مواد ڏانھن هلو

بندرگاھ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(بندر کان چوريل)
پورٽ آف نيويارڪ ۽ نيوجرسي جو اصل نيويارڪ ھاربر ھڊسن درياء ۽ اوڀر واري درياء جي سنگم تي واقع آهي

بندرگاھ (انگريزي: port) سامونڊي يا پاڻي جي جهازن کي وصول ڪرڻ ۽ کيپ کي موڪلڻ جي سهولت مهيا ڪندڙ جڳه کي چئبو آهي. بندرگاه عام طور تي سمنڊ، درياه يا ڍنڍ جي ڪناري هوندو آهي. هتي کيپ جي لاء ضروري سامان ۽ آلا موجود هوندا آهن، جتي ھڪ يا ھڪ کان وڌيڪَ سامان لاھڻ۽ چاڙھڻ جا گھاٽ (wharf) ھوندا آھن ۽ جتان مسافر پڻ ٻيڙن يا بحري جهازن م لھندا چڙھندا آھن. ڪي بندرگاھون سمنڊ کان پري درياھن ۽ ڪينالن ذريعي سمنڊ سان ڳنڍيل ھونديون آھن جھڙوڪ: پورٽ آف ھئمبرگ، پورٽ آف مانچسٽر ۽ ڏولٿ (Duluth) جي بندرگاهه. دنيا ۾ موجوده دؤر جون مصروف ترين بندرگاھون: پورٽ آف سنگاپور ۽ چين جون بندرگاھون پورٽ آف شنگھائي ۽ نينگبو جوشان (Ningbo-Zhoushan) آھن.

تاريخي بندرگاهون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاريخي بندرگاھون
قديم جينووا بندرگاهه، اٽلي

جڏهن به قديم تهذيبون سامونڊي واپار ۾ سرگرم رهيون، تڏهن اڪثر انهن سامونڊي بندرگاهون قائم ڪيون. دنيا جي سڀ کان پراڻن سڃاتل مصنوعي بندرگاهن مان هڪ وادي الجارف (Wadi al-Jarf) ۾ ڳاڙهي سمنڊ جي ڪناري تي موجود آهي.[1] بندرگاهن جي ڍانچي سان گڏ قديم لنگر (anchors) پڻ هٿ آيا آهن.

ٻين قديم بندرگاهن ۾ گوانگزو (چين جي بن گھراڻو (Qin dynasty) دور ۾) ۽ ڪانوپس (Canopus) شامل آهن، جيڪو اليگزينڊريا جي قيام کان اڳ يوناني واپار لاءِ مصر جو اهم بندرگاهه هو. قديم يونان ۾ اٿينس جو بندرگاهه پيرائيوس(Piraeus) اٿيني بحري ٻيڙيءَ جو مرڪز هو، جنهن 480 ق.م ۾ فارس خلاف سلامِس جي جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم ڀارت ۾ 3700 ق.م کان، لوثل سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو هڪ نمايان شهر هو، جيڪو اڄوڪي ڀال واري خطي(Bhal region), رياست گجرات) ۾ واقع هو.[2] اوستيا انتيڪا(Ostia Antica) قديم روم جو بندرگاهه هو؛ جڏهن ته پورٽس (Portus) کي ڪلاڊيئس (Claudius) قائم ڪيو ۽ پوءِ ٽرئجن (Trajan) ان کي وڌايو ته جيئن اوستيا جي ويجهي بندرگاهه جي مدد ٿي سگهي. جاپان ۾ ايدو دور(Edo period) دوران ديجيما(Dejima) يورپ سان واپار لاءِ واحد کليل بندرگاهه هو ۽ اتي هر سال رڳو هڪ ڊچ جهاز ايندو هو، جڏهن ته اوساڪا سڀ کان وڏو گهريلو بندرگاهه ۽ چانورن جي واپار جو مرڪز هو.

اوستيا انتيڪا (اٽلي) جي بندرگاهه جا آثار
'1638 جو سامونڊي بندرگاهه جو پورٽريٽ

اوستيا انتيڪا (سانچو:Literally) هڪ قديم رومي شهر ۽ روم جو بندرگاهه هو، جيڪو ٽائبر درياهه جي مُنهن وٽ واقع هو. اهو جديد اوستيا جي ويجهو، روم کان لڳ ڀڳ 25 km (16 mi) ڏکڻ-اولهه ۾ آهي. گاد (siltation) ۽ واريءَ جي چڙهائي سبب، هي ماڳ هاڻي سمنڊ کان لڳ ڀڳ 3 km (2 mi) پري آهي[3]. “اوستيا” نالو لاطيني لفظ اوستيمostium (”وات/مُنهن“) جي جمع مان نڪتل آهي، جيڪو لاطيني os (”وات“) سان لاڳاپيل آهي. اوستيا اڄ هڪ وڏو آثارِ قديمه ماڳ آهي، جيڪو پنهنجي قديم عمارتن جي بهتر حفاظت، شاندار فريسڪو (fresco) ۽ متاثر ڪندڙ موزائيڪ (fresco) لاءِ مشهور آهي. قديم دور کان پوءِ شهر جي زوال سبب بندرگاهه خراب ٿيو، ماڳ چوڌاري دلدلي حالتون وڌيون ۽ آبادي گهٽجي وئي. واريءَ جا دڙا ماڳ کي ڍڪي وڃڻ سبب ان جي آثارن جي حفاظت ۾ مددگار بڻيا. هن شهر جا رهيل آثار هڪ واپاري لحاظ کان اهم شهر جي باري ۾ ڄاڻ ڏين ٿا. جيئن پومپئي (Pompeii) ۾، اوستيا جا کنڊر رومي شھري منصوبه بندي (urbanism) بابت اهڙا تفصيل ڏين ٿا، جيڪي پاڻ روم شهر جي اندر دستياب ناهن.[4]

