انجير

انجير; Common fig; Ficus carica
	انجير جو ميوو ۽ پنن جي 1771ع جي هڪ وضاحت
ماحولياتي تحفظ ۾ مقام
	; خطري کان دور (IUCN 3.1)
سائنسي درجا بندي
Unrecognized taxon (fix):	Ficus subg. Ficus
جنس:	Template:Taxonomy/Ficus subg. Ficus{. ڪاريڪا (carica)
حياتياتي نالو
	Ficus ڪاريڪا (carica); ڪارل لينئي

انجير (Fig) هڪ کائڻ لائق ميوو، گلن واري ٻوٽن جي خاندان موراسي ۾ وڻ يا ٻوٽن جو هڪ قسم آهي. ميڊيٽرينين علائقي ۽ اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا ۾، اهو قديم زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي ^[2] ۽ هاڻي اهو سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.^[3] فيڪس ڪاريڪا فيڪس نسل (genus) جي قسم جي نوع (species) آهي، جنهن ۾ 800 کان وڌيڪ ٽراپيڪل ۽ سب ٽراپيڪل ٻوٽن جون نسلون شامل آهن.

انجير جو ٻوٽو هڪ پن ڇڻندڙ وڻ يا وڏو ٻوٽو آهي، جيڪو 7 کان 10 ميٽر (22 کان 33 فوٽ) ڊگهو ٿيندو آهي. هموار اڇي ڇل سان، ان جي وڏن پنن ۾ ٽي کان پنج ڊگها لوڏا هوندا آهن. ان جو ميوو 3 کان 5 سينٽي ميٽر (1.2 کان 2 انچ) ڊگهو آنسو جي شڪل جوهوندو آهي. شروعات ۾ سائو پر جامني يا ناسي ڏانهن پکڙجي سگهي ٿو ۽ ان ۾ مٺو نرم ڳاڙهي گودو هوندو آهي، جن ۾ ڪيترائي ننڍا ٻج هوندا آهن. اتر اڌ گول ۾، تازا انجير آگسٽ جي شروعات کان آڪٽوبر جي شروعات تائين موسم ۾ هوندا آهن. اهي وچولي موسمي خشڪي برداشت ڪن ٿا ۽ گرم-اونهاري براعظمي موسمن ۾ به پوکي سگهجن ٿا.

2020ع ۾، خام انجير جي عالمي پيداوار، ترڪي جي اڳواڻي ۾ (دنيا جي ڪل پيداوار جي %25 سان) ۽ مصر، مراڪش ۽ الجزائر سان گڏ (مجموعي طور تي ڪل پيداوار جي %62 جي حساب سان)، 1.26 ملين ٽن هئي. جيتوڻيڪ ٻوٽي جي سائي حصن جو کير وارو رس انساني چمڙي لاءِ خارش ڪندڙ آهي، انجير تازو يا خشڪ کائي سگهجي ٿو. انهن کي جام، رول، بسڪٽ ۽ ٻين قسمن جي مٺاڻن ۾ پڻ پروسيس ڪيو ويندو آهي. پڪي ٿيڻ کان وٺي، تازي انجير ٽرانسپورٽ ۾ آساني سان خراب ٿي ويندا آهن ۽ چڱي طرح نه رهندا آهن. گهڻي تجارتي پيداوار خشڪ ۽ پروسيس ٿيل شڪلن ۾ آهي. خام انجير ۾ تقريبن %80 پاڻي ۽ %20 ڪاربوهائيڊريٽ هوندا آهن. پروٽين، چرٻي ۽ مائڪرو غذائيت جي گهٽتائي سان، اها غذائي فائبر جو هڪ معتدل ذريعو آهن.

