ڪتو

ڪتو Temporal range: آخري پليسٽوسين (14,200 سال اڳ) کان موجوده وقت تائين
ماحولياتي تحفظ ۾ مقام
پالتو
سائنسي درجا بندي
Unrecognized taxon (fix):	ڪينس
جنس:	Template:Taxonomy/ڪينس{. فيميليئرس
حياتياتي نالو
ڪينس فيميليئرس لنيئس، 1758

ڪتو (ڪَينِس فَيمِلِيئَرِس يا ڪَينِس ليوپس فَيمِلِيئَرِس) ڪَينِيڊائي خاندان جو هڪ پالتو جانور ۽ بگهڙن مان نڪتل پاليل نسل آهي. ڪتي جي ماديءَ کي ڪُتِي چيو ويندو آهي. ان کي گهريلو ڪتو پڻ چيو وڃي ٿو. ڪتي جي چونڊيل افزائش آخري پليسٽوسين دوران شڪاري-گڏ ڪندڙ انسانن ڪئي. ڪتن ۽ جديد ڀوري بگهڙ جو هڪ گڏيل اباڻو آهي. ڪتو پهريون حيواني نسل هو، جنهن کي انسان پاليو؛ اهو عمل 14,000 سال کان به اڳ، زراعت جي ترقيءَ کان اڳ ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ جينياتي اڀياس مان ظاهر ٿئي ٿو ته پالڻ جو عمل شايد 25,000 سال کان به اڳ شروع ٿيو هجي. آثار قديمه ۽ جينياتي تحقيق پڻ ڪتي کي انسان جي سڀ کان آڳاٽن پاليل جانورن مان هڪ قرار ڏئي ٿي.

انسانن سان هزارين سالن جي ڊگهي وابستگيءَ سبب ڪتن جي جسماني بناوت، روين ۽ خوراڪي صلاحيتن ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. انهن ۾ نشاستي سان ڀرپور خوراڪ هضم ڪرڻ جي اهڙي صلاحيت پيدا ٿي آهي، جيڪا ڪيترن ٻين ڪينيڊن ۾ ساڳئي حد تائين موجود نه آهي. روايتي سنڌي ماخذن ۾ پڻ ڪتي کي انسان جو پراڻو ساٿي، شڪار ۾ مددگار ۽ چوپائي مال جي حفاظت ڪندڙ جانور بيان ڪيو ويو آهي.

ڪتن جي جسماني ۽ شڪلي گوناگونيت

ڪتن جي گهربل روين، حسي صلاحيتن ۽ جسماني خاصيتن لاءِ وڏي عرصي کان چونڊيل افزائش ڪئي وئي آهي. ڪتن جا نسل شڪل، جسامت، وارن، رنگ ۽ مزاج جي لحاظ کان تمام گهڻو مختلف آهن. سندن هڏن جو بنيادي انگ ساڳيو هوندو آهي، جيتوڻيڪ پڇ ۾ موجود مهرن جو انگ مختلف ٿي سگهي ٿو. انهن جون طاقتور ڄاڙيون لڳ ڀڳ 42 مستقل ڏند رکن ٿيون ۽ سنگهڻ، ٻڌڻ ۽ ڏسڻ جون حِسون چڱيءَ طرح ترقي يافته آهن. انسانن جي ڀيٽ ۾ ڪتن جي سنگهڻ ۽ ٻڌڻ جي حس وڌيڪ سگهاري، پر بصري تيزي گهٽ هوندي آهي.

ڪتن کي تاريخي طور مختلف مقصدن لاءِ پاليو ويو آهي. انهن ۾ شڪار، ڌڻ سنڀالڻ، بار يا گاڏيون ڇڪڻ، حفاظت، ساٿ، علاج ۾ مدد، معذور ماڻهن جي مدد، پوليس جي مدد ۽ فوجي خدمتون شامل آهن. سنڌ جي روايتي ڳوٺاڻي سماج ۾ پڻ شڪار، پير ڳولڻ ۽ مال جي حفاظت لاءِ مختلف قسمن جا ڪتا رکيا ويندا هئا؛ مقامي اصطلاحن ۾ پيري، نوسي، ڳولو، لوڌي ۽ ٻهڙا ڪتن جو ذڪر ملي ٿو.

ڪتن جي مختلف نسلن ۾ روين ۽ ڪم ڪرڻ جي صلاحيت ۾ پڻ نمايان فرق ڏٺو وڃي ٿو. ڪولي جهڙا ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتا رڍن جي سنڀال لاءِ مشهور آهن، جڏهن ته سينٽ برنارڊ وڏن جسامت وارن ڪتن مان آهي. بلڊاگ مضبوط ڄاڙين لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. اتر وارن علائقن جا گاڏي ڇڪيندڙ ڪتا شڪل ۽ ڪجهه روين ۾ بگهڙ سان وڌيڪ مشابهت رکن ٿا. روايتي ماخذن ۾ پڻ انهن نسلن ۽ انهن جي ڪم بابت تفصيل ڏنل آهي.

ڪتن جي رابطي ۾ اکين سان نهارڻ، چهري جا تاثر، آواز ڪڍڻ، جسماني وضع، جسم ۽ عضون جون حرڪتون ۽ ڪيميائي رابطو، جهڙوڪ بوءِ ۽ فيرومون، شامل آهن. اهي پيشاب وسيلي پنهنجي علائقي تي نشان پڻ لڳائيندا آهن، خاص طور نئين ماحول ۾ داخل ٿيڻ وقت. هزارين سالن دوران ڪتا انساني روين سان منفرد نموني موافق ٿيا آهن؛ ان موافقت ۾ انسان جي اشارن، چهري ۽ آواز مان معلومات سمجهڻ ۽ انسان سان رابطو ڪرڻ جي صلاحيت پڻ شامل آهي. انهيءَ ڪري انسان ۽ ڪتي جو لاڳاپو گهڻن اڀياسن جو موضوع رهيو آهي ۽ انساني سماج تي ڪتن جي اثر سبب کين ”انسان جو بهترين دوست“ پڻ چيو ويندو آهي.

گھريلو ٿيڻ سان ڪتي جي روين ۾ سندس جهنگلي مائٽن جي ڀيٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. روايتي سنڌي بيانن موجب بگهڙ، لومڙ ۽ گدڙ جهڙا جهنگلي ڪينيڊ انسان کان محتاط يا شڪي هوندا آهن، جڏهن ته گهريلو ڪتو انسان سان سماجي لاڳاپو، وفاداري ۽ ساٿ واري رويي لاءِ مشهور ٿيو آهي.

ڪتي جي حياتياتي درجي بندي تاريخ ۾ مختلف نمونن سان ڪئي وئي آهي. ان کي ڪڏهن ڀوري بگهڙ جي ذيلي نسل Canis lupus familiaris ۽ ڪڏهن الڳ نسل Canis familiaris طور درج ڪيو ويندو آهي. جديد جينياتي تحقيق موجب موجوده بگهڙ لازمي طور انهن قديم بگهڙن جي سڌي آباديءَ جي نمائندگي نٿو ڪري، جن مان گهريلو ڪتي جا ابا ڏاڏا نڪتا هئا.

1758ع ۾ سويڊني نباتات ۽ حيوانات جي ماهر ڪارل لنيئس پنهنجي ڪتاب سسٽيما نيچرا جي ڏهين ڇاپي ۾ ٻه-لفظي حياتياتي نالي واري نظام تحت ڪتي کي Canis familiaris نالو ڏنو. Canis لاطيني ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ ”ڪتو“ آهي.

دنيا ۾ ڪتن جي آبادي جو اندازو 700 ملين کان 1 ارب تائين آهي ۽ اهي تقريباً سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. آمريڪا ۾ ڪتو سڀ کان وڌيڪ مشهور پالتو جانورن مان هڪ آهي ۽ لڳ ڀڳ 34–40 سيڪڙو گهرن ۾ پاليو وڃي ٿو. ترقي يافته ملڪن ۾ دنيا جي ڪتن جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو رهي ٿو، جڏهن ته اندازي موجب لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو ڪتا ترقي پذير ملڪن ۾ آهن؛ انهن مان ڪيترائي آزاد گهمندڙ، جهنگلي حالت اختيار ڪندڙ يا گهٽيءَ جا ڪتا آهن.

درجا بندي

ڪينيڊن جي نسلي ارتقا ۽ ورڇجڻ جا اندازي وارا دور

ڪتو ڀورو بگهڙ ڪويوٽي آفريقي بگهڙ ايٿوپيائي بگهڙ سونهري گدڙ ڍول آفريقي جهنگلي ڪتو پاسي تي پٽي وارو گدڙ ڪاري پٺ وارو گدڙ

ڀوري بگهڙ (جنهن ۾ گهريلو ڪتو پڻ شامل آهي) ۽ ان جي ويجهن زنده مائٽن جي ڪليڊوگرام ۽ ارتقائي ورڇ

ڪتا ڪينيڊائي خاندان جا پاليل ميمبر آهن. انهن کي ڪينس جنس ۾ هڪ الڳ نسل طور درجي بندي ڪيو وڃي ٿو، جنهن ۾ بگهڙ (ڪَينِس ليوپس) پڻ شامل آهي، پر تاريخي طور ڪتي کي ڪڏهن ڪڏهن ڪَينِس ليوپس جي ذيلي جنس پڻ سمجهيو ويو آهي. ساڳئي نموني، ڊنگو کي عام طور ڪتي جي هڪ ذيلي جنس سمجهيو وڃي ٿو، پر تاريخي طور ان کي ڪڏهن بگهڙ جي ساٿي ذيلي جنس ۽ ڪڏهن الڳ نسل پڻ قرار ڏنو ويو آهي. جينياتي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتن ۽ بگهڙن جا ارتقائي سلسلا شايد 27,000 کان 40,000 سال اڳ هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. ڪتن کي گهٽ ۾ گهٽ 14,000 سال اڳ شڪاري-گڏ ڪندڙ انسانن بگهڙن مان پاليو، يعني زراعت جي ترقيءَ کان اڳ. بون–اوبرڪاسل ڪتي جا باقيات، جيڪي 14,000 کان 15,000 سال اڳ انسانن سان گڏ دفن ڪيا ويا هئا، اهي سڀ کان پراڻا اهڙا باقيات آهن جن کي يقيني طور پاليل ڪتي جا باقيات سڃاتو ويو آهي. ڊنگو ۽ ان سان لاڳاپيل نيو گني ڳائڻ وارو ڪتو، اوشيانا ۾ 8,000 سال کان وڌيڪ اڳ ڪتن جي جاگرافيائي اڪيلائپ ۽ ٻيهر جهنگلي ٿيڻ جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيا.