قديم دور کان پوءِ، سواحيلي بادشاهتون (Swahili) پڻ واپاري بندرگاهن وارين ٻيٽن ۽ اسلامي دنيا ۽ ايشيا ڏانهن واپاري رستن جي ڪري مشهور رهيون.[5] يوناني مورخن انهن کي “ميٽروپولسز” (وڏا شهري مرڪز) سڏيو.[6] آفريڪا جا مشهور واپاري بندرگاهه جهڙوڪ مومباسا، زنزيبار، مقديشو (Mogadishu) ۽ ڪِلوا (Kilwa)[7] چين جي ملاحن جهڙوڪ ژينگ هي (Zheng He) ۽ وچئين دور جي اسلامي مورخن، جهڙوڪ بربر مسافر ابو عبدالله ابن بطوطه جي لکڻين ۾ پڻ ملن ٿا.[8]

انهن مان ڪيترائي قديم ماڳ هاڻي موجود ناهن يا جديد بندرگاهن طور ڪم نٿا ڪن. جديد دور ۾ به بندرگاهه ڪڏهن ڪڏهن لاوارث ٿي وڃن ٿا. مثال طور رائي (اوڀر سسڪس) وچئين دور ۾ انگلينڊ جو اهم بندرگاهه هو، پر ساحل جي تبديلي سبب هاڻي اهو سمنڊ کان 2 ميل (3.2 km) پري آهي، جڏهن ته ريوينسپرن (Ravenspurn) ۽ ڊن وِچ (Dunwich) جهڙا بندرگاهه ساحلي فرسودگي (coastal erosion) سبب ختم ٿي ويا آهن.

وچئين دور جي اٽلي جا سامونڊي جمهوريتن جا هنڌ ۽ نشان: |امالفِي، جينووا، پيزا، وينس، نولي، انڪونا، راگوسا، گيئٽا(Gaeta).

سامونڊي جمهوريتون (repubbliche marinare)، جن کي واپاري جمهوريتون (repubbliche mercantili) پڻ سڏيو وڃي ٿو، اٽلي جون اهي ٿالاسوڪريٽڪ (Thalassocratic)بندرگاهي شهر-رياستون هيون، جن وچئين دور کان پنهنجي سامونڊي سرگرمين سبب سياسي خودمختياري ۽ معاشي خوشحالي حاصل ڪئي. هي اصطلاح 19هين صدي ۾ رائج ٿيو، ۽ عام طور چار شهرن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جن جا نشان 1947 کان اطالوي بحريه ۽ اطالوي مرچنٽ بحريه جي جهنڊن تي ڏيکاريا وڃن ٿا:[9] امالفِي، جينووا، پيزا ۽ وينس. انهن چار مشهور شهرن کانسواءِ، انڪونا پڻ[10][11] گيئٽا[12] نولي[13][14][15] ۽ ڊلميٽيا ۾ راگوسا پڻ سامونڊي جمهوريتن ۾ شمار ڪيون وڃن ٿيون؛ ڪجهه تاريخي دورن ۾، انهن جي اهميت ڪجهه مشهور شهرن کان گهٽ نه هئي.

اطالوي جزيري نما ۾ مختلف هنڌن تي پکڙيل هجڻ باوجود، سامونڊي جمهوريتون فقط ناوشناسي ۽ واپار جي تاريخ لاءِ اهم نه هيون؛ انهن جي ذريعي يورپ ۾ اهڙيون قيمتي شيون پهتيون، جيڪي ٻي صورت ۾ حاصل نه ٿيون ٿين، ۽ گڏوگڏ نيون فني/ثقافتي سوچون ۽ ڏورانهن ملڪن بابت خبرون به ڦهلجنديون رهيون. 10هين صدي کان، انهن پنهنجي حفاظت لاءِ ۽ بحري واپاري نيٽ ورڪن جي حمايت لاءِ ٻيڙين جا وڏا بيڙا جوڙيا، جنهن سبب کين يورپ، ايشيا ۽ آفريڪا جي وچ ۾ انهن رابطن جي بحاليءَ ۾ بنيادي ڪردار مليو، جيڪي شروعاتي وچئين دور ۾ ٽُٽي ويا هئا. انهن صليبي جنگن ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ مشهور دريافتڪار ۽ ناوَران پيدا ڪيا، جهڙوڪ مارڪو پولو ۽ ڪرسٽوفر ڪولمبس.[16]

صدين دوران، سامونڊي جمهوريتون—چاهي مشهور هجن يا گهٽ مشهور—چڙهاءُ ۽ لهرائپ مان گذريون. 9هين ۽ 10هين صديءَ ۾ هي رجحان امالفي ۽ گيئٽا سان شروع ٿيو، جيڪي جلد پنهنجي عروج تي پهتا. ساڳئي وقت، وينس آهستي آهستي مٿي چڙهندي رهي، جڏهن ته ٻيا شهر اڃا خودمختياريءَ جي ڊگهي مرحلي مان گذري رهيا هئا. 11هين صدي کان پوءِ امالفي ۽ گيئٽا تيزيءَ سان زوال پذير ٿيا، جڏهن ته جينووا ۽ وينس سڀ کان طاقتور جمهوريتون بڻجي ويون. پيزا 13هين صدي ۾ پنهنجي وڏي خوشحاليءَ واري دور ۾ داخل ٿيو، ۽ انڪونا ۽ راگوسا وينس جي طاقت جي مزاحمت لاءِ ڳنڍجي ويون. 14هين صدي کان پوءِ، پيزا پنهنجي خودمختياري وڃائي ويٺو، جڏهن ته وينس ۽ جينووا سامونڊي حڪمراني جاري رکيا؛ پوءِ راگوسا ۽ انڪونا 15هين صدي ۾ پنهنجي سونهري دور ۾ پهتا. 16هين صدي ۾، انڪونا جي خودمختياري ختم ٿيڻ کان پوءِ صرف وينس، جينووا ۽ راگوسا باقي رهيون، جن 17هين صدي جي وچ تائين ڪجهه شاندار مرحلا ڏٺا؛ پوءِ هڪ ڊگهي سست زوال جو دور شروع ٿيو، جيڪو آخرڪار نيپولين جي حملي سان ختم ٿيو.

