برسيان

برسيان; Ferns; Temporal range: وچين ڊيوونيئن دور کان اڃ تائين
	سائلوسيٽياليس اڪويسيٽئليس ماراٽيئليس اوسمونڊئليس همينوفائلاليس گليچينياليس ساياٿياليس پوليپوڊياليس، برطانيه جا فرن ۽ لاڳاپيل ڪلب موس، پيپر وورٽ ۽ هارس ٽيل
سائنسي درجا بندي
Unrecognized taxon (fix):	پوليپوڊائيپسيڊا
ذيلي جماعتون
	† اسٽاروٽيريڊيڊائي; †زائيگوٽيريڊيڊائي; ايڪويسيٽيڊائي; مئراٽيڊائي; اوڦيوگلوسيڊائي; پوليپوڊيڊائي;
هم معنيٰ
	فليڪئٽائيڪوبٽسڪي 1990; فليسيس; فليڪوڦائٽا اينڊلخر 1836; مونيلوڦائٽا ڪينٽينو ۽ ڊونوگوئ 2007; ٽيريڊوپسيڊا رجين 1828;

برسيان يا فرن (Fern؛ سائنسي نالو، پوليپوڊايوپسڊا ۽ پوليپوڊائيوفيٽا)، ويسڪولر ٻوٽن (زائلم ۽ فلوئم سان گڏ ٻوٽا) جو هڪ گروھ آهي، جيڪا اسپورز (spores) ذريعي ٻيهر پيدا ٿيڻ ٿا ۽ نه انهن جا ٻج هوندا آهن ۽ نه ئي انهن تي گل ايندا آهن. اها سينور (Moss) کان، وسڪولر هجڻ جي ڪري، يعني خاص ٽشوز هجڻ سان، جيڪي پاڻي ۽ غذائي مواد جي ترسيل ڪندا آهن، مختلف آهن. هنن جي زندگي جي چڪر ۾، اسپوروفائٽ (شاخ واري توليد) غالب مرحلو هوندو آهي.^[1]^[2]

فرن ۾ پيچيده پنن کي ميگافل سڏيو ويندو آهي جيڪي ڪلب موس جي مائڪروفل کان وڌيڪ پيچيده هوندا آهن. گهڻا فرن ليپٽيوسپورنگيٽ فرن آهن. اُهي ڪنڊا لڳل ٿلها هيڊز ٺاهيندا آهن جيڪي اڻلڀ ۽ ڦاٽن ۾ وڌندا آهن. گروپ ۾ اٽڪل 10,560 سڃاتل موجوده نوعون شامل آهن. فرن جي وضاحت هتي وسيع معنيٰ ۾، سڀئي پوليپوڊايوپسڊا، جنهن ۾ ليپٽوسپورنجيئيٽ Leptosporangiate (پوليپوڊيڊائي Polypodiidae) ۽ يوسپورنجيئيٽ (Eusporangiate) فرن شامل آهن. پوئين گروهه ۾ هارس ٽيل (Horsetail)، وسڪ فرن (Whisk Fern)، مراٽيئوئڊ (marattioid) ۽ اوفيوگلوسوئڊ (ophioglossoid) فرن شامل آهن، جي طور ڪئي وئي آهي.

ڪرائون گروپ، جن ۾ ليپٽوسپورنجيئٽس ۽ يوسپورنجيئٽس شامل آهن، اندازاً 423.2 ملين سال اڳ سلوريئن دور جي آخر ۾ پيدا ٿيا،^[3] پر پوليپوڊيلس، اهو گروهه جيڪا %80 موجود فرن جي نوعن تي مشتمل آهي، ظاهر نه ٿيو ۽ نه ئي ڪريٽاسيئس دور تائين هن ۾ تنوع پيدا ٿيو. اها گلدار ٻوٽن (Angiosperms)، جيڪي دنيا جي نباتات تي غلبو ڪيا، جي اڀار سان گڏ آيا.