ڪتن، بگهڙن ۽ ڊنگون کي تاريخي طور ڪڏهن الڳ الڳ نسلن ۽ ڪڏهن هڪ ئي نسل جي مختلف صورتن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. 1758ع ۾ سويڊني نباتات ۽ حيوانات جي ماهر ڪارل لنيئس پنهنجي ڪتاب سسٽيما نيچرا ۾ گهريلو ڪتي، بگهڙ ۽ سونهري گدڙ لاءِ جنس جو نالو ڪينس ڏنو، جيڪو لاطيني ۾ ”ڪتو“ معنيٰ رکي ٿو. هن گهريلو ڪتي کي ڪَنِس فَيمِلِيئَرِس ۽ ايندڙ صفحي تي ڀوري بگهڙ کي ڪَينِس ليوپس طور درجي بندي ڪيو. لنيئس ڪتي کي بگهڙ کان الڳ نسل سمجهندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪتي جو مٿي وريل پڇ، جنهن لاءِ لاطيني اصطلاح cauda recurvata استعمال ڪيو ويو، ٻين ڪينيڊن ۾ نه ملي ٿو.

2005ع ۾ دنيا جي ٿڻائتن جون جنسون جي ڇاپي ۾ ٿڻائتن جي ماهر ڊبليو. ڪرسٽوفر ووزن ڪرافٽ بگهڙ کي ڪَينِس ليوپس جي هڪ جهنگلي ذيلي جنس طور درج ڪيو ۽ ان سان گڏ ٻه وڌيڪ ذيلي جنسون تجويز ڪيون: فَيمِلِيئَرِس، جنهن جو نالو لنيئس 1758ع ۾ ڏنو هو، ۽ ڊنگو، جنهن جو نالو ميئر 1793ع ۾ ڏنو. ووزن ڪرافٽ ھالسٽرامي، يعني نيو گني ڳائڻ واري ڪتي کي، ڊنگو جو هڪ ٻيو نالو (جونيئر مترادف) قرار ڏنو. هيءَ درجي بندي 1999ع جي مائيٽوڪانڊريائي ڊي اين اي مطالعي جي بنياد تي ڪئي وئي هئي.

ڊنگو جي درجي بندي آسٽريليا ۾ تڪراري ۽ سياسي نوعيت وارو مسئلو پڻ آهي. ڊنگو کي جهنگلي ڪتو قرار ڏيڻ سان انهن آبادين کي گهٽائڻ يا ڪنٽرول ڪرڻ آسان ٿئي ٿو، جيڪي چوپائي مال لاءِ خطرو بڻجن ٿيون. ان جي ابتڙ، ڊنگو کي الڳ نسل قرار ڏيڻ سان تحفظ وارن پروگرامن ذريعي ان جي آبادي بچائڻ لاءِ مضبوط قانوني بنياد ملي سگهي ٿو. ڊنگو جي درجي بندي جهنگلي جيوت جي انتظامي پاليسين، قانونسازي ۽ سماجي روين تي پڻ اثرانداز ٿئي ٿي. 2019ع ۾ آءِ يو سي اين/نسلن جي بقا واري ڪميشن جي ڪينيڊ ماهرن واري گروهه جي هڪ ورڪشاپ ۾ ڊنگو ۽ نيو گني ڳائڻ وارو ڪتو ٻنهي کي جهنگلي ٿيل Canis familiaris سمجهيو ويو. انهيءَ ڪري انهن کي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست ۾ خطري هيٺ نسلن طور الڳ جائزي ۾ شامل نه ڪيو ويو.

ڪتن جا ڪيترائي قسم آهن، جن کي سندن ڪم ۽ استعمال موجب هن ريت ورهائي سگهجي ٿو:

1. ڪم ڪندڙ ڪتا: اهي ڪتن جا نسل آهن، جن کي انسان مختلف خاص ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ تربيت ڏئي سگهن ٿا، جهڙوڪ گاڏيون ڇڪڻ، ڌماڪيدار مادا ڳولڻ يا گم ٿيل ماڻهن جي ڳولا ڪرڻ. ڪم لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم نسلن ۾ بيلجيئن شيفرڊ ۽ گولڊن ريٽريور شامل آهن.
2. سينگار وارا يا گهريلو ڪتا: هن زمري ۾ ڪتن جا گهڻا نسل شامل آهن.
3. شڪاري ڪتا: اهي شڪار لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ شڪار جو پيڇو ڪري ان کي انسان جي ويجهو آڻيندا آهن. انهن ۾ پوائنٽر ۽ سلوغي ڪتو شامل آهن.
4. پهريدار ڪتا: جهڙوڪ جرمن شيفرڊ، جيڪي ٻنين، فارمن ۽ گهرن جي پهري ۽ حفاظت لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

پالڻ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتي جو پالڻ

بگهڙن (کاٻي پاسي) کي انسانن پالڻ وسيلي ڪتن (ساڄي پاسي) ۾ تبديل ڪيو

عام طور پاليل ڪتي جا سڀ کان پراڻا قبول ٿيل باقيات بون-اوبرڪاسل، جرمني مان مليا آهن. پسمنظري، آئسوٽوپي، جينياتي ۽ شڪل شناسي ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهو جانور مقامي بگهڙ نه هو. ان ڪتي جي عمر 14,223 سال مقرر ڪئي وئي آهي. اهو هڪ مرد ۽ هڪ عورت سان گڏ دفن ٿيل مليو؛ ٽنهي مٿان ڳاڙهي هيميٽائيٽ جو پائوڊر ڇٽيل هو ۽ انهن کي وڏن، ٿلهن بيسالٽ پٿرن هيٺ دفن ڪيو ويو هو. ڪتو ٻچڙي جي عمر ۾ ڪتن جي ڊسٽيمپر بيماريءَ مان بچي ويو هو؛ اهڙي بقا گهڻي انساني سنڀال کان سواءِ ممڪن نه هئي، ۽ اهو واقعو اهڙي عمر ۾ ٿيو جڏهن ڪتو اڃا ڪنهن عملي ڪم لاءِ استعمال لائق به نه هو.

هي وقت ظاهر ڪري ٿو ته ڪتو پاليل بڻايل پهريون جانور هو ۽ اهو عمل شڪاري-گڏ ڪندڙ دور ۾ ٿيو، يعني زراعت جي شروعات کان اڳ. 30,000 سال اڳ جا ڪجهه وڌيڪ پراڻا باقيات پڻ پراڻي پٿر واري دور جي ڪتن طور بيان ڪيا ويا آهن، پر انهن کي ڪتو يا بگهڙ قرار ڏيڻ اڃا تڪراري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آخري پليسٽوسين دوران بگهڙن ۾ جسماني بناوت جي وڏي گوناگونيت موجود هئي.

ڊي اين اي جي تسلسلن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سڀ قديم ۽ جديد ڪتا هڪ گڏيل اباڻي سلسلي سان لاڳاپيل آهن ۽ اهي هڪ اهڙي قديم، هاڻي ناپيد ٿي ويل بگهڙن جي آباديءَ مان نڪتا، جيڪا موجوده بگهڙن جي ڪنهن به سلسلي کان الڳ هئي. ڪجهه مطالعي موجب سڀ موجوده بگهڙ پاڻ ۾ ڪتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، جڏهن ته ٻين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪتا جديد يوريشيائي بگهڙن سان آمريڪي بگهڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها آهن.

ڪتو اهڙو پاليل جانور آهي، جيڪو شايد هم خوراڪي رستي سان پالڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿيو؛ يعني شروعاتي طور جهنگلي ڪتا انساني ڪئمپن مان بچيل خوراڪ کائيندا هئا، جڏهن ته انسانن کي ان عمل مان نه ڪو واضح فائدو ٿيندو هو ۽ نه نقصان. ڪتن کي پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪٿي پاليو ويو، اهو سوال اڃا مڪمل طور حل ٿيل ناهي. جينياتي مطالعي مان اندازو لڳايو ويو آهي ته پالڻ جو عمل 25,000 سال کان وڌيڪ اڳ يورپ، اتر قطبي علائقي يا اوڀر ايشيا ۾ هڪ يا ڪيترين بگهڙن جي آبادين ۾ شروع ٿيو هوندو. 2021ع ۾ موجود ثبوتن جي هڪ ادبي جائزي مان نتيجو ڪڍيو ويو ته ڪتو شايد سائبيريا ۾ 23,000 سال اڳ قديم اتر سائبيريائي ماڻهن هٿان پاليو ويو، پوءِ اوڀر طرف آمريڪائن ۽ اولهه طرف يوريشيا ۾ پکڙيو. امڪان آهي ته ڪتا آمريڪائن ۾ پهچندڙ پهرين انسانن سان گڏ هئا. ڪجهه مطالعي اهو پڻ تجويز ڪيو آهي ته ناپيد ٿيل جاپاني بگهڙ گهريلو ڪتي جي اباڻي سلسلي سان تمام ويجهو لاڳاپيل هو.

2018ع جي هڪ مطالعي جديد ڪتن ۽ جديد بگهڙن جي وچ ۾ 429 اهڙا جين سڃاتا، جيڪي مختلف هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ئي جيني فرق قديم ڪتن جي باقيات ۾ پڻ مليا، تنهنڪري انهن کي جديد نسلن جي ٺهڻ بدران شروعاتي پالڻ واري عمل جو نتيجو سمجهيو ويو. اهي جين نيورل ڪرسٽ ۽ مرڪزي اعصابي نظام جي واڌ ويجهه سان لاڳاپيل آهن. اهي جنيني ارتقا تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ نرم مزاجي، ننڍين ڄاڙين، لٽڪندڙ ڪنن ۽ چهري ۽ کوپڙيءَ جي گهٽ واڌ جهڙيون خاصيتون پيدا ڪري سگهن ٿا، جيڪي پاليل ڪتن کي بگهڙن کان ڌار ڪن ٿيون ۽ جن کي پالڻ واري سنڊروم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مطالعي جو نتيجو هو ته ڪتي جي شروعاتي پالڻ دوران سڀ کان پهرين چونڊ روين جي بنياد تي ٿي. اهي رويا انهن جينن جي اثر هيٺ هئا جيڪي نيورل ڪرسٽ تي ڪم ڪن ٿا ۽ پوءِ جديد ڪتن ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ جسماني خاصيتن جو سبب بڻيا.