جديد بندرگاهون

[سنواريو]
ايورگرين جو جهاز جو هيمبرگ (جرمني) جي الٽينورڊر واري ڪنٽينر ٽرمينل تي سامان کڻندي

ابتدائي دور جا بندرگاهه اڪثر سادا بندر هوندا هئا، جڏهن ته جديد بندرگاھ عام طور ملٽيموڊل ٽرانسپورٽ وارا تقسيمي مرڪز بڻجي چڪا آهن، جتي سمنڊ، درياهه، واهه، روڊ، ريل ۽ هوائي رستن جا ڳانڍاپا ٿين ٿا. ڪامياب بندرگاهه اڪثر اهڙي هنڌ تي هوندا آهن جتي سندن پٺين-علائقن (hinterland) تائين رسائي بهتر هجي، جهڙوڪ لنڊن گيٽوي. مثالي طور بندرگاهه جهازن لاءِ جھازراني مهيا ڪري ۽ هوائن ۽ لهرن کان بچاءُ لاءِ پناهه ڏئي. بندرگاهه اڪثر درياهن جي ڇوڙ (estuaries) وٽ هوندا آهن، جتي پاڻي گهٽ اونهو ٿي سگهي ٿو ۽ باقاعده ڪَدَرَائِي (dredging) جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اونھي پاڻي وارا بندرگاهه جهڙوڪ ملفورڊ ھيون (Milford Haven Waterway) گهٽ ملن ٿا، پر اهي وڏن جهازن کي سنڀالي سگهن ٿا، جهڙوڪ Tسپر ٽينڪر، پوسٽ-پيناماڪس (Panamax) جهاز ۽ وڏا ڪنٽينر جهاز. ٻيون ڪاروباري سهولتون جهڙوڪ علائقائي تقسيمي مرڪز ، گودام ۽ فريٽ-فارورڊرز (freight-forwarders)، ڪينريز (canneries) ۽ ٻين پروسيسنگ سهولتن لاءِ به بندرگاهن اندر يا ويجهو هجڻ فائديمند هوندو آهي. جديد بندرگاهن ۾ خاص ڪارگو هٿ ڪرڻ وارو سامان هوندو آهي، جهڙوڪ گانٽري ڪرين]، ريچ اسٽيڪر (reach stacker) ۽ فورڪ لفٽ ٽرڪ. بندرگاهن وٽ اڪثر مخصوص ڪم هوندا آهن: ڪي مسافر فيريز ۽ ڪروز جهازن لاءِ، ڪي ڪنٽينر ٽريفڪ يا عام مال لاءِ، ۽ ڪي ملڪ جي بحريه لاءِ اهم فوجي ڪردار ادا ڪندا آهن. ڪي ننڍا ٻيٽ ۽ ٽئين دنيا جا علائقا جهڙوڪ اسينشن ۽ سينٽ هيلينا محدود بندرگاهي سهولتن سبب اڃا به اهڙي حالت ۾ آهن جو جهازن کي ڪناري کان پري لنگر انداز ٿيڻو پوي ٿو ۽ سامان/مسافر ٻيڙين يا لانچ بوٽن ذريعي ڪناري تي آندا ويندا آهن.

جديد دور ۾ بندرگاهن جي بقا يا زوال جو دارومدار معاشي رجحانن تي هوندو آهي. برطانيا ۾ ليورپول بندرگاھ ۽ ساوٿهمپٽن بندرگاھ هڪ وقت ٽرانس-اٽلانٽڪ مسافر جهازن لاءِ تمام اهم هئا؛ پر هوائي سفر ان واپار کي گهٽايو، تنهن ڪري انهن بندرگاهن ڪنٽينر مال ۽ ڪروز سروسز ڏانهن تنوع آندو. 1950ع تائين پورٽ آف لنڊن ٿيمز درياهه تي وڏو بين الاقوامي بندرگاهه هو، پر ڪنٽينرائيزيشن ۽ وڏن جهازن سبب ان جو زوال ٿيو. Thamesport[17] ڪجهه سال ترقي ڪئي، پر پوءِ نئين لنڊن گيٽ وي بندرگاهه ۽ لاجسٽڪس حب جي مقابلي سبب متاثر ٿي.

مکيه يورپ ۾ بندرگاهن جو عوامي ملڪيت ۾ هجڻ عام آهي؛ مثال طور روٽرڊيم ۽ امسٽرڊيم جا بندرگاهه جزوي طور رياست ۽ جزوي طور شهرين جي ملڪيت آهن.[18]

جيتوڻيڪ جديد جهازن وٽ بو-ٿرسٽر ( bow-thrusters) ۽ اسٽرن ٿرسٽر stern-thrusters) هوندا آهن،[حوالو گهربل] پر ڪيترين بندرگاهي اختياري اڃا به تنگ هنڌن ۾ وڏن جهازن جي هلائڻ لاءِ بحري پائلٽ (Maritime pilot) ۽ ٽگ بوٽ (tugboat) جو استعمال لازمي رکيو آهي. مثال طور بيلجيم جي اينٽورپ بندرگاهه (Antwerp) ڏانهن ويندڙ جهازن کي—جيڪو شيلڊٽ (Scheldt) درياهه تي هڪ اندروني بندرگاهه آهي, اهڙي کارين (estuary) واري حصي ۾، جيڪو نيدرلينڊز جي حد اندر اچي ٿو، ڊچ پائلٽن جي مدد وٺڻي پوي ٿي.

ب

قسم

[سنواريو]

“پورٽ” ۽ “سي پورٽ” جون اصطلاحون سمنڊ-جهازن وارن هنڌن لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته river port (درياهي بندرگاهه) درياهي ٽريفڪ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جهڙوڪ ٻارج ۽ ٻيا گهٽ ڊرافٽ (shallow-draft) جهاز.