انجير هن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ گهرن ۽ باغن ۾ پوکجي ٿو، ليڪن اصل ۾ جابلو وڻ آهي. هن وڻ جي گل کي ”انجير“ چئجي ٿو. انجير جابلو وڻ جو ڦر آهي، جيڪو ميوي طور به کائجي ۽ سُڪڻ کان پوءِ دوائن ۾ ڪم اچي. ٿورو گول چپتڙو ميوو آهي. رنگ ناسي، ڳاڙهو ۽ آسماني ملاوٽ تي ٿئي. انجير جي ڳر ۾ ٻج جا داڻا داڻا هوندا آهن. انجير ذائقي ۾ مٺو ٿئي ٿو. انجير جو وڻ سڀ کان پهريائين ڏکڻ عربستان ۾ پوکيو ويو. اُتان عرب ۽ پورچوگيز واپارين ذريعي وچ اوڀر، آمريڪا ۽ يورپ ۾ متعارف ٿيو. يونان ۾ انجير جي پوک 9 هجري کان اڳ شروع ٿي. نبي سڳوري جن کي انجير (ميوو) ڏاڍو پسند هو. پاڻ سڳورن فرمايو ته ”دنيا ته ڇا، پر جيڪڏهن جنت ۾ ڪنهن ميوي کي پسند ڪريان ها ته اهو صرف انجير آهي.“ پاڪستان ۾ انجير سرحد صوبي ۾ به جام ٿئي ٿو. تازي انجير ۾ 84 سيڪڙو پاڻي، هڪ سيڪڙو پروٽين، معدنيات ۽ تيزابيت هوندي آهي. سڪل انجير ۾ 17 سيڪڙو پاڻي، 4 سيڪڙو پروٽين، اڍائي سيڪڙو معدنيات ۽ 60 سيڪڙو کنڊ هوندي آهي. انجير ۾ ڪئلشيم، فولاد ۽ فاسفورس ڪافي مقدار ۾ هوندو آهي. چيو وڃي ٿو ته انجير جو شربت ڇاتيءَ واري بلغم کي صاف ڪري ٿو، جنهن سان نزلي، زڪام ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف گهٽ ٿئي ٿي. انجير رت ٺهڻ جي عمل کي تيز ڪري ٿو. رت جي ڪميءَ جو انجير مفيد علاج آهي. انجير ڄڻ ته مڪمل دوا آهي.^[4]

پراڻي زماني ۾ انجير کي پهلوانن جي غذا جو اهم جزو سمجهيو ويندو هو. انجير مان شربت، جام، جيلي، مصري ۽ ڪريم وارا بسڪٽ ٺاهيا ويندا آهن. حڪيمن موجب انجير کي سياري جي موسم ۾ سُڪائي کائڻ سان توانائي وڌي ٿي. انجير اڌرنگ ۽ مرگهيءَ واري مريض کي پڻ فائدو ڏئي ٿو. پيشاب کي خلاصي نموني خارج ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. ڪيترين بيمارين جي علاج ۾ استعمال ڪندا آهن.^[4]

هي ميوو هن ملڪ ۾ عام آهي. هن جا ٻه ٽي قسم ٿين ٿا. هڪڙا خاڪي رنگ جا ۽ ٻيا واڱڻائي رنگ جا. پر معلوم ٿئي ٿو ته پنجاب ۾ گهڻن قسمن جا ٿين ٿا، ڪي اڇا ۽ ڪارا. ولايتي انجير به هندستان جي ڪن ڀاڱن ۾ پوکجن ٿا، اهي ته گولائيءَ ۾ ساڍا ڇهه انچ ۽ وزن ۾ ٻه آئونس (ٽراءِ ويٽ جا) ٿيندا آهن. ترڪي انجير به چڱا ٿيندا آهن. جتي گهڻا ٿيندا آهن اتي چپي، سڪائي، رکي ڇڏيندا آهن. يا ٻين ملڪن ڏي واپار لاءِ موڪليندا آهن. قنڌار جا سڪل انجيرته عام آهن.^[5] انجير جو وڻ، سياري جي موسم وارن ٽن چئن مهينن ۾، پن ڇاڻي اگهاڙو ٿي بيهندو آهي. مارچ ۾، يعني بهار جي موسم ۾ وري تازا پن ڪڍي ٿو ۽ ٻور جهلي ٿو. جولاءِ ۾ ميوو پچائي ٿو. بعضي سال جي اندر ٻه ڀيرا به ميوو ڪڍندا آهن.^[5] سياري جي موسم ۾ هتي جا مالهي انجيرن جي وڻن کي ڇانگ ڪندا آهن. جڏهن ميوو پچڻ لڳي تڏهن مَئو پاڻي ڏيڻ گهرجي. انجير جي لاءِ وارياسي زمين تمام چڱي آهي. انجير جو وڻ جلد وڌندڙ آهي. ٽارڙي وڍي کڻي زمين ۾ هڻبي آهي، ته ڦٽي پوندي آهي، مگر ڇانورو ۽ پاڻي سو هجيس.انجير کي انگريزيءَ ۾ فِگ چوندا آهن.^[5]