نسل

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتي جو نسل

وڌيڪ ڏسو: ڪتي جو قسم

ڪتن جا لڳ ڀڳ 450 سرڪاري طور تسليم ٿيل نسل آهن، جيڪو ڪنهن به ٿڻائتي جانور جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڏو انگ آهي. وڪٽورين دور ۾ ڪتن جي نسلن ۾ تيز گوناگونيت پيدا ٿيڻ شروع ٿي، جڏهن انسانن انهن جي قدرتي چونڊ تي وڌيڪ سڌو ڪنٽرول حاصل ڪيو. اڄ جي گهڻن نسلن جو بنياد گذريل 200 سالن اندر ٿورن اباڻي جانورن مان پيو. ان کان پوءِ ڪتن ۾ تيز ظاهري خاصيتن جي تبديلي آئي ۽ انهن کي انسانن جي مصنوعي چونڊ هيٺ آندو ويو.

مختلف نسلن جي کوپڙي، جسم ۽ عضون جي تناسب ۾ اهڙي حد تائين ظاهري گوناگونيت ملي ٿي، جيڪا سڄي گوشت خور ترتيب اندر به غيرمعمولي آهي. انهن نسلن جون الڳ جسماني خاصيتون هونديون آهن، جن ۾ جسم جي ماپ، کوپڙيءَ جي شڪل، پڇ جي بناوت، وارن جو قسم ۽ رنگ شامل آهن. انهيءَ ڪري انسان ڪتن کي سندن گهربل خاصيتن مطابق مخصوص ڪم يا ڪردار لاءِ استعمال ڪندو رهيو آهي. سندن روين سان لاڳاپيل خاصيتن ۾ پهرو ڏيڻ، ڌڻ سنڀالڻ، شڪار ڪرڻ، شيءِ واپس آڻڻ ۽ بوءِ وسيلي سڃاڻپ ڪرڻ شامل آهن. شخصيت سان لاڳاپيل خاصيتن ۾ تمام گهڻي سماجيت، بهادري ۽ جارحيت شامل آهن. موجوده دور جا ڪتا سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ان عالمي ورڇ جو هڪ مثال وڪٽورين دور ۾ يورپي نسب وارن ڪيترن جديد نسلن جو مختلف علائقن ڏانهن پکڙجڻ آهن.

• 
  ڇهن ڪتن ۾ جسماني بناوت جي گوناگونيت
• 
  چئن ڪتن ۾ ظاهري خاصيتن جي گوناگونيت

جينياتي خاصيتون

ڪتن جا مختلف نسل: 1-جرمن شيفرڊ، 2-ڪولي، 3-اسپٽز، 4-ڊوبرمين، 5-ايئرڊيل ٽيريئر، 6-آئرش ٽيريئر، 7-پوڊل، 8 ۽ 9-پنشر، 10-پوميرينيئن، 11-مالٽيز ڪتو.

هارنس پاتل هسڪي ڪتو.

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڪتن جي نسلن جي فهرست ۽ سائنالاجي

ڪتن ۽ ڪتن جي نسلن جي مطالعي کي سائنالاجي چيو ويندو آهي. ان ۾ ڪتن جي تربيت، مناسب رويي ۽ حياتياتي چونڊ لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقا، ٽيڪنڪون، فڪري اصول ۽ مختلف اوزار شامل آهن. جين پيئر ميگنين ڪتن کي سندن جسماني بناوٽ جي بنياد تي چئن وڏن قسمن ۾ ورهايو.:

• مولوسوئيڊ، يعني ”مولوسر قسم“ جا ڪتا، نسبتاً ننڍي ٿوتڻي ۽ گهڻو ڪري گول مٿي وارا هوندا آهن. هن جسماني قسم ۾ ارجنٽائن ڊوگو جهڙا ماسٽف، نگهباني لاءِ استعمال ٿيندڙ سينٽ برنارڊ جهڙا جابلو ڪتا، ۽ رڳو ساٿي جانورن طور پاليل پگ ۽ فرينچ بلڊاگ جهڙا ڪتا شامل آهن.

• براڪوئيڊ، يعني ”پوائنٽر قسم“ جا ڪتا، ڊگهي چورس ٿوتڻي ۽ لڙڪندڙ ڪنن وارا هوندا آهن. هن جسماني قسم ۾ بنيادي طور گري هائونڊن کان سواءِ ٻيا شڪاري ڪتا شامل آهن. انهن ۾ سينٽ هيوبرٽ هائونڊ جهڙا پيڇو ڪندڙ يا رت جي بوءِ وسيلي شڪار ڳوليندڙ ڪتا، بريٽني اسپينيئل جهڙا پوائنٽنگ ڪتا ۽ ليبريڊور ريٽريور جهڙا شڪار واپس آڻيندڙ ڪتا شامل آهن.

• گريوئيڊ، يعني ”گري هائونڊ قسم“ جا ڪتا، ڊگهي ڊوليڪوسيفيلڪ مٿي، سنهڙي جسم، هيٺ لٿل ڇاتي ۽ تمام گهٽ چرٻيءَ واري بافتي وارا هوندا آهن. سندن جسم جا تناسب چيتي سان مشابهت رکن ٿا. اهڙي جسماني بناوٽ تيز رفتار ڊوڙ ۽ تيز رفتار شڪار کي پڪڙڻ لاءِ خاص طور موزون آهي. هن قسم ۾ گري هائونڊ، وِپٽ ۽ سالوڪي جهڙا روايتي گري هائونڊ، ۽ فرعون هائونڊ جهڙا قديم قسم جا گري هائونڊ شامل آهن.

• لوپوئيڊ، يعني ”جسماني بناوٽ ۾ بگهڙ جهڙا“ ڪتا، اڪثر مخروطي يا اهرامي مٿي ۽ سڌن ڪنن وارا هوندا آهن. سندن جسماني تناسب پنهنجي جهنگلي اباڻي بگهڙ کان مٿين ٽن قسمن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تبديل ٿيا آهن. هن قسم ۾ ڌنار ڪتا، اسپٽز ۽ اترين علائقن جا ڪتا، توڙي ڪجهه ٽيريئر شامل آهن. لوپوئيڊ ڪتن جا نمايان مثال مالينوا، جرمن شيفرڊ، بارڊر ڪولي ۽ سائبيرين هسڪي آهن.

• 
  بورڊو ماسٽف، مولوسر قسم جو ڪتو.
• 
  گري هائونڊ، گريوئيڊ قسم جو ڪتو.
• 
  بيگل، براڪوئيڊ قسم جو ڪتو.
• 
  جرمن شيفرڊ، لوپوئيڊ قسم جو ڪتو.

بين الاقوامي سائنالاجيڪل فيڊريشن ڪتن جي نسلن کي معياري بڻائڻ واري مکيه تنظيم آهي. اها 335 نسلن کي تسليم ڪري ٿي، جن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي. اها درجا بندي جزوي طور مٿي بيان ڪيل چئن جسماني بناوٽن ۽ جزوي طور هر نسل جي مخصوص ڪم يا استعمال تي ٻڌل آهي..

نسل وڌائڻ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو گرمي (حيوانيات), ميلاپ, ڀاڻجڻ, حمل ۽پيدائش کان اڳ ترقي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ٻچن جي پيدائش ۽ ڪتي جو ٻچو

ڪتن جو نسل وڌائڻ وارو رويو نسلن موجب مختلف هوندو آهي. مادي ڪتي عام طور رڳو اووليشن واري عرصي دوران نر کي قبول ڪندي آهي ۽ سال ۾ ٻه ڀيرا گرميءَ ۾ ايندي آهي. تنهن هوندي به، اها رڳو سراسري شرح آهي؛ مختلف نسلن ۾ گرميءَ جا دور پنجن کان نَوَ مهينن جي وقفي سان اچي سگهن ٿا. وڌيڪ قديم نسلن ۽ بگهڙ-ڪتن ۾ مادي، بگهڙ جي ماديءَ وانگر، سال ۾ رڳو هڪ ڀيرو گرميءَ ۾ ايندي آهي. حمل 59 کان 63 ڏينهن تائين هلندو آهي. ٻئي مهيني دوران خوراڪ ۾ تبديلي ڪرڻ گهرجي. ٻچن جي پيدائش کان ڪجهه ڏينهن اڳ مادي پنهنجي لاءِ هڪ جاءِ تيار ڪندي آهي ۽ بيچين ٿيڻ لڳندي آهي. پيدائش جو عمل سراسري طور ڏهه ڪلاڪ هلي سگهي ٿو. پيدائش دوران مادي هر ٻچي جي ڄمڻ سان ان جي سنڀال ڪندي، ناف جي نال ڪٽيندي ۽ پلاسينا کائيندي آهي؛ اهو کير پيدا ٿيڻ واري عمل سان لاڳاپيل آهي. هڪ ويم ۾ ٻچن جو انگ نسل موجب مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ عام طور 2 کان 12 تائين هوندو آهي. سڄي دنيا ۾، نام نهاد صنعتي ملڪن سميت، ڪيترن ئي ٻچن کي جيڪڏهن سندن لاءِ مناسب گهر يا استعمال نه ملي ته ماريو يا رحم واري موت ڏني ويندي آهي. هر نئين ڄاول ٻچي لاءِ مناسب گهر ڳولڻ اڪثر ڏکيو هوندو آهي، تنهنڪري ڪجهه تنظيمون جراحي نس بندي جي صلاح ڏين ٿيون. حمل ۽ ٻچن جي پيدائش کان پوءِ مادي ڪتي پنهنجن ٻچن کي کير پياريندي آهي. نسل وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ نر ڪتي جي اولاد جي حوالي سان، نر جي مالڪ کي ماديءَ جي مالڪ کان ميلاپ لاءِ اڳواٽ طئي ٿيل معاوضي کان سواءِ ڪنهن ٻئي معاوضي جو حق نه هوندو آهي. کيس ٻچي جي گهر ڪرڻ جو به حق نه هوندو آهي، سواءِ ان حالت جي جڏهن نر جو مالڪ پنهنجي پالڻ واري نسل لاءِ هڪ ٻچو رکڻ چاهي ۽ ان کي وڪڻڻ جو ارادو نه رکي. جيڪڏهن ڌريون ميلاپ جي معاوضي طور هڪ ٻچو ڏيڻ تي متفق ٿين، ته اهو ٺاهه ميلاپ کان اڳ لکت ۾ ٿيڻ گهرجي. اهڙي ٺاهه ۾ هيٺيان نقطا واضح طور بيان ۽ لاڳو ٿيڻ گهرجن.:

• نر ڪتي جي مالڪ پاران ٻچي جي چونڊ جو وقت؛ پهرين چونڊ جو حق سندس هوندو.
• ٻچي کي نر ڪتي جي مالڪ حوالي ڪرڻ جو وقت.
• اهو وقت، جنهن کان پوءِ نر ڪتي جي مالڪ جو چونڊ جو حق قطعي طور ختم ٿي وڃي.
• آمدورفت جي خرچن بابت بندوبست.
• اهڙي حالت لاءِ خاص شرطون، جڏهن مادي رڳو مئل ٻچا ڄڻي، رڳو هڪ جيئرو ٻچو ڄڻي، يا چونڊيل ٻچو حوالي ڪرڻ کان اڳ مري وڃي.