سامونڊي بندرگاھ (Seaport)

[سنواريو]
نيو جرسي جو پورٽ نيوئا-اليزبٿ ميرين ٽرمينل—دنيا جو پهريون سامونڊي ڪنٽينر سامونڊي پورٽ، ۽ وڏن ۽ مصروف بندرگاهن مان هڪ


سامونڊي بندرگاھ اهو بندرگاهه آهي جيڪو ساحل تي سمنڊ جي ڪناري تي واقع هجي. ان کي وڌيڪ تجارتي ۽ غير تجارتي قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:[19]

  • تجارتي بندرگاهن ۾ “ڪروز بندر" ۽ “ڪارگو بندر” يا مال وارو بندر شامل آهن. “ڪروز بندر” کي “گھر وارو بندر” يا “پورٽ آف ڪال” به چيو ويندو آهي؛ جڏهن ته “ڪارگو بندر” کي وڌيڪ “ڪنٽينر بندر” ۾ ورهايو وڃي ٿو.
  • غير تجارتي سمنڊي بندرگاهن ۾ مرينا (marina) ۽ مڇيگيري بندر (Fishing Port) شامل آهن.

مال وارو بندرگاھ (Cargo port)

[سنواريو]

مال وارا بندرگاھ ڪروز بندرگاهن کان ڪافي مختلف هوندا آهن، ڇاڪاڻ ⁠تہ هر هڪ الڳ نوعيت جو مال سنڀاليندو آهي، جنهن جي لوڊنگ ۽ اَن لوڊنگ لاءِ مختلف مشيني ذريعا استعمال ٿين ٿا. بلڪ ڪارگو پورٽ(Bulk cargo ports) ڪنهن هڪ قسم جي مال يا ڪيترن قسمن جي مال کي سنڀالي سگهن ٿا، جهڙوڪ اناج، پاڻياٺو اينڌن، پاڻياٺو ڪيميڪل، ڪاٺ ۽ گاڏيون. اهڙن بندرگاهن کي “bulk” يا “break bulk ports” چيو وڃي ٿو. جيڪي بندرگاھ ڪنٽينرن ۾ بند مال سنڀالين ٿا، تن کي ڪنٽينر بندرگاھ چيو وڃي ٿو. گهڻا مال وارا بندرگاھ ڪيترن قسمن جو مال سنڀالين ٿا، پر ڪي بندرگاهه رڳو مخصوص مال لاءِ هوندا آهن. ان کان سواءِ، هڪ ئي بندرگاهه اندر الڳ الڳ ٽرمينلز ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف قسمن جو مال سنڀالين، ۽ اهي مختلف ڪمپنين طرفان هلائي سگهجن ٿا، جن کي ٽرمينل آپريٽر يا اسٽيواڊور (stevedore) پڻ چيو وڃي ٿو[20].

ڪروز بندرگاھ (Cruise port)

[سنواريو]

ڪروز ھوم پورٽ (Cruise home port) اهو بندرگاهه آهي جتان ڪروز مسافر سفر شروع ڪرڻ لاءِ جهاز تي چڙهن ٿا ۽ سفر جي پڇاڙيءَ ۾ اتي لهن ٿا. اهو ئي هنڌ آهي جتي ڪروز لاءِ جهاز جون سڀ فراهميون لوڊ ڪيون وڃن ٿيون, تازي پاڻي، اينڌن، ميوا، ڀاڄيون، مشروب وغيره. اهڙا بندرگاھ اُن ڏينهن تمام مصروف هوندا آهن، جڏهن جهاز بندرگاھ ۾ اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠ تہ هڪ طرف اڳوڻا مسافر پنهنجو سامان لهرائين ٿا ۽ ٻئي طرف نوان مسافر جهاز ۾ چڙهن ٿا، ساڳي وقت فراهميون به لوڊ ٿين ٿيون. ڪروز هوم پورٽس ۾ عام طور وڏا بحري مسافر ٽرمينل هوندا آهن. دنيا جو سڀ کان مصروف ڪروز هوم بندرگاھميامي واري بندرگاھ (فلوريڊا) چيو وڃي ٿو.

پورٽ آف ڪال (Port of call)

[سنواريو]

پورٽ آف ڪال جهاز جي سفرنامي (itinerary) دوران هڪ وچ وارو اسٽاپ هوندو آهي. اهڙن بندرگاهن تي مال وارا جهاز فراهميون يا ايندھن وٺن ٿا، ۽ گڏوگڏ مال لاھين ۽ چڙهائين ٿا؛ جڏهن ته ڪروز جهازن ۾ مسافر چڙهن يا لهن ٿا.

مڇيگيري واري بندرگاھ (Fishing port)

[سنواريو]

مڇيگيري بندرگاهه اهڙو بندرگاهه يا هاربر آهي جتي مڇي لاھي ورهائي وڃي ٿي. اهو تفريحي پڻ ٿي سگهي ٿو، پر عام طور تجارتي هوندو آهي. اهڙو بندرگاهه سمنڊ جي پيداوار تي سڌو دارومدار رکي ٿو؛ مڇين جي گهٽتائي سبب اهو معاشي طور غير فائديمند بڻجي سگهي ٿو.

مرينا (Marina)

[سنواريو]
ازولا مرينا، سلووينيا

مرينا تفريحي ٻيڙين (recreational boating) لاءِ بندرگاھ آهي.

گرم پاڻيءَ وارو بندرگاھ (Warm-water port)

[سنواريو]

warm-water port

(يا ice-free port) اهڙج بندرگاھ آهي جتي پاڻي سياري ۾ ڄمي نٿو ٿئي. اهو اصطلاح اڪثر اهڙن ملڪن لاءِ استعمال ٿئي ٿو جتي سياري ۾ ساحلي علائقا ڄمي برف ٿي وڃن ٿا. اهڙيون بندرگاھون سڄو سال کليل رهڻ سبب وڏي جيوپوليٽيڪل ۽ اقتصادي اهميت رکن ٿا. مثال طور ناروي ۾ ناروڪ، چين ۾ ڊيليئان (Dalian)، روس ۾ مرمانسڪ (Murmansk) ، نوووروسيئسڪ (Novorossiysk)، پيٽروپاولوسڪ-ڪمچاٽسڪي (Petropavlovsk-Kamchatsky) ۽ واستوچني پورٽ[21]، يوڪرين ۾ اوڊيسا، جاپان ۾ ڪشيرو (Kushiro) ۽ آمريڪا ۾ ويلڊيز, الاسڪا (جيڪو الاسڪا پائيپ لائين جو آخري حصو آهي) پنهنجي وجود جو وڏو سبب برف کان پاڪ بندرگاھ هجڻ کي ٿا ڄاڻائين. بالٽڪ سمنڊ جهڙن علائقن ۾ 20هين صدي کان آئس بريڪر جهازن سبب بندرگاهن تائين سڄو سال رسائي ممڪن ٿي، پر اڳوڻن دورن ۾ رسائيءَ جي مسئلن سبب روس ڪاري سمنڊ ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ڪئي.[حوالو گهربل]

