انباھ شريف
انباھ شريف Anbah Shareef هنباھ، هنباهه شريف | |
|---|---|
ڳوٺ ۽ صوفي درگاهه | |
 سنڌ جي نقشي ۾ شڪارپور ضلعو | |
| ملڪ |  پاڪستان
|
| صوبو | سنڌ |
| ڊويزن | لاڙڪاڻو ڊويزن |
| ضلعو | شڪارپور ضلعو |
| تعلقو | لکي غلام شاھ تعلقو |
| وقتي علائقو | UTC+5 (پاڪستان جو معياري وقت) |
| مشهور ماڳ | داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه |
انباهه شريف، جنهن کي هنباهه يا هنباهه شريف پڻ چيو وڃي ٿو، پاڪستان جي صوبي سنڌ جي شڪارپور ضلعي جي لکي غلام شاهه تعلقي ۾ چڪ شهر جي اتر طرف واقع هڪ ڳوٺ ۽ صوفي مرڪز آهي. هي ڳوٺ خاص طور سنڌ جي صوفي شاعر ۽ درويش سيد فيض محمد شاهه جيلاني، داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه سبب مشهور آهي. جديد تحقيق موجب انباهه شريف چڪ شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي ۽ هتي مختلف صوفي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترائي روحاني ماڳ موجود آهن.[1]
انباهه شريف ۾ سڀ کان نمايان صوفي ماڳن ۾ داتا فيض درياهه شاهه جو درگاهي مجموعو ۽ محمد شاهه مست جيلاني سان لاڳاپيل درگاهه شامل آهن. داتا فيض درياھ جي درگاھ سنڌ جي انهن صوفي مرڪزن مان شمار ڪئي وئي آهي، جتي تاريخي طور مسلمانن سان گڏ هندو عقيدتمند پڻ حاضري ڀريندا رهيا آهن.[1]
نالو
[سنواريو]ڳوٺ جي نالي جي اصل بابت ڪا حتمي دستاويزي شاهدي نه ملي آهي، البت مقامي روايت موجب پراڻي زماني ۾ جڏهن سنڌو درياھ ۾ چاڙهه ايندو هو ۽ ڪچي جا علائقا ٻڏي ويندا هئا، تڏهن مالوند ماڻهو پنهنجو چوپايو مال ڪاهي هن نسبتاً محفوظ هنڌ تي اچي گڏ ٿيندا هئا. مال ۽ ماڻهن جي وڏي ميڙ يا انبوھ سبب هن هنڌ کي پهرين انبوهه سڏيو ويو ۽ وقت سان لفظ جي اچار ۾ تبديلي اچي هنباھ يا انباهه جي صورت اختيار ڪئي.[2]
هن روايت جو ذڪر سيد مهدي شاهه فياضيءَ جي ڪتاب انباهه ۾ آڙاهه سان لاڳاپيل مواد ۾ پڻ ملي ٿو. ان ڪري نالي جي اها تشريح مقامي روايت طور بيان ڪئي وڃي ٿي، نه ڪي قطعي ثابت ٿيل لساني اصل طور.[2]
جاگرافي
[سنواريو]انباهه شريف چڪ شهر جي اتر پاسي ۽ سنڌو درياهه جي بچاءَ واري بند جي ڀرسان واقع آهي. مقامي تاريخي مواد موجب ڳوٺ جي اوڀر طرف سکر-بيگاري بند، اتر طرف آندلاڻي، اولهه طرف علي شاهه پير ۽ چڪ جو ڳوٺاڻو صحت مرڪز، جڏهن تہ ڏکڻ طرف يوسف علي شاهه پير ۽ چڪ جا رهائشي علائقا واقع آهن.[2]
ڳوٺ خشڪيءَ جي رستن وسيلي چڪ، شڪارپور ۽ سکر سان لاڳاپيل رهيو آهي. سنڌوءَ جي ڪچي سان ويجهڙائي انباهه جي آبادڪاريءَ، مقامي معيشت ۽ نالي بابت روايتن تي پڻ اثر وڌو آهي.[2]
تاريخ
[سنواريو]انباهه جي باقاعده آبادڪاريءَ جي شروعات بابت مڪمل سرڪاري يا قديم دستاويز موجود ناهن. مقامي تحقيق ۾ اندازو ڏنو ويو آهي تہ موجوده ڳوٺ جي آبادڪاري شايد ٽالپرن جي آخري دور ۾ وڌي. حاجي پير شاهه ۽ ٻين مقامي خاندانن کي هتي جي پراڻين آبادڪار گهراڻن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.[2]