بناوٽ ۽ جسماني عمل

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتي جي جسماني بناوٽ

جسامت ۽ هڏن جو ڍانچو

ڪتي جي هڏن جي ڍانچي جو پاسي کان ڏيک

ڪتن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق هوندو آهي. وڏن نسلن مان هڪ گريٽ ڊين جو وزن 50–79 kg (110–174 lb) ۽ قد 71–81 cm (28–32 in) تائين ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ننڍن نسلن مان هڪ چيهووا جو وزن 0.5–3 kg (1.1–6.6 lb) ۽ قد 13–20 cm (5.1–7.9 in) هوندو آهي. جسامت ۽ قسم جي فرق باوجود سڀني صحتمند ڪتن ۾ هڏن جو انگ عام طور ساڳيو هوندو آهي، پڇ جي هڏن کي ڇڏي؛ البت مختلف قسمن جي ڪتن جي هڏن جي بناوت ۾ نمايان فرق ملي ٿو. ڪتي جو ڍانچو ڊوڙڻ لاءِ چڱيءَ ريت ٺهڪيل آهي؛ ڳچيءَ ۽ پٺيءَ جي مُهرن تي پٺيءَ جي عضلن، جن ۾ مٿيان ۽ هيٺيان پٺيءَ جا عضلا شامل آهن، جي ڳانڍاپي لاءِ وڌايل حصا هوندا آهن؛ ڊگهيون پاسريون دل ۽ ڦڦڙن لاءِ جڳهه مهيا ڪن ٿيون؛ ۽ ڪلهن جا هڏا ڍانچي سان سڌي طرح نه ڳنڍيل هئڻ سبب وڌيڪ لچڪ پيدا ٿيندي آهي.

هڏن جي علم جي عجائب گهر ۾ گريٽ ڊين ۽ چيواوا ڪتن جا ڍانچا.

بگهڙ جهڙن اباڻن جي ڀيٽ ۾، پالڻ کان پوءِ ٿيندڙ چونڊيل افزائش سبب وڏن قسمن، جهڙوڪ ماسٽف، ۾ ڍانچي جي جسامت وڌي، جڏهن ته ننڍن قسمن، جهڙوڪ ٽيريئر، ۾ اها گهٽ ٿي. ڪجهه قسمن ۾ ننڍين ٽنگن واري ٻانڀڻائپ کي پڻ ارادي طور وڌايو ويو، جهڙوڪ ڊاڪسهنڊ ۽ ڪورگي. گهڻن ڪتن جي پڇ ۾ قدرتي طور 26 مهرون هونديون آهن، پر قدرتي ننڍي پڇ وارن ڪجهه ڪتن ۾ رڳو ٽي مهرون به ٿي سگهن ٿيون.

مختلف نسلن جون کوپڙيون، کاٻي کان ساڄي: پگ؛ باڪسر؛ روٽ وائلر؛ بگهڙ؛ ڪولي؛ معياري پوڊل

نسل ڪهڙو به هجي، ڪتي جي کوپڙي جا بنيادي جزا ساڳيا هوندا آهن، پر مختلف نسلن ۾ کوپڙيءَ جي شڪل ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. کوپڙيءَ جون ٽي بنيادي صورتون آهن: ڊگهي کوپڙي واري قسم، جيڪا سائيٽ هائونڊن ۾ ملي ٿي؛ وچولي کوپڙي واري قسم؛ ۽ تمام ننڍي ۽ ويڪري کوپڙي واري قسم، جنهن جو مثال ماسٽف قسم جا ڪتا آهن. ڪتي جي ڄاڙيءَ ۾ لڳ ڀڳ 42 ڏند هوندا آهن ۽ اها گوشت کائڻ لاءِ ارتقائي طور ٺهڪي آئي آهي. ڪتا ڪارنيشيل ڏند استعمال ڪري خوراڪ، خاص طور گوشت، کي ننڍن ٽڪرن ۾ ڪٽين ٿا.

جسماني بناوٽ

ڪتي جي عام ٻاهرين جسماني بناوٽ جو خاڪو: 1. پيشاني، 2. ٿوتڻي، 3. چن، 4. ڪلهو، 5. ٺونٺ، 6. اڳيون پير، 7. چيلهه جو سڀ کان مٿانهون نقطو، 8. ران، 9. پٺئين ٽنگ جو جوڙ، 10. پويان پير، 11. ڪلهن جو مٿانهون حصو، 12. گوڏي جو جوڙ، 13. پير، 14. پڇ.

گهريلو بڻجڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ انسان تي دارومدار باوجود، ڪتي پنهنجي ايٿليٽڪ عضلاتي بناوٽ برقرار رکي آهي، جيڪا کيس هڪ سرگرم ۽ جسماني طور چست جانور بڻائي ٿي. هن جو ڇاتيءَ جو پڃرو ويڪرو ۽ هيٺ لٿل هوندو آهي، ۽ سندس پير زمين تي رڳو ٽئين آڱر جي هڏيءَ وسيلي ٽيڪ ڏيندا آهن؛ تنهنڪري ڪتو آڱرين تي هلندڙ جانور آهي.

مختلف نسلن ۾ جسامت ۽ وزن تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا: چيهواوا ۽ گريٽ ڊين.

سڀني جانورن مان ڪتي ۾ بالغ ٿيڻ کان پوءِ جسامت ۽ وزن جي تبديلي سڀ کان وڌيڪ ڏٺي وڃي ٿي، جيڪا بنيادي طور مختلف نسلن جي وچ ۾ هوندي آهي. سڀ کان ننڍو ۽ هلڪو ڄاتل بالغ ڪتو هڪ يارڪشائر ٽيريئر هو، جنهن جي ڪلهي تائين اوچائي 6.3 سينٽي ميٽر، ڊيگهه 9.5 سينٽي ميٽر ۽ وزن 113 گرام هو. سڀ کان ڊگهو ڄاتل ڪتو هڪ گريٽ ڊين هو، جنهن جي ڪلهي تائين اوچائي 106.7 سينٽي ميٽر هئي. سڀ کان ڳرو ڄاتل ڪتو هڪ ماسٽف هو، جنهن جو وزن 155.6 ڪلوگرام هو. انهن غيرمعمولي انفرادي مثالن کان سواءِ به، هڪ وڏي نسل جهڙوڪ سينٽ برنارڊ، جنهن جي نر جو وزن لڳ ڀڳ 80 ڪلوگرام هوندو آهي، ۽ هڪ ننڍي نسل جهڙوڪ چيهواوا، جنهن جو عام وزن لڳ ڀڳ 2 ڪلوگرام هوندو آهي، جي وچ ۾ وزن جو تناسب لڳ ڀڳ 40 ڀيرا آهي. ان جي ڀيٽ ۾ ڪوڊياڪ رڇ ۽ الپس جو رڇ، جيڪي ڀوري رڇ جون وزن جي لحاظ کان هڪٻئي کان تمام گهڻيون مختلف سمجهيون ويندڙ ٻه ذيلي جنسون آهن، تن جي وچ ۾ اهو تناسب رڳو لڳ ڀڳ 15 ڀيرا آهي.

جسماني جوڙجڪ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتي جي جسماني جوڙجڪ

ڪتي جي ڍانچي ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ هڏا هوندا آهن، يعني هڪ بالغ انسان جي ڍانچي کان لڳ ڀڳ اسي وڌيڪ، جيتوڻيڪ هڏن جو صحيح انگ نسلن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. اڳين ٽنگن ۾ پنج آڱريون هونديون آهن، جن مان هڪ آڱر، جيڪا آڱوٺي جي برابر هوندي آهي ۽ ڊيو ڪلا سڏبي آهي، گهٽ ترقي يافته هوندي آهي ۽ زمين کي نه ڇهندي آهي. پٺين ٽنگن ۾ عام طور چار آڱريون هونديون آهن. پٺين ٽنگن ۾ ڊيو ڪلا رڳو ڪجهه نسلن ۾ موجود هوندي آهي، جڏهن ته ڪجهه رڍ پاليندڙ ڪتن، جهڙوڪ بيوسيرون ۽ بريارڊ، ۾ اها ٻيڻي به ٿي سگهي ٿي. پنجن ئي آڱرين جي پڇاڙيءَ تي پنجا هوندا آهن ۽ اهي پيرن جي گادين تي سهارو وٺنديون آهن. ڪتي جي مٿي ۾ طاقتور ڄاڙي هوندي آهي. راٽوائيلر جي ڄاڙيءَ جي في ايراضي دٻاءَ واري قوت 149 ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر، جرمن شيفرڊ جي 108، ۽ پٽ بل جي 106 ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر ماپي وئي آهي. ڪتي جا مستقل ڏند لڳ ڀڳ ڇهن مهينن جي عمر تائين مڪمل ٿي ويندا آهن ۽ انهن جو ڪل انگ 42 هوندو آهي.