اندروني بندرگاھ (Inland port)

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اندروني بندرگاھ ۽ خشڪ بندرگاھ
اٽلي جي شهر ميلان جي اندروني بندرگاھ: دارسينا (ملانو)


اندروني بندرگاھ يا انلينڊ پورٽ اهڙي بندرگاھ آهي جيڪا جھازراني واري ڍنڍ، درياھ يا ڪئنال تي واقع هجي ۽ جنهن کي سمنڊ يا سمنڊ سان ڳنڍيل پاڻيءَ تائين رسائي حاصل هجي؛ اهڙي رسائي سبب جهاز سمنڊ کان اندرون ملڪ تائين انهيءَ بندرگاھ ۾ اچي سامان لاهي يا چاڙھي سگهن ٿا. ان جو هڪ مثال سينٽ لارنس سي وي (St. Lawrence Seaway) آهي، جيڪو جهازن کي ائٽلانٽڪ سمنڊ کان هزارين ڪلوميٽر اندرون ملڪ جي بندرگاهن جهڙوڪ ٽورونٽو، ڊلُٿ-سُپيرِيئر ۽ شڪاگو تائين سفر ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو[22]. "اندروني بندرگاھ" جي اصطلاح خشڪ بندرگاهن (dry ports) لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو.

خشڪ بندرگاھ (dry port) هڪ اندروني انٽرموڊل ٽرمينل آهي، جيڪو سڌي ريت روڊ يا ريل وسيلي ڪنهن سامونڊي بندرگاھ سان ڳنڍيل هجي ۽ جيڪو سامونڊي ڪارگو جي ٽرانس شپمينٽ لاءِ اندروني منزلن ڏانهن مرڪز طور ڪم ڪري.[23]

سمارٽ بندرگاھ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سمارٽ بندرگاھ

سمارٽ بندرگاھ سامان جي سنڀال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ لاءِ ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري ٿي، جن ۾ انٽرنيٽ آف ٿنگز (IoT) ۽ مصنوعي ذهانت (AI) شامل آهن.[24] سمارٽ بندرگاهون اڪثر ڪلاوڊ-بنياد سافٽويئر کي وڌيڪ خودڪاري جي عمل جو حصو بڻائي آپريٽنگ فلو پيدا ڪن ٿيون، جنهن سان بندرگاھ جو ڪم وڌيڪ هموار نموني هلي سگهي.[25] هن وقت دنيا جي گهڻن بندرگاهن ۾ ڪجهه حد تائين ٽيڪنالاجي شامل آهي، جيتوڻيڪ مڪمل قيادت واري سطح تي نه. پر عالمي سرڪاري قدمن ۽ سامونڊي واپار ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ذهين بندرگاهن جو تعداد آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. ڪاروباري انٽيليجنس فراهم ڪندڙ Visiongain جي هڪ رپورٽ موجب 2019 ۾ سمارٽ بندرگاھ مارڪيٽ تي خرچ 1.5 ارب ڊالر تائين پهچڻ جو اندازو ڪيو ويو.[26] ```0

ماحولياتي مسئلا

[سنواريو]

بندرگاهون ۽ انهن جي آپريشن سبب اڪثر ماحولياتي مسئلا پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ پاڻي جي تري واري تلڇٽ جا سلٽ (sediment) جي آلودگي ۽ جهازن مان ٿيندڙ ڇلڪاءُ (spills)، ۽ اهي وڌيڪ وڏن ماحولياتي مسئلن، جهڙوڪ انسانن سبب ٿيندڙ موسمي تبديلي ۽ ان جي اثرن، کان به متاثر ٿين ٿيون.[27]

ڪَدَرَائِي يا کاٽي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪَدَرَائِي

هر سال بندرگاهن ڀرسان پاڻيءَ جي رستن کي بهتر ڪرڻ لاءِ تقريباً 100 ملين ڪعب ميٽر سامونڊي ڪدرائِي يا پاڻي جي اندر کاٽي ڪئي وڃي ٿي. ڪَدَرَائِي يا پاڻي واري کاٽي پنهنجي عمل دوران مقامي ماحولياتي نظامن کي ڇيهو رسائي ٿي، تلڇٽ يا ڪَدَرَائِي کي پاڻيءَ جي پرت ۾ کڻي اچي ٿي، ۽ کاٽي يا ڪَدَرَائِي ۾ ڦاٿل آلودگين کي به مٿي آڻي سگهي ٿي.[27]

غير مُقامي حياتيون

[سنواريو]

غير مقامي حياتيون اڪثر جھاز جي ھيٺين تري وارو پاڻي ۽ جهازن يا ٻيڙيجي ڍانچي (hulls) سان چنبڙيل حياتين وسيلي پکڙجن ٿيون.[27] اندازو آهي ته سڄي دنيا ۾ روزانو جھازن جي تري واري پاڻي وسيلي 7000 کان وڌيڪ غير مُقامي حياتيون منتقل ٿين ٿيون[28]۔ غير مُقامي حياتيون مقامي سامونڊي حياتين سان سڌي يا اڻ سڌي طريقي سان لاڳاپا هئا ٽڪراءَ پيدا ڪري سگهن ٿيون. سڌي لاڳاپي جو مثال شڪار آهي، جڏهن ڪا مقامي حياتي جنهن وٽ قدرتي شڪاري نه هجي، اوچتو ڪنهن غير مُقامي حياتيءَ جو شڪار بڻجي وڃي. اڻ سڌي لاڳاپا بيمارين يا ٻين صحت وارن مسئلن جي صورت ۾ به ٿي سگهن ٿا، جيڪي غير مُقامي حياتيون ساڻ کڻي اچن ٿيون.[29]

