو وٺڻ، ننڍي جهاد ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. عبدالقادر جيلاني پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي جهاد جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.

گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد اثنا عشري شيعو شخصيت، آيت الله روح الله خميني، جيڪو ايراني انقلاب جو اڳواڻ ۽ ايران جي اسلامي جمهوريه جو باني هو، ”وڏي جهاد“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.[50]

رابرٽ ڊبليو. شيفر قفقاز جي پسمنظر ۾ جهاد ۽ غازاوات تي بحث ڪندي لکيو: ”غازاوات پنهنجي دور جو جهاد هو. غازاوات جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو جهاد چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو جهاد چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“[وضاحت گهربل][51]

دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو جهاد

[سنواريو]

ڪلاسيڪي عالمن جهاد لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (جُس ايڊ بيلم) جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (جُس ان بيلو) تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.[52][53]:150–151 جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.[54]:30[53]:150–151

جهاد جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.[55]:18–19 اڪثر فقيهن جي نظر ۾ جنگ جو جواز (casus belli) رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا فتنو، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب مسلمانن تي ظلم، تائين محدود آهي.

:78–79[56] انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.:78–79

اهڙيءَ طرح حنفي فقيه ابن نجيم لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ جهاد جو سبب ڪونهم حرباً علينا آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“:78–79[57] حنفي فقيه محمد الشيباني جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا دار الجزاء، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“:78–79 السرخسي به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.[53]:152

جارحاڻي جهاد ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.[58]

شيعن ۽ سنين جا جهاد بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،[28] پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي جهاد رڳو مهدي جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت غيبت ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.[59] البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي جهاد شيعي اسلام ۾ جائز آهي. حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.[60]:152

جنگ جا ضابطا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسلام ۾ جنگ جا ضابطا

اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟

— علي بن ابي طالب، نهج البلاغه[60]:155

اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، بلوغت کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.[61]:33–35 :78 اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.[61]:33–35 :134 راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.[61]:33–35 جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.

البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.[61]:33–35 ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور محقق الحلي جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.[وضاحت گهربل][60]:154

صليبي جنگون شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه منجنيق جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي. :55–56

فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي انساني ڍال طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.:117 ابو حنيفه جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن.

دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.[62]:101

دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي محمد محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو. ان جي ابتڙ ابو بڪر وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.:126–128

گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو، پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.:126–128 ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.:126–128 ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.[61]:39

اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.:126–128 سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن.

تاريخ

[سنواريو]

اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ بدو قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ جهاد کي ”مقدس جنگ“ ۽ غزا کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.[63]

جوناٿن برڪي موجب، قرآن ۾ جهاد جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.[64]

عالم مجيد خضري جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.[65]:60

روايتي دور

[سنواريو]

البقره 256 موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».[66] جنگي صورت ۾ جهاد جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر اسلامي رياست جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.[67][68] ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.[69]:9–10 جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي شهيد سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.[59]

برنارڊ لوئس موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو جهاد مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.[69] قانوني مورخ صداقت قدري موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري جهاد بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ نسخ جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي قتال سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.[40]:150–151

اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو:

  • دار الاسلام / دار العدل / دار السلام؛
  • دار الحرب / دار الجور؛
  • ۽ دار الصلح / دار العهد / دار الموادعة.[70][71]

اٺين صديءَ جي فقيه سفيان الثوري (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب جهاد صرف دفاعي جنگ آهي.[72]:36ff

:90 هن ٻڌايو ته حنفي فقيه الاوزاعي، امام مالڪ بن انس ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن دار الحرب جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.:80[73]:58

جهاد کي فرض ڪفايه سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني خليفو ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.[40]:150–151

روايتي اسلامي فقه ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، جهاد مان مراد غير مسلمانن ۽ مرتدن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.[42]:74–80 برنارڊ لوئس موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي جهاد نه چيو ويندو هو.[74] هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب جهاد عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني جهاد، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.[75]

بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.[76]:222–223

اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ڪتاب الجهاد نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ اسلام ۾ جنگ جا اصول تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،[77]:205–208[6]:3 ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.[6]:99 انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.[78] مالِ غنيمت ۾ غنيمت (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ فَيءُ (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.[79]

شروعاتي اسلامي فتحون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو شروعاتي اسلامي فتحون
خليفن جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع
  حضرت محمد ﷺ جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه
  خلافت راشده جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه
  اموي خلافت جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه

اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو خلافت راشده جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ جهاد جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي پائرينيز جبلن ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين“ پکڙيل هو.[69]:4

انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.[6]:60–61

ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ جهاد هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ ريگستاني ٿيڻ (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ وليم مونٽگمري واٽ جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.":87

ساڳيءَ ريت ايڊورڊ جي. جرجي لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“:76

ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.[6]:62–63

روايتي دور کان پوءِ

[سنواريو]

ڪجهه ليکڪن موجب،[ڪير؟] جهاد جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي 1258ع ۾ بغداد جي گهيري دوران منگولن جي حملي ۽ عباسي خلافت جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.[80] مؤرخ هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ جهاد جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“[81]:117 گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ جهاد جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.[63]