جسماني فعليات

ڪتي جي رخ سڃاڻڻ جي صلاحيت انسان جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ صحيح هوندي آهي. ساڳيءَ طرح سندس توازن جو احساس پڻ نسبتاً وڌيڪ تيز سمجهيو وڃي ٿو. ڪتي جي عام جسماني گرمي پد 38.5 کان 38.7 °C جي وچ ۾ هوندو آهي. عام ساهه کڻڻ جي رفتار 16 کان 18 ڀيرا في منٽ هوندي آهي؛ ننڍي عمر واري ڪتي ۾ اها 18 کان 20 ۽ پوڙهي ڪتي ۾ 14 کان 16 ڀيرا في منٽ ٿي سگهي ٿي. آرام جي حالت ۾ دل جي ڌڙڪن عام طور 70 کان 130 ڀيرا في منٽ هوندي آهي؛ ننڍن نسلن ۾ اها شرح عام طور وڌيڪ ۽ وڏن نسلن ۾ گهٽ هوندي آهي. نبض ران جي اندرئين پاسي موجود فيمورل شريان کي ڇهي محسوس ڪري سگهجي ٿي. 1960ع واري ڏهاڪي کان ڪتن ۾ اٺ رت جا گروهه سڃاتا ويا آهن. ڪتن ۾ شروعاتي طور ڳاڙهن رت جي جزن خلاف قدرتي اينٽي باڊيون نه هونديون آهن، تنهنڪري پهرين رت جي منتقلي عطيو ڏيندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي رت جو گروهه طئي ڪرڻ کان سواءِ به ممڪن ٿي سگهي ٿي. تنهن هوندي به، ٻي منتقلي کان اڳ رت جا گروهه طئي ڪرڻ جي سخت صلاح ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پهرين منتقلي دوران وصول ڪندڙ ڪتو عطيو ڏيندڙ جي اينٽيجنن خلاف مدافعتي حساسيت پيدا ڪري سگهي ٿو.

ڪتي جي سراسري متوقع عمر لڳ ڀڳ 11 سال آهي، جڏهن ته عام طور ان جي عمر 8 کان 21 سالن تائين ٿي سگهي ٿي. بلوئي، آسٽريلين ڪيٽل ڊاگ نسل جو هڪ ڪتو، جيڪو روچيسٽر، وڪٽوريا، آسٽريليا ۾ رهندو هو، نومبر 1939ع ۾ 29 سال ۽ 5 مهينا عمر ۾ مري ويو ۽ ڊگهي عمر جو رڪارڊ رکندڙ رهيو. ڪجهه وقت لاءِ بوبي، رافيئرو دو الينتيجو نسل جو ڪتو، جيڪو ڪونڪيروس، ليريا ضلعو، پرتگال ۾ رهندو هو، ان رڪارڊ جو دعويدار بڻيو؛ پر بعد ۾ گنيز ورلڊ رڪارڊس جي جاچ سندس ڄمڻ جي تاريخ جي تصديق نه ڪري سگهي، جنهن سبب اهو اعزاز واپس ورتو ويو.

حواس

وڌيڪ ڏسو: ڪتي جي جسماني بناوت#حواس

تصوير جو کاٻو اڌ ڪتي جي ڏسڻ ۽ انساني ڏسڻ جي اندازي واري فرق کي ڏيکاري ٿو.

ڪتن جي حواسن ۾ ڏسڻ، ٻڌڻ، سنگهڻ، ذائقو، ڇهاءُ ۽ مقناطيسي احساس شامل آهن. هڪ مطالعي مان ظاهر ٿيو ته ڪتا ڌرتيءَ جي مقناطيسي ميدان ۾ ٿيندڙ ننڍين تبديلين کي محسوس ڪري سگهن ٿا. پرسڪون مقناطيسي ميدان واري حالت ۾ ڪتن ۾ اڪثر پنهنجو جسم اتر-ڏکڻ رخ سان سڌو ڪري حاجت ڪرڻ جو لاڙو ڏٺو ويو آهي.

ڪتن جي نظر ٻه-رنگي ڏسڻ واري هوندي آهي؛ سندن بصري دنيا بنيادي طور پيلو، نيرو ۽ ڀورو رنگ سڃاڻي ٿي. انهن لاءِ ڳاڙهي ۽ سائي رنگ ۾ فرق ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، ۽ ٻين ڪيترن ٿڻائتن وانگر سندن اک ۾ ٻن قسمن جا مخروطي خليون هونديون آهن، جڏهن ته انسانن ۾ ٽي قسم هوندا آهن. نسل موجب ڪتي جي ٻنهي اکين جي محور ۾ فرق 12 کان 25 درجن تائين ٿي سگهي ٿو ۽ مختلف نسلن ۾ ريٽنا جي بناوت پڻ مختلف ٿي سگهي ٿي. اک جو فووا سينٽرالس وارو علائقو محور ريشو سان ڳنڍيل هوندو آهي ۽ فوٽونن لاءِ تمام گهڻو حساس هوندو آهي. هڪ مطالعي موجب ڪتن جي بصري تيزي انسانن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا گهٽ اثرائتي هئي، جڏهن ته چمڪ جي درجن ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت تقريباً ٻه ڀيرا ڪمزور هئي.

جتي انساني دماغ ۾ وڏو بصري قشر نمايان آهي، اتي ڪتي جي دماغ ۾ وڏو سنگهڻ وارو قشر غالب هوندو آهي. ڪتن ۾ انسانن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چاليهه ڀيرا وڌيڪ سنگهڻ جا رسيپٽر هوندا آهن، جن جو انگ لڳ ڀڳ 125 ملين کان وٺي ڪجهه نسلن، جهڙوڪ بلڊ هائونڊ ۾ تقريباً 300 ملين تائين پهچي سگهي ٿو. سنگهڻ ڪتي جو سڀ کان نمايان حِس آهي؛ اهو ماحول ۾ ڪيميائي تبديلين کي محسوس ڪري ٿو، جنهن سان ڪتا ساٿي، ممڪن خطرا، وسيلا ۽ ٻيا عنصر سڃاڻي سگهن ٿا. ڪتن جي ٻڌڻ جي حس پڻ تمام تيز هوندي آهي ۽ انسانن کان لڳ ڀڳ چار ڀيرا وڌيڪ پري جو آواز ٻڌي سگهي ٿي. اهي تقريباً 400 m (1,300 ft) پري جا هلڪا آواز ٻڌي سگهن ٿا، جڏهن ته انسان لاءِ اهو فاصلو لڳ ڀڳ 90 m (300 ft) آهي.

ڪتن وٽ سخت ۽ چمڙيءَ ۾ گهڻو اندر جڙيل وار هوندا آهن، جن کي مڇون چيو ويندو آهي. اهي هوا جي دٻاءَ ۾ تبديلين، لرزش ۽ گهٽ روشنيءَ ۾ نظر نه ايندڙ شين کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿيون. مڇن جي هيٺين حصي ۾ ٻين وارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ حسي رسيپٽر خليون هونديون آهن، جيڪي ڪتي کي نڪ، ڪنن يا ڄاڙيءَ سان ٽڪرائجڻ واري شيءِ بابت خبردار ڪن ٿيون. مڇون خوراڪ کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ پڻ مددگار ٿي سگهن ٿيون.

• ڇهاءُ. ڪتي ۾ ڇهاءَ جو احساس خاص نوعيت وارو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڇهاءَ لاءِ حساس عضوا وار هوندا آهن، خاص طور ڀرون، وائبريسا ۽ ڄاڙيءَ جي هيٺان موجود وار، جن جي حساسيت لڳ ڀڳ انسان جي چمڙيءَ جي ڇهاءَ واري احساس جيتري هوندي آهي. انهن حسي عضون کان سواءِ، چمڙيءَ تي ڇهاءَ جو احساس نسبتاً گهٽ ترقي يافته هوندو آهي؛ تنهن هوندي به، ڪتو آسانيءَ سان پيار سان هٿ ڦيرائڻ ۽ تنبيهه ڪرڻ، يا گرمي ۽ سرديءَ جي وچ ۾ فرق ڪري سگهي ٿو.

• ذائقو. جيتوڻيڪ ڪتو مختلف ذائقن جي وچ ۾ فرق محسوس ڪري سگهي ٿو، پر اهو احساس نسبتاً گهٽ ترقي يافته آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ، انسان جي ابتڙ، ڪتي لاءِ خوراڪ جو ذائقو محسوس ڪرڻ کان اڳ ان جي بو وڌيڪ اهم هوندي آهي.

نظر

ڪتي جي نظر شڪار لاءِ موافق بڻيل نظر اچي ٿي. ان جي نظر ۾ شين جي باريڪ تفصيل ڏسڻ جي تيزي گهڻي نه هوندي آهي، پر حرڪت کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت تمام سٺي هوندي اٿس. ڪتي جي رات يا سانجهيءَ واري نظر پڻ بهتر هوندي آهي، جنهن جو هڪ سبب اک جي اندر موجود روشني موٽائيندڙ تهه ٽيپيٽم لوسيڊم آهي. ڪتي جو بصري ميدان لڳ ڀڳ 240 کان 250 درجن تائين هوندو آهي، جيڪو انسان جي لڳ ڀڳ 180 درجن واري بصري ميدان کان گهڻو وسيع آهي.

ڪتي جي نظر حرڪت ڪندڙ يا اوچتو چرپر ڪندڙ شين لاءِ حساس هوندي آهي، ۽ ان جي رات يا سانجهيءَ واري نظر تمام سٺي هوندي آهي.