هڪ جهاز بندرگاھ ۾ بلج واٽر يا تري وارو پاڻي ٻاهر ڪڍي رهيو آهي

هوائي آلودگي

[سنواريو]

بندرگاهون پڻ جهازن ۽ بندرگاهن تي ٿيندڙ زميني آمدرفت سبب وڌندڙ هوائي آلودگي جو ذريعو آهن. بندرگاهن جي ڀرسان آمدرفت وارن ڪوريڊورن ۾ گاڏين يا ٽرانسپورٽ جي اخراج وڌيڪ ٿيندي آهي، جنهن جا مقامي برادرين جي صحت تي لاڳاپيل اثر ٿي سگهن ٿا.[27]

پاڻيءَ جو معيار

[سنواريو]

بندرگاهن جي چوڌاري پاڻيءَ جو معيار اڪثر گهٽ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ⁠تہ سامونڊي ٽرانسپورٽ مان سڌي ۽ اڻ سڌي آلودگي، ۽ بندرگاھ واري برادريءَ سبب پيدا ٿيندڙ ٻيون مشڪلاتون (جهڙوڪ ڪچرو جيڪو سمنڊ ۾ وهجي وڃي) گڏجي اثرانداز ٿين ٿيون.[27]

ڇلڪاءُ، آلودگي ۽ گدلاڻ

[سنواريو]

جهازن مان نيڪال ٿيندڙ گندو پاڻي ۽ ٽرانسپورٽ جهازن مان تيل ۽ ڪيميڪلن جا ليڪ يا ڇلڪاء پاڻيءَ کي آلودو ڪري سگهن ٿا، ۽ پاڻيءَ ۾ غذائي آلودگي جهڙا اثر پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا.[27]

موسمي تبديلي ۽ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ

[سنواريو]

بندرگاهون ۽ انهن جو ڍانچو موسمي تبديلي ۽ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ لاءِ تمام حساس آهن، ڇاڪاڻ⁠ تہ انهن مان ڪيترائي گهٽ اوچائي وارن علائقن ۾ موجود آهن، جيڪي موجوده پاڻيءَ جي سطح کي نظر ۾ رکي ٺاهيا ويا آهن.[30] موسم جي تبديلي، سامونڊي ڪنارن جي افسردگي (coastal erosion)، ۽ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ موجوده ڍانچي تي دٻاءُ وڌائين ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڌرتيءَ جي ويهڻ، ساحلي ٻوڏ ۽ بندرگاھ تي ٻيا سڌا دٻاءَ پيدا ٿي سگهن ٿا.[30]

اثر گهٽائڻ

[سنواريو]
سلووينيا ۾ ڪوپر (Koper) جي بندرگاھ.

بندرگاهن جا منفي ماحولياتي اثر گهٽائڻ لاءِ ڪيتريون ئي شروعاتون موجود آهن.[31][32][33] World Port Sustainability Program بندرگاهن جي پائيداري لاءِ پائيدار ترقيءَ جا هدف ممڪن طريقن طور پيش ڪن ٿا.[34]


ذهين بندرگاهه

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Smart port

هڪ ذهين بندرگاهه سامان جي سنڀال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ لاءِ ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري ٿو، جن ۾ انٽرنيٽ آف ٿنگز (IoT) ۽ مصنوعي ذهانت (AI) شامل آهن.[35] ذهين بندرگاهون اڪثر ڪلاوڊ-بنياد سافٽويئر کي وڌيڪ خودڪاري (automation) جي عمل طور استعمال ڪن ٿيون، ته جيئن آپريشنل فلو پيدا ٿئي ۽ بندرگاهه وڌيڪ هموار نموني ڪم ڪري سگهي.[36] هن وقت دنيا جي گهڻن بندرگاهن ۾ ڪجهه حد تائين ٽيڪنالاجي شامل آهي، جيتوڻيڪ مڪمل قيادت جي سطح تي نه. پر عالمي سرڪاري قدمن ۽ سامونڊي واپار ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ذهين بندرگاهن جو تعداد آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. ڪاروباري انٽيليجنس فراهم ڪندڙ Visiongain جي هڪ رپورٽ موجب 2019 ۾ Smart Ports مارڪيٽ تي خرچ 1.5 ارب ڊالر تائين پهچڻ جو اندازو ڪيو ويو.[37]

دنيا جا وڏا بندرگاهه

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بندرگاھن جي فھرست

آفريڪا

[سنواريو]
  • Tٽينجير ميڊ بندرگاھ گنجائش جي لحاظ کان بحيرهٔ روم ۽ آفريڪا جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، ۽ جولاءِ 2007 ۾ ڪم شروع ڪيو.
  • آفريڪا جو سڀ کان وڌيڪ مصروف بندرگاهه مصر ۾ پورٽ سعيد آهي.

ايشيا

[سنواريو]

[[File:VizagPort.jpg|thumb|وشاڪاپٽنم جي بندرگاھ، آندھرا پرديش، ڀارت شنگھائي پورٽ دنيا جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي ۽ 2009ع ۽ 2010ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڪارگو ۽ مصروف ترين ڪنٽينر بندرگاھ بڻيو. ان کان پوءِ سنگاپور جي بندرگاھ، هانگ ڪانگ جي بندرگاھ ۽ ڪاوهسيونگ جي بندرگاھ (تائيوان) جون بندرگاھون اچن ٿيون، جيڪي سڀ اوڀر ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ آهن.