روڊولف پيٽرز موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان جهاد جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.[35]:187, note 52 شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ جهاد کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ محمد بن الأمير الصنعاني، محمد عبده، رشيد رضا، عبيدالله سنڌي، يوسف القرضاوي ۽ شبلي نعماني، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن جهاد الدفاع (دفاعي جهاد) ۽ جهاد الطلب (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته جهاد الطلب فرض ڪفايه آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ الجصاص ۽ ابن تيميه جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي منصفاڻِي جنگ جو نظريو (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.:71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315[35]:150 اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم محمد بن عبدالوهاب پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.[82]:230, 235, 241 اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا مذهبي آزادي جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.[35]:125

ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور دار الاسلام ۽ دار الڪفر ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.:256

ابن تيميه دار الاسلام جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف بدعت ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو:252 ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته:

”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“

[35]:48

برنارڊ لوئس موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين جهاد کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.[34]:72 جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.[83] سترهين صديءَ ۾ عثماني سلطنت نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.[84]

سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته دار الاسلام ۽ دار الحرب جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.

صفوي سلطنت جي باني شاه اسماعيل پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. قاجار سلطنت جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي فارسي-روسي جنگين کي جهاد قرار ڏنو.[60]:158–159

ارڙهين صديءَ ۾ دراني سلطنت جي حڪمران احمد شاهه دراني ۽ سندس جانشين تيمور شاهه دراني پنجاب ۾ سک مسلن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.[85]

نوآباديات ۽ جديديت

[سنواريو]
1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون فولا جهاد رياستون

جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن جهاد انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.[6]:157–158 امير عبدالقادر الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.[6]:157–158 ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. سنوسي طريقت 1912ع ۾ اطالوي-ترڪ جنگ دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته محمد احمد (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ برطانيا ۽ مصر جي خديويت خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.[59]

رشيد رضا ۽ محمد عبده دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.[86] تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.[86]

سر سيد احمد خان جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ برطانوي راڄ مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.[6]:159–160 ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي اسلامي سنهري دور جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.[6]:159–160

نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور مهدي تي ايمان هو.[حوالو گهربل] اسلامي علم الآخرت موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف امير عبدالقادر جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.[حوالو گهربل] ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.[حوالو گهربل]

1898ع ۾ اومدرمان جي جنگ دوران مهدي فوج جو حملو

اسلامي احيا سان گڏ هڪ نئين بنيادپرست تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان عرب ٻيٽ ۾ پکڙجندڙ وهابي تحريڪ جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.[87]

اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ فولا جهادن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور سوڪوتو خلافت هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.[69] سوڪوٽو خلافت لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري نوآبادياتي نائجيريا ۾ شامل ڪري ڇڏيو.[88]

پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 1914 عثماني جھاد جو اعلان
1915ع ۾ گليپولي مهم دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني شهادت واري رجيمينٽل جهنڊي سان

جڏهن عثماني سلطنت جي خليفي پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد" جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،[83][84](p24) ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.[89] (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)[40]:157

1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم مهدي الخالصي هڪ فتويٰ جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ 1920ع جي عراقي بغاوت ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.[90]

1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر نجف ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.[حوالو گهربل]

هن بغاوت دوران آيت الله محمد تقي شيرازي، جيڪو محمد الحسيني الشيرازي جو والد ۽ صادق حسيني شيرازي جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.[91]

نوآباديات کان پوءِ

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اسلامزم ۽ اسلامزم جي تنقيد

ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ اسلامزم (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.[92] شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ اخوان المسلمون پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ شهيد ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."[93][94]

حسن البنا تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي برطانوي سلطنت خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،:150, 155 (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).[40]:158 هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ اسرائيل خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،[95] جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ حماس پهرين انتفاضه دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.[96][97][98]

جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (جُس ايڊ بيلَم جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون)، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (جُس ان بيلو جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون) تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر بين الاقوامي انساني قانون کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ دهشتگرد تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.[99] رڊولف ايف. پيٽرس ۽ ناتانا جي. ڊي لانگ-باس موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.:240–41 [35]:127

جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري ابن تيميه ۽ مصري صحافي سيد قطب جي خيالن کان متاثر رهيا.

سيد قطب، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ

سيد قطب پنهنجي ڪتاب معالم في الطريق ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."[100]:125–26:264 قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي شرڪ جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.[100][101]

بعد ۾ مفڪر محمد عبدالسلام فرج قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ خلافت کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.:107-108 فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.[102] :190, 192 سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو:9 ۽ پوءِ ايمن الظواهري، جيڪو بعد ۾ القاعده جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.:11

سوويت يونين جي افغانستان تي حملي دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر شيعا مسلمانن پڻ ڪميونسٽ حڪومت ۽ ان جي حمايتي سوويت فوجن خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور افغان مجاهدين چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي تهران اٺ (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي ايران جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.[103][104]

دهشتگردي

[سنواريو]


ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ يوسف القرضاوي ۽ محمد سيد طنطاوي جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن (شهرين) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي جهاد جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي غير جنگجو ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.