ڪتن ۾ ٻه رنگي نظر جو هڪ نمونو هوندو آهي، جيڪو انسانن ۾ ڳاڙهي ۽ سائي رنگ سان لاڳاپيل رنگن جي انڌائپ سان مشابهت رکي ٿو. ڪتا پيلي ۽ نيري رنگ جون ڇانون سڃاڻي سگهن ٿا، جڏهن ته ڳاڙهي رنگ کي پيلي ۽ سائي رنگ کي ڀوري ڇانوَ طور ڏسن ٿا. ڪتي جو بصري نظام شڪار ۾ مدد ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيو آهي. جيتوڻيڪ ان جي ماپ ڪرڻ ڏکيو آهي، پر پوڊل ڪتن جي بصري تيزيءَ جو اندازو سنيلن ٽيسٽ ۾ 20/75 جي برابر لڳايو ويو آهي. تنهن هوندي به حرڪت ڪندڙ شين کي سڃاڻڻ جي صلاحيت گهڻي بهتر هوندي اٿن. ڪتا ڏيڍ ڪلوميٽر کان وڌيڪ فاصلي تان پنهنجي مالڪ کي ٻين ماڻهن کان ڌار سڃاڻڻ جي قابل ٿي سگهن ٿا. سانجهيءَ ۽ صبح سوير شڪار ڪندڙ جانورن جي حيثيت ۾ ڪتا گهٽ روشنيءَ واري ماحول ۾ پنهنجي نظر تي ڀاڙين ٿا. اونداهيءَ ۾ ڏسڻ ۾ مدد لاءِ انهن جون پُتليون وڏيون هونديون آهن، ريٽينا ۾ روشنيءَ لاءِ حساس راڊ خانا وڌيڪ هوندا آهن ۽ انهن وٽ روشني موٽائيندڙ ٽيپيٽم لوسيڊم هوندو آهي. ٽيپيٽم ريٽينا جي پويان موجود روشني موٽائيندڙ سطح آهي، جيڪا روشنيءَ کي واپس موٽائي فوٽو ريسيپٽر خاني کي فوٽان جذب ڪرڻ جو ٻيو موقعو فراهم ڪري ٿي. اهي موافقتون اونداهيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائين ٿيون، پر ساڳئي وقت ڪتي جي بصري تيزيءَ کي گهٽائين ٿيون.

اڪثر ٿڻائتن وانگر ڪتا به ٻه رنگي نظر رکن ٿا، جنهن کي انسانن ۾ ڳاڙهي-سائي رنگن جي انڌائپ سان ڀيٽي سگهجي ٿو. ڪتن جي مختلف نسلن ۾ اکين جون شڪليون ۽ جسامتون مختلف هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي بناوٽ ۾ به فرق هوندو آهي. ڊگهي ٿوتڻي وارن ڪتن جي ريٽينا ۾ هڪ ڊگهو بصري علائقو هوندو آهي، جيڪو کين تمام وسيع بصري ميدان مهيا ڪري ٿو؛ جڏهن ته ننڍي ٿوتڻي وارن ڪتن ۾ مرڪزي بصري علائقو وڌيڪ نمايان هوندو آهي، جتي اعصابي پڇاڙين جي گهڻائي ڊگهي بصري علائقي جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا تائين وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان ڪري انهن جي تفصيلي نظر انسانن جي نظر سان وڌيڪ مشابهت رکي ٿي. ڪجهه نسلن، خاص طور گري هائونڊ جهڙن ڪتن، جو بصري ميدان 270 درجن تائين ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ويڪري مٿي ۽ ننڍي ٿوتڻي وارن نسلن ۾ اهو گهڻو سوڙهو، لڳ ڀڳ 180 درجا، ٿي سگهي ٿو، جيڪو انسانن جي بصري ميدان جي ويجهو آهي. ڪجهه نسلن ۾ ويجهي نظر واري نقص ڏانهن جينياتي لاڙو پڻ ملي ٿو. جيتوڻيڪ گهڻا نسل ايميٽروپڪ هوندا آهن، پر تحقيق ۾ لڳ ڀڳ هر ٻن روٽ وائلر ڪتن مان هڪ کي ويجهي نظر وارو ڏٺو ويو آهي.

ٻڌڻ

ڪتي جي ٻڌڻ جي حد لڳ ڀڳ 40 هرٽز کان 60,000 هرٽز تائين هوندي آهي. ڪتا 16–20 هرٽز جيترا گهٽ فريڪوئنسي وارا آواز به ٻڌي سگهن ٿا، جڏهن ته انسانن لاءِ اها حد لڳ ڀڳ 20–70 هرٽز آهي؛ اهي 45 ڪلوهرٽز کان وڌيڪ فريڪوئنسي وارا آواز به ٻڌي سگهن ٿا، جڏهن ته انسانن ۾ مٿئين حد لڳ ڀڳ 13–20 ڪلوهرٽز آهي.

ڪتن جا ڪن ڪافي حد تائين حرڪت ڪري سگهن ٿا، جنهن جي مدد سان اهي آواز جي صحيح رخ کي جلدي معلوم ڪري وٺن ٿا. ارڙهن يا ان کان وڌيڪ عضلا ڪتي جي ڪنن کي جهڪائي، ڦيرائي، مٿي کڻي يا هيٺ ڪري سگهن ٿا. ڪتو انسان جي ڀيٽ ۾ آواز جي ماخذ کي گهڻو تيزيءَ سان معلوم ڪري سگهي ٿو ۽ انسان جي ڀيٽ ۾ چار ڀيرا وڌيڪ فاصلي تان آواز ٻڌي سگهي ٿو. جن ڪتن جي ڪنن جي شڪل جهنگلي ڪينيڊن، جهڙوڪ لومڙي، جي ڪنن جهڙي وڌيڪ قدرتي هوندي آهي، اهي عام طور انهن گهريلو نسلن کان بهتر ٻڌندا آهن، جن جا ڪن وڌيڪ لڙڪندڙ هوندا آهن.

سنگهڻ

سنگهڻ انهن اهم حواسن مان هڪ آهي، جن جي مدد سان ڪتو دنيا کي سڃاڻي ٿو. ڪتي جو نڪ انتهائي حساس هوندو آهي.

جڏهن ته انساني دماغ ۾ وڏي بصري ڪارٽيڪس جو غلبو هوندو آهي، ڪتي جي دماغ ۾ بنيادي طور سنگهڻ وارو ڪارٽيڪس وڌيڪ نمايان هوندو آهي. ڪتي جو سنگهڻ وارو بلب، دماغ جي مجموعي جسامت جي تناسب سان، انسان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چاليهه ڀيرا وڏو هوندو آهي. نسل جي لحاظ کان ڪتن ۾ لڳ ڀڳ 125 کان 220 ملين سنگهڻ وارا خانا هوندا آهن، جيڪي رومال جيتري ايراضيءَ تي پکڙيل هوندا آهن؛ ان جي ڀيٽ ۾ انسانن ۾ لڳ ڀڳ پنج ملين اهڙا خانا ٽپال جي ٽڪيٽ جيتري ايراضيءَ تي پکڙيل هوندا آهن. بلڊ هائونڊ ان لحاظ کان غيرمعمولي آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ لڳ ڀڳ 300 ملين سنگهڻ وارا ريسيپٽر هوندا آهن. ڪتا اهڙين گهٽ مرڪزن تي به بوءِ سڃاڻي سگهن ٿا، جيڪي انسان جي سڃاڻپ جي حد کان لڳ ڀڳ 100 ملين ڀيرا گهٽ هجن.

ذائقو

ڪتي جي حواسن مان ذائقي بابت سڀ کان گهٽ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ان کي اڪثر سنگهڻ جي حس سان ڳنڍيو ويندو آهي. ڪتا انسانن وانگر بنيادي ذائقا سڃاڻي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ اهي لوڻياٺي ذائقي کي تمام گهٽ سڃاڻن ٿا. تنهن هوندي به کاڌي جي پسند هڪ ڪتي کان ٻئي ڪتي تائين تمام گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ لڳي ٿو ته اهي کاڌو ذائقي جي قسم بدران ان جي شدت، يعني تيز يا هلڪي ذائقي، موجب چونڊين ٿا. ڪتي جي ٻچي جي زندگيءَ جا پهريان ڪجهه مهينا ان لحاظ کان اهم هوندا آهن. ننڍپڻ ۾ مختلف ذائقا چکڻ وارا ڪتا بالغ ٿيڻ کان پوءِ به مختلف قسم جي کاڌن ڏانهن وڌيڪ رغبت رکي سگهن ٿا. انسانن ۽ ڪيترن ٻين جانورن وانگر ڪتو به ڪجهه ذائقن کي خراب صحت سان ڳنڍڻ جي صلاحيت رکي ٿو. جيڪڏهن ڪو کاڌو کيس بيمار ڪري يا طبيعت خراب ڪري ته مستقبل ۾ اهو ان کاڌي جي ذائقي کان پاسو ڪرڻ جو لاڙو رکي ٿو. هي هڪ فطري دفاعي عمل جو حصو آهي، جيڪو ڪيترن جانورن کي بار بار زهريلا مادا کائڻ سبب زهرجڻ کان بچائي ٿو.

ڇهاءُ

ڪتا ڇهاءُ جي حس کي هڪ ٻئي ۽ ٻين جنسن سان رابطي لاءِ استعمال ڪن ٿا. مناسب نموني ڪتي کي ڇهڻ سان ان کي متحرڪ يا پرسڪون ڪري سگهجي ٿو. هي نون ڄاول ڪتي جي ٻچن ۾ پيدا ٿيندڙ پهريون حواس آهي، ۽ مادي ڪتا ڄمڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ پنهنجن ٻچن کي چٽڻ ۽ ڇهڻ شروع ڪن ٿيون. ڪجهه مطالعي مان اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ڪتا ڄمڻ کان اڳ ئي ماءُ جي پيٽ ۾ حرڪتن کي محسوس ڪري سگهن ٿا ۽ حمل دوران پيار ۽ ڇهاءُ حاصل ڪندڙ مادي ڪتن جا ٻچا وڌيڪ نرم مزاج ٿي سگهن ٿا. ڪتن جي سڄي جسم تي ڇهاءُ محسوس ڪندڙ ريسيپٽر موجود آهن، پر پيرن جون گاديون، ڪرنگهي جي هڏي ۽ پڇ وارو علائقو سڀ کان وڌيڪ حساس حصن مان آهن. ڪتن جي وائبريسا ۾ ميڪانو ريسيپٽر موجود هوندا آهن، جيڪي ماحول بابت ڇهاءَ واري معلومات حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا، جيتوڻيڪ ڪتن ۾ انهن جي اهميت ٻلين جيتري نه هوندي آهي. اهي ٻين ڪمن سان گڏ هوا جي وهڪري کي محسوس ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڏين ٿا. ٿوتڻيءَ تي موجود وائبريسا کي عام طور ”مڇون“ چيو ويندو آهي؛ ان کان سواءِ ڪتن جي اکين جي مٿان ۽ ڄاڙيءَ جي هيٺان به وائبريسا موجود هوندا آهن.