فرن وڏي اقتصادي اهميت جا حامل نه آهن، پر ڪجهه نوعون کاڌ خوراڪ، دوائن، بايو فرٽيلائزر، آرائشي ٻوٽن ۽ آلوده مٽي جي علاج لاءِ استعمال ٿينديون آهن. اها فضا (atmosphere) مان ڪيميائي آلودگي کي ختم ڪرڻ جي صلاحيت لاءِ تحقيق جو موضوع بڻيل آهن. فرن جون ڪجهه نوع، جهڙوڪ بريڪن (پيٽريڊيئم اڪيلينم) ۽ واٽر فرن (ازولا فيليڪولائيڊس)، سڄي دنيا ۾ اهم ٻوٽا آهن. ڪجھ فرن نوع، جهڙوڪ ازولا، نائٽروجن کي درست ڪري سگھن ٿا ۽ چانورن جي ٻوٽن جي نائيٽروجن غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگھن ٿا. اها پڻ لوڪ ڪهاڻين ۾ ڪجهه ڪردار ادا ڪن ٿا.

وضاحت

اسپوروڦائٽ

موجوده فرن جڙي ٻوٽي وارا ۽ بارہماسي آهن ۽ گھڻا ڪاٺيءَ جي واڌ جي کوٽ رکن ٿا.^[4] جڏهن ڪاٺيءَ جي واڌ موجود هوندي آهي، اها ٿڙ ۾ هوندي آهي.^[5] انهن جا پن پنن کرڻ وارا يا سدا بهار ٿي سگهن ٿا ۽ ڪجهه آبهوا جي لحاظ کان نيم سدا بهار هوندا آهن^[6] ۽ ٻج واري ٻوٽن جي اسپوروفائٽس وانگر، اها فرن تنن، پنن ۽ جڙن تي مشتمل هوندا آهن. فرن اسپرماتوفائٽ کان مختلف آهن، انهن ۾ اها ٻج جي بدران اسپورن ذريعي ٻيهر پيدا ٿين ٿا. ^[7] بهرحال، اهي اسپور پيدا ڪندڙ برائيوفائٽ کان پڻ مختلف آهن. انهي ۾، ٻج واري ٻوٽن وانگر، پولي اسپورنجيو فائٽس هوندا آهن. انهن جا اسپوروفائٽس شاخون ڪن ٿا ۽ ڪيترائي اسپورنجيا پيدا ڪن ٿا. برائيوفائٽس جي برعڪس، فرن اسپوروفائٽس آزاد رهندڙ آهن ۽ صرف مختصر طور تي ماده جي گيمٽوفائٽ تي منحصر آهن.

ٻوٽي جو سائو فوٽوسنٿيٽڪ حصو ٽيڪنيڪل طور تي هڪ ميگافل آهي ۽ فرن ۾ ان کي اڪثر فرونڊ (fronds) سڏيو ويندو آهي. ليپٽو اسپورنجيٽ فرن ۾ نوان پن عام طور تي هڪ تنگ سرپل (spiral) ۾ فيڊل هيڊ فرڳنڊز جي کلڻ سان وڌندا آهن، جنهن کي ڪروزيئر سڏيو ويندو آهي.

پتي جي هن بي ترتيب ٿيڻ کي سرڪينيٽ ورنيشن چيو ويندو آهي. ڪجهه خاندانن ۾، جهڙوڪ بليچناسي پنن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو ويو آهي؛ اسپوروفيلس يا زرخيز فرونڊز، جيڪا اسپور پيدا ڪن ٿا ۽ ٽروپوفيلس يا جراثيم کان پاڪ فرونڊز، جيڪا اسپورز پيدا نه ٿا ڪن. فرن اسپورز اسپورنگيا ۾ پيدا ٿين ٿا، جيڪا عام طور تي سوري ٺاهڻ لاءِ ڪلستر ٿيل هوندا آهن. اسپورنگيا کي حفاظتي ڪوٽنگ، جن کي انڊسيئم سڏيو ويندو آهي، سان ڍڪي سگهجي ٿو. اسپورنگيا جي ترتيب درجه بندي ۾ اهم آهي.