2001ع ۾ 11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن کان پوءِ، آمريڪا سعودي عرب سان واسطو رکندڙ اسامه بن لادن ۽ افغانستان ۾ طالبان کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ ملا محمد عمر، جيڪو اسلامي امارت افغانستان جو اميرالمؤمنين پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ جهاد ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.[105]:2

تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي تشدد لاءِ اُڪسائڻ (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،[106] جڏهن ته ڊي ريڊيڪلائزيشن (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.[107]

عبدالله عزام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عبدالله عزام

1980ع واري ڏهاڪي ۾ عبدالله عزام "ڪافرن" خلاف جهاد جي حمايت ڪئي.[108]

عزام سوويت–افغان جنگ دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف جهاد جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ عبدالعزيز ابن باز پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.[109]

عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري جهاد جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون سوويت يونين جون ڏاکڻيون جمهوريائون، بوسنيا، فلپائن، ڪشمير، صوماليا، ايريٽريا، اسپين ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن فلسطين شامل هئا.[110]:130

چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."[111]:174 ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي جهاد جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.[111]:156–57

عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ اسامه بن لادن، تي اثرانداز ٿي.[84] هن پنهنجي حديث جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته غير مسلم علائقن ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي جهاد نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، مسلم علائقن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي جهاد آهي.[112]

فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار القدس العربي ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.[113] ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف 11 سيپٽمبر وارا حملا منظم ڪيا.

شيعا

[سنواريو]

شيعه اسلام ۾ جهاد مذهب جي ڏهن عملن مان هڪ آهي،[114] جيتوڻيڪ اهو اسلام جي پنجن رڪنن مان شامل ناهي. روايتي طور تي اثناعشري شيعه عقيدي ۾ جهاد جي تصور بابت سني اسلام کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ جهاد کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.[115]

تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن جهاد کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي عاشورا جي يادگيريءَ جي حوالي سان. محمود ايم. ايوب لکي ٿو:

اسلامي روايت ۾ جهاد، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي جهاد کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن حسين ابن علي جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي جهاد سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن حديث مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. جعفر الصادق پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ المفضل بن عمر الجعفي کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ جهاد آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."[116]:142

۽ وڌيڪ لکي ٿو:

اهڙيءَ طرح جهاد (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم (ظلم) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر (ثواب) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. تعزيه، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.[116]:148

شام جي گهرو ويڙهه دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف جهاد ڪيو. يمن ۾ حوثي تحريڪ پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور جهاد جي اپيلن کي استعمال ڪيو.[117]

اسلامي فقہ

[سنواريو]

محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته جهاد بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي سلفي جهاد ازم تائين.[40]:172 قانوني تاريخ جي ماهر صداقت قادري موجب،[40]:172 گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي بدعت (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.[40]:172 سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."[40]:175

جهاد بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (jihad bil-saif) تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،[34]:72 پر ان ۾ قرآن ۽ حديث مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ جهاد جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن امت تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته جهاد "انفرادي فرض" (فرض عين) نه، پر "اجتماعي فرض" (فرض ڪفايه) هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (في سبيل الله) ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،[40]:150 ۽ ان جو اعلان صرف خليفو ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.[40]:150–151 (اهو ضابطو جزوي طور خوارج جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن خليفي علي خلاف جهاد ڪيو ۽ تڪفير ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) جهنم ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.[118] مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.[119]

اسلامي عالم ابو عبدالله المهاجر کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.[120] سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن القاعده جي ابو مصعب الزرقاوي ۽ پوءِ داعش سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.[120] الزرقاوي، القاعده عراق جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو جهاد جي فقہ (دي جيورسپروڊنس آف جھاد) يا رت جي فقہ (دي جيورسپروڊنس آف بلڊ) جي نالي سان مشهور ٿيو.[120][121][122]

صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، ڪوئليئم سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن رت جي فقہ بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."[121]

دي ائٽلانٽڪ جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.[120] هن وڌيڪ لکيو:

قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي جهاد جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ خودڪش حملو ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.[120]

نفسيات جي ماهر ڪرس اي. اسٽائوٽ جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ اسلامي دهشتگردي کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.[122]

استعمال

[سنواريو]

اصطلاح جهاد وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. جان ايل. ايسپوزيٽو موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.:26 جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. روڊولف پيٽرس لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان فقه جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته اسلامي جديديت جا حامي جهاد کي بين الاقوامي قانون جي دائري ۾ منصفاڻي جنگ (جسٽ وار) سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.[35]:150 ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.:165–166 گيليپ جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".[123]

مسلمانن جي عوامي راءِ

[سنواريو]

گيليپ جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.[123] مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.[123][124]:20ff هي اصطلاح عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.[125]

ٻيون جدوجهدون

[سنواريو]