انباھ يا هنباھ نالي ڳوٺ جو هڪ اهم پراڻو لکيل حوالو ويهين صديءَ جي شروعات کان ملي ٿو. 1903ع ۾ جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال ۾ ڇپيل ديارام گدومل جي لکڻي ۾ چڪ ڀرسان هنباھ ڳوٺ جو ذڪر موجود آهي. بيان ۾ ڳوٺ ۾ ميلي، صوفين جي مڪان ۽ فيض محمد جيلاني جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اهو حوالو ثابت ڪري ٿو تہ انباھ ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڳ ئي هڪ سڃاتل صوفي مرڪز هو.[3]
داتا فيض درياھ شاھ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو داتا فيض درياھ شاھ
داتا فيض درياھ شاھ جو اصل نالو سيد فيض محمد شاهه جيلاني هو. هو سيد پير شاهه جيلاني جو پٽ هو ۽ لڳ ڀڳ 1280هه/1863ع ۾ انباهه ۾ پيدا ٿيو. ڪجهه ثانوي ماخذن ۾ هجري ۽ عيسوي سن جي تبديليءَ ۾ اختلاف ملي ٿو، پر 1280هه لڳ ڀڳ 1863ع سان ٺهڪي اچي ٿو ۽ سنڌيانا پڻ سندس ڄمڻ جو سال 1863ع ڄاڻائي ٿي.[4][5]
سندس والد نوشھرو فيروز جي معروف صوفي شاعر شاھ نصير جو معتقد هو. فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ شاهه نصير جي درگاهه تي ويندو هو. سندس ظاهري تعليم سيد ڌنل شاهه وٽ ٿي، جتي هن سنڌي، عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم ورتي.[1][5]
داتا فيض درياهه سنڌي، سرائڪي ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي. پنهنجي ڪلام ۾ هن ڪيترن هنڌن تي پنهنجي محبوب طالب بابا ميرل فقير جاگيراڻي جو نالو تخلص طور استعمال ڪيو، جيڪو سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ هڪ منفرد روايت سمجهي وڃي ٿي.[1]
هو 11 شوال 1325هه، مطابق 18 نومبر 1907ع تي وفات ڪري ويو. سندس مزار انباهه شريف ۾ آهي ۽ سنڌيانا موجب هر سال 11 ۽ 12 شوال تي سندس عرس ۽ ميلو منعقد ٿيندو آهي.[4]
صوفي سلسلو ۽ فڪري روايت
[سنواريو]داتا فيض درياهه جي خاندان جو روحاني لاڳاپو نوشهري فيروز جي شاهه نصير سان هو. دستياب مواد موجب انباهه جي بزرگن وٽ قادري ۽ نقشبندي ٻنهي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا.[1]
ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب فيض درياهه پنهنجي هڪ فارسي شعر ۾ پاڻ کي قادري روايت سان وابسته ڪري ٿو، جڏهن تہ داتا ولايت شاهه جي ڪلام ۽ خاندان بابت ماخذن مان نقشبندي ۽ قادري ٻنهي روايتن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.[1]
درگاهه جي تاريخي فڪر ۾ مذهبن وچ ۾ رواداري به نمايان رهي آهي. شاهه نصير مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ هم آهنگيءَ جي تبليغ لاءِ مشهور هو ۽ انباهه جي صوفي روايت ۾ پڻ اهو عنصر برقرار رهيو.[1]
درگاهه داتا فيض درياهه
[سنواريو]داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه انباهه شريف جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ تعميراتي ماڳ آهي. موجوده درگاهي مجموعي ۾ مکيه مقبرو، ورانڊا، ويهڪون، مريدن جون قبرون ۽ فيض محل نالي عمارت شامل آهن.[1]
