مواد ڏانھن هلو

بسم الله خان

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
استاد
بسم الله خان
ڀارت رتنا
استاد بسم الله خان
پس منظري معلومات
پيدائشي نالوقمرالدين خان
پيدائش21 مارچ 1916(1916-03-21)
ڊمراون، بھار، برطانوي هندستان
وفات21 آگسٽ 2006(2006-08-21) (عمر 90 سال)
وارنسي، اتر پرديش، ڀارت
صنفهندستاني ڪلاسيڪي موسيقي
پيشاموسيقار
سازشهنائي
رُڪنافاق حيدر، سويتا آنند، اجيتيش سنگهه
اڳوڻا رڪنزمين حسين خان

استاد بسم الله خان (اصل نالو: قمرالدين خان؛ 21 مارچ 1916ع – 21 آگسٽ 2006ع) ڀارت جا نامور شھنائي نواز ۽ هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي جا عظيم فنڪار هئا. کين شهنائي کي عوامي ۽ روايتي تقريبن ۾ وڄائڻ واري ساز مان ڪڍي عالمي ڪنسرٽ اسٽيج تي متعارف ڪرائڻ جو وڏو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.[1][2]

ننڍپڻ ۾ سندس والده وفات ڪري وئي، جنهن کان پوءِ سندس پرورش بنارس ۾ سندس ماماڻن وٽ ٿي. سندس مامو علي بخش شهنائيءَ جو ماهر فنڪار هو ۽ بسم الله خان کي شهنائي وڄائڻ جي ابتدائي تربيت پڻ هن ئي ڏني. سندن خاندان نسلن کان ڊمراون جي راڄ درٻار سان وابسته درٻاري موسيقارن مان هو.[3]

بسم الله خان ننڍي عمر کان ئي شهنائيءَ ۾ غيرمعمولي مهارت حاصل ڪئي. 1930ع ۾، لڳ ڀڳ چوڏهن سالن جي عمر ۾، عوامي محفل ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري وڏي پذيرائي حاصل ڪيائين. ان کان پوءِ هن شهنائيءَ کي روايتي طور شادين ۽ مذهبي رسمن تائين محدود رهندڙ ساز مان ڪڍي هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي جي هڪ اهم ساز طور عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.[1]

هو اسلام سان وابسته هجڻ باوجود هندو ۽ مسلمان ٻنهي مذهبي ۽ ثقافتي تقريبن ۾ موسيقي پيش ڪندو هو، جنهن سبب کيس ڀارت ۾ مذهبي هم آهنگيءَ جي علامت طور به ڏٺو ويندو هو. ڀارت جي آزاديءَ جي موقعي تي 15 آگسٽ 1947ع تي لال قلعي مان قومي پرچم ڦڙڪائڻ واري تقريب ۾ شهنائي وڄائڻ لاءِ به کيس چونڊيو ويو.[1]

1966ع ۾ ڀارتي حڪومت جي اصرار تي هن ايڊنبرا بين الاقوامي ميلو ۾ شرڪت ڪئي، جنهن کان پوءِ يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو. هن شهنائيءَ سان گڏ ستار، سرود ۽ وائلن جهڙن سازن سان گڏيل موسيقي (جگل بندي) پڻ پيش ڪئي، جنهن ۾ ولايت خان، امجد علي خان ۽ وي جي جوگ جهڙن مشهور موسيقارن سان سندس گڏيل پيشڪشون خاص طور مشهور ٿيون.[4]

بسم الله خان کي پنهنجي فني خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي اعزاز مليا. انهن ۾ سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي ايوارڊ، پدم شري، پدم ڀوشن، پدم وڀوشن، تانسين ايوارڊ ۽ مختلف يونيورسٽين جون اعزازي ڊاڪٽريٽون شامل آهن. 2001ع ۾ کيس ڀارت جو اعليٰ ترين شهري اعزاز ڀارت رتنا عطا ڪيو ويو، جنهن سان هو ايم. ايس. سبلڪشمي ۽ روي شنڪر کان پوءِ هي اعزاز حاصل ڪندڙ ٽيون ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقار بڻيو.[5][6]