شيعه عالم محمود ايم. ايوب موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ سماجي سڌارن ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي جهاد في سبيل الله (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (جهاد بالقرآن).[126] ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي امت جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (فرض عين) بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (فرض ڪفايه) هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.[126]

جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر فضل الرحمان ملڪ جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.:63–64 جڏهن ته تيونس جي صدر حبيب بورقيبہ پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.[35]:116–17

بي بي سي موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.[127] صحيح مسلم تي لکيل پنهنجي شرح المنهاج ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم يحيى بن شرف النووي لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (فرض ڪفايه) مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".[128]

عالمه نتانا جي. ڊي لانگ-باس موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن:

  • تعليمي جهاد (جھاد ال-تربيه)؛
  • تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (جھاد ال-داعوا).:240–41

ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن:

  • علمي جهاد (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).[129]
  • اقتصادي جهاد، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.[129] بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.[38] ايران ۾ وزارتِ جهادِ زراعت موجود آهي، ۽ اڳ جهادِ تعمير نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.[16]:240
  • جهاد النڪاح، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.[130] چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي فتويٰ مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.[131][132]

ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال

[سنواريو]
  • آمريڪي انصاف وارو کاتو دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ جهاد جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن:
    • "هن اضافي فردِ جرم ۾ جهاد عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."[133]
    • "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."[134]
  • ڪيرن آرمسٽرانگ: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."[135]
  • ميڪسيم روڊنسن: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن.":351
  • بينجمن آر. باربر عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ جهاد جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن McWorld سڏيو.:53–65

ٻيا گروهه

[سنواريو]

احمديه

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جھاد جي احمدي نقطه نظر

احمديه اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.[136]

قرآن پرست

[سنواريو]

قرآن پرست اهو نٿا مڃين ته لفظ جهاد جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.[137][138]

پڻ ڏسو

[سنواريو]



ذريعا

[سنواريو]
  • Al-Dawoody, Ahmed (2011). The Islamic Law of War: Justifications and Regulations. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0230111608.
  • "Djihad" in: اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا
  • "Jihad" . Encyclopædia Britannica. جلد 15 (11th ڇاپو). 1911. ص. 415.
  • ibn Abd al-Wahhab, Muhammad (1398h). Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb (First ڇاپو). Riyad: Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah.
  • Khadduri, Majid (1955). War and Peace in the Law of Islam. Baltimore: Johns Hopkins Press. 26 October 2015 تي حاصل ڪيل.
  • H.R.H. Prince, Ghazi Muhammad; Ibrahim, Kalin; Mohammad Hashim, Kamali (2013). War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of Jihad (PDF). The Islamic Texts Society Cambridge. ISBN 978-1903682838. اصل نسخو (PDF) مان 9 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2016 تي حاصل ڪيل.
  • Rudolph Peters (2015). Islam and Colonialism: The Doctrine of Jihad in Modern History. De Gruyter.
  • Bonner, Michael (2006). Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice. Princeton University Press. ISBN 978-1400827381.
  • Madigan, Daniel (2001). "Book". ۾ McAuliffe, Jane Dammen (مرتب). Encyclopaedia of the Qurʾān. doi:10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027.
  • Sharon, Moshe (2004). "People of the Book". ۾ McAuliffe, Jane Dammen (مرتب). Encyclopaedia of the Qurʾān. doi:10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319.
  • Vajda, Georges (1960–2007). "Ahl al-Kitāb". ۾ Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (مرتب). Encyclopaedia of Islam, Second Edition. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383.