وارن جي چادر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتي جا وار

گهريلو ڪتن جي وارن جي چادر بنيادي طور ٻن قسمن جي هوندي آهي: ”ٻٽي“ چادر، جيڪا ٿڌن علائقن مان نڪتل ڪتن ۽ بگهڙن ۾ عام آهي ۽ ان ۾ سخت محافظ وار ۽ نرم هيٺيان وار شامل آهن؛ يا ”هڪڙي“ چادر، جنهن ۾ صرف مٿيون وارن وارو پرت هوندو آهي. ڪجهه نسلن جي ڇاتي يا هيٺين حصي تي سفيد وارن جو داغ، پٽي يا تاري جهڙي نشاني ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ڪتن جا وار هڪ سال جي عمر کان ئي وقت کان اڳ ڀورا ٿيڻ شروع ٿي سگهن ٿا؛ اهو اٻهرو رويو، پريشاني ۽ اڻڄاتل آواز، ماڻهن يا جانورن جي خوف سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي. ڪجهه نسل بي وار هوندا آهن، جڏهن ته ٻين وٽ تمام ٿلهي ۽ رسن جهڙي وارن جي چادر هوندي آهي. ڪجهه نسلن جا وار خاص انداز ۾ تراشيا ۽ سنواريا ويندا آهن، مثال طور يارڪشائر ٽيريئر جو ”شو ڪٽ“.

نسلن ۽ هڪ فرد کان ٻئي فرد تائين جينياتي فرقن موجب، ڪتن جا وار رنگ، بناوٽ ۽ نموني جي لحاظ کان تمام گهڻو مختلف ٿي سگهن ٿا.

اضافي آڱر

ڪتي جي اضافي آڱر اڳين ۽ پٺين ٽنگن تي پنجين آڱر جي صورت ۾ هوندي آهي. اڳين ٽنگن واري اضافي آڱر هڏي ۽ رباط سان ڳنڍيل هوندي آهي، جڏهن ته پٺين ٽنگن واري اضافي آڱر اڪثر رڳو چمڙيءَ سان ڳنڍيل هوندي آهي. گهڻا ڪتا پٺين ٽنگن تي اضافي آڱرن سان پيدا ناهن ٿيندا، ۽ ڪجهه ۾ اڳين ٽنگن تي به اهي موجود نه هونديون آهن. اضافي آڱر ۾ قريب واري آڱر جي هڏي ۽ آخري آڱر جي هڏي شامل هوندي آهي. ڪجهه مطالعي ۾ اهو خيال پيش ڪيو ويو آهي ته بگهڙن ۾ اضافي آڱر، جيڪي عام طور بگهڙن ۾ نه هونديون آهن، ڪتن سان نسلي ميلاپ جو نشان ٿي سگهي ٿي.

پڇ

ڪتي جو پڇ مُهرن واري ٿنڀ جو آخري حصو آهي، جيڪو عضلن ۽ چمڙيءَ ۾ ڍڪيل 5 کان 23 مُهرن جي سلسلي تي ٻڌل هوندو آهي ۽ پٺيءَ جي سڌ ڪندڙ عضلن کي سهارو ڏئي ٿو. پڇ جو هڪ اهم ڪم ڪتي جي جذباتي حالت جو اظهار ڪرڻ آهي. پڇ توازن برقرار رکڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿو؛ ڪتو پنهنجي جسم جي جهڪاءَ جي ابتڙ رخ ۾ پڇ جو وزن استعمال ڪري سگهي ٿو. پڇ جي پوزيشن ۽ حرڪت مقعدي غدود جي بوءِ ڦهلائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿي. ڪجهه ڪتن ۾ واڱڻائي غدود يا پڇ جي مٿئين غدود پڻ هوندو آهي، جيڪو پڇ جي مٿئين پاسي چرٻي پيدا ڪندڙ غدودن تي مشتمل هوندو آهي؛ ڪجهه نسلن ۾ اهو بقايا صورت ۾ يا مڪمل طور غيرموجود ٿي سگهي ٿو. هن غدود جي وڌڻ سبب وار ڇڻڻ سان پڇ تي اگهاڙو داغ پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪتن ۾ ڪشنگ جي بيماري يا چرٻيءَ وارن غدودن ۾ اينڊروجن جي اثر سبب وڌيڪ سيبم پيدا ٿيڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

ڪٽيل پڇ وارو ڪارو معياري شنائوزر

هڪ مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته مختلف جذباتي محرڪن جي جواب ۾ ڪتا پڇ کي غيرمتوازن انداز ۾ لوڏين ٿا. اهڙا محرڪ، جيڪي ويجهو وڃڻ واري رويي کي وڌائين ٿا، عام طور پڇ کي ساڄي پاسي وڌيڪ شدت سان لوڏڻ سان لاڳاپيل ڏٺا ويا آهن. ڪتا تمام زور سان پڇ لوڏڻ سبب پاڻ کي زخمي به ڪري سگهن ٿا؛ هن حالت کي ڪينل ٽيل، هيپي ٽيل، بليڊنگ ٽيل يا اسپلٽنگ ٽيل چيو ويندو آهي.

ڪجهه شڪاري ڪتن ۾ زخمن کان بچاءَ لاءِ روايتي طور پڇ کي ڪٽيو ويندو آهي. ڪجهه ڪتا T جين ۾ ڊي اين اي جي تبديلي سبب بنا پڇ جي پيدا ٿي سگهن ٿا، جيڪا ڄمڻ کان ننڍڙي پڇ جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿي. ڪيترين جانورن جي طبي ۽ جانورن جي ڀلائي وارين تنظيمن، جهڙوڪ آمريڪي جانورن جي طبي انجمن ۽ برطانوي جانورن جي طبي انجمن، پڇ ڪٽڻ جي مخالفت ڪن ٿيون. جانورن جي طبي مرڪزن ۽ سوالنامن مان حاصل ٿيل ثبوتن موجب هڪ پڇ جي زخمي ٿيڻ کان بچڻ لاءِ لڳ ڀڳ 500 ڪتن جا پڇ ڪٽڻا پوندا.

صحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتي جي صحت

ڪتن کي ڪيترين ئي قسمن جون بيماريون متاثر ڪري سگهن ٿيون. انهن مان ڪجهه پيدائشي هونديون آهن، جڏهن ته ٻيون بعد ۾ پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ پالتو، ڪم ڪندڙ ۽ شڪار ڪندڙ ڪتن کي رجسٽر ڪيو ويندو آهي، ته جيئن سندن صحت ۽ تحفظ کي يقيني بڻائي سگهجي. پيٽ جي ڪيڙن خلاف علاج ۽ ويڪسينيشن جانورن جي بنيادي طبي سارسنڀال جو حصو آهن؛ انهن وٽ ضروري ڪاغذ ۽ صحت جو رڪارڊ هجڻ گهرجي، جنهن کي جانورن جو ڊاڪٽر هر طبي معائني وقت تازه ڪاري ڪري ٿو. ڪجهه ملڪن جي سرحد پار ڪرڻ وقت مخصوص ويڪسينون لازمي هونديون آهن، خاص طور ريبيز خلاف ويڪسين.

• 
  ايلزبيٿن ڪالر پاتل ڪتو، جيڪو کيس پنهنجن زخمن کي ڇهڻ کان روڪي ٿو.
• 
  آمريڪي بحريه جو ڏندن جو ڊاڪٽر ڪتي جو علاج ڪندي.
• 
  ڪتي جي اک جي علاج لاءِ لوڻياٺي محلول جو استعمال، آڪٽوبر 2019ع.

ڪتن ۾ مٿئين ساهه واري رستي جون بيماريون ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ نڪ جي کوٽ، حنجرو ۽ هوائي نلي جون بيماريون شامل آهن؛ هيٺئين ساهه واري رستي جون بيماريون، جن ۾ ڦڦڙن جون بيماريون ۽ تيز ساهه واريون بيماريون شامل آهن؛ دل جون بيماريون، جن ۾ دل يا دل ۽ رت جي نالن جي سوزش يا ڪمزوري شامل آهي؛ رت ٺاهيندڙ نظام جون بيماريون، جهڙوڪ رت جي کوٽ ۽ رت جمن جون خرابيون؛ هاضمي جي نظام جون بيماريون، جهڙوڪ دست ۽ معدي جي ڦوڪ ۽ وڪڙ؛ جگر جون بيماريون، جهڙوڪ جانورن ۾ پورٽوسسٽيمڪ شنٽ ۽ جگر جي ناڪامي؛ لبلبي جون بيماريون، جهڙوڪ لبلبي جي سوزش؛ گردن جون بيماريون؛ هيٺئين پيشابي رستي جون بيماريون، جهڙوڪ مثاني جي سوزش ۽ پيشابي پٿريون؛ اندروني غدودن جون خرابيون، جهڙوڪ ذيابيطس ميليٽس، ڪشنگ جو سنڊروم، هائپو ايڊرينوڪارٽيسزم ۽ هائپوٿائيرائڊزم؛ عصبي نظام جون بيماريون، جهڙوڪ دورا ۽ ريڙهه جي هڏي جي چُوٽ؛ عضلاتي ۽ هڏن جون بيماريون، جهڙوڪ سنڌن جي سوزش ۽ عضلات جون بيماريون؛ چمڙيءَ جون خرابيون، جهڙوڪ وار ڇڻڻ ۽ پائوڊرما؛ اکين جون بيماريون، جهڙوڪ اک جي جھليءَ جي سوزش، گلوڪوما، اينٽروپيئن ۽ ترقي پسند ريٽينا جي گهٽتائي؛ ۽ رسوليون.

بيماريون ۽ ويڪسينيشن

ڪتن جون اهم وچڙندڙ بيماريون ڪتي جو ايڊينو وائرس، ڪتي جو ڊسٽيمپر وائرس، ڪتي جو پاروو وائرس، ليپٽوسپائروسس، ڪتي جو انفلوئنزا ۽ ڪتي جو ڪورونا وائرس شامل آهن. انهن سڀني بيمارين خلاف ويڪسينون موجود آهن. ٻين اهم وچڙندڙ بيمارين ۾ روبَرٿ جي بيماري، ڪينل ڪف يا ڪتن جي وچڙندڙ ٽريڪيوبرونڪائٽس، ۽ پائروپلاسموسس شامل آهن. پائروپلاسموسس ٽِڪ وسيلي منتقل ٿيندڙ طفيل بيماري آهي، جيڪا ڪتي جي ڳاڙهن رت جي جزن تي حملو ڪري ٿي. ريبيز وائرس پڻ ڪتن کي متاثر ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب ويڪسينيشن نه ٿيل ڪتي مان انسان ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو.