مونومارفڪ فرن، زرخيز ۽ جراثيم کان پاڪ پن مارفولاجيڪل طور تي هڪجهڙا نظر اچن ٿا ۽ ٻئي فوٽوسنٿيسائيز ڪرڻ جي قابل آهن. هيميڊيمورفڪ فرن ۾، زرخيز پنن جو صرف هڪ حصو جراثيم کان پاڪ پنن کان مختلف آهي. ڊيمارفڪ (هولومارفڪ) فرن ۾، ٻن قسمن جا پن مارفالاجيڪل طور تي الڳ آهن.^[8] زرخيز پن جراثيم کان پاڪ پنن کان تمام تنگ آهن ۽ شايد ڪو به سائو ٽشو، جيئن بليچناسي ۽ لوماريوپسيڊاسي ۾، نه هجي.

فرن جي پنن جي اناٽومي سادي کان وٺي تمام گهڻي ورهايل تائين ڪٿي به ٿي سگهي ٿي^[9] يا اڃا به غير يقيني مثال طور گليچينياسي، ليگوڊياسي. ورهايل شڪلون "پنيٽ"، جتي پنن جا حصا مڪمل طور تي هڪ ٻئي کان الڳ آهن يا پنٽيفائيڊ (جزوي طور تي پنيٽ) آهن، جتي پنن جا حصا اڃا تائين جزوي طور تي ڳنڍيل آهن. جڏهن پنن کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا شاخ ڪيو ويندو آهي، اهو پنٽ شڪلن ۽ پنٽيفائيڊ جو ميلاپ پڻ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن پنن جا بليڊ ٻه ڀيرا ورهايا وڃن، ٻوٽي ۾ بائيپنيٽ فرونڊ ۽ ٽرپپنيٽ فرنڊ آهن.^[10] جيڪڏهن اهي ٽي ڀيرا شاخ ڪن ٿا ۽ ٽيٽرا- ۽ پينٽاپينيٽ فرنڊ تائين. وڻ جي فرن ۾، مکيه ٿڙ جيڪو پن کي اسٽيم سان ڳنڍي ٿو (جنهن کي اسٽيپ سڏيو ويندو آهي)، ان ۾ اڪثر ڪري ڪيترائي پتي هوندا آهن. پنن جي جوڙجڪ، جيڪو اسٽيپ مان وڌندا آهن، کي پني سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري ننڍن پننول ۾ ورهايل آهن.^[11]

فرن جي تنن کي رائيزوم سڏيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهي صرف ڪجهه نوعن ۾ زمين جي اندر وڌندا آهن. ايپيفيٽڪ نوعون ۽ ڪيتريون ئي زميني نوعن ۾ زمين جي مٿان رينگندڙ اسٽولون هوندا آهن مثال طور، پوليپوڊياسي ۽ ڪيترن ئي گروهن ۾ زمين جي مٿان بيٺل نيم ڪاٺ جا ٿڙ هوندا آهن، مثال طور، سائٿياسي، اسڪيلي وڻ جا فرن. اهي ڪجهه نوعن ۾ 20 ميٽر (66 فوٽ) ڊگها ٿي سگهن ٿا مثال طور، نارفولڪ ٻيٽ تي سائٿيا براوني ۽ نيوزي لينڊ ۾ سائٿيا ميڊولاريس.^[12]

جڙون زمين جي اندر غير فوٽوسنٿيٽڪ جوڙجڪ آهن، جيڪي مٽي مان پاڻي ۽ غذائي مواد کڻنديون آهن. اها هميشه ريشيدار هونديون آهن ۽ ساخت جي لحاظ کان ٻج جي ٻوٽن جي پاڙن سان تمام گهڻي ملندڙ جلندڙ آهن.