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 Esposito, John L., مرتب (2014). "Jihad". The Oxford Dictionary of Islam. آڪسفورڊ: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. اصل نسخو مان 3 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 Tyan, E. (1965). "D̲j̲ihād". ۾ Bosworth, C. E.; van Donzel, E. J.; Heinrichs, W. P.; Lewis, B.; Pellat, Ch.; Schacht, J. (مرتب). اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو. جلد 2. ليڊن: برل پبلشرز. doi:10.1163/1573-3912_islam_COM_0189. ISBN 978-90-04-16121-4.
  3. 1 2 3 4 5 6 DeLong-Bas, Natana J. (22 February 2018) [10 May 2017]. "Jihad". Oxford Bibliographies – Islamic Studies. آڪسفورڊ: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. doi:10.1093/obo/9780195390155-0045. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 25 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Böwering, Gerhard; Crone, Patricia, مرتب (2013). "Jihad". The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. پرنسٽن، نيو جرسي: پرنسٽن يونيورسٽي پريس. Literally meaning "struggle", jihad may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.
  5. ↑ Jackson, Roy (2014). What is Islamic philosophy?. Routledge. ص. 173. ISBN 978-1317814047. jihad Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Bonner, Michael (2006). Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ISBN 978-1400827381.
  7. 1 2 Peters, Rudolph (2005). "Jihad". ۾ Jones, Lindsay (مرتب). Encyclopedia of Religion. جلد 7 (2nd ڇاپو). MacMillan Reference. ص. 4917.
  8. ↑ Morgan, Diane (2010). Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice. ABC-CLIO. ص. 87. ISBN 978-0313360251. 5 January 2011 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ Meri, Josef W., مرتب (2005). "Jihad". Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. روٽليج. ص. 419. ISBN 978-041596690-0.
  10. 1 2 Esposito, John L. (1988). Islam: The Straight Path. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0195043983.
  11. ↑ "Islam and war". BBC. 13 August 2009. 14 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ al-Fasi, Muhammad; Hrbek, Ivan (1988). "The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire". General History of Africa: Volume 3. UNESCO.
  13. ↑ Bernard Lewis (27 September 2001). "Jihad vs. Crusade". Opinionjournal.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Blankinship, Khalid Yahya (2011). "Parity of Muslim and Western Concepts of Just War". The Muslim World 101 (3): 416. doi:10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x. ISSN 1478-1913. "In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.".
  15. 1 2 Hallaq, Wael B. (2009-04-16). Sharī'a: Theory, Practice, Transformations (انگريزي ۾). Cambridge University Press. ص. 334–38. ISBN 978-0-521-86147-2.
  16. 1 2 3 Jalal, Ayesha (2009-06-30). "Islam Subverted? Jihad as Terrorism". Partisans of Allah: Jihad in South Asia (انگريزي ۾). ڪيمبرج، ميساچوسٽس: هارورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 239–240. doi:10.4159/9780674039070-007. ISBN 978-0-674-03907-0. S2CID 152941120.
  17. ↑ Badara, Mohamed; Nagata, Masaki (November 2017). "Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective". عرب لا ڪوارٽرلي (ليڊن: برل پبلشرز) 31 (4): 305–335. doi:10.1163/15730255-12314024. ISSN 1573-0255.
  18. ↑ Cook, David (2005). "Radical Islam and Contemporary Jihad Theory". Understanding Jihad. University of California Press. ص. 93–127. ISBN 978-0-520-24203-6. JSTOR 10.1525/j.ctv1xxt55.10. LCCN 2015010201.
  19. 1 2 3 4 5 Özel, Ahmed (1993). "Jihad". اسلام انسائيڪلوپيڊيسي (ترڪي ۾). جلد 7. Istanbul: Turkish Diyanet Foundation. ص. 527–531.
  20. 1 2 3 Jihād. encyclopedia.com. 21 May 2013.
  21. ↑ Wehr, Hans (1979). A Dictionary of Modern Written Arabic (انگريزي ۾) (3rd ڇاپو). Otto Harrassowitz Verlag. ص. 142. ISBN 978-3-447-02002-2.
  22. ↑ "Jihad | Meaning, Examples, & Use in the Quran | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 2025-04-12. 2025-05-10 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ Tyan, Emile (1967). "Encyclopédie de l'Islam". ۾ Lewis, B.; Pellat, Charles; Schatcht, J. (مرتب). اسلامي انسائيڪلوپيڊيا: Khe-Naz. Vol. 5-7 (انگريزي ۾). E. J. Brill. ص. 538. ISBN 978-90-04-09739-1.
  24. ↑ قرآن ۾ جهاد ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim (عربي ۾). دار حديث،. 1988. ص. 182–83. ۽ Kassis, Hanna E. (2023-11-03). A Concordance of the Qur'an (انگريزي ۾). Univ of California Press. ص. 587–588. ISBN 978-0-520-34261-3.
  25. ↑ Abdel Haleem, Muhammed (2001). Understanding the Qurʼan : Themes and Style. London: I.B. Tauris. ص. 62. ISBN 9781860640094. OCLC 56728422.
  26. ↑ "Oxford Islamic Studies Online". Oxford University Press. اصل نسخو مان 3 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ Seales, Rebecca (5 July 2018). "'My wife can never call my name in public'". BBC. 29 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  28. 1 2 Peters, Rudolph. "Jihād". The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. اصل نسخو مان 21 November 2008 تي محفوظ ڪيل. 17 February 2008 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ Berkey, Jonathan P. (2003). The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 (انگريزي ۾). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-58813-3.
  30. ↑ اسما افسرالدين (2013). Striving in the Path of God Jihad and Martyrdom in Islamic Thought. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 11.
  31. ↑ ibn Ismāʻīl Bukhārī, Muḥammad (1981). Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari. جلد v4. Muhsin Khan, Muhammad پاران ترجمو ڪيل. Medina: Dar al-Fikr. ص. 34–204.. حوالو ڏنل: Streusand, Douglas E. (September 1997). "What Does Jihad Mean?". Middle East Quarterly: 9–17. http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean. Retrieved 24 August 2014. "In hadith collections, jihad means armed action; for example, the 199 references to jihad in the most standard collection of hadith, Sahih al-Bukhari, all assume that jihad means warfare.".
  32. ↑ Streusand, Douglas E. (September 1997). "What Does Jihad Mean?". Middle East Quarterly 4 (3): 9–17. http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean. Retrieved 12 July 2015.