مکيه مقبرو پنج قبن واري اڏاوت آهي. انباهه ۾ آڙاهه ۾ محفوظ روايت موجب هي مقبرو امرتسر سان تعلق رکندڙ چرن سنگھ تعمير ڪيو، جيڪو داتا ولايت شاھ جو عقيدتمند ۽ عمارت ساز هو. بعد ۾ هن اسلام قبول ڪري محمد صالح شيخ نالو اختيار ڪيو. هن مقبري ۽ ورانڊي جي ڇتين تي مقدس ماڳن ۽ درگاهن جون تصويري سجاوٽون پڻ ٺاهيون.[1]
درگاھ جي رنگين ٽائلس، چٽسالي، قبن، محرابي دروازن ۽ مينارن سبب هي عمارت اتر سنڌ جي صوفي تعميراتي ورثي جو هڪ نمايان مثال آهي.[1]
فيض محل
[سنواريو]درگاھ جي احاطي ۾ داتا فيض درياھ محل يا مختصر فيض محل پڻ واقع آهي. هي عمارت داتا فيض درياھ جي هندو طالب هرگوبند رام ٺهرائي هئي. هو اڳ خيرپور رياست جي حڪمران مير علي مراد خان ٽالپر وٽ ملازمت ڪندو هو، پر بعد ۾ نوڪري ڇڏي داتا فيض درياهه جو طالب ٿيو.[1]
عمارت شروعات ۾ هڪ ڪمري تي مشتمل هئي. بعد ۾ داتا ولايت شاھ ان ۾ ورانڊو شامل ڪرايو ۽ پوءِ بگن شاهه ثاني ان ورانڊي جي ٻيهر تعمير ڪرائي.[1]
فيض محل جي تاريخ ۽ داتا فيض درياهه جي هندو مريدن جي موجودگي انباھ شريف جي صوفي روايت ۾ مذهبي هم آهنگيءَ جو اهم مثال آهي.
هندو ۽ سک عقيدتمند
[سنواريو]داتا فيض درياهه جي عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ ڪيترائي هندو به شامل هئا. تاريخي مواد ۾ هرگوبند رام، ڀائي هاسا رام ۽ ڀائي گرڏنو جا نالا ملي ٿا. ڀائي هاسا رام جو تعلق لاڙڪاڻي سان ۽ ڀائي گرڏنو جو تعلق باقراڻي سان هو.[1]
داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند چرن سنگهه سک خاندان سان تعلق رکندو هو. هن درگاهه جي موجوده پنج قبن واري مقبري جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ پوءِ اسلام قبول ڪيو.[1]
انهيءَ تاريخي پسمنظر سبب انباهه شريف جي درگاهه کي سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافت ۽ مذهبي رواداريءَ جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.[1]
گادي نشين
[سنواريو]داتا فيض درياھ شاھ شادي نه ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي سيد پير شاھ ثاني، مشهور بگن شاھ اول درگاھ جي سنڀال سنڀالي. ان کان پوءِ خاندان اندر گادي نشينيءَ جو سلسلو جاري رهيو.[1][6]
| ترتيب | نالو | لاڳاپو | وفات |
|---|---|---|---|
| 1 | بگن شاھ اول | داتا فيض درياھ جو ڀائٽو | 1930ع ڌاري[6] |
| 2 | داتا ولايت علي شاھ | بگن شاهه اول جو پٽ | 17 مارچ 1982ع[7] |
| 3 | بگن شاھ ثاني | داتا ولايت شاھ جو پٽ | 2003ع/2004ع ڌاري[1][6] |
| 4 | سيد جان محمد شاھ | بگن شاھ ثاني جو پٽ | موجوده گادي نشين[1] |
مختلف مقامي ماخذن ۾ وفات جي ڪجهه سالن يا گادي نشينن جي ترتيب بابت معمولي اختلاف ملن ٿا؛ مٿين ترتيب جديد ميداني تحقيق ۽ خاندان بابت ڇپيل مواد جي ڀيٽ تي ٻڌل آهي.