سنگاپور جي بندرگاھ مجموعي شپنگ ٽنّيج جي لحاظ کان دنيا جي ٻين مصروف ترين بندرگاھ آهي؛ اهو دنيا جي شپنگ ڪنٽينرن مان ٽيون حصو ٽرانس شپمينٽ ڪري ٿي، دنيا جي سالياني ڪچا تيل جي فراهميءَ جو اڌ، ۽ دنيا جو مصروف ترين ٽرانس شپمينٽ بندرگاھ پڻ آهي.

يورپ

[سنواريو]
اٽلي جي ٽريسٽي بندرگاھ، اتر ايڊريئٽڪ جي مکيه بندرگاھ ۽ ٽرانس الپائين پائيپ لائين جو شروعاتي نقطو

يورپ جو سڀ کان مصروف ڪنٽينر بندرگاھ ۽ ڪارگو ٽنّيج موجب سڀ کان وڏو بندرگاهه وڏي فرق سان نيدرلينڊز ۾ روٽرڊيم جي بندرگاھ آهي. ان کان پوءِ بيلجيم جي انٽورپ بندرگاھ يا جرمني جو ھيمبرگ بندرگاھ اچي ٿي.[38] ان جي نتيجي ۾ اسپين جو ويلنسيا بندرگاھ بحيرهٔ روم واري حوض (Mediterranean basin) جي سڀ کان مصروف بندرگاھ آهي، جڏهن ته پورچوگال جي سائنس بندرگاهه (Port of Sines) ائٽلانٽڪ جي سڀ کان مصروف بندرگاھ آهي. ٽريسٽي بندرگاھ (اٽلي) اتر ايڊريئٽڪ جي مکيه بندرگاھ ۽ ٽرانس الپائين پائيپ لائين جو شروعاتي نقطو آهي.

اتر آمريڪا

[سنواريو]

سڀ کان وڏين بندرگاهن ۾ آمريڪا ۾ پورٽ آف سائوٿ لوئيزيانا (نيو اورلينز علائقي جي چوڌاري پکڙيل هڪ وسيع بندرگاھ)، ھيوسٽن پورٽ، پورٽ آف نيو يارڪ/نيو جرسي، ۽ لاس اينجلس پورٽ شامل آهن؛ ميڪسيڪو ۾ مانزانيلو پورٽ ۽ ڪينيڊا ۾ پورٽ ميٽرو وينڪوور پڻ شامل آهن.[حوالو گهربل] پاناما وٽ پڻ پاناما ڪئنال آهي، جيڪو پئسفڪ ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊن کي ڳنڍي ٿو ۽ عالمي واپار لاءِ اهم لنگھ آهي.

اوشيانيا

[سنواريو]

اوشيانيا جي سڀ کان وڏي بندرگاھ ميلبورن جي بندرگاهه آهي.

ڏکڻ آمريڪا

[سنواريو]

ECLAC جي " لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبيئن جي ميري ٽائيم اينڊ لاجسٽڪس پروفائيل" موجب ڏکڻ آمريڪا جون وڏيون بندرگاھون برازيل ۾ سانتوس بندرگاھ، ڪولمبيا ۾ ڪارٽاجينا، پيرو ۾ ڪالائو، ايڪواڊور ۾ گواياڪيل، ۽ ارجنٽينا ۾ بيونس آئرس بندرگاھ آهن.[39]