  33. ↑ Lewis, Bernard, اسلام جو بحران, 2001 Chapter 2
  34. 1 2 3 Lewis, Bernard (1991-06-11). The Political Language of Islam (انگريزي ۾). University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-47693-3.
  35. 1 2 3 4 5 6 7 8 Peters, Rudolph (1996). Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader. Princeton: Marcus Wiener. ISBN 978-9004048546.
  36. 1 2 "Jihad". BBC. 3 آگسٽ 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 آگسٽ 2010 تي محفوظ ڪيل. 4 جُونِ 2010 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ فيض القدير، جلد 4، صفحو 511
  38. 1 2 Streusand, Douglas E. (September 1997). "What Does Jihad Mean?". Middle East Quarterly iv (3): 9–17. http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean. Retrieved 26 August 2014.
  39. ↑ "Sunnah.org". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2011 تي حاصل ڪيل.
  40. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Kadri, Sadakat (2012). Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia. London: Macmillan Publishers. ص. 150–151, 157, 172–175. ISBN 978-0099523277.
  41. ↑ Kadri 2012, pp. 103, According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead..
  42. 1 2 Khadduri, Majid (2006). War and Peace in the Law of Islam (انگريزي ۾). The Lawbook Exchange, Ltd. ISBN 978-1-58477-695-6.
  43. ↑ Malik, Jamal (2009). "Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document". Zeitschrift für Religionswissenschaft 17 (1). doi:10.1515/zfr.2009.17.1.61. https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html.
  44. ↑ Wilson, Jonathan A. J. (2011). "Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences". 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences (Universiti Sains Islam Malaysia) 7. http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf. Retrieved 29 November 2021. آرڪائيو ڪيا ويا 22 January 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  45. ↑ Lutz, Peter L. (2002). "Islamic Science" (PDF). The Rise of Experimental Biology. Humana Press. ص. 57–63. doi:10.1007/978-1-59259-163-3_8. ISBN 978-1-59259-163-3.
  46. ↑ Ware, Rudolph (31 August 2012). "Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs". Huffington Post. 29 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ Diagne, Souleymane Bachir (2008). "Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu". The meanings of Timbuktu (PDF). HRSC Press. ص. 26. ISBN 9780796922045. اصل نسخو (PDF) مان 17 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Morse, Felicity (13 January 2015). "The pen, the sword and the Prophet". BBC. 29 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "Jihad in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah". Yaqeeninstitute.org. 15 May 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 January 2021 تي محفوظ ڪيل.
  50. ↑ Khomeini, Ruhollah (27 September 2012). "Jihad al-Akbar, The Greatest Jihad: Combat with the Self". al-Islam.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ Schaefer, Robert W. (22 October 2010). The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to Jihad. Praeger Security International. Santa Barbara, California: Bloomsbury Publishing USA. ص. 64. ISBN 9780313386350. 22 November 2023 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Baderin, Mashood A. (2021). Islamic Law: A Very Short Introduction. Oxford University Press. ص. 119. جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (جُس اِن بيلو؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (جُس ايڊ بيلم؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.
  53. 1 2 3 Abou El Fadl, Khaled (1999). "The rules of killing at war: An inquiry into classical sources". The Muslim World 89 (2): 144–157. doi:10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x.
  54. ↑ Abou El Fadl, Khaled (2001). "Islam and the Theology of Power". Middle East Report (221): 28–33. doi:10.2307/1559337.
  55. ↑ Khalil, Mohammad Hassan (2017). Jihad, Radicalism, and the New Atheism. Cambridge University Press. doi:10.1017/9781108377263. ISBN 9781108421546.
  56. ↑ Abou El Fadl 2001, p. 29: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"
  57. ↑ Ibn Najīm, Al-Bahr al-Rā'iq, Vol. 5, p. 76.
  58. ↑ Mairaj Syed (2013). "Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought". Just War in Religion and Politics. University Press of America. ص. 145.
  59. 1 2 3 Coates, David, مرتب (2012). The Oxford Companion to American Politics, Volume 2. Oxford University Press. ص. 16. ISBN 9780199764310.
  60. 1 2 3 4 Howard M. Hensel, مرتب (2010). The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force. Ashgate. ISBN 9780754675105.
  61. 1 2 3 4 5 Vanhullebusch, Matthias (2015). War and Law in the Islamic World. Brill Publishers. ISBN 9789004298248.
  62. ↑ Kelsay, John (2009). Arguing the Just War in Islam. Harvard University Press. ISBN 9780674032347.
  63. 1 2 Johnson, James Turner (1 November 2010). Holy War Idea in Western and Islamic Traditions. Penn State Press. ص. 147–48. ISBN 978-0271042145. 24 September 2014 تي حاصل ڪيل. Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of jihad as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `razzia or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale.
  64. ↑ Berkey, Jonathan Porter (2003). The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800. Cambridge University Press. ص. 73. ISBN 978-0521588133. قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي جهاد جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..
  65. ↑ Khadduri 1955 "Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of Jihad" (PDF). War and Peace in the Law of Islam. ص. 55–73. اصل نسخو (PDF) مان 28 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2015 تي حاصل ڪيل. اسلام ۾ جهاد جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..
  66. ↑ Quran 2:256
  67. ↑ "Djihād". Encyclopedia of Islam Online.
  68. ↑ Peters, Rudolph (1977). Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut (انگريزي ۾). BRILL. ص. 3. ISBN 978-90-04-04854-6.