استاد بسم الله خان 21 آگسٽ 2006ع تي واراڻسي ۾ وفات ڪئي. سندس وفات تي ڀارت ۾ قومي سوڳ جو اعلان ڪيو ويو. اڄ به کيس شهنائيءَ جي تاريخ جو سڀ کان اثرائتو ۽ مشهور فنڪار تصور ڪيو وڃي ٿو، جنهن هن ساز کي عالمي موسيقيءَ ۾ مستقل مقام ڏياريو.

ذاتي زندگي

[سنواريو]

استاد بسم الله خان جو اصل نالو قمرالدين خان هو. سندس پيدائش 21 مارچ 1916ع تي ڊمراون، بيهار، برطانوي هندستان ۾ هڪ روايتي مسلمان موسيقار خاندان ۾ ٿي. هو پيغمبر بخش خان ۽ مٺن بائي جو ٻيو پٽ هو.[7][5][1] سندس والد ڊمراون راج جي مهاراجا ڪيشو پرساد سنگهه جي درٻار ۾ درٻاري موسيقار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏا استاد سالار حسين خان ۽ رسول بخش خان پڻ شهنائي نواز هئا.[7]

پيدائش وقت سندس نالو قمرالدين رکيو ويو، جيڪو سندس وڏي ڀاءُ شمس الدين جي نالي سان هم آهنگ هو. روايت موجب، جڏهن سندس ڏاڏي رسول بخش خان نئين ڄاول ٻار کي ڏٺو ته هن "بسم الله" چيو، جنهن کان پوءِ هو بسم الله خان جي نالي سان مشهور ٿي ويو.[2][5]

چوڏهن سالن جي عمر ۾ هو پنهنجي مامي علي بخش سان گڏ الله آباد ۾ ٿيل موسيقي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي. هن نوجوانيءَ ۾ روزانو گنگا ندي جي ڪناري تي شهنائيءَ جي مشق ڪندو هو، جنهن سندس فني مهارت کي وڌيڪ نکاريو.[8]

بسم الله خان پنهنجي فني زندگيءَ جي شروعات مختلف موسيقي محفلن ۾ شهنائي وڄائڻ سان ڪئي. کيس پهرين وڏي شهرت 1937ع ۾ ڪولڪاتا ۾ منعقد ٿيل آل انڊيا ميوزڪ ڪانفرنس ۾ شهنائي وڄائڻ کان پوءِ حاصل ٿي، جتي سندس ڪارڪردگيءَ کي موسيقيءَ جي حلقن ۾ وڏي مڃتا ملي. هن پيشڪش شهنائيءَ کي هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ نمايان مقام ڏيارڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان کان پوءِ هن دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو.[1][9]

شاگرد

[سنواريو]

استاد بسم الله خان پنهنجي غيرمعمولي فن کي ڪاشي وشوناٿ مندر جي روحاني برڪتن سان منسوب ڪندا هئا ۽ سندن خيال هو ته موسيقيءَ جو اصل ڪمال مڪمل طور تي ڪنهن کي سيکاري نٿو سگهجي.[10] انهيءَ سبب هو تمام گهٽ شاگرد قبول ڪندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته فن جي رڳو ٿوري ڄاڻ منتقل ڪرڻ سان شاگرد مڪمل مهارت حاصل نه ڪري سگهندا.