نالو

لفظ "انجير" ميوي جو عربي نالو آهي ۽ ساڳئي نالي جي وڻ جو ذڪر قرآن ۾ هڪ مقدس وڻ جي طور آيو آهي. انگريزي نالو، "فگ" (fig) جيڪو پهريون ڀيرو 13هين صدي ۾ انگريزيءَ ۾ رڪارڊ ڪيو ويو، پراڻي فرينچ جي لفظ "figue" مان نڪتل آهي، جيڪو پاڻ آڪسيٽ (پراڻي پروونسل) "figa" مان نڪتل آهي، رومانس *fica مان، ڪلاسيڪل لاطيني "ficus" (fig يا "fig-tree") مان نڪتل آهي. لاطيني لفظ "Armenian t'uz" ۽ يوناني "σῦκον" sycon (Boeotian τῦκον tukon) سان گڏ، غالباً سڀ هڪ ئي ذريعو "tʰuōiḱo-" يا "tʰū(i)ḱo-" مان نڪتل آهن، ميڊيٽرينين علائقي ۾، شايد سامي ٻولي ۾. ڪيپريفگ جو نالو، "Ficus caprificus Risso"، لاطيني "caper"، "genitive capri" (he-goat) ۽ انگريزي "fig" ٻنهي مان نڪتل آهي.

وضاحت

ورڇ ۽ رهائش

پوک

زهر

موراسي خاندان ۾ ٻين ٻوٽن جي نسلن وانگر، ايف. ڪاريڪا جي کير واري رس سان رابطي ۽ پوءِ الٽراوائليٽ روشني جي نمائش فائٽوفوٽوڊرماتائٽس جو سبب بڻجي سگهي ٿي، هڪ امڪاني طور تي چمڙي جي سنگين سوزش. جيتوڻيڪ ٻوٽو پاڻ ۾ زهر نه آهي، ايف. ڪاريڪا آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن جي زهريلي ٻوٽن جي ڊيٽابيس ۾ درج ٿيل آهي.

فرانوڪومارين انسانن ۾ فائٽوفوٽوڊرماتائٽس جو سبب بڻجن ٿا. عام انجير ۾ ٻه فورانوڪومارين، سورالين (psoralen) ۽ برگاپتين (bergapten) جي وڏي مقدار هوندي آهي. انجير جي پنن جي ضروري تيل ۾ %10٪ کان وڌيڪ سورالين (psoralen) هوندو آهي، جيڪو انجير جي پنن مان الڳ ڪيل ڪنهن به نامياتي مرڪب جي سڀ کان وڌيڪ ڪنسنٽريشن آهي. سورالين ۽ ايف برگاپتين ڪاريڪا جي پنن ۽ ٽاريون جي کير واري رس ۾ مليا آهن پر ميون ۾ نه. انجير جي ميون جي ضروري تيل ۾ نه ته psoralen ۽ نه ئي bergapten جو پتو لڳايو ويو.

استعمال

ثقافت ۾

پڻ ڏسو

خوباني
چلغوزو
زيتون جو وڻ
انجير جي وڻ جي پوک
مذهبي علامتن سان گڏ کاڌن جي فهرست

حوالا

↑ 1771 illustration from Trew, C.J., Plantae selectae quarum imagines ad exemplaria naturalia Londini, in hortis curiosorum nutrit, vol. 8: t. 73 (1771), drawing by G.D. Ehret
↑ The Fig: its History, Culture, and Curing, Gustavus A. Eisen, Washington, Govt. print. off., 1901
↑ RHS A-Z encyclopedia of garden plants. Dorling Kindersley. 2008. ص. 1136. ISBN 978-1-4053-3296-5.
1 2 "انجير". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا (جي-ويب سرزمين). سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو، حيدرآباد.
1 2 3 ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو

ٻاهريان ڳنڍڻا

[1] 1771 illustration from Trew, C.J., Plantae selectae quarum imagines ad exemplaria naturalia Londini, in hortis curiosorum nutrit, vol. 8: t. 73 (1771), drawing by G.D. Ehret

[Eisen-1901-2] The Fig: its History, Culture, and Curing, Gustavus A. Eisen, Washington, Govt. print. off., 1901

[RHS-AZ-2008-3] RHS A-Z encyclopedia of garden plants. Dorling Kindersley. 2008. ص. 1136. ISBN 978-1-4053-3296-5.

[:0-4] 1 2 "انجير". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا (جي-ويب سرزمين). سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو، حيدرآباد.

[autogenerated1-5] 1 2 3 ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]