  69. 1 2 3 4 Lewis, Bernard (1994-10-27). Islam and the West (انگريزي ۾). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-802393-7.
  70. ↑ Ahmed Al- (28 March 2011b). The Islamic Law of War: Justifications and Regulations. Springer. ص. 92. ISBN 9780230118089.
  71. ↑ Zawātī, Ḥilmī M (2001). Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law. Studies in religion and society. جلد 53. Lewiston, N.Y.: E. Mellen Press. ص. 50. ISBN 0773473041. OCLC 47283206.
  72. ↑ Khadduri, Majid (1940). The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law (انگريزي ۾). London: Luzac & Co. OCLC 24254931.
  73. ↑ Al-Shaybani, Muhammad Ibn al-H. (1966). The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar (انگريزي ۾). Khadduri, Majid پاران ترجمو ڪيل. Johns Hopkins Press.
  74. ↑ Lewis, Bernard (2004). The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror. Random House Publishing Group. ص. 31. ISBN 978-0812967852.
  75. ↑ Lewis, Bernard (2000). The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years. Simon and Schuster. ص. 237–238. ISBN 9780684807126.
  76. ↑ Abou El Fadl, Khaled (23 January 2007). The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists. HarperOne. ISBN 978-0061189036.
  77. ↑ Hamidullah, Muhammad (2011). The Muslim Conduct of State (انگريزي ۾). The Other Press. ISBN 978-967-5062-88-9.
  78. ↑ Al-Dawoody, Ahmed (27 August 2013). "Armed Jihad in the Islamic Legal Tradition". Religion Compass 7 (11): 476–484. doi:10.1111/rec3.12071. https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071.
  79. ↑ Chaudhry, Muhammad Sharif. "Dynamics of Islamic Jihad, Spoils of War". Muslim Tents. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2016 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ [حوالو گهربل]
  81. ↑ Gibb, H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen) (1969). Mohammedanism. Oxford: Oxford University Press.
  82. ↑ DeLong-Bas 2004
  83. 1 2 Lewis, Bernard (19 November 2001). "The Revolt of Islam". The New Yorker.
  84. 1 2 3 Gold, Dore (2012). Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism. Regnery Publishing. ص. 24.
  85. ↑ Muhammad Katib Hazarah, Fayz (2012). "The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami". AAF: 61. https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater.
  86. 1 2 Peters, Rudolph; Cook, David (2014). "Jihād". The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics. Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001. ISBN 9780199739356. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ Gold 2012, pp. 7–8
  88. ↑ Falola, Toyin (2009-09-25). Colonialism and Violence in Nigeria (انگريزي ۾). Indiana University Press. ISBN 978-0-253-00339-3.
  89. ↑ Ardic, Nurullah (2012). Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ... Routledge. ص. 192–93. ISBN 9781136489846. 30 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ "The Islamic Revolution of 1920". al-islam.org. 27 February 2013.
  91. ↑ Akhlaq, Sayed Hassan (2023-04-17). The Making of Shia Ayatollahs (انگريزي ۾). Bloomsbury Publishing USA. ص. 169. ISBN 978-1-9787-8577-9.
  92. ↑ Van Slooten, Pippi (April 2005). "Dispelling Myths About Islam and Jihad" (en ۾). Peace Review 17 (2–3): 289–294. doi:10.1080/14631370500333013. ISSN 1040-2659. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013.
  93. ↑ Benjamin, Daniel; Simon, Steven (2002). The Age of Sacred Terror. New York: Random House. ص. 57. ISBN 9780375508592.
  94. ↑ "Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement". Yale Law School. Avalon Project. Yale Law School. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2011 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2014 تي حاصل ڪيل. الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي.
  95. ↑ Al-Khatib, Ibrahim (2012). The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem. scribedigital.com. ISBN 978-1780410395. 7 September 2014 تي حاصل ڪيل. اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..
  96. ↑ Abū ʻAmr, Z. (1994). Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and . Indiana University Press. ص. 23. ISBN 978-0253208668. اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.
  97. ↑ But according to Judith Miller, the MB changed its mind with the intifada. Miller, Judith (19 July 2011). God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East. Simon & Schuster. ص. 387. ISBN 978-1439129418. شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر انتفاضه جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.
  98. ↑ "Hamas Covenant 1988". Yale Law School Avalon Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2011 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2014 تي حاصل ڪيل. [حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن
  99. ↑ Hashmi, Sohail H. ... ص. 14.
  100. 1 2 Qutb, Sayyid. Milestones (PDF). ص. 82, 60. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ Symon, Fiona (16 October 2001). "Analysis: The roots of jihad". BBC. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2014 تي حاصل ڪيل. سيد قطب جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "اهل ڪتاب" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (ڪليش آف سولائيزيشنس) جي اڳڪٿي ڪئي
  102. ↑ Jansen, Johannes J. G. (1986). The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East (انگريزي ۾). Macmillan. ISBN 978-0-02-916340-5. Includes a facsimile of al-Farida al-gha'iba (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.
  103. ↑ "Afghan War | History & Facts". Encyclopedia Britannica. 24 May 2023.
  104. ↑ Goodson, Larry P. (10 August 2001). Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban. University of Washington Press. ص. 147. ISBN 9780295980508 – Internet Archive وسيلي.
  105. ↑ Kepel, Gilles (2002). Jihad: The Trail of Political Islam (انگريزي ۾). Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01090-1.
  106. ↑ Danziger, Roni (2025). "Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror". Journal of Pragmatics 245: 35–49. doi:10.1016/j.pragma.2025.06.004. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407. Retrieved 2026-04-26.