سندن نمايان شاگردن مان هڪ پنڊت شيليش ڀگوت هو، جنهن لڳ ڀڳ چاليهه سال بسم الله خان جي تربيت هيٺ شهنائي سکيو. بسم الله خان پاڻ کيس "ٻيو بسم الله" جو لقب ڏنو هو.[11] ٻين مشهور شاگردن ۾ پدم شري ايوارڊ يافته پنڊت ايس. باليش ڀاجنتري شامل آهي، جيڪو "ڏکڻ ڀارت جو بسم الله خان" جي نالي سان مشهور ٿيو.[12][13] سندس پٽ ڪرشنا باليش ڀاجنتري پڻ ڪجهه عرصو بسم الله خان کان سکيا حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ شهنائي نواز جي حيثيت سان شهرت ماڻي.[14][15]

بسم الله خان پنهنجي پٽن ناظم حسين، زمين حسين ۽ نير حسين کي پڻ شهنائيءَ جي تربيت ڏني، جن پنهنجي والد جي موسيقيءَ جي روايت کي اڳتي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.[16]

وفات

[سنواريو]

مارچ 2006ع ۾ استاد بسم الله خان جي طبيعت خراب ٿي وئي، جنهن کان پوءِ 17 مارچ تي کين واراڻسي جي هيريٽيج اسپتال ۾ علاج لاءِ داخل ڪيو ويو. پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ هن اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو انڊيا گيٽ تي وڃي وطن جي شهيدن کي شهنائيءَ ذريعي ڀيٽا پيش ڪري، پر اها خواهش پوري نه ٿي سگهي.[1]

21 آگسٽ 2006ع تي 90 ورهين جي عمر ۾ دل جي دوري سبب سندس وفات ٿي وئي.[1] سندس وفات تي ڀارت حڪومت هڪ ڏينهن جي قومي سوڳ جو اعلان ڪيو. سرڪاري اعزاز سان ڀارتي فوج جي 21 توپن جي سلامي پيش ڪرڻ کان پوءِ سندس جنازي کي وارانسي جي قديم فاطمان قبرستان ۾ هڪ نيم جي وڻ هيٺ، سندس محبوب شهنائي سان گڏ دفنايو ويو.[17]

ورثو

[سنواريو]
استاد بسم الله خان 30 سيپٽمبر 2004ع تي ڀارت جي وزيراعظم منموهن سنگهه سان ملاقات دوران
2008ع ۾ جاري ڪيل ڀارتي يادگاري ٽپال ٽڪيٽ تي استاد بسم الله خان
حيدرآباد ۾ استاد بسم الله خان جي نالي سان منسوب گهٽي

استاد بسم الله خان جي ياد ۾ سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي، نئين دهلي، 2006ع ۾ استاد بسم الله خان يووا پرسڪار جو بنياد وڌو. هي اعزاز موسيقي، ناٽڪ ۽ رقص جي شعبن ۾ نمايان ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ نوجوان فنڪارن کي ڏنو ويندو آهي. ان کان علاوه بيهار حڪومت سندس جنم ڀومي ڊمراون ۾ سندس نالي سان عجائب گهر، ٽائون هال ۽ لائبريري قائم ڪرڻ سان گڏ سندس مڪمل قد جي مجسمي جي تنصيب جي تجويز پڻ پيش ڪئي.[18]

21 مارچ 2018ع تي سندس 102هين جنم ڏينهن جي موقعي تي گوگل پنهنجي ڀارتي هوم پيج تي سندس اعزاز ۾ هڪ خاص گوگل ڊوڊل جاري ڪيو، جنهن ذريعي سندس موسيقيءَ جي خدمتن کي خراج تحسين پيش ڪيو ويو.[19]

استاد بسم الله خان جي موسيقيءَ جو اثر عالمي فنڪارن تي پڻ پيو. دستاويزي فلم Eric Clapton: Life in 12 Bars ۾ برطانوي گٽارسٽ ايرڪ ڪليپٽن اعتراف ڪيو آهي ته بسم الله خان سندس موسيقيءَ جي اهم اثرن مان هڪ هئا، ۽ هن پنهنجي گٽار ذريعي شهنائيءَ جي آواز ۽ انداز جي نقالي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.[20]

عوامي ثقافت ۾

[سنواريو]