گئميٽوفائٽس

جيئن سڀني ويسڪولر ٻوٽن ۾ اسپوروفائٽ غالب مرحلو يا زندگي جي چڪر ۾ نوع آهي، فرن جا گيميٽوفائٽس بهرحال ٻج جي ٻوٽن کان تمام مختلف آهن. اهي آزاد رهندڙ ۽ ليوروورٽ جي ٻوٽن سان مشابهت رکن ٿا، جڏهن ته ٻج جي ٻوٽن جا ٻوٽا اسپور وال اندر ترقي ڪن ٿا ۽ غذائيت لاءِ پيرنٽ سپوروفائٽ تي منحصر آهن .^[13] هڪ فرن گيمٽوفائيٽ عام طور تي شامل آهن:

پروٿيلس: هڪ سائو، فوٽوسنٿيٽڪ جوڙجڪ، جنهن جي شروعاتي واڌ هڪ گهرڙي واري پرت ۾ مستوي، عام طور تي دل يا گردي جي شڪل ۾، 3-10 ملي ميٽر ڊگهي ۽ 2-8 ملي ميٽر ويڪري آهي.^[14] پروٿيلس گيمٽ پيدا ڪري ٿو:
- اينٿريڊيا: ننڍيون گولائي واري جوڙجڪ، جيڪي فليگيليٽ اينٿروزائيڊ پيدا ڪن ٿيون. ^[15]
- آرڪيگونيا: هڪ فلاسڪ جي شڪل واري جوڙجڪ: جيڪا تري ۾ هڪ آنا پيدا ڪري ٿي. نر گيمٽوفائيٽ ذريعي ڳچيءَ ۾ ترڻ سان پهچندي آهي.
رزوئڊ: جڙ جهڙيون جوڙجڪ (سچي جڙ نه)، جيڪي واحد تمام گهڻي ڊگھي جيو گهرڙن تي مشتمل آهن جيڪي سجي جوڙجڪ تي پاڻي ۽ معدني لوڻ جذب ڪن ٿيون. رائزائيڊز پروٿيلس کي مٽي سان ڳنڍن ٿا.^[16]

زندگي جو چڪر ۽ پيدائش

درجي بندي

تقسيم ۽ رهائش

فرن پنهنجي ورهاست ۾، تمام گهڻي دولت سان گڏ ٽاڪرو علائقن ۾ ۽ گهٽ ۾ گهٽ آرڪٽڪ علائقن ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. سڀ کان وڏو تنوع اڀرندڙ اڀرندڙ برساتي ٻيلن ۾ ٿئي ٿو. نيوزي لينڊ، جنهن لاءِ فرن هڪ علامت آهي، اٽڪل 230 جنسون هن سڄي ملڪ ۾ ورهايل آهن. اهو يورپي ٻيلن ۾ هڪ عام ٻوٽو آهي.