  107. ↑ Köhler, Daniel (2014). "The Routledge International Handbook on Hate C". Routledge. ص. 420–429. doi:10.4324/9780203578988-40. 2026-04-26 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ Riedel, Bruce (11 September 2011). "The 9/11 Attacks' Spiritual Father". Brooking. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ Blanchard, Christopher M (November 2010). Saudi Arabia: Background and U. S. Relations. DIANE Publishing. ص. 27. ISBN 978-1-4379-2838-9.
  110. ↑ Wright, Lawrence (2006-08-08). The Looming Tower (انگريزي ۾). Knopf Doubleday Publishing Group. ISBN 978-0-307-26608-8.
  111. 1 2 Commins, David (2005-12-20). The Wahhabi Mission and Saudi Arabia (انگريزي ۾). Bloomsbury Publishing. ISBN 978-0-85771-780-1.
  112. ↑ Azzam, Abdullah. Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman. Islamic Books. 8 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ Lewis, Bernard (1998). "License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad" (en ۾). Foreign Affairs 77 (6): 14–19. doi:10.2307/20049126. https://www.jstor.org/stable/20049126.
  114. ↑ "Part 2: Islamic Practices". al-Islam.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 27 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ Hassan, Hassan. "The rise of Shia jihadism in Syria will fuel sectarian fires". The National. شمارو 5 June 2013. Abu Dhabi. اصل نسخو مان 3 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 27 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  116. 1 2 Ayoub, Mahmoud M. (2011-07-26). Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism (انگريزي ۾). Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-080331-0.
  117. ↑ "Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says". The Defense Post. 20 June 2019.
  118. ↑ Lewis, Bernard (2003) [1967]. The Assassins, a radical sect in Islam. Basic Books. ص. xi–xii. ISBN 978-0786724550. 13 October 2015 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ Edwards, Richard; Zuhur, Sherifa (12 May 2008). The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and. ABC-CLIO. ص. 553. ISBN 978-1851098422.
  120. 1 2 3 4 5 al-Saud, Abdullah K.; Winter, Charlie (4 December 2016). "Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS". The Atlantic. Washington, D.C. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  121. 1 2 Townsend, Mark (12 May 2018). "The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  122. 1 2 Stout, Chris (9 June 2018) [24 May 2017]. "The Psyhchology of Terrorism". Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat. Greenwood Publishing Group. ص. 5–6. ISBN 978-1440851926.
  123. 1 2 3 Burkholder, Richard (3 December 2002). "Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?". gallup.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 24 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  124. ↑ Esposito, John L.; Mogahed, Dalia (2007). Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think (انگريزي ۾). Simon and Schuster. ISBN 978-1-59562-017-0.
  125. ↑ Al-Batal, Mahmoud; Kristen Brustad; Abbas Al-Tonsi (2006). "6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)". Al-Kitaab fii Tacllum al-cArabiyya, Part II (عربي and انگريزي ۾) (2 ڇاپو). Washington, DC: Georgetown University Press. ISBN 978-1589010963. To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد
  126. 1 2 Ayoub, Mahmoud M. (2013). Islam: Faith and History (انگريزي ۾). Simon and Schuster. ص. 57. ISBN 978-1-78074-452-0. 13 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ "Jihad". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 February 2012 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ Shaykh Hisham Kabbani; Shaykh Seraj Hendricks; Shaykh Ahmad Hendricks. "Jihad – A Misunderstood Concept from Islam". The Muslim Magazine. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 July 2006 تي محفوظ ڪيل. 16 August 2006 تي حاصل ڪيل.
  129. 1 2 "Why does Islam have the concept of Jihad or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism". WhyIslam. whyislam.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 26 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ "Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals". Straits Times. 27 August 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 27 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ Reuter, Christoph (7 October 2013). "Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign". Der Spiegel. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  132. ↑ Zawati, Hilmi M.; Chair of the Center for Justice and Accountability (16 February 2016). "Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes". Huffington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ "Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California" (PDF). 22 September 2005. اصل نسخي مان 27 December 2005 تي محفوظ ڪيل. 24 November 2005 تي حاصل ڪيل – Milnet.com وسيلي.
  134. ↑ "José Padilla and others Florida indictment" (PDF). 17 November 2005. اصل نسخو (PDF) مان 25 November 2005 تي محفوظ ڪيل. 24 November 2005 تي حاصل ڪيل – Findlaw.com وسيلي.
  135. ↑ B.A. Robinson (28 March 2003). "The Concept of Jihad ("Struggle") in Islam". Ontario Consultants on Religious Tolerance. اصل نسخي مان 5 June 2003 تي محفوظ ڪيل. 16 August 2006 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ "Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate". TheyWorkForYou.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2010 تي محفوظ ڪيل. 28 October 2010 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ Dr. Aisha Y. Musa, Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War" آرڪائيو ڪيا ويا 26 April 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013
  138. ↑ Caner Taslaman, The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad" آرڪائيو ڪيا ويا 3 July 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013
  1. ↑ جهاد مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) :56

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=جھاد&oldid=401296" تان ورتل