استاد بسم الله خان جو ڀارتي فلمي صنعت سان پڻ محدود تعلق رهيو. هن ڪناڊا ٻولي جي مشهور فلم سنادي اپنا ۾ اداڪار راج ڪمار جي ڪردار "اپنا" لاءِ شهنائي وڄائي، جيڪا وڏي ڪاميابي ماڻي.[1] ان کان علاوه هن نامور هدايتڪار ستيه جيت راءِ جي فلم جلسا گهر ۾ مختصر اداڪاري پڻ ڪئي، جڏهن ته وجي ڀٽ جي 1959ع واري فلم گونج اُٺي شهنائي لاءِ به شهنائيءَ جي دُنون وڄايائين.[1]

1989ع ۾ مشهور فلمساز گوتم گھوش سندس زندگي ۽ فني سفر تي ٻڌل دستاويزي فلم سنگ ميل سي ملاقات هدايت ڪئي، جنهن ۾ بسم الله خان جي موسيقيءَ ۽ شخصيت تي روشني وڌي وئي.[8]

هدايتڪار امتياز علي جي 2011ع واري فلم راڪ اسٽار ۾ شمي ڪپور پاران ادا ڪيل ڪردار "استاد جميل خان" جزوي طور استاد بسم الله خان جي شخصيت ۽ فن کان متاثر هو.[8]

اعزاز ۽ مڃتا

[سنواريو]

اعزاز

[سنواريو]

مڃتا

[سنواريو]

استاد بسم الله خان کي هيٺين يونيورسٽين پاران اعزازي ڊاڪٽريٽون ڏنيون ويون:

ٻيون اهم مڃتا:

چونڊ موسيقياتي ڪارناما

[سنواريو]

البم

[سنواريو]
  • سنادي اپنا – فلم ۾ راج ڪمار جي ڪردار لاءِ شهنائي وڄائي.
  • گونج اُٺي شهنائي (1959ع) – فلم ۾ راجيندر ڪمار جي ڪردار لاءِ سڄي فلم دوران شهنائيءَ جون دُنون پيش ڪيون.
  • Maestro's Choice (فيبروري 1994ع)
  • Megh Malhar, Vol. 4 (سيپٽمبر 1994ع) – هن البم جو ٻيو حصو ڪشوري آمونڪر پاران پيش ڪيو ويو.
  • Live at the Queen Elizabeth Hall (سيپٽمبر 2000ع)
  • Live in London, Vol. 2 (سيپٽمبر 2000ع)
  • Immortal Series

شريڪ فنڪار طور

[سنواريو]

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]

سوانح عمريون

[سنواريو]
  • Bismillah Khan: The Shehnai Maestro، ليکڪ: نيرجا پوڊار. روپا اينڊ ڪمپني، 2018ع. ISBN 81-291-0351-6
  • Monograph on Shehnai Maestro Bismillah Khan، ليکڪ: امر جيوتي، شِو ناٿ جھا، آلوڪ جين ۽ انجلي سنها. نينا جھا ۽ شِو ناٿ جھا، 2019ع. ISBN 9788175256408
  • Bismillah Khan and Banaras: The Seat of Shehnai، ليکڪ: ريتا گنگولي. سدهي بڪس، 1994ع.
  • Shahnai Vadak Ustad Bismillah Khan، ليکڪ: مرلي منوهر شريواستو. پربھات پرڪاشن، 2009ع. ISBN 9788173157356
  • Bismillah Khan: The Maestro from Benaras، ليکڪ: جوهي سنها. نِيوگي بڪس، 2011ع. ISBN 978-81-89738-91-4
  • Naubatkhane Mein Ibadat، ليکڪ: يتيندر مشرا. اين سي اي آر ٽي جي هندي درسي ڪتاب (ڏهين جماعت) جو هڪ باب.
  • اين سي اي آر ٽي جي نائين جماعت جي انگريزي درسي ڪتاب ۾ The Sound of Music عنوان واري باب ۾ استاد بسم الله خان جي زندگي ۽ فن تي تفصيلي مواد شامل آهي.