ماحوليات

استعمال

ثقافت

ٻيا ٻوٽا

پڻ ڏسو

خارجي لنڪس

حوالا

↑ "Horsetails, clubmosses, and ferns". Ultimate Visual Dictionary (انگريزي ۾) (11th ڇاپو). DK Pub. 2017. ص. 120–121. ISBN 978-1-4654-5894-0 – Internet Archive وسيلي.
↑ Gerrienne, Philippe; Gonez, Paul (2011). "Early evolution of life cycles in embryophytes: A focus on the fossil evidence of gametophyte/sporophyte size and morphological complexity". Journal of Systematics and Evolution 49 (1): 1–16. doi:10.1111/j.1759-6831.2010.00096.x. Bibcode: 2011JSyEv..49....1G.
↑ Nitta, Joel H.; Schuettpelz, Eric; Ramírez-Barahona, Santiago; Iwasaki, Wataru (2022). "An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life". Frontiers in Plant Science 13: 909768. doi:10.3389/fpls.2022.909768. PMID 36092417.
↑ Mauseth, James D. (September 2008). Botany: an Introduction to Plant Biology. Jones & Bartlett Publishers. ص. 492. ISBN 978-1-4496-4720-9.
↑ Levyns, M. R. (1966). A Guide to the Flora of the Cape Peninsula (2nd Revised ڇاپو). Juta & Company. OCLC 621340.
↑ Fernández, Helena; Kumar, Ashwani; Revilla, Maria Angeles (2010-11-11). Working with Ferns: Issues and Applications. Springer. ص. 175. ISBN 978-1-4419-7162-3.
↑ Hodgson, Larry (2005-01-01). Making the Most of Shade: How to Plan, Plant, and Grow a Fabulous Garden that Lightens Up the Shadows. Rodale. ص. 329. ISBN 978-1-57954-966-4.
↑ Understanding the contribution of LFY and PEBP flowering genes to fern leaf dimorphism – Botany 2019 آرڪائيو ڪيا ويا 2025-11-13 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
↑ Fern Structure – Forest Service.
↑ Fern Structure – Forest Service, Auckland, New Zealand.
↑ "Fern Fronds". Basic Biology. اصل نسخو مان 19 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 2014-12-06 تي حاصل ڪيل.
↑ Large, Mark F.; Braggins, John E. (2004). Tree Ferns. Timber Press. ISBN 0-88192-630-2.
↑ Villareal A., Juan Carlos; Campos S., Laura Victoria; Urbide-M., Jaime; Goffinet, Bernard (2012). "Parallel Evolution of Endospory within Hornworts: Nothoceros renzagliensis (Dendrocerotaceae), sp. nov.". Systematic Botany 37 (1): 31–37. doi:10.1600/036364412X616594. Bibcode: 2012SysBo..37...31V.
↑ Kelley, A.G.; Postlethwait, S.N. (1960). "Fern Gametophytes as a Tool for the Study of Morphogenesis". Proceedings of the Indiana Academy of Science 70: 56–60. https://journals.indianapolis.iu.edu/index.php/ias/article/view/5459. Retrieved 16 November 2025.
↑ Allaby, Michael, مرتب (2006). "antherozoid". A Dictionary of Plant Sciences (2nd ڇاپو). Oxford University Press. ISBN 9780191726804.
↑ Jones, Victor A.S.; Dolan, Liam (2012). "The evolution of root hairs and rhizoids". Annals of Botany 110 (2): 205–212. doi:10.1093/aob/mcs136. PMID 22730024.

ڪتابيات

Christenhusz, Maarten M. J.; Fay, Michael; Byng, James W. (2018). The Global Flora: Special Edition: GLOVAP Nomenclature Part 1. Plant Gateway Limited. ISBN 978-0-9929993-6-0.
Linnaeus, Carl (1753). "Cryptogamia: Filices Musci". Species Plantarum: exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas. جلد 1. Stockholm, Sweden: Impensis Laurentii Salvii. ص. 1061–1100, 1100–1130., see also Species Plantarum
Lord, Thomas R. (2006). Ferns and Fern Allies of Pennsylvania. Indiana, Pennsylvania: Pinelands Press. Ferns and Fern Allies of Pennsylvania – Thomas Reeves Lord.
Moran, Robbin C. (2004). A Natural History of Ferns. Portland, Oregon: Timber Press. ISBN 0-88192-667-1
Ranker, Tom A.; Haufler, Christopher H. (2008). Biology and Evolution of Ferns and Lycophytes. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-87411-3.
Swartz, Olof (1806). Synopsis filicum: earum genera et species systematice complectens: adjectis lycopodineis, et descriptionibus novarum et rariorum specierum: cum tabulis aeneis quinque. Kiliae: Impensis Bibliopolii novi academici.

جرنل ۽ مضمون

Berry, Chris (2009). "The Middle Devonian plant collections of Francois Stockmans reconsidered.". Geologica Belgica 12 (1–2): 25–30. https://popups.uliege.be/1374-8505/index.php?id=2633&file=1.
Bomfleur, B.; McLoughlin, S.; Vajda, V. (20 March 2014). "Fossilized Nuclei and Chromosomes Reveal 180 Million Years of Genomic Stasis in Royal Ferns". Science 343 (6177): 1376–1377. doi:10.1126/science.1249884. PMID 24653037. Bibcode: 2014Sci...343.1376B. http://nrm.diva-portal.org/smash/get/diva2:719316/FULLTEXT01.
Cantino, Philip D.; Doyle, James A.; Graham, Sean W.; Judd, Walter S.; Olmstead, Richard G.; Soltis, Douglas E.; Soltis, Pamela S.; Donoghue, Michael J. (1 August 2007). "Towards a Phylogenetic Nomenclature of Tracheophyta". Taxon 56 (3): 822. doi:10.2307/25065865. https://archive.org/details/taxon_2007-08_56_3/page/822.
Chase, Mark W.; Reveal, James L. (2009). "A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III". Botanical Journal of the Linnean Society 161 (2): 122–127. doi:10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x.
Christenhusz, Maarten J. M.; Byng, J. W. (2016). "The number of known plants species in the world and its annual increase". Phytotaxa (Magnolia Press) 261 (3): 201–217. doi:10.11646/phytotaxa.261.3.1. Bibcode: 2016Phytx.261..201C. http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598.
Christenhusz, Maarten J. M.; Zhang, X. C.; Schneider, H. (18 February 2011). "A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns". Phytotaxa 19 (1): 7. doi:10.11646/phytotaxa.19.1.2. Bibcode: 2011Phytx..19....7C.
Christenhusz, Maarten J. M.; Chase, Mark W. (2014). "Trends and concepts in fern classification". Annals of Botany 113 (4): 571–594. doi:10.1093/aob/mct299. PMID 24532607.
Christenhusz, Maarten J. M.; Chase, Mark W. (1 June 2018). "PPG recognises too many fern genera". Taxon 67 (3): 481–487. doi:10.12705/673.2. Bibcode: 2018Taxon..67..481C. https://archive.org/details/taxon_2018-06_67_3/page/481.
May, Lenore Wile (1978). "The economic uses and associated folklore of ferns and fern allies". The Botanical Review 44 (4): 491–528. doi:10.1007/BF02860848. Bibcode: 1978BotRv..44..491M. https://archive.org/details/sim_botanical-review_october-december-1978_44_4/page/491.
Melan, M. A.; Whittier, D. P. (1990). "Effects of Inorganic Nitrogen Sources on Spore Germination and Gametophyte Growth in Botrychium Dissectum". Plant, Cell and Environment 13 (5): 477–482. doi:10.1111/j.1365-3040.1990.tb01325.x. Bibcode: 1990PCEnv..13..477M. https://archive.org/details/sim_plant-cell-and-environment_1990-06_13_5/page/477.
Pryer, Kathleen M.; Schneider, Harald; Smith, Alan R.; Cranfill, Raymond; Wolf, Paul G.; Hunt, Jeffrey S.; Sipes, Sedonia D. (2001). "Horsetails and ferns are a monophyletic group and the closest living relatives to seed plants". Nature 409 (6820): 618–622. doi:10.1038/35054555. PMID 11214320. Bibcode: 2001Natur.409..618S. https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-01_409_6820/page/618.
Pryer, Kathleen M.; Schuettpelz, Eric; Wolf, Paul G.; Schneider, Harald; Smith, Alan R.; Cranfill, Raymond (2004). "Phylogeny and evolution of ferns (monilophytes) with a focus on the early leptosporangiate divergences". American Journal of Botany 91 (10): 1582–1598. doi:10.3732/ajb.91.10.1582. PMID 21652310. Bibcode: 2004AmJB...91.1582P.
Pteridophyte Phylogeny Group (November 2016). "A community-derived classification for extant lycophytes and ferns". Journal of Systematics and Evolution 54 (6): 563–603. doi:10.1111/jse.12229. Bibcode: 2016JSyEv..54..563..
Schneider, Harald; Smith, Alan R.; Pryer, Kathleen M. (1 July 2009). "Is Morphology Really at Odds with Molecules in Estimating Fern Phylogeny?". Systematic Botany 34 (3): 455–475. doi:10.1600/036364409789271209. Bibcode: 2009SysBo..34..455S.
Schuettpelz, Eric (2007). "Table 1". The evolution and diversification of epiphytic ferns (PDF) (PhD thesis). Duke University. اصل نسخو (PDF) مان 20 June 2010 تي محفوظ ڪيل. 11 December 2009 تي حاصل ڪيل.
Schuettpelz, Eric; Rouhan, Germinal; Pryer, Kathleen M.; Rothfels, Carl J.; Prado, Jefferson; Sundue, Michael A.; Windham, Michael D.; Moran, Robbin C. et al. (1 June 2018). "Are there too many fern genera?". Taxon 67 (3): 473–480. doi:10.12705/673.1. Bibcode: 2018Taxon..67..473S. https://archive.org/details/taxon_2018-06_67_3/page/473.
Smith, Alan R.; Kathleen M. Pryer; Eric Schuettpelz; Petra Korall; Harald Schneider; Paul G. Wolf (2006). "A classification for extant ferns". Taxon 55 (3): 705–731. doi:10.2307/25065646. Bibcode: 2006Taxon..55..705S. https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2015-10-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
Stein, W. E.; Mannolini, F.; Hernick, L. V.; Landling, E.; Berry, C. M. (2007). "Giant cladoxylopsid trees resolve the enigma of the Earth's earliest forest stumps at Gilboa". Nature 446 (7138): 904–907. doi:10.1038/nature05705. PMID 17443185. Bibcode: 2007Natur.446..904S. https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-04-19_446_7138/page/904.
Walkowiak, Radoslaw Janusz (2017). "Classification of Pteridophytes – Short classification of the ferns.". IEA Paper. doi:10.13140/RG.2.2.29934.20809. https://internationalequisetologicalassociation.yolasite.com/resources/Classification%20of%20Pteridophytes.pdf.
Underwood, L. M. (1903). "The early writers on ferns and their collections. I. Linnaeus, 1707–1778". Torreya 3 (10): 145–150. ISSN 0096-3844.

ٻاهريان ڳنڍڻا

McCausland, Jim (22 February 2019). "Rediscover ferns". Garden plants. Sunset Magazine. اصل نسخو مان 30 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 22 November 2019 تي حاصل ڪيل.
"Pteridopsida: Fossil Record". Plants: Pteridopsida. University of California Museum of Paleontology. 23 November 2019 تي حاصل ڪيل.
"Classifying and identifying ferns". Science Learning Hub (انگريزي ۾). The University of Waikato. 3 September 2018. 24 November 2019 تي حاصل ڪيل.
Mickel, John T.; Wagner, Warren H.; Gifford, Ernest M.; ۽ ٻيا (4 February 2019). "Fern". Encyclopædia Britannica. 24 November 2019 تي حاصل ڪيل.
Hassler, Michael; Schmitt, Bernd (2 November 2019). "Checklist of Ferns and Lycophytes of the World". World Ferns. Botanical Garden of the Karlsruhe Institute of Technology. اصل نسخو مان 2 September 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2019 تي حاصل ڪيل.
Pryer, Kathleen M.; Smith, Alan R.; Rothfels, Carl (2009). "Polypodiopsida". Tree of Life.
A classification of the ferns and their allies. (Australian National Herbarium)
A fern book bibliography.
Register of fossil Pteridophyta
Watson, L. and M. J. Dallwitz (2004 onwards). The Ferns (Filicopsida) of the British Isles. آرڪائيو ڪيا ويا 3 March 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
Ferns and Pteridomania in Victorian Scotland.
Non-seed plant images at bioimages.vanderbilt.edu
American Fern Society
British Pteridological Society آرڪائيو ڪيا ويا 2 January 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
International Equisetological Association