ڪتا انسانن تائين منتقل ٿيندڙ حيواني بيمارين جو ذريعو پڻ ٿي سگهن ٿا. دنيا ۾ ريبيز جي 99 سيڪڙو انساني ڪيسن جو واسطو ڪتن سان آهي؛ تنهن هوندي به ڪجهه ترقي يافته ملڪن، جهڙوڪ برطانيا، ۾ ڪتن ۾ ريبيز موجود ناهي ۽ اتي ان جي منتقلي گهڻو ڪري چمگادڙن وسيلي ٿيندي آهي. ٻين عام حيواني بيمارين ۾ هائيڊاٽڊ بيماري، ليپٽوسپائروسس، پاسچوريلا بيماري، داد ۽ ٽوڪسوڪارائسس شامل آهن.

انهن بيمارين کان بچاءَ لاءِ ويڪسينيشن ڪري سگهجي ٿي ۽ بيماري ٿيڻ جي صورت ۾ جانورن جي ڊاڪٽر کان علاج ڪرائڻ ضروري آهي. ڪتو هاضمي، دل يا پيشاب جي نظام سان لاڳاپيل ٻين بيمارين ۾ به مبتلا ٿي سگهي ٿو. تازن سالن ۾ ڪتن لاءِ مخصوص بيمه ڪرائڻ جو امڪان پڻ موجود آهي.

صحتمند ڪتي جو نڪ عام طور آلو هوندو آهي. جسم جي صفائي، جهڙوڪ پٺئين حصي، ٽنگن ۽ وارن جي صفائي، جيڪا ڪتو پاڻ ڪندو آهي، پڻ سٺي صحت جي نشاني ٿي سگهي ٿي. بدبودار ساهه ڏندن جي ڪيريئس جي نشاني ٿي سگهي ٿو. ڪتي جي عام جسماني گرمي پد، نسل ۽ سرگرميءَ جي لحاظ کان، 38 کان 39 °C جي وچ ۾ هوندو آهي. سندس دل جي ڌڙڪن لڳ ڀڳ 90 کان 120 ڌڙڪن في منٽ هوندي آهي، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا ساهه کڻندو آهي. جيڪڏهن ڪتي جو گرمي پد 39 °C کان وڌي وڃي ته اهو بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ماپڻ لاءِ هلڪي طرح سڻڀ لڳايل ٿرماميٽر استعمال ڪري سگهجي ٿو.

طفيل (پيراسائيٽ)

ڪتن ۾ عام طفيلين ۾ جون، پسو، مکين جا لاروا، ٽِڪ، مائيٽ، پٽي وارا ڪيڙا، گول ڪيڙا ۽ ڪوڪسيڊيا شامل آهن. ٽينيا هڪ اهم جنس آهي، جنهن جون پنج اهڙيون جنسون آهن جن ۾ ڪتو حتمي ميزبان هوندو آهي.

ميٽروپوليٽن فرانس ۾ ڪتو ڪيترن ئي قسمن جي طفيل ڪيڙن کان متاثر ٿي سگهي ٿو، جن ۾ گول ڪيڙا ۽ چپٽا ڪيڙا شامل آهن. گول ڪيڙن جا ٽي مکيه قسم ايسڪيرس، اينڪائلوستوما ۽ ٽريڪيورس آهن. انهن سان آلودگي ٻاهرين ماحول وسيلي ٿئي ٿي. چپٽن ڪيڙن ۾ ٽينيا، ڊائپيلڊيم ۽ ايڪائنوڪاڪس شامل آهن. انهن سان آلودگي وچولي ميزبان کي کائڻ سان ٿئي ٿي: ٽينيا لاءِ ڪوئا ۽ ٻيا ٿڻائتا، ڊائپيلڊيم لاءِ پسو، ۽ ايڪائنوڪاڪس لاءِ رڍن جا اندريان عضوا يا ننڍا ڪوئا وچولي ميزبان ٿي سگهن ٿا. ٽريڪيورس کان سواءِ، اهي سڀئي قسم گهٽ يا وڌ حد تائين انسانن کي به متاثر ڪري سگهن ٿا؛ تنهنڪري ايسڪاپ هن وقت هر ٽن مهينن کان پوءِ گهڻ-اثرائتي ڪيڙا مار دوا سان علاج جي صلاح ڏئي ٿي. علاج لاءِ اهڙي ڪيڙا مار دوا چونڊڻ ضروري آهي، جيڪا انهن سڀني ڪيڙن خلاف اثرائتي هجي؛ ان لاءِ جانورن جي ڊاڪٽر سان صلاح ڪرڻ گهرجي.

اندروني طفيل گهڻو ڪري ڪنهن هڪ ميزبان لاءِ مخصوص نه هوندا آهن. انهن ۾ آنڊن جا طفيل، جهڙوڪ ٽينيا، ايسڪيرس، ڪوڪسيديا ۽ ٽريڪيورس شامل آهن. ان کان سواءِ ڪن جي خارش، ڊيموڊيڪوسس، ٽوڪسوپلاسموسس، ڊائروفيليرياسس، اينڪائلوستوما، جگر جو فلوڪ ۽ جيارڊياسس پڻ بيماريءَ جا سبب بڻجي سگهن ٿا. ڪتن ۾ جيارڊياسس فرانس ۾ عام آهي ۽ هر عمر جي جانورن کي متاثر ڪري ٿي، پر ننڍي عمر وارن ڪتن ۾ ان جي شرح وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي فضلي وسيلي آلودگيءَ لاءِ وڌيڪ حساس هوندا آهن ۽ سندن مدافعتي نظام اڃا مڪمل طور بالغ نه هوندو آهي.

خاص طور ڊگهن وارن وارن ڪتن کي برش ڪرڻ سان مئل وار ڪڍي سگهجن ٿا. ان سان ٻاهرين طفيلن، جهڙوڪ ٽِڪ ۽ پسن جي موجودگيءَ جو به پتو لڳائي سگهجي ٿو. ڪتن ۾ سڀ کان عام پسو اصل ۾ ٻليءَ جو پسو، Ctenocephalides felis، آهي. اهي طفيل سخت خارش پيدا ڪن ٿا ۽ الرجي، وارن جي ڇڻڻ ۽ ڪتي جي چمڙيءَ ۾ جلن جو سبب بڻجي سگهن ٿا. تنهنڪري انهن کي جانورن جي ڊاڪٽر جي صلاح يا مناسب تجربي مطابق ختم ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪتي کي پسو هجن ته رڳو ڪتي تان نه، پر ان هنڌ تان به انهن کي ختم ڪرڻ گهرجي جتي ڪتو سمهندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پسو سندس رهائش ڀرسان فرش جي ڏارن ۾ به لڪي سگهن ٿا. تنهنڪري ان هنڌ جي مڪمل صفائي ضروري آهي. پسن خلاف اميڊاڪلوپرڊ ۽ پرميٿرن تي ٻڌل علاج موجود آهن ۽ اثرائتا آهن. بهرحال، اهي ڪيميائي مادا انهن پکين لاءِ سخت خطرو بڻجي سگهن ٿا، جيڪي ڪتن جا وار پنهنجي آکيرن ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا؛ اهڙي آلودگي سندن ٻچن کي زهر ڏئي ماري سگهي ٿي.

ٽِڪ نسبتاً آسانيءَ سان ختم ڪري سگهجن ٿا. انهن کي چمٽيءَ سان ڪڍي سگهجي ٿو، پر ان لاءِ مناسب طريقي جي ڄاڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ٽِڪ کي غلط طريقي سان ڪڍيو وڃي ته ان جي وات جا حصا ڪتي جي چمڙيءَ ۾ رهجي سگهن ٿا ۽ سوزش يا انفيڪشن جو سبب بڻجي سگهن ٿا. ٽِڪ کي محفوظ نموني ڪڍڻ لاءِ خاص ننڍڙا اوزار پڻ موجود آهن.

ضرورت پوڻ تي جانور کي ڌوئڻ لاءِ مناسب شيمپو استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتي کي تمام گهٽ ڌوئڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار وهنجارڻ سان سندس چمڙيءَ ۾ جلن ۽ ايگزيما پيدا ٿي سگهي ٿي. اکيون ۽ ڪن به صاف ڪري سگهجن ٿا، پر انتهائي احتياط سان. ٽنگن کي باقاعدي، يا ڪتي جي منڊڪائڻ جي صورت ۾، جانچڻ گهرجي ته جيئن ڪو ٻاهريون جسم، جهڙوڪ ڪنڊو يا ڪوڪو، پيرن جي گادين جي وچ ۾ زخم پيدا نه ڪري. بهتر آهي ته ڪتن کي آنڊن جي ڪيڙن خلاف باقاعدي دوا ڏني وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ آنڊن جا ڪيڙا ٿي سگهن ٿا. گوريون يا دوائن جون ٻيون صورتون استعمال ڪرڻ سان انهن ڪيڙن کان بچاءُ ۽ انهن جو خاتمو ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ڪتو ٽِڪن، پسن يا ٻين طفيلن جي رابطي ۾ اچي ته مناسب علاج استعمال ڪري سگهجي ٿو. اهڙو علاج جانورن جو ڊاڪٽر تجويز ڪري سگهي ٿو.

زهريلا مادا

ڪتا انهن ساٿي جانورن مان آهن، جن بابت زهر سان سامهون اچڻ جا واقعا سڀ کان وڌيڪ رپورٽ ٿين ٿا. گهڻا زهريلا واقعا حادثاتي هوندا آهن؛ آمريڪا ۾ اي ايس پي سي اي جي جانورن جي زهر بابت مددگار سروس ڏانهن ايندڙ 80 سيڪڙو کان وڌيڪ رپورٽون وات وسيلي زهريلي شيءِ کائڻ سان لاڳاپيل آهن. سڀ کان وڌيڪ رپورٽ ٿيندڙ زهريلي شين ۾ دوائون، زهريلا کاڌا ۽ ڪوئا مار زهر شامل آهن. پالتو جانورن جي زهر بابت مددگار سروس جي انگن اکرن موجب انسانن لاءِ استعمال ٿيندڙ دوائون ڪتن ۾ زهريلي موت جو سڀ کان عام سبب آهن. گهريلو شين مان صفائيءَ جون شيون سڀ کان وڌيڪ کائجي وