تقدير

هي مضمون فلسفياڻي، مذهبي ۽ ثقافتي تصور بابت آهي. ٻيا استعمال لاءِ، تقدير (سلجهائپ) ڏسو.

جان وليم واٽر هائوس جي مصوري تقدير (1900ع)

تقدير، قسمت، مقدر يا لکيو (انگريزي: Fate يا Destiny) اهڙن تصورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهن، جن ۾ انساني زندگي، واقعن يا انجام کي ڪنهن حد تائين اڳواٽ مقرر، لازمي يا انسان جي مڪمل اختيار کان ٻاهر سمجهيو ويندو آهي. مختلف تهذيبن، مذهبن ۽ فلسفياڻن مڪتبن ۾ تقدير جي معنيٰ هڪجهڙي نہ رهي آهي: ڪٿي اها خدائي ارادي، ڪائناتي قانون يا ناگزير ضرورت سان لاڳاپيل آهي، ڪٿي نصيب يا بخت سان، ۽ ڪٿي وري سبب ۽ نتيجي جي سلسلي سان.

فلسفي ۾ تقدير ۽ تعينيت (determinism) کي عام طور مڪمل مترادف نہ سمجهيو ويندو آهي. تعينيت موجب واقعا اڳين حالتن ۽ فطرت جي قانونن جي نتيجي ۾ متعين ٿين ٿا، جڏهن تہ تقديريت (fatalism) ۾ ڪجهه واقعا انسان جيڪو بہ ڪري، پوءِ بہ ٿيڻا آهن. انهيءَ ڪري تقدير جو تصور فلسفي، مذهب، اساطير، ادب، سياست ۽ عام ثقافتي ٻوليءَ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيندو رهيو آهي.

اصطلاح ۽ بنيادي تصور

تقدير انساني ثقافت جي قديم ۽ عالمگير تصورن مان هڪ آهي. ان وسيلي انسان پنهنجي آزادي، ناگزيريت، اتفاق، خدائي ارادي ۽ زندگيءَ جي غير يقيني رخ کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ڪجهه محققن ان کي اهڙي ثقافتي تصور طور بيان ڪيو آهي، جيڪو ”انهن قوتن کي نالو ڏيڻ جي ڪوشش آهي، جيڪي دنيا جي نظام ۽ انساني عمل کي هلائين ٿيون.“

اليڪسي لوسيف تقدير جي تصور ۾ ٽي نمايان خاصيتون ڏٺيون: همه گيريت، اڻڄاڻائي ۽ انساني ارادي کان آزادي. سندس لفظن ۾، ”تقدير اهڙي شيءِ آهي، جيڪا هر شيءِ کي هلائي ٿي ۽ ساڳئي وقت اڻڄاتل پڻ رهي ٿي.“

ڪجهه فلسفياڻن ۽ ثقافتي تشريحن ۾ تقدير کي اهڙي خارجي قوت تصور ڪيو ويو آهي، جيڪا انسان کي پنهنجي انفرادي خواهشن کان مٿانهين ڪنهن عام فيصلي يا نظام جي تابع ڪري ٿي. انهيءَ ڪري ان سان اڪثر اڻٽر، انڌي، بي رحم يا اڻڄاتل قوت جهڙيون خاصيتون لاڳاپيل ڪيون ويون آهن.

تقدير، بخت ۽ تعينيت ۾ فرق

تصور	بنيادي معنيٰ	انساني اختيار سان لاڳاپو	عام پسمنظر
تقدير / مقدر	اڳواٽ مقرر ٿيل يا اڻٽر انجام	محدود، مختلف روايتن ۾ مختلف	مذهب، اساطير، فلسفو، ادب
بخت / فارچون	اتفاق، خوش نصيبي يا بدنصيبي	گهڻو ڪري اتفاقي	روزمره ٻولي، اساطير
تعينيت	اڳين سببن ۽ فطرت جي قانونن مان واقعن جو لازمي نتيجو	فلسفياڻو تڪراري مسئلو	فلسفو ۽ سائنس
تقديريت	ڪجهه واقعا انساني عمل کان قطع نظر ٿيڻا آهن	انساني تبديليءَ جي طاقت محدود يا رد	فلسفو ۽ دينيات

عام استعمال ۾ انگريزي اصطلاح fate ۽ destiny اڪثر مترادف آهن، پر ڪن جديد تشريحن ۾ fate کي وڌيڪ اڻٽر انجام ۽ destiny کي اهڙي زندگيءَ جي رخ سان جوڙيو ويندو آهي، جنهن ۾ انساني فيصلن جو بہ ڪجهه حصو هجي. هي فرق عالمگير يا فلسفيانه طور مقرر ٿيل تعريف نہ آهي.

تقدير جا تمثيلي ڪردار

اين. ڊي. اروتيونووا تقدير جي ثقافتي تصورن کي پنج تمثيلي ڪردارن ۾ ورهايو آهي: ورهاست ڪندڙ، رانديگر، هدايتڪار، قرض ڏيندڙ ۽ منصف.

• ورهاست ڪندڙ تقدير ۾ انسان کي زندگيءَ جو هڪ حصو يا نصيب ملي ٿو. يوناني موئرائي ۽ رومي پارڪائي هن تصور جون مشهور علامتون آهن.
• رانديگر تقدير بخت ۽ اتفاق سان ڳنڍيل آهي؛ ٽائيڪي ۽ فارچونا ان جا مثال آهن.
• هدايتڪار تقدير دنيا کي اڳواٽ لکيل منظرنامي وانگر سمجهي ٿي، جنهن ۾ هر شخص جو ڪو ڪردار يا مقدر آهي.
• قرض ڏيندڙ تقدير انسان کي قابليت يا ڏات ڏئي ٿي، جنهن کي درست نموني استعمال ڪرڻ سندس ذميواري آهي.
• منصف تقدير انسان جي عملن جي نتيجن کي ڪنهن مٿانهين يا اخلاقي قانون سان جوڙي ٿي. آخري ٻه تصور آزاد ارادي سان نسبتاً وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهيا ويا آهن.

قديم اوڀر ۾ تقدير

قديم اوڀر جي تهذيبن ۾ انسان کي گهڻو ڪري ڪائناتي، خدائي يا سياسي نظام جي تابع تصور ڪيو ويندو هو. فرد جي آزاد شخصيت جو تصور پوئين فلسفياڻي روايتن جي ڀيٽ ۾ گهٽ نمايان هو؛ انهيءَ ڪري تقدير کي اهڙي طاقت سمجهيو ويندو هو، جيڪا بادشاهه کان عام انسان تائين سڀني تي لاڳو ٿي سگهي ٿي.

سمير ۽ ميسوپوٽيميا

تقدير بابت قديم ترين لکيل تصورن مان ڪجهه سومر جي ٽئين هزارين ق.م. ۽ ٻئي هزارين ق.م. جي شروعاتي متنن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ nam جو اصطلاح استعمال ٿئي ٿو، جيڪو ڪنهن مقرر حالت، ڪم يا انجام لاءِ استعمال ٿيندو هو. سوميري ادبي روايتن ۾ تقدير کي اڪثر زندگي، مرتبي ۽ موت سان ڳنڍيو ويو آهي.

سميري تصور ۾ صرف منفي مقدر نہ، پر موافق تقدير جو خيال بہ موجود هو. nam-du کي ”سٺي“ يا ”موافق تقدير“ سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ ان کي پنهنجي ماهيت سان مطابقت رکندڙ زندگيءَ سان تشريح ڪيو ويو آهي.

ميسوپوٽيميائي اساطير ۾ تقدير کي لکيل حڪم يا دستاويز سان پڻ جوڙيو ويو. مشهور تقديرن جون تختيون ڪائناتي اقتدار، خدائي حڪم ۽ مقرر ڪيل نظام جي علامت هيون؛ مختلف اساطيري ڪهاڻين ۾ انهن جي مالڪيءَ کي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي.

بابلي روايت ۾ نابو لکت ۽ علم سان لاڳاپيل ديوتا هو ۽ کيس ديوتائن جي فيصلن ۽ انساني انجامن جي لکت سان پڻ جوڙيو ويندو هو.

قديم مصر

قديم مصر ۾ تقدير کي شائي (šꜣj) چيو ويندو هو. ان کي انسان جي زندگيءَ جي مدت ۽ ڄمڻ کان لاڳاپيل حالتن سان جوڙيو ويو، پر اهو تصور مڪمل طور غير تبديل ٿيندڙ نہ هو. مصري مذهبي متنن ۾ ديوتائن جي مهرباني يا ناراضگيءَ سبب ڪنهن فرد جي مقدر تي اثر پوڻ جو تصور بہ ملي ٿو.

انهيءَ ڪري مصري تصور ۾ انسان مڪمل طور غير فعال نہ هو؛ سندس طرزِ زندگي، مذهبي عمل ۽ ديوتائن سان تعلق بہ سندس نصيب بابت تصور ۾ اهم سمجهيا ويندا هئا.

حِتي روايت

حِتي مذهبي روايت ۾ تقدير کي وڌيڪ شخصي صورت ڏني وئي. اِستُستايا ۽ پاپايا نالي ٻن ديوين کي زندگيءَ جا ڌاڳا ڪتڻ ۽ عمر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو. محفوظ ٿيل رسمن ۾ انهن کي بادشاهه جي عمر وڌائڻ لاءِ دعائون ڪيون وينديون هيون. بادشاهه جي شخصيت هتي صرف فرد نہ، پر سڄي ملڪ ۽ قوم جي نمائندگي ڪندي هئي.

يوناني ۽ رومي دنيا

اٽروپوس زندگيءَ جو ڌاڳو ڪٽيندي؛ تقدير جي ٽن موئرائن مان هڪ

قديم يوناني دنيا ۾ تقدير جي تصور فلسفي، اساطير ۽ ادب ۾ وڏي ترقي ڪئي. هومر وٽ αἶσα ۽ μοῖρα ٻنهي لفظن جو بنيادي مفهوم ”حصو“ يا ”ونڊ“ هو. ممڪن آهي تہ انهن جون پاڙون مينوئي ۽ مائسيني مذهبي روايتن جي ڪتڻ سان لاڳاپيل عورتاڻي خدائي هستين ۾ هجن.

هومر جي رزمي شاعريءَ ۾ تقدير ديوتائن ۽ انسانن ٻنهي جي زندگين تي اثرانداز ٿئي ٿي. اليئڊ ۾ آسمان، سمنڊ ۽ زير زمين دنيا جو حصو زيوس، پوسيڊون ۽ هيڊيز ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي، ۽ هر هڪ کي پنهنجو مقرر حصو ملي ٿو.

موئرائي

هيسيئڊ وٽ تقدير جي تصور کي ٽن ديوين، يعني موئرائي، ۾ واضح شڪل ملي ٿي:

• ڪلوٿو زندگيءَ جو ڌاڳو ڪتي ٿي؛
• لاخيسس ان کي ماپي ٿي؛
• اٽروپوس ان کي ڪٽي ٿي.

انهن ٽنهي کي انساني زندگيءَ جي شروعات، مدت ۽ انجام جي تمثيل سمجهيو ويو. پنڊار جهڙن شاعرن وٽ انهن کي زيوس جي اختيار سان جوڙيو ويو، جڏهن تہ ايسخيلس وٽ موئرائي ۽ ايرينيس ڪائناتي ناگزيريت، يعني انانڪي، سان لاڳاپيل رهيون.

قديم يوناني فلسفي ۾ ناگزيريت، انصاف ۽ ڪائناتي قانون جي بحثن تقدير جي تصور کي نئين صورت ڏني. هيراقليطس وٽ لوگوس ڪائنات ۾ موجود عقلي ترتيب جو اصول بڻيو؛ قديم ڊاڪسографي ۾ سندس نظريي کي تقدير سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

ٽائيڪي ۽ فارچونا

پوئين يوناني ۽ هيلينستي دور ۾ ٽائيڪي جو تصور وڌيڪ اهم ٿيو. ٽائيڪي کي اتفاق، شهرن جي بخت ۽ غير يقيني خوشحاليءَ جي ديوي سمجهيو ويندو هو.

ٽائيڪي جي قديم مجسمي جي رومي نقل

رومي دنيا ۾ ساڳيو تصور فارچونا جي صورت ۾ وڌيو. فارچونا انساني بخت، اقتدار، دولت ۽ حالتن جي اوچتين ڦيرڦارن سان لاڳاپيل هئي. سندس مشهور علامت بخت جو ڦيٿو هئي، جيڪو انسان جي خوشحالي ۽ زوال جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو.

فارچونا ڦيٿي سان؛ رومي ۽ پوءِ يورپي ثقافت ۾ بخت جي تمثيلي صورت

فارچونا جو تصور عيسائي وچئين دور ۾ بہ مڪمل طور ختم نہ ٿيو. بوئٿيس جهڙن ليکڪن ان کي خدائي ڪارسازي ۽ دنياوي حالتن جي غير مستقل هجڻ سان جوڙي نئين فلسفياڻي معنيٰ ڏني؛ پوءِ رينيسانس ۾ هيءَ علامت ٻيهر وڏي پيماني تي فن ۽ ادب ۾ ظاهر ٿي.

جرمنڪ ۽ نارس روايتون

قديم جرمنڪ ۽ نارس تصورن ۾ تقدير وقت، ڦيرڦار ۽ ڪائناتي انجام سان ڳنڍيل هئي. پراڻي آئس لينڊي اصطلاح ragna rǫcr، جنهن مان جديد لفظ راگناروڪ نڪتو، کي ”ديوتائن جو انجام“ يا ”ديوتائن جي تقدير“ جي معنيٰ سان جوڙيو ويو آهي. هن روايت ۾ خود ديوتا بہ پنهنجي ڪائناتي انجام کان آزاد نہ هئا.

نورن نالي ٽي عورتاڻي هستيون انسانن ۽ ديوتائن جي تقدير سان لاڳاپيل هيون. اهي يگدراسل جي پاڙن وٽ رهندڙ ۽ وقت يا نصيب جي مختلف رخن سان لاڳاپيل تصور ڪيون وينديون هيون.

پوئين سورمائي روايتن ۾ چونڊيل انجام جو خيال بہ نمايان ٿيو. اخيلس، زيگفريڊ ۽ ڪوخولن جهڙا ڪردار اهڙي زندگي چونڊين ٿا، جيڪا عظمت سان گڏ جلد موت ڏانهن وٺي وڃي ٿي، جڏهن تہ اوڊيپس اهڙي تقدير جو مثال بڻيو، جنهن کان بچڻ جي ڪوشش ئي ان کي پورو ڪري ٿي.

سلاوي روايتون

تفصيلي مضمون: دوليا (اساطير)

قديم سلاوي تصورن ۾ نصيب کي انسان جي حصي يا ونڊ طور ڏٺو ويندو هو. قديم روسي ٻوليءَ ۾ لفظ бог (بوگ) جو هڪ قديم معنوي تعلق ”حصي“ يا ”نصيب“ سان بہ ڄاڻايو ويو آهي.

سٺي نصيب جي شخصي صورت کي دوليا چيو ويندو هو، جڏهن تہ خراب نصيب لاءِ نيدوليا، ليخو، مصيبت، غم ۽ بدنصيبيءَ سان لاڳاپيل ٻيا لفظ استعمال ٿيندا هئا. انسان کي مليل خوشحالي يا بخت کي ڄڻ سماج لاءِ موجود گڏيل حصي مان کيس مليل ونڊ تصور ڪيو ويندو هو.

سربيائي لوڪ روايت ۾ سريچا (Срећа) خوش نصيبيءَ جي علامت هئي، جنهن کي ڪڏهن سونهري ڌاڳو ڪتندڙ سهڻي عورت طور پيش ڪيو ويندو هو. سندس ابتڙ نيسريچا (Несрећа) بدنصيبيءَ جي پوڙهي عورتاڻي تمثيل هئي، جيڪا ڪمزور ۽ ٽٽندڙ ڌاڳو ڪتيندي هئي.

چيني روايت

روايتي چيني ثقافت ۾ تقدير لاءِ سانچو:Lang-zh2 mìng (مِنگ) اهم اصطلاح آهي. ان ۾ ”آسمان جي حڪم“، انساني زندگيءَ لاءِ مليل حالتن ۽ اخلاقي ذميواريءَ جا مختلف مفهوم شامل رهيا آهن. ڪنفيوشس ۽ مينشيس جهڙن فلسفين وٽ ”آسمان جي حڪم“ کي سمجهڻ اهم هو، پر ان جو مطلب لازمي طور اهو نہ هو تہ انسان اخلاقي چونڊ کان محروم آهي.

جديد چيني ٻوليءَ ۾ 命 سان گڏ سانچو:Lang-zh2 yùn پڻ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ حرڪت، تبديلي ۽ حالتن جي ڦيرڦار جو تصور آهي. اهڙيءَ طرح چيني ثقافتي فڪر ۾ تقدير کي اهڙي شيءِ طور بہ سمجهيو ويو آهي، جنهن تي انسان جو عمل ۽ صحيح اخلاقي رويو اثرانداز ٿي سگهي ٿو.

اتفاق يا حادثي لاءِ الڳ اصطلاح چيني ٻولي: 偶 ǒu استعمال ٿيڻ سبب چيني روايت ۾ تقدير ۽ خالص اتفاق کي هميشه هڪ ئي تصور نہ سمجهيو ويو آهي.

مذهبن ۾ تقدير

تقدير، خدائي ارادي ۽ انساني اختيار جي وچ ۾ تعلق دنيا جي ڪيترن مذهبن ۾ اهم دينياتي مسئلو رهيو آهي. مذهبي روايتون عام طور تقدير کي ڪنهن انڌي ۽ غير شخصي قوت بدران خدائي حڪم، ڪائناتي نظم، اخلاقي جوابدهي يا خدائي ڪارسازي سان ڳنڍين ٿيون؛ تنهن هوندي بہ مختلف مذهبن ۽ انهن جي اندر موجود مڪتبن ۾ اهو اختلاف رهيو آهي تہ انسان جي مستقبل ۽ عملن جو ڪيترو حصو اڳواٽ مقرر ٿيل آهي ۽ ڪيترو سندس پنهنجي آزاد ارادي سان تعلق رکي ٿو.

عيسائيت ۾ تقدير

عيسائي فڪر قديم يوناني ۽ رومي تقدير جي غير شخصي تصور کي عام طور خدائي ڪارسازي (Divine Providence) جي تصور سان بدلائي ٿو. هن نظرئي ۾ ڪائنات ۽ تاريخ خدا جي علم ۽ اختيار هيٺ آهن، پر انسان کي خير ۽ شر جي وچ ۾ اخلاقي چونڊ ۽ سندس عملن لاءِ جوابدهيءَ جو حامل پڻ سمجهيو وڃي ٿو.

واعظ ۾ چيو ويو آهي تہ ”هر شيءِ لاءِ هڪ وقت آهي“ ۽ ”ڄمڻ جو وقت ۽ مرڻ جو وقت“ آهي (Ecclesiastes 3:1–2). تنهن هوندي ساڳئي ڪتاب ۾ انسان کي اهڙي بڇڙائي ۽ بيوقوفيءَ کان بچڻ جي نصيحت ڪئي وئي آهي، جيڪا کيس ”وقت کان اڳ“ موت ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي (Ecclesiastes 7:17). اهڙن متنن جي بنياد تي عيسائي تفسيرن ۾ زندگيءَ ۽ موت جي خدائي نظم کي لازمي طور هر فرد جي موت جي لمحي جي سخت ۽ غير تبديل ٿيندڙ اڳواٽ مقرريءَ سان هڪجهڙو نہ سمجهيو ويو آهي.

امثال ۾ چيو ويو آهي تہ ”بڇڙن جا سال گهٽ ڪيا ويندا“ (Proverbs 10:27)، جڏهن تہ زبور ۾ خونريز ۽ فريب ڪندڙ ماڻهن بابت بيان آهي تہ اهي پنهنجي عمر جا اڌ ڏينهن بہ پورا نہ ڪندا (Psalms 55:23). اهڙيون آيتون اخلاقي عمل، خدائي عدالت ۽ انساني زندگيءَ جي نتيجن جي وچ ۾ تعلق کي اجاگر ڪن ٿيون.

زبور Psalms 17:2 ۾ مؤمن خدا کان منصفاڻي فيصلي جي درخواست ڪري ٿو. ڪجهه قديم سلاوي ترجمن ۾ اهو مفهوم ”منهنجي تقدير تنهنجي حضور مان نڪري“ جي صورت ۾ آيو آهي. اهڙيءَ طرح عيسائي روايت ۾ انسان جي انجام کي ڪنهن انڌي تقدير جي بدران خدا جي علم، حڪم ۽ عدالت سان ڳنڍيو ويو آهي.

عيسائي دينيات ۾ بعد ۾ predestination، فضل، آزاد ارادي ۽ نجات بابت وسيع بحث پيدا ٿيا. آگسٽين آف هپو، وچئين دور جي اسڪولاستڪ مفڪرن ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ سڌاري جي عالمن انهن سوالن تي مختلف نظريا پيش ڪيا. ان هوندي بہ عيسائيت جي وڏين روايتن ۾ خدائي قدرت ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ کي ڪنهن نہ ڪنهن صورت ۾ گڏ رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.

اسلام ۾ تقدير

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قدر (اسلام) ۽ آزاد ارادو اسلام ۾

اسلامي اصطلاح قدر يا قضا ۽ قدر الله جي علم، ارادي، حڪم ۽ ڪائنات ۾ واقع ٿيندڙ معاملن سان لاڳاپيل هڪ بنيادي دينياتي تصور آهي. اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهو سوال وڏي اهميت رکي ٿو تہ الله جي مڪمل علم ۽ قدرت سان گڏ انسان جي اخلاقي ذميواري ۽ اختيار کي ڪيئن سمجهيو وڃي.

اسلام کان اڳ جي عربن وٽ تقدير بابت مختلف تصورات موجود هئا. انهن مان هڪ مَنيٰ يا ذاتي نصيب ۽ ٻيو دهر، يعني اهڙو غير شخصي وقت يا زمانو هو، جنهن کي انساني زندگيءَ تي غالب سمجهيو ويندو هو. اسلامي وحيءَ ۾ اهڙن غير شخصي يا مشرڪاڻي تصورن جي بدران واقعن ۽ انسان جي زندگيءَ کي الله جي علم، قدرت ۽ حڪمت سان ڳنڍيو ويو.

اسلامي فڪر ۾ تقدير جو تصور هڪ سادي جبري نظريي تائين محدود ناهي. قرآن ۾ هڪ پاسي الله جي مطلق قدرت ۽ علم تي زور ڏنو ويو آهي، جڏهن تہ ٻئي پاسي انسان کي ايمان، ڪفر، نيڪي ۽ بدي بابت چونڊ ۽ ان جي نتيجن لاءِ جوابده قرار ڏنو ويو آهي. هن ٻٽي زور سبب اسلامي تاريخ ۾ جبر ۽ اختيار بابت ڪيترائي مڪتب پيدا ٿيا.

قرآن ۽ خدائي ارادو

قرآن الله جي قدرت بابت بيان ڪري ٿو:

.... الله جنھن کي گھري ٿو تنھن کي گمراھ ڪري ٿو ۽ جنھن کي گھري ٿو تنھن کي ھدايت ڏئي ٿو.

— سورة ابراهيم، 4

۽ تخليق بابت:

....۽ جڏهن هو ڪنهن ڪم جو فيصلو ڪري ٿو تہ ان کي رڳو چوي ٿو: ”ٿيءُ“، پوءِ اهو ٿي پوي ٿو.

— سورة البقره، 117

ساڳئي طرح قرآن ۾ اچي ٿو:

(اي پيغمبر!) چؤ تہ جيڪي الله اسان لاءِ لکيو آهي، تنهن کان سواءِ ٻيو ڪجھ بہ اسان کي نہ پهچندو....

— سورة التوبه، 51

انهن ۽ ساڳين آيتن کي اسلامي دينيات جي ڪجهه مڪتبن الله جي اڳواٽ علم، ارادي ۽ تقدير جي دليل طور استعمال ڪيو.

قرآن ۾ انسان ۽ ٻين مخلوقات لاءِ مقرر مدت کي اجل چيو ويو آهي. ڪيترين آيتن ۾ زندگي، موت ۽ مقرر وقت کي الله جي علم سان ڳنڍيو ويو آهي (مثال طور سانچو:Quran-usc، سانچو:Quran-usc ۽ سانچو:Quran-usc).

ٻئي پاسي قرآن انساني چونڊ ۽ جوابدهيءَ کي بہ واضح ڪري ٿو:

۽ چؤ تہ سچ اوهان جي پالڻهار وٽان آهي؛ پوءِ جنهن کي وڻي سو ايمان آڻي ۽ جنهن کي وڻي سو انڪار ڪري.... بيشڪ جن ايمان آندو ۽ نيڪ عمل ڪيا، اسين نيڪ عمل ڪندڙ جو اجر ضايع نہ ڪنداسين.

— سورة الكهف، 29–30

انهيءَ قسم جي آيتن کي انساني اختيار جي حامين دليل طور پيش ڪيو تہ جيڪڏهن انسان جي نيڪي ۽ بديءَ لاءِ ڪا حقيقي چونڊ نہ هجي تہ جزا ۽ سزا جي اخلاقي معنيٰ ڪمزور ٿي وڃي ٿي.

جبر ۽ اختيار جو شروعاتي بحث

اسلامي تاريخ جي شروعاتي صدين ۾ انسان جي ارادي ۽ خدائي تقدير بابت ٻه مخالف رجحان نمايان ٿيا. سخت جبري موقف سان لاڳاپيل گروهن کي بعد ۾ جبريه سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن تہ انساني اختيار جي حامين کي قدريه سڏيو ويو.

حسن بصري (وفات 728ع) سان منسوب فڪري روايت انساني اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندي هئي. هن موقف موجب الله انسان کي نيڪيءَ جو حڪم ڏنو آهي ۽ بديءَ جو اخلاقي بار انسان جي پنهنجي عمل تي آهي. روايتن موجب حسن بصري عبدالملڪ بن مروان کي لکيل هڪ خط ۾ بہ انساني ذميواريءَ جو دفاع ڪيو.

قدريه جو نالو قدر مان نڪتل آهي، پر تاريخي اصطلاح طور اهو عام طور انهن شروعاتي مسلمان مفڪرن لاءِ استعمال ٿيو، جيڪي انسان جي پنهنجي عمل تي هڪ حقيقي اختيار يا قدرت جي حمايت ڪندا هئا.

معتزله

معتزله انساني آزاد ارادي ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کي پنهنجي دينياتي نظام جو بنيادي حصو بڻايو. سندن نظر ۾ الله مڪمل طور عادل آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙي عمل تي سزا ڏيڻ جنهن لاءِ سندس ڪا حقيقي چونڊ نہ هجي، خدائي عدل سان مطابقت نہ رکي ها.

معتزلي مفڪرن انسان کي پنهنجي ارادي وارن عملن جو حقيقي فاعل سمجهيو ۽ ان بنياد تي جزا ۽ سزا، حڪم ۽ نهي، ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کي معنيٰ ڏني. هي موقف اسلامي ڪلام ۾ عقل ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندڙ وڏي روايت جو بنياد بڻيو.

اشعري موقف

اشعري مڪتب الله جي مڪمل قدرت ۽ تخليق تي زور ڏيندي انساني ذميواريءَ کي بہ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. اشعري نظريي موجب عمل جو خالق الله آهي، پر انسان ان عمل کي ڪسب، يعني ”حاصل“ ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح الله جي ڪائناتي اقتدار ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ جي وچ ۾ هڪ نظرياتي مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

انهيءَ تصور جي تشريح مختلف اشعري عالمن وٽ مختلف رهي آهي، تنهنڪري اشعري ڪلام کي صرف سادي ”جبريت“ سان برابر ڪرڻ درست نہ آهي. اشعري روايت هڪ طرف الله جي غير محدود قدرت تي زور ڏئي ٿي، تہ ٻئي طرف انسان جي ارادي، نيت ۽ جوابدهيءَ لاءِ بہ جاءِ رکي ٿي.

ماتريدي موقف

ماتريدي مڪتب، جيڪو خاص طور وچ ايشيا ۽ پوءِ حنفي علائقن ۾ اثرائتو رهيو، پڻ خدائي علم ۽ قدرت سان گڏ انساني اختيار کي تسليم ڪري ٿو. ماتريدي روايت ۾ انسان کي پنهنجي ارادي سان عمل چونڊڻ جي نسبتاً وڌيڪ واضح صلاحيت ڏني وئي، جيتوڻيڪ ان عمل جي وجود ۽ قدرت جو آخري سرچشمو الله کي سمجهيو ويو.

اهڙيءَ طرح سني ڪلام جي ٻن وڏن مڪتبن—اشعري ۽ ماتريدي—ٻنهي خدائي تقدير ۽ انساني جوابدهيءَ کي گڏ رکڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن جي فلسفياڻي وضاحت ۾ فرق موجود آهي.

شيعي فڪر

شيعي ڪلام ۾ پڻ مڪمل جبر ۽ مڪمل خودمختياري ٻنهي کي رد ڪندڙ موقف ترقي ڪئي. مشهور اصول لا جبر ولا تفويض بل أمر بين الأمرين، يعني ”نہ مڪمل جبر، نہ مڪمل تفويض، بلڪ ٻنهي جي وچ وارو امر“، انساني عملن بابت وچٿرو تصور پيش ڪري ٿو.

هن موقف موجب انسان حقيقي اخلاقي چونڊ ۽ ذميواري رکي ٿو، پر سندس وجود، قدرت ۽ عمل جي امڪان جو آخري بنياد خدا جي تخليق ۽ حڪمرانيءَ ۾ آهي.

صبر، توڪل ۽ تقدير

اسلامي روحاني ۽ اخلاقي روايت ۾ تقدير جو تعلق رڳو فلسفياڻي بحث سان نہ، پر عملي تصورن جهڙوڪ صبر، توڪل ۽ دعا سان پڻ آهي. صبر مان مراد ڏکيائين ۾ ثابت قدمي ۽ اخلاقي استقامت آهي، جڏهن تہ توڪل الله تي ڀروسو ڪرڻ آهي.

اهڙي اعتماد کي عام طور انساني ڪوشش ڇڏڻ جي معنيٰ نہ ڏني وئي آهي. اسلامي فقهي ۽ اخلاقي ادب ۾ تدبير اختيار ڪرڻ، علاج ڪرائڻ، روزگار ڪرڻ ۽ خطري کان بچڻ جا قدم کڻڻ انسان جي ذميواري سمجهيا ويا آهن؛ نتيجو الله جي حوالي ڪرڻ کي توڪل سان جوڙيو ويو آهي.

مذهبي ۽ ثقافتي گفتگوءَ ۾ ان شاءَ الله—”جيڪڏهن الله چاهيو“—مستقبل جي غير يقيني حالت ۽ خدائي ارادي جي اعتراف جو عام اظهار آهي.

تقدير ۽ بيماري بابت تاريخي تشريحون

19هين ۽ شروعاتي 20هين صديءَ جي ڪجهه يورپي مستشرقن، عيسائي مشنرين ۽ سياحن مسلمان سماجن ۾ بيماري يا مصيبت بابت روين کي ”تقديريت“ سان تعبير ڪيو؛ ڪن رپورٽن ۾ اهو بہ چيو ويو تہ ڪجهه ماڻهو علاج يا احتياط کي تقدير جي خلاف سمجهندا هئا.

اهڙي عام تشريح کي تاريخي طور احتياط سان ڏسڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اسلامي تهذيبن ۾ طب، اسپتالن، دوائن ۽ وبائن جي روڪٿام بابت وسيع علمي ۽ عملي روايت موجود رهي آهي. تقدير تي عقيدي سان گڏ علاج، احتياط ۽ طبي تحقيق جو عمل جاري رهيو. ان ڪري مسلمان سماجن کي مجموعي طور ”طبي تقديريت“ سان بيان ڪرڻ هڪ سادي ۽ اڻپوري عام ڪرڻ سمجهي وڃي ٿي.

فلسفي ۾ تقدير

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو تقديريت, تعينيت ۽ آزاد ارادو

فلسفي ۾ تقدير جو بنيادي مسئلو اهو آهي تہ ڇا واقعن جو رڳو هڪ ئي ممڪن رخ آهي، ۽ جيڪڏهن ائين آهي تہ انسان جي آزاد ارادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي حيثيت ڇا رهي ٿي. هن سوال سان تقديريت، تعينيت، سبب ۽ نتيجو، امڪان ۽ ناممڪن ۽ اخلاقي جوابدهيءَ جا مسئلا ڳنڍيل آهن.

ميگاري مڪتب ۽ منطقي تقديريت

ميگاري مڪتب ۾ ڊيوڊورس ڪرونس اهڙو دليل پيش ڪيو، جنهن کي جديد عالمن منطقي تقديريت سان ڳنڍيو آهي. سندس مشهور ”غالب دليل“ (Master Argument) ممڪن، ناممڪن ۽ لازمي واقعن جي منطقي تعلق بابت هو.

ڊيوڊورس جي موقف جي هڪ مشهور تشريح موجب جيڪو ممڪن آهي، اهو يا تہ هاڻي سچ آهي يا مستقبل ۾ سچ ٿيندو. اهڙي نظرئي ۾ اهڙا ”ممڪن“ مستقبل، جيڪي ڪڏهن بہ حقيقت نہ بڻجن، قبول ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو. انهيءَ سبب سندس فلسفي کي مستقبل بابت منطقي ضرورت جي بحث سان ڳنڍيو ويو.

ايپي ڪيورس

ايپي ڪيورس سخت جبري تصور جي مخالفت ڪئي. هن پنهنجي مينوئسيوس ڏانهن خط ۾ ”طبعياتدانن جي تقدير“ کي مذهبي وهم کان بہ وڌيڪ مسئلو ڪندڙ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ تہ جيڪڏهن هر انساني عمل اڳين ايٽمي حرڪتن جو مڪمل طور لازمي نتيجو هجي تہ انساني ذميواريءَ لاءِ ڪا حقيقي جاءِ نہ رهي ٿي.

ايپي ڪيورس ڊيموڪريٽس جي ائٽمي فطرت نگاريءَ مان گهڻو ڪجهه قبول ڪيو، پر اهڙي تعينيت کي رد ڪيو، جيڪا اخلاقي چونڊ کي محض اڳين مادي سببن جو لازمي نتيجو بڻائي ڇڏي.

اسٽوئڪ فلسفو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تقدير (اسٽوئڪ فلسفو)

سيسرو؛ سندس لکڻين ۾ اسٽوئڪ تقدير کي سببن جي منظم سلسلي طور بيان ڪيو ويو آهي

اسٽوئڪن وٽ تقدير ڪنهن انڌي يا غير عقلي قوت جو نالو نہ هئي، بلڪ ڪائنات ۾ لوگوس، يعني عقلي اصول، جي منظم حڪمراني هئي.

سيسرو De divinatione ۾ اسٽوئڪ تقدير جي وضاحت ڪندي ان کي يوناني heimarménē سان برابر ڪري ”سببن جي ترتيب ۽ سلسلو“ قرار ڏنو؛ يعني اهڙو نظام، جنهن ۾ هڪ سبب ٻئي سان ڳنڍجي نتيجو پيدا ڪري ٿو.

هن تشريح ۾ تقدير وهمي يا اڻڄاتل مافوق الفطرت دٻاءُ نہ، پر ڪائنات جي عقلي ۽ سببي بناوٽ آهي. انهيءَ ڪري اسٽوئڪ تقدير جديد تعينيت سان ڪجهه مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو نہ سمجهيو ويندو آهي.

تقدير ۽ آزاد ارادو

فلسفي ۾ هڪ بنيادي سوال اهو آهي تہ جيڪڏهن مستقبل ڪنهن نموني اڳواٽ مقرر يا سببي طور متعين هجي تہ انسان حقيقي معنيٰ ۾ آزاد ڪيئن ٿي سگهي ٿو.

هن مسئلي بابت ٽي وڏا جديد موقف آهن:

• سخت تعينيت — سڀ واقعا، انساني عملن سميت، اڳين سببن مان لازمي طور نڪرن ٿا؛ انهيءَ ڪري روايتي آزاد ارادو موجود نہ آهي.
• آزاد اراديت (libertarianism) — انسان وٽ گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه حالتن ۾ اهڙي حقيقي چونڊ موجود آهي، جيڪا اڳين سببن طرفان مڪمل طور متعين نہ آهي.
• هم آهنگيت (compatibilism) — سببي تعينيت ۽ هڪ بامعنيٰ انساني آزادي پاڻ ۾ لازمي طور تضاد ناهن؛ انسان تڏهن آزاد سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هو پنهنجي خواهشن ۽ سببن مطابق بغير خارجي جبر جي عمل ڪري.

ٿامس نيگل، اي. جي. ائير، روڊرڪ چشولم ۽ رابرٽ ڪين جهڙن جديد فلسفين هن سوال بابت مختلف موقف پيش ڪيا آهن.

تقدير ۽ تعينيت

تعينيت کي تقدير سان گڏي سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. تعينيت موجب ڪنهن خاص وقت جون حالتون ۽ فطرت جا قانون اڳتي ايندڙ واقعن کي سببي طور متعين ڪن ٿا. ان جي ابتڙ تقدير ۾ ڪڏهن اهو تصور شامل هوندو آهي تہ ڪو خاص انجام سببن جي مخصوص سلسلي کان قطع نظر بہ ٿيڻ ضروري آهي.

مثال طور، سخت تقديريت چئي سگهي ٿي تہ ”هي واقعو هر حالت ۾ ٿيندو“؛ جڏهن تہ تعينيت چوي ٿي تہ ”هي واقعو انهن مخصوص اڳين حالتن ۽ قانونن سبب ٿيندو.“

اهو فرق هم آهنگيت ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ سببي تعينيت جو مطلب لازمي طور اهو نہ آهي تہ انسان جو سوچڻ، فيصلو ڪرڻ ۽ عمل ڪرڻ بي اثر آهي. انساني فيصلا پاڻ پڻ واقعن جي سببي سلسلي جو حصو ٿي سگهن ٿا.

لاپلاس ۽ ڪائناتي تعينيت

ڪلاڊ برنارڊ؛ تجرباتي سائنس ۾ تعينيت جي اصول جو اهم حامي

پيئر-سائمن لاپلاس ڪائناتي تعينيت جي مشهور تصوير پيش ڪئي. هن هڪ فرضي ذهانت جو تصور ڪيو، جنهن کي پوءِ لاپلاس جو شيطان سڏيو ويو. جيڪڏهن اها ذهانت ڪنهن هڪ لمحي تي ڪائنات جي سڀني جسمن جي جاءِ، رفتار ۽ انهن تي لاڳو ٿيندڙ فطري قانونن کي مڪمل طور ڄاڻي، تہ نظرياتي طور اها ماضي ۽ مستقبل جي سڀني حالتن جو حساب ڪري سگهي ٿي.

هي تصور روايتي تقدير کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ تہ هتي مستقبل ڪنهن اڳواٽ لکيل مابعدالطبيعي حڪم سبب نہ، بلڪ موجود حالتن ۽ فطرت جي قانونن سبب متعين ٿئي ٿو.

شوپنهاور

آرٿر شوپنهاور وٽ دنيا جي بنيادي حقيقت کي جيئڻ جي ارادي (Will to Live) سان ڳنڍيو ويو. فرد جا شعوري ارادا هڪ وڌيڪ بنيادي ۽ غير شعوري ڪائناتي ارادي جا اظهار آهن.

شوپنهاور موجب فن، اخلاقي همدردي ۽ رياضت وسيلي انسان هن مسلسل خواهش ۽ تڪليف جي چڪر کان عارضي يا وڌيڪ بنيادي رهاڻ حاصل ڪري سگهي ٿو. سندس فلسفي ۾ تقدير ڪنهن شخصي ديوتا جي حڪم کان وڌيڪ، وجود جي ان بنيادي ارادي ۽ ان جي ضرورتن سان ڳنڍيل آهي.

نِيٽشي ۽ amor fati

فريڊرڪ نِيٽشي وٽ تقدير بابت مشهور اصطلاح amor fati، يعني ”تقدير سان محبت“ آهي. هن جو مقصد رڳو ناگزير حالتن آڏو بي وسيءَ سان سر جهڪائڻ نہ هو، بلڪ پنهنجي زندگيءَ جي سمورن واقعن—سک، ڏک، ڪاميابي ۽ ناڪامي—کي اهڙيءَ ريت قبول ڪرڻ هو، ڄڻ انسان انهن کي ٻيهر بہ اختيار ڪرڻ لاءِ تيار هجي.

نِيٽشي جي amor fati کي تقديريت کان فرق ڪيو وڃي ٿو: تقديريت بي وسيءَ واري قبوليت ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ amor fati زندگيءَ جي فعال اثبات سان لاڳاپيل آهي. اهو سندس اقتدار جي ارادي ۽ خود غلبي جي وسيع فلسفي سان بہ ڳنڍيو ويندو آهي.

سبب، امڪان ۽ تقدير

تقدير جي بحث کي سبب ۽ نتيجي جي نظريي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. فلسفي جي پراڻي اصول ex nihilo nihil fit، يعني ”ڪابه شيءِ عدم مان پيدا نٿي ٿئي“، موجب واقعن يا شين جي وضاحت لاءِ ڪنهن سبب يا بنياد جي ڳولا ڪئي ويندي آهي.

جيتوڻيڪ واقعن جا سبب ٿي سگهن ٿا، عملي دنيا ۾ سببن جو تعداد ۽ سندن باهمي اثر ايترو پيچيده ٿي سگهي ٿو جو نتيجي جي اڳڪٿي ناممڪن يا انتهائي ڏکي هجي. اهڙي اڻڄاڻائيءَ کي لازمي طور ”تقدير“ نه چيو ويندو آهي؛ اها پيچيده سببي نظامن جي محدود انساني ڄاڻ جو نتيجو بہ ٿي سگهي ٿي.

انهيءَ ڪري جديد فلسفي ۾ اڻڄاڻ مستقبل، اتفاق، احتمال، تعينيت ۽ تقدير کي الڳ تصورن طور رکڻ اهم سمجهيو وڃي ٿو.

بخت، اتفاق ۽ فارچونا

بخت يا قسمت (انگريزي ٻولي: fortune) کي تقدير کان ڌار تصور طور بہ استعمال ڪيو ويندو آهي. بخت مان مراد سٺو يا خراب نصيب، اتفاق، يا اهڙو واقعو يا واقعن جو سلسلو ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن فرد يا جماعت جي زندگيءَ تي هاڪاري يا ناڪاري اثر وجهي. اهڙي معنيٰ ۾ بخت لازمي طور ڪنهن اڳواٽ مقرر ٿيل انجام ڏانهن اشارو نٿو ڪري؛ اهو اهڙين حالتن ۽ موقعن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جيڪي انسان جي مڪمل اختيار کان ٻاهر هجن.

هيلينستي دور ۾ سياسي ۽ سماجي حالتن جي تيز تبديليءَ سان ٽائڪي (Ancient Greek: Τύχη، لفظي معنيٰ ”بخت“ يا ”قسمت“) جي اهميت وڌي. ٽائڪي کي شهرن، رياستن ۽ فردن جي خوشحالي، سلامتي ۽ غير متوقع حالتن سان لاڳاپيل ديوي طور پيش ڪيو ويندو هو. رومي روايت ۾ ان جي ويجهي هم منصب فارچونا (Fortuna) هئي.

البرخت ڊيورر جي Nemesis (The Great Fortune)، تقريباً 1501–1502ع؛ بخت، طاقت ۽ زندگيءَ جي غير يقيني ڦيرڦار جي تمثيلي پيشڪش.

فارچونا کي گهڻو ڪري هڪ ڦرندڙ ڦيٿي سان ڏيکاريو ويو، جيڪو دولت، اقتدار، عزت، ڪاميابي ۽ ناڪاميءَ جي غير مستقل هجڻ جي علامت بڻيو. بوئٿيس پنهنجي تصنيف فلسفي جي تسلي (Consolation of Philosophy) ۾ فارچونا جي ڦيٿي کي انساني حالتن جي عارضي ۽ بدلجندڙ طبيعت جي تمثيل طور استعمال ڪيو.

وچئين دور ۽ رينيسانس ۾ فارچونا جو تصور يورپي فن، ادب ۽ سياسي فڪر ۾ وڏي پيماني تي جاري رهيو. اهڙي روايت ۾ بخت اهڙي قوت يا اتفاقي تبديليءَ جي علامت ٿي سگهي ٿو، جيڪا انسان جي منصوبن کي اوچتو بدلائي ڇڏي؛ ان جي ابتڙ تقدير گهڻو ڪري ڪنهن وڌيڪ مستقل، اڳواٽ مقرر يا ناگزير انجام ڏانهن اشارو ڪري ٿي.

تقدير، قسمت ۽ تعينيت جو فرق

تقدير سان لاڳاپيل اصطلاحن جي معنيٰ مختلف فلسفياڻين ۽ مذهبي روايتن ۾ بدلجي سگهي ٿي. هيٺ ڏنل جدول انهن اصطلاحن جي عام ۽ تقابلي وضاحت ڏئي ٿو:

تقدير سان لاڳاپيل اهم تصورن جو تقابلي خاڪو

تصور	بنيادي معنيٰ	انساني ارادي جي حيثيت	بنيادي خصوصيت
تقدير (Fate)	اڳواٽ مقرر يا ناگزير انجام	بعض روايتن ۾ محدود يا بي اثر	نتيجو اڳواٽ مقرر تصور ٿي سگهي ٿو
مقدر / Destiny	فرد يا شيءِ جو متوقع يا مخصوص مستقبل	ڪن تشريحن ۾ انساني چونڊ سان گڏ	مستقبل جي رخ يا منزل تي زور
بخت / Fortune	خوش نصيبي، بدنصيبي يا اتفاقي ڦيرڦار	انساني عمل سان گڏ اتفاق جو وڏو ڪردار	غير متوقع تبديلي
تقديريت / Fatalism	ڪجهه واقعا هر حالت ۾ ٿيڻا آهن	عام طور نتيجو بدلائڻ جي سگهه محدود	انساني ڪوشش کان آزاد ناگزيريت
تعينيت / Determinism	هر واقعو اڳين سببن ۽ قانونن مان پيدا ٿئي ٿو	هم آهنگيت موجب آزادي ممڪن ٿي سگهي ٿي	سبب ۽ نتيجي جو سلسلو
آزاد ارادو	متبادل عملن يا چونڊن جي حقيقي صلاحيت	مرڪزي حيثيت	اخلاقي ذميواري ۽ اختيار

فلسفي ۾ خاص طور تقديريت ۽ تعينيت کي هڪجهڙو سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. تقديريت ۾ ڪنهن خاص انجام کي انساني عمل کان قطع نظر اڻٽر سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن تہ تعينيت ۾ نتيجو اڳين سببن، حالتن ۽ فطري قانونن جو نتيجو هوندو آهي. جديد فلسفي ۾ آزاد ارادي بابت بحث پڻ انهيءَ فرق سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي.

فن ۽ ادب ۾ تقدير

تقدير دنيا جي ادب ۽ فن جي قديم ترين ۽ مسلسل موضوعن مان هڪ آهي. هن موضوع جو بنيادي سوال اهو رهيو آهي تہ انسان پنهنجي مستقبل کي پاڻ ٺاهي ٿو يا ڪنهن اهڙي طاقت، قانون، خدائي حڪم يا سببن جي سلسلي جو تابع آهي، جيڪو سندس ڪنٽرول کان ٻاهر آهي.

قديم يوناني ادب

اوڊيپس ۽ اسفنڪس (1864ع)؛ اوڊيپس جي روايت تقدير کان بچڻ جي ناڪام ڪوشش جو مشهور مثال آهي.

قديم يوناني ادب ۾ تقدير خاص طور رزمي شاعري ۽ سانحي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. هومر جي اليئڊ ۽ اوڊيسي ۾ ديوتائن جي ارادي، انسان جي بهادري ۽ مقرر انجام جي وچ ۾ مسلسل ڇڪتاڻ ملي ٿي.

سوفوڪليس جي اوڊيپس ريڪس ۾ بادشاهه اوڊيپس جي والدين کي اڳڪٿي ملي ٿي تہ سندن پٽ پنهنجي پيءُ کي قتل ڪندو ۽ پنهنجي ماءُ سان شادي ڪندو. هو انهيءَ پيشنگوئي کان بچڻ لاءِ ٻار کي ڇڏي ڏين ٿا؛ اوڊيپس پاڻ بہ، حقيقت کان بي خبر، پنهنجي مقدر کان بچڻ لاءِ وطن ڇڏي ٿو، پر سندس اهي ئي ڪوششون آخرڪار پيشنگوئي کي پورو ڪن ٿيون.

اهڙي ادبي بناوٽ ۾ تقدير جي خاص طاقت اها آهي تہ ان کان بچڻ جي ڪوشش ئي ان کي حقيقت بڻائڻ جو وسيلو بڻجي وڃي ٿي. هي موضوع بعد جي يورپي سانحي ۽ لوڪ ادب ۾ بہ وڏي پيماني تي جاري رهيو.

هائبرس ۽ سانحو

قديم يوناني سانحن ۾ انساني هائبرس (Ancient Greek: ὕβρις)، يعني حد کان وڌيل غرور، اخلاقي يا خدائي حدن جي ڀڃڪڙي، گهڻو ڪري تباهيءَ سان ڳنڍيل آهي. اهڙي سانحي ۾ ڪردار جي تباهي رڳو خارجي تقدير جو نتيجو نہ هوندي آهي؛ سندس پنهنجا فيصلا ۽ شخصيتي ڪمزوريون بہ ان انجام ۾ حصو وٺنديون آهن.

انهيءَ ڪري يوناني سانحي ۾ تقدير ۽ انساني ذميواريءَ جو تعلق پيچيده آهي: ڪردار جو انجام اڳواٽ مقرر نظر اچي سگهي ٿو، پر سندس عمل ۽ اخلاقي چونڊون پڻ انهيءَ انجام کي حقيقت بڻائين ٿيون.

رومي ادب

ورجل جي اينيئڊ ۾ اينياس جو مقدر روم جي مستقبل سان ڳنڍيل آهي. سندس ذاتي خواهشون ۽ محبتون بار بار انهيءَ وڏي تاريخي مقدر جي تابع ٿي وڃن ٿيون. اووڊ جي ميٽامورفوسس ۾ پڻ خدائي فيصلي، تبديلي ۽ اڻٽر انجام جا ڪيترائي موضوع ملن ٿا.

يورپي ادب

يورپي ادب ۾ تقدير جو موضوع وچئين دور کان جديد دور تائين مسلسل جاري رهيو. وليم شيڪسپيئر جي ميڪبيٿ (1606ع) ۾ ٽن جادوگرڻين جون اڳڪٿيون ميڪبيٿ جي سياسي خواهشن کي هٿي ڏين ٿيون. ناٽڪ اهو سوال کڻي ٿو تہ ميڪبيٿ جو انجام واقعي اڳواٽ مقرر هو يا سندس پنهنجي خواهش، تشدد ۽ غلط فيصلن ان کي حقيقت بڻايو.

جان وليم واٽر هائوس جي مصوري تقدير (1900ع)

ٿامس هارڊي جي ٽيس آف دي ڊيئربرويلز (1891ع) ۾ سماجي جوڙجڪ، اتفاق، جنس، طبقي ۽ ڪردار جي محدود اختيار کي اهڙي طريقي سان گڏ ڪيو ويو آهي، جو انسان جي زندگيءَ تي ٻاهرين حالتن جي طاقت جو احساس پيدا ٿئي ٿو.

سيموئل بيڪيٽ جي اينڊ گيم (1957ع) ۾ انساني وجود جي بندش، ورجاءُ ۽ ناگزير پڄاڻيءَ جا موضوع آهن، جڏهن تہ ڊبليو. ڊبليو. جيڪبس جي مختصر ڪهاڻي دي منڪيز پا (1902ع) تقدير کي زبردستي تبديل ڪرڻ جي خواهش ۽ ان جي تباهه ڪندڙ نتيجن کي مرڪز بڻائي ٿي.

اسپيني ۽ اطالوي روايت

اسپيني ڊيوڪ آف ريواس جي رومانوي ناٽڪ Don Álvaro o la fuerza del sino ۾ sino، يعني قسمت يا تقدير، مرڪزي موضوع آهي. بعد ۾ جوزيپي وردي ان ڪهاڻيءَ مان مشهور اوپيرا La forza del destino (تقدير جي قوت) ترتيب ڏنو.

هرمن هيسه

جرمن ليکڪ هرمن هيسه جي ادب ۾ تقدير، روحاني خودشناسي، انفرادي چونڊ ۽ زندگيءَ جي رستي جا موضوع بار بار اچن ٿا. سڌارٿ (1922ع) ۾ زندگيءَ جي روحاني سفر ۽ ذاتي تجربن ذريعي سچ جي تلاش ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ دي گلاس بيڊ گيم ۾ فرد ۽ وڏي ثقافتي نظام جي وچ ۾ تعلق کي بحث هيٺ آندو ويو آهي.

خورخي لوئس بورخيس

خورخي لوئس بورخيس جي ادب ۾ تقدير، وقت، اتفاق، لامحدود ممڪن مستقبل ۽ چونڊ جا موضوع خاص اهميت رکن ٿا.

دي گارڊن آف فورڪنگ پاٿس ۾ وقت کي اهڙي ڀل ڀليان طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ هر فيصلي کان مختلف مستقبل پيدا ٿي سگهن ٿا. اهڙي تصور ۾ هڪ واحد مقرر تقدير جي بدران هڪٻئي سان گڏ موجود ممڪن مستقبلن جو تصور سامهون اچي ٿو.

دي لاٽري اِن بابل ۾ هڪ ڳجهي لاٽري ماڻهن جي زندگيءَ جي تقريباً هر رخ تي اثرانداز ٿئي ٿي. هتي قسمت، اتفاق ۽ طاقت جي وچ ۾ فرق مبهم ٿي وڃي ٿو.

بورخيس جي نظم Ajedrez (شطرنج) ۾ مهرا مقرر ضابطن مطابق هلن ٿا؛ انهن کي رانديگر هلائي ٿو، پر نظم پوءِ اهو سوال اٿاري ٿو تہ خود رانديگر کي ڪهڙي قوت هلائي ٿي.

Poema conjetural ۾ هڪ تاريخي شخص پنهنجي موت جي گهڙيءَ ۾ پنهنجي ”ڏکڻ آمريڪي تقدير“ کي قبول ڪري ٿو.

ساڳيءَ طرح دي سائوٿ ۾ اسپتال، خواب، ڏکڻ ارجنٽائن ۽ ممڪن بهادراڻي موت جي وچ ۾ فرق ڄاڻي واڻي غير يقيني رکيو ويو آهي، جنهن سبب ڪهاڻي کي چونڊيل ۽ مقدر ٿيل موت ٻنهي جي حوالي سان پڙهيو ويو آهي.

سامرا ۾ ملاقات

تقدير کان فرار جي ناممڪنيءَ جي مشهور ادبي تمثيل Appointment in Samarra آهي، جنهن کي ڊبليو. سومرسيٽ مام مشهور ڪيو. ڪهاڻيءَ ۾ بغداد جو هڪ نوڪر بازار ۾ موت کي ڏسي ڊڄي وڃي ٿو ۽ پنهنجي مالڪ جو گهوڙو وٺي سامرا ڏانهن ڀڄي وڃي ٿو. جڏهن مالڪ موت کان سندس خوفناڪ نگاهه جو سبب پڇي ٿو تہ موت ٻڌائي ٿو تہ هو رڳو حيران ٿيو هو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي رات سندس نوڪر سان سامرا ۾ ملاقات مقرر ٿيل هئي.

هيءَ تمثيل انهيءَ قديم ادبي موضوع جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ انسان جو پنهنجي مقدر کان ڀڄڻ ئي کيس ان مقدر تائين پهچائي ٿو.

جديد مقبول ثقافت

جديد فلم، ٽيليويزن، ڪامڪس ۽ سائنس فڪشن ۾ تقدير ۽ آزاد ارادي جو تڪرار هڪ عام موضوع آهي. دي ميٽرڪس ۾ نيو جي ڪردار سان اڳڪٿي، چونڊ ۽ مقرر ڪردار جا سوال ڳنڍيل آهن.

نيل گيمن جي گرافڪ ناول سيريز دي سينڊمين ۾ Destiny، اينڊليس مان هڪ شخصيت آهي. کيس نابين شخص جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو اهڙو ڪتاب کڻي ٿو، جنهن ۾ ماضي، حال ۽ مستقبل سڀ درج آهن.

بصري فن ۾ تقدير

بصري فن ۾ تقدير کي مختلف علامتن وسيلي پيش ڪيو ويو آهي، جن ۾ موئرائي، فارچونا، اوڊيپس، تقدير جو ڦيٿو، زندگيءَ جو ڌاڳو ۽ موت شامل آهن.

فرانسسڪو گويا جي موئرائون (Atropos يا Las Parcas)، 1820ع–1823ع، پراڊو ميوزيم، ميڊرڊ

اٽروپوس جي هٿ ۾ زندگيءَ جو ڌاڳو ڪٽڻ جو منظر موت ۽ اڻٽر انجام جي اهم تمثيل رهيو آهي. فرانسسڪو گويا، الفونس موخا، جان وليم واٽر هائوس ۽ البرخت ڊيورر سميت مختلف فنڪارن بخت، موت، قسمت يا تقدير کي تمثيلي صورتن ۾ پيش ڪيو آهي.

سائنس ۽ تقدير

تعينيت ۽ سائنسي قانون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تعينيت

ڪلاڊ برنارڊ (1813–1878ع)، جنهن تجرباتي سائنس ۾ تعينيت تي زور ڏنو.

سائنسي اصطلاحن ۾ تقدير جي بدران عام طور سبب ۽ نتيجو، تعينيت، احتمال ۽ فطري قانونن جا تصور استعمال ڪيا وڃن ٿا. ڪلاڊ برنارڊ تجرباتي سائنس ۾ اهو اصول نمايان ڪيو تہ ساڳين حالتن ۾ ساڳيا سبب ساڳيا نتيجا پيدا ڪن ٿا.

تعينيت موجب ڪنهن وقت جي ڪائناتي حالت ۽ فطرت جا قانون، اصولي طور، ايندڙ حالت کي متعين ڪن ٿا. ان جي ابتڙ تقدير جو تصور ڪنهن خاص انجام جي اڳواٽ مقرري ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو.

لاپلاس جو تعيني تصور

پيئر-سائمن لاپلاس اهڙي فرضي ذهانت جو تصور پيش ڪيو، جيڪا ڪنهن هڪ وقت تي ڪائنات جي هر جسم جي جاءِ ۽ حرڪت، ۽ انهن تي لاڳو ٿيندڙ سڀئي قانون ڄاڻي. اهڙي ذهانت لاءِ، جيڪڏهن ڪائنات مڪمل طور تعيني هجي، تہ ماضي ۽ مستقبل ٻنهي جو حساب ممڪن هوندو.

بعد ۾ هن خيال کي لاپلاس جو شيطان چيو ويو. اهو ڪنهن مذهبي يا مابعدالطبيعي هستيءَ جو تصور نہ، پر مڪمل تعيني ڪائنات جي منطقي نتيجن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل فڪري تجربو آهي.