داتا ولايت شاھ
[سنواريو]داتا ولايت علي شاهه انباهه شريف جي اهم صوفي شاعرن مان هو. هن سنڌي ۽ سرائڪيءَ ۾ ڪافي شاعري ڪئي. سندس چونڊ ڪلام انباھ ۾ آڙاھ جي نالي سان سيد مهدي شاهه فياضيءَ 1990ع ۾ ترتيب ڏئي شايع ڪيو.[8]
ڇپيل ڪتاب ۾ 100 ڪافيون شامل آهن، جڏهن تہ سنڌيانا موجب درگاھ تي محفوظ قلمي نسخي ۾ 371 ڪافيون، 48 بيت ۽ سه حرفيون شامل هيون. ڪلام کي راڳن ۽ انهن جي ڳائڻ جي روايتي وقتن مطابق ترتيب ڏنو ويو هو.[8]
داتا ولايت شاھ 17 مارچ 1982ع تي وفات ڪئي ۽ سندس مزار پڻ درگاهه جي احاطي ۾ آهي.[7]
صوفي شاعري ۽ راڳ
[سنواريو]انباھ شريف جي درگاھ سان صوفي ڪافي ڳائڻ ۽ يڪتاري واري راڳ جي مضبوط روايت لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياھ جي ڪلام کي سندس طالب بابا ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري ۽ بهاول فقير لاشاري ڳائيندا هئا.[1]
بعد ۾ درگاهه سان لاڳاپيل مختلف فقيرن ۽ ڳائڻن هن روايت کي اڳتي وڌايو. هارون ميربحر، جيڪو بگن شاهه اول جو طالب ٿيو، پڻ صوفي ڪلام ڳائڻ سان مشهور ٿيو. سندس خاندان مان اڳتي هلي صوفي راڳ جي روايت سان لاڳاپيل شخصيتون پيدا ٿيون.[6]
داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثاني پاڻ پڻ شاعر هئا، جنهن ڪري درگاهه رڳو زيارتگاهه نه پر سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ جو هڪ مقامي ادبي مرڪز به رهي آهي.[1][8]
عرس ۽ ميلو
[سنواريو]داتا فيض درياهه شاهه جو ساليانو عرس هجري مهيني شوال ۾ منعقد ٿئي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب مکيه تقريبون 11 ۽ 12 شوال تي ٿين ٿيون.[4]
عرس دوران سنڌ جي مختلف حصن مان عقيدتمند انباهه شريف اچن ٿا. درگاهه تي صوفي ڪلام، راڳ، فاتحه، اجتماعي دعا ۽ لنگر جون روايتون رهن ٿيون. پراڻن لکيل حوالن مان معلوم ٿئي ٿو تہ انباهه ۾ ميلو ويهين صديءَ جي شروعات کان به اڳ قائم هو؛ 1903ع ۾ ڇپيل هڪ بيان ۾ هنباهه پهچڻ وقت ميلي جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.[3]
مذهبي رواداري
[سنواريو]انباهه شريف جي تاريخ جو نمايان پهلو مختلف مذهبي برادرين جي ماڻهن جو صوفي درگاهه سان لاڳاپو رهيو آهي. هندو طالب هرگوبند رام طرفان فيض محل جي اڏاوت، ٻين هندو عقيدتمندن جا نالا ۽ سک عقيدتمند چرن سنگهه جو مقبري جي تعمير ۾ حصو هن روايت جا دستاويزي مثال آهن.[1]
ان ڪري محققن انباهه شريف کي سنڌ جي ان صوفي ثقافت سان ڳنڍيو آهي، جنهن ۾ عقيدت، موسيقي، شاعري ۽ درگاهي روايت ذات ۽ مذهب جي حدن کان مٿي سماجي ميل جول جو ذريعو بڻجنديون رهيون آهن.[1]
ادبي اهميت
[سنواريو]انباهه شريف سان ڪيترائي شاعر، اديب ۽ سماجي ڪارڪن پڻ وابسته رهيا آهن. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه سان گڏ ڪامريڊ ۽ شاعر ابو شوڪت حمزو جي جنم ڀومي طور پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.[2]
درگاهه سان لاڳاپيل ادبي ورثي ۾ داتا فيض درياهه جو سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ڪلام، داتا ولايت شاهه جو انباهه ۾ آڙاهه ۽ بگن شاهه ثاني جو صوفي ڪلام اهم آهن.[8][1]
تاريخي ماخذن ۾ انباهه
[سنواريو]انباهه بابت دستياب مواد کي مجموعي طور ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:
| ماخذ | دور | اهميت |
|---|---|---|
| جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال | 1903ع | هنباهه، ميلي، صوفي مڪان ۽ فيض محمد جيلانيءَ جو شروعاتي لکيل حوالو[3] |