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Indian music's soulful maestro". BBC News. 21 August 2006. اصل نسخو مان 17 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 Hunt, Ken (22 August 2006). "Virtuoso musician who introduced the shehnai to a global audience". The Independent. اصل نسخو مان 19 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ استاد بسم الله خان : (Sindhianaسنڌيانا), اصل نسخو مان 2019-08-21 تي محفوظ ڪيل, 2020-07-09 تي حاصل ڪيل {{citation}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  4. ↑ استاد بسم الله خان : (Sindhianaسنڌيانا), اصل نسخو مان 2019-08-21 تي محفوظ ڪيل, 2016-05-26 تي حاصل ڪيل
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Ustad Bismillah Khan passed away". ITC Sangeet Research Academy. اصل نسخو مان 7 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ "Remembering Ustad Bismillah Khan". Newsd.in. 20 March 2021.
  7. 1 2 Massey, Reginald (22 August 2006). "Bismillah Khan". The Guardian. اصل نسخو مان 18 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  8. 1 2 3 Bismillah Khan: The Shehnai Maestro by Neeraja Poddar, Rupa & Co., New Delhi, 2004.
  9. ↑ Hossein, Iftikhar (21 March 2019). "Bismillah Khan The Shehnai Maestro". The Daily Observer.
  10. ↑ "A Dying Fall: Is the shehnai on its way out?". The Indian Express (آمريڪي انگريزي ۾). 12 February 2017. اصل نسخو مان 5 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  11. 1 2 Ustad Bismillah Khan ATTENDED Pt. Shailesh Bhagwat's Shehnai Concert (Video). 2010-03-16. 2025-06-06 تي حاصل ڪيل – YouTube وسيلي.
  12. ↑ PTI. "S Ballesh Bhajantri, one of Khan's earliest disciples". Deccan Herald. 15 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ Lalithaa Krishnan (20 August 2009). "Clear and sparkling". The Hindu. اصل نسخو مان 2 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 11 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Sawai Gandharva Society (7 December 2016). "Surmani Krishna Ballesh". Sawai Gandharva Bhimsen Festival. اصل نسخو مان 23 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2019 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ "Our Guru – Surmani Dr. Krishna Ballesh". Tansen Academy. 23 May 2019. 11 June 2019 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "Ustad's son chosen to carry on his legacy". The Times of India. 23 August 2006. اصل نسخو مان 11 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "India mourns legendary musician". BBC News. 21 آگسٽ 2006. اصل نسخو مان 4 آڪٽوبر 2006 تي محفوظ ڪيل. 11 آڪٽوبر 2020 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ "Ustad Bismillah Khan's Birthplace in Bihar faces wrath of negligence". IANS. news.biharprabha.com. اصل نسخو مان 16 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ "Ustad Bismillah Khan feted in Google Doodle celebrating shehnai maestro's birth anniversary". The Indian Express (انگريزي ۾). 21 March 2018. اصل نسخو مان 21 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Eric Clapton: Life in 12 Bars
  21. ↑ hindu.com (4 December 1998). "National Events in 1998". The Hindu. اصل نسخو مان 29 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "List of recipients of T Chaudaiah National Awards". 2021-03-28 تي حاصل ڪيل.
  23. 1 2 3 "Padma Awards" (PDF). Ministry of Home Affairs, Government of India. 2015. اصل نسخو (PDF) مان 15 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ "Standard IX Textbook – Step to English, Chapter 13: Shehnai Maestro Bismillah Khan" (PDF). National Council for Education Research and Training. اصل نسخو (PDF) مان 27 September 2006 تي محفوظ ڪيل. 11 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ "Google Doodle celebrates renowned shehnai player Ustad Bismillah Khan on his 102th birthday". Firstpost (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 7 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2026 تي حاصل ڪيل.

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:ڀارت رتنا سانچو:پدم وڀوشن سانچو:پدم ڀوشن سانچو:سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي فيلوشپ سانچو:پدم شري

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=بسم_الله_خان&oldid=401293" تان ورتل