ٻيا لاجسٽڪس مرڪز

[سنواريو]

```0

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Rossella Lorenzi (12 April 2013). "Most Ancient Port, Hieroglyphic Papyri Found". Discovery News. http://news.discovery.com/history/ancient-egypt/worlds-oldest-port-and-egyptian-papyrus-uncovered-130412.htm.
  2. ↑ Rao, S. R. Rao (1985). Lothal. Archeological Survey of India.
  3. ↑ Ostia-Introduction http://www.ostia-antica.org/intro.htm آرڪائيو ڪيا ويا 2017-09-03 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  4. ↑ Gates, Charles (2011). Ancient cities: the archaeology of urban life in the ancient Near East and Egypt, Greece and Rome (2nd ed.). London [u.a]: Routledge. pp. 367–370. ISBN 978-0-203-83057-4.
  5. ↑ "Eastern and Southern Africa 500–1000 AD", Metmuseum.org, اصل کان 4 October 2001 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 21 April 2009۔
  6. ↑ "Tanzanian dig unearths ancient secret by Tira Shubart". BBC News. 17 April 2002. https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1924318.stm.
  7. ↑ Newitt, M.D.D. (1995). A History of Mozambique. Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34006-1. https://books.google.com/books?id=vLzp_zs1t6cC&pg=PA245.
  8. ↑ "Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354", Fordham.edu, 21 February 2001, اصل کان 13 May 2011 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 21 April 2009۔
  9. ↑ "La Bandiera della Marina Militare", Marina Militare (ٻولي ۾ Italian), Ministero della Difesa, اصل کان 27 ڊسمبر 2013 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 29 جولاءِ 2023۔
  10. ↑ The International Geographic Encyclopedia and Atlas, Ancona (p. 27), Springer, 1979. ISBN 9781349050024.
  11. ↑ Peris Persi, in Conoscere l'Italia, vol. Marche, Istituto Geografico De Agostini, Novara 1982 (p. 74); AA.VV. Meravigliosa Italia, Enciclopedia delle regioni, edited by Valerio Lugoni, Aristea, Milano; Guido Piovene, in Tuttitalia, Casa Editrice Sansoni, Firenze & Istituto Geografico De Agostini, Novara (p. 31); Pietro Zampetti, in Itinerari dell'Espresso, vol. Marche, edited by Neri Pozza, Editrice L'Espresso, Rome, 1980
  12. ↑ Touring Club Italiano, Lazio Touring Editore, 1981 (p. 743); Giovanna Bergamaschi, Arte in Italia: guida ai luoghi ed alle opere dell'Italia artistica, Electa, 1983 (p. 243); Salvatore Aurigemma, Angelo de Santis, Gaeta, Formia, Minturno.
  13. ↑ Giovanni Murialdo, Dinamiche territoriali e commerciali nella Noli signorile e comunale..., in: Mauro Darchi, Francesca Bandini, La repubblica di Noli e l'importanza dei porti minori del Mediterraneo nel Medioevo, Firenze, All'Insegna del Giglio, 2004 (p. 9)
  14. ↑ Bohun Lynch, The Italian Riviera: Its Scenery, Customs, and Food, with Notes Upon the Maritime Alps, Doubleday, Doran, 1927 (p. 159).
  15. ↑ AA. VV., Medioevo latino, bollettino bibliografico della cultura europea da Boezio a Erasmo (secoli VI – XV), volume 28, Sismel Edizioni del Galluzzo, 2007, (p. 1338); Giuseppe Gallo, La Repubblica di Genova tra nobili e popolari (1257–1528), edizioni De Ferrari, 1997, p. 44
  16. ↑ Cartwright, Mark (8 January 2019), "Trade in Medieval Europe", World History Encyclopedia (ٻولي ۾ انگريزي), اصل کان 20 June 2021 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 02 جون 2021۔
  17. ↑ "Welcome", London Thamesport, حاصل ڪيل 6 September 2018۔
  18. ↑ "Organisation", Port of Rotterdam (ٻولي ۾ en-US), 15 جون 2015, حاصل ڪيل 07 آڪٽوبر 2020۔
  19. ↑ "Different types of Ports", Fulcrum, اصل کان Dec 17, 2023 تي آرڪائيو ٿيل۔
  20. ↑ Khan, Khalil U. (15 September 2014), "Stevedoring & The Role of Stevedores in Shipping", International Institute of Marine Surveying, حاصل ڪيل 7 April 2021۔
  21. ↑ "Vostochny Port JSC, Geography, Location", Vostochny Port website, 2007, اصل کان 29 November 2012 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 13 December 2012, "Vostochny Port is located in the south of Primorsky Region, in the southeast of Nakhodka bay, in Vrangel bay. This is unique natural harbor is no ice restrictions even in severe winters."
  22. ↑ "Seaway System", greatlakes-seaway.com۔
  23. ↑ "Feasibility Study on the network operation of Hinterland Hubs (Dry Port Concept) to improve and modernise ports' connections to the hinterland and to improve networking", InLoc, January 2007, اصل کان 13 اپريل 2008 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 10 مارچ 2008۔
  24. ↑ "Smart Ports of the Future: A Digital Tomorrow", Port Technology International (ٻولي ۾ en-GB), 17 سيپٽمبر 2019, اصل کان 11 آڪٽوبر 2019 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 11 آڪٽوبر 2019۔
  25. ↑ "Ports in the Cloud: The Next Step in Automation?", Port Technology International (ٻولي ۾ en-GB), 09 نومبر 2018, اصل کان 11 October 2019 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 11 آڪٽوبر 2019۔
  26. ↑ "'Smart Ports Market spending will reach $1.5bn in 2019', says Visiongain", Visiongain (Press release) (ٻولي ۾ en-US), 05 سيپٽمبر 2019, حاصل ڪيل 09 سيپٽمبر 2019۔
  27. 1 2 3 4 5 6 OECD (2011-02-17). Braathen, Nils Axel. ed (en ۾). Environmental Impacts of International Shipping: The Role of Ports. OECD. doi:10.1787/9789264097339-en. ISBN 978-92-64-09682-0. https://www.oecd-ilibrary.org/environment/environmental-impacts-of-international-shipping_9789264097339-en.
  28. ↑ "What are California Marine Invasive Species?", wildlife.ca.gov, حاصل ڪيل 13 مئي 2021۔
  29. ↑ "Invasive and Exotic Marine Species", NOAA Fisheries (ٻولي ۾ انگريزي), NOAA, 07 مئي 2021, حاصل ڪيل 13 مئي 2021۔
  30. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ser-rp-2017d18_en
  31. ↑ Hossain, Tahazzud; Adams, Michelle; Walker, Tony R. (2020). "Role of sustainability in global seaports". Ocean & Coastal Management 202. doi:10.1016/j.ocecoaman.2020.105435.
  32. ↑ Hossain, Tahazzud; Adams, Michelle; Walker, Tony R. (2019). "Sustainability initiatives in Canadian ports". Marine Policy 106. doi:10.1016/j.marpol.2019.103519. Bibcode: 2019MarPo.10603519H.
  33. ↑ Walker, Tony R. (2016). "Green Marine: An environmental program to establish sustainability in marine transportation". Marine Pollution Bulletin 105 (1): 199–207. doi:10.1016/j.marpolbul.2016.02.029. PMID 26899158. Bibcode: 2016MarPB.105..199W.
  34. ↑ "Areas of Interest – World Port Sustainability Program", sustainableworldports.org (ٻولي ۾ en-US), حاصل ڪيل 19 ڊسمبر 2020۔
  35. ↑ "Smart Ports of the Future: A Digital Tomorrow", Port Technology International (ٻولي ۾ en-GB), 17 سيپٽمبر 2019, اصل کان 11 آڪٽوبر 2019 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 11 آڪٽوبر 2019۔
  36. ↑ "Ports in the Cloud: The Next Step in Automation?", Port Technology International (ٻولي ۾ en-GB), 09 نومبر 2018, اصل کان 11 October 2019 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 11 آڪٽوبر 2019۔
  37. ↑ "'Smart Ports Market spending will reach $1.5bn in 2019', says Visiongain", Visiongain (Press release) (ٻولي ۾ en-US), 05 سيپٽمبر 2019, حاصل ڪيل 09 سيپٽمبر 2019۔
  38. ↑ "World Port Rankings 2011", Agência Nacional de Transportes Aquaviários, Antaq, Brazil, 2011, اصل کان 02 ڊسمبر 2012 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 6 September 2018۔
  39. ↑ "Los 10 mayores puertos de América Latina y Caribe en tráfico de contenedores", Revista de Ingeniería Naval (ٻولي ۾ هسپانوي), Madrid, Spain: Asociación de Ingenieros Navales y Oceánicos de España, 28 سيپٽمبر 2016, حاصل ڪيل 3 مئي 2017۔
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=بندرگاھ&oldid=347193" تان ورتل