| قلندر خطاب | 1934ع | داتا فيض درياهه ۽ خاندان بابت پراڻو سوانحي ماخذ؛ جديد تحقيق ۾ حوالو ڏنل[1] |
| انباهه ۾ آڙاهه | 1990ع | داتا ولايت شاهه جو ڪلام ۽ درگاهه جي روايتن بابت اهم ڪتاب[8] |
| چڪ جا چندن هار | جديد ڇاپو | چڪ ۽ هنباهه جي صوفي، علمي ۽ سماجي شخصيتن بابت مواد[5] |
| جهڄيو جهانگين ڪاڻ | جديد تحقيق | ڳوٺ هنباهه جي جاگرافي، آبادڪاري ۽ سماجي تاريخ بابت مواد[2] |
| ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي ميداني تحقيق | 2023ع | درگاهه جي فن تعمير، گادي نشيني، هندو ۽ سک عقيدتمندن ۽ صوفي سلسلن بابت تفصيلي جديد مطالعو[1] |
تصويرن بابت
[سنواريو]هن وقت وڪيميڊيا ڪامنز تي انباهه شريف يا داتا فيض درياهه جي درگاهه جي اهڙي تصديق ٿيل آزاد تصوير آسانيءَ سان دستياب نظر نٿي اچي، جنهن جو فائل نالو محفوظ نموني هن مضمون ۾ شامل ڪري سگهجي. درگاهه جون تصويرون ٻين ويب ماخذن تي موجود آهن، پر اهي لازمي طور وڪيميڊيا ڪامنز جي آزاد لائسنس هيٺ ناهن.[1]
درگاهه يا فيض محل جون آزاد لائسنس واريون تصويرون ڪامنز تي اپلوڊ ٿيڻ کان پوءِ هن مضمون ۾ شامل ڪري سگهجن ٿيون.
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 ڪلهوڙو, ذوالفقار علي (12 March 2023). "انباهه شريف جي مقدس ماڳن جو جائزو". دي نيوز آن سنڊي (انگريزي ۾). 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 "ڳوٺ هنباهه جو مختصر تاريخي پسمنظر". سنڌسلامت ڪتاب گهر. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 گدومل, ديارام (1903). "حضوري جي ڪهاڻي" (en ۾). جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال. https://pahar.in/pahar/Journals/Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201788-1921/Journal%20of%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201832-1923/1903%20Journal%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%20Part%203%20for%20Volumes%2068%2C%2069%20and%2070%20s.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2025-03-24 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- 1 2 3 "داتا فيض درياهه شاهه". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. اصل نسخو مان 13 September 2026 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 "داتا فيض درياهه شاهه". سنڌسلامت ڪتاب گهر. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 "داتا بگن شاهه ۽ درگاهه هنباهه". سنڌسلامت ڪتاب گهر. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "داتا ولايت شاهه". سنڌسلامت ڪتاب گهر. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 "انباهه ۾ آڙاهه". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
وڌيڪ پڙهڻ لاءِ
[سنواريو]- مهدي شاهه فياضي، مرتب، انباهه ۾ آڙاهه، داتا فيض درياهه اڪيڊمي، 1990ع.
- آزاد بخاري، چڪ جا چندن هار.
- قلندر خطاب، مرتب علامه محمد هدايت علي نجفي تارڪ؛ اصل ترتيب 1934ع، بعد وارو ڇاپو 2002ع.
- ذوالفقار علي ڪلهوڙو، ”انباهه شريف جي مقدس ماڳن جو جائزو“، 2023ع.
- مضمون with short description
- Short description with empty Wikidata description
- Pages using infobox settlement with bad settlement type
- سانچا
- Pages using infobox settlement with no coordinates
- CS1 انگريزي-language sources (en)
- شڪارپور ضلعو
- لکي غلام شاھ تعلقو
- سنڌ جا ڳوٺ
- سنڌ جون درگاهون
- سنڌ ۾ تصوف
- سنڌي صوفي ثقافت