[DK_Pub.-2017-1] "Horsetails, clubmosses, and ferns". Ultimate Visual Dictionary (انگريزي ۾) (11th ڇاپو). DK Pub. 2017. ص. 120–121. ISBN 978-1-4654-5894-0 – Internet Archive وسيلي.

[2] Gerrienne, Philippe; Gonez, Paul (2011). "Early evolution of life cycles in embryophytes: A focus on the fossil evidence of gametophyte/sporophyte size and morphological complexity". Journal of Systematics and Evolution 49 (1): 1–16. doi:10.1111/j.1759-6831.2010.00096.x. Bibcode: 2011JSyEv..49....1G.

[Polypodiopsida2-3] Nitta, Joel H.; Schuettpelz, Eric; Ramírez-Barahona, Santiago; Iwasaki, Wataru (2022). "An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life". Frontiers in Plant Science 13: 909768. doi:10.3389/fpls.2022.909768. PMID 36092417.

[4] Mauseth, James D. (September 2008). Botany: an Introduction to Plant Biology. Jones & Bartlett Publishers. ص. 492. ISBN 978-1-4496-4720-9.

[Levyns-1966-5] Levyns, M. R. (1966). A Guide to the Flora of the Cape Peninsula (2nd Revised ڇاپو). Juta & Company. OCLC 621340.

[6] Fernández, Helena; Kumar, Ashwani; Revilla, Maria Angeles (2010-11-11). Working with Ferns: Issues and Applications. Springer. ص. 175. ISBN 978-1-4419-7162-3.

[7] Hodgson, Larry (2005-01-01). Making the Most of Shade: How to Plan, Plant, and Grow a Fabulous Garden that Lightens Up the Shadows. Rodale. ص. 329. ISBN 978-1-57954-966-4.

[8] Understanding the contribution of LFY and PEBP flowering genes to fern leaf dimorphism – Botany 2019 آرڪائيو ڪيا ويا 2025-11-13 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..

[9] Fern Structure – Forest Service.

[10] Fern Structure – Forest Service, Auckland, New Zealand.

[11] "Fern Fronds". Basic Biology. اصل نسخو مان 19 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 2014-12-06 تي حاصل ڪيل.

[12] Large, Mark F.; Braggins, John E. (2004). Tree Ferns. Timber Press. ISBN 0-88192-630-2.

[13] Villareal A., Juan Carlos; Campos S., Laura Victoria; Urbide-M., Jaime; Goffinet, Bernard (2012). "Parallel Evolution of Endospory within Hornworts: Nothoceros renzagliensis (Dendrocerotaceae), sp. nov.". Systematic Botany 37 (1): 31–37. doi:10.1600/036364412X616594. Bibcode: 2012SysBo..37...31V.

[14] Kelley, A.G.; Postlethwait, S.N. (1960). "Fern Gametophytes as a Tool for the Study of Morphogenesis". Proceedings of the Indiana Academy of Science 70: 56–60. https://journals.indianapolis.iu.edu/index.php/ias/article/view/5459. Retrieved 16 November 2025.

[15] Allaby, Michael, مرتب (2006). "antherozoid". A Dictionary of Plant Sciences (2nd ڇاپو). Oxford University Press. ISBN 9780191726804.

[16] Jones, Victor A.S.; Dolan, Liam (2012). "The evolution of root hairs and rhizoids". Annals of Botany 110 (2): 205–212. doi:10.1093/aob/mcs136. PMID 22730024.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]