جديد طبعيات

20هين صديءَ ۾ ڪوانٽم ميڪانيڪس جي ترقيءَ نيوٽني طرز جي مڪمل ”گهڙيال جهڙي ڪائنات“ واري تصور کي پيچيده بڻائي ڇڏيو. ڪوانٽم نظريي جون ڪجهه تشريحون بنيادي سطح تي غير تعيني آهن، جڏهن تہ ٻيون تشريحون تعيني ٿي سگهن ٿيون. انهيءَ ڪري جديد طبعيات مان سڌيءَ طرح اهو نتيجو ڪڍڻ تہ ڪائنات مڪمل طور ”تقدير“ جي تابع آهي يا مڪمل طور آزاد اتفاق تي هلندي آهي، سائنسي طور درست نہ آهي.

انٽراپي ۽ ڪائنات جو مستقبل

حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون موجب بند نظام ۾ انٽراپي جي واڌ جو رجحان موجود آهي. هن سائنسي اصول کي ڪڏهن مقبول بحثن ۾ ڪائنات جي ”قسمت“ يا آخري انجام سان تشبيهي طور ڳنڍيو ويو آهي، خاص طور حرارتي موت جي مفروضن ۾.

بهرحال، انٽراپي هڪ طبعياتي مقدار ۽ شمارياتي قانون سان لاڳاپيل تصور آهي؛ اها ڪنهن شعوري يا اڳواٽ لکيل تقدير جي موجودگيءَ جو ثبوت نہ آهي.

پيچيده نظام ۽ خود تنظيم

فطرت ۾ خود تنظيم، ارتقا ۽ تبديدي نظام (dissipative systems) ڏيکارين ٿا تہ مڪاني سطح تي وڌيڪ منظم ۽ پيچيده بناوٽون بہ پيدا ٿي سگهن ٿيون، جيتوڻيڪ مجموعي حرارتي عمل انٽراپي جي قانونن سان مطابقت رکي ٿو.

اهڙن سائنسي نظرين کي تقدير جي فلسفياڻي تصور سان رڳو تشبيهي يا فڪري سطح تي ڀيٽي سگهجي ٿو؛ اهي پاڻ ڪنهن مابعدالطبيعي ”لکئي“ جو دعويٰ نٿا ڪن.

سماج ۽ تاريخ بابت تقديري نظريا

تاريخ ۽ سماج بابت ڪيترن فڪري نظامن ۾ اهو خيال ملي ٿو تہ انساني سماج مخصوص مرحلن يا رخن مان گذرن ٿا. اهڙي تاريخي ناگزيريت کي ڪڏهن تقدير سان تشبيهي طور ڀيٽيو ويو آهي.

مارڪسزم جي ڪجهه تشريحن ۾ پيداوار جي طريقن، طبقاتي لاڳاپن ۽ معاشي تضادن کي تاريخي تبديليءَ جا بنيادي محرڪ سمجهيو ويو. سماجي ارتقا کي ڪڏهن اهڙي سلسلي طور پيش ڪيو ويو، جنهن ۾ مخصوص معاشي نظام اندروني تضادن سبب ٻئي نظام ۾ تبديل ٿين ٿا.

بهرحال ڪارل مارڪس ۽ مارڪسي روايت جي مختلف تشريحن ۾ تاريخي تعينيت جي شدت هڪجهڙي نہ رهي آهي؛ ان ڪري مارڪسزم کي سادي ”اڳواٽ لکيل تاريخ“ جي تصور سان برابر ڪرڻ درست نہ آهي.

ميڪس ويبر سماجي تبديليءَ ۾ مذهبي فڪر، ادارن، ثقافتي قدرن ۽ انساني عمل جي اهميت تي زور ڏنو، جڏهن تہ ريمنڊ آرون جديد تاريخي ۽ انقلابي نظرين ۾ ناگزيريت جي دعوائن تي تنقيدي بحث ڪيو.

پيئر بوريٽز پنهنجي ڪتاب Témoins du futur. Philosophie et messianisme ۾ جديد سياسي ۽ تاريخي فلسفن جي ڪجهه صورتن کي مسيحائيت جي سيڪيولر ٿيل روايتن سان پڻ ڳنڍيو آهي.

اهڙيءَ طرح سماجي سائنسن ۾ ”تاريخ جو مقدر“ عام طور سائنسي حقيقت بدران هڪ فلسفياڻو، نظرياتي يا استعارتي تصور سمجهيو وڃي ٿو.

سياست ۾ تقدير

سياسي ٻوليءَ ۾ ”تقدير“، ”تاريخ جو رخ“ ۽ ”قوم جو مقدر“ جهڙا استعارا وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويا آهن. اهڙي ٻولي سياسي اڳواڻن کي پنهنجن فيصلن، قومي منصوبن يا تاريخي واقعن کي هڪ وڏي ۽ ناگزير تاريخي عمل جو حصو پيش ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.

اوٽو فان بسمارڪ سان مشهور طور اهو قول منسوب ڪيو وڃي ٿو تہ سياستدان کي ”خدا جي قدمن جو آواز ٻڌڻ ۽ سندس ڪوٽ جي پڇ سان چنبڙڻ“ گهرجي؛ مطلب تہ سياستدان تاريخي حالتن کي پيدا ڪرڻ کان وڌيڪ انهن جي صحيح وقت تي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو.

جوسيه ڊي سان مارٽن سان منسوب مشهور قول آهي: ”تون اهو ٿيندين، جيڪو توکي ٿيڻ گهرجي؛ ٻي صورت ۾ تون ڪجهه بہ نہ ٿيندين.“

ليو ٽالسٽاءِ جنگ ۽ امن ۾ تاريخ کي رڳو بادشاهن ۽ سپهه سالارن جي ارادي جو نتيجو سمجهڻ تي تنقيد ڪئي. هن وڏن تاريخي واقعن کي بي شمار ماڻهن جي گڏيل ۽ گهڻو ڪري اڻڄاتل عملن جو نتيجو سمجهڻ تي زور ڏنو.

وليم شيڪسپيئر جي جوليس سيزر ۾ ”انساني معاملن ۾ هڪ لهر“ (a tide in the affairs of men) جو استعارو اهڙن موقعن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي صحيح وقت تي استعمال ٿيڻ سان عمل جي رخ کي بدلائي سگهن ٿا. اهڙي تشبيه سخت تقديريت جي بدران موقعن ۽ انساني فيصلي جي گڏيل ڪردار کي ظاهر ڪري ٿي.

ثقافتي اهميت

تقدير جو تصور مختلف تهذيبن ۾ الڳ صورتون اختيار ڪندو رهيو آهي. ڪٿي اهو خدا يا ديوتائن جي حڪم سان، ڪٿي ڪائناتي قانون سان، ڪٿي انساني حصي يا نصيب سان، ڪٿي سماجي حالتن سان ۽ ڪٿي محض اتفاق سان ڳنڍيو ويو.

انهن اختلافن باوجود تقدير بابت روايتن ۾ ڪجهه گڏيل سوال بار بار سامهون اچن ٿا:

• انسان پنهنجي زندگيءَ تي ڪيترو اختيار رکي ٿو؟
• ڇا مستقبل اڳواٽ مقرر آهي يا ڪيترن امڪانن مان ٺهي ٿو؟
• انساني عمل ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي حيثيت ڇا آهي؟
• اتفاق، سبب ۽ خدائي ارادي ۾ ڪهڙو فرق آهي؟
• جيڪڏهن ڪنهن انجام کان بچڻ ممڪن نہ هجي تہ انساني ڪوشش جي معنيٰ ڇا رهي ٿي؟

اهي سوال فلسفي، مذهب، ادب، تاريخ، نفسيات ۽ سائنس جي بحثن ۾ مختلف اصطلاحن ۽ طريقن سان اڄ تائين جاري آهن.

ڏسو پڻ

• تقديريت
• تعينيت
• آزاد ارادو
• قدر (اسلام)
• قضا ۽ قدر
• خدائي ڪارسازي
• اڳواٽ تعين
• سبب ۽ نتيجو
• اتفاق (فلسفو)
• احتمال
• ڪرما
• بخت
• فارچونا
• ٽائڪي
• موئرائي
• نورن
• بخت جو ڦيٿو
• امر فاتي

وڌيڪ پڙهڻ

• Ramey, Steven W. (2008). Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications. Palgrave Macmillan.
• وي. پي. گوران (1990). Древнегреческая мифологема судьбы (روسي ۾). نووسيبيرسڪ: Наука.
• Понятие судьбы в контексте разных культур (روسي ۾). ماسڪو: Наука. 1994.
• Long, A. A.; D. N. Sedley. The Hellenistic Philosophers. Cambridge University Press.
• Nagel, Thomas (1987). What Does It All Mean?. Oxford University Press.
• Nietzsche, Friedrich. Ecce Homo.
• Laplace, Pierre-Simon. Essai philosophique sur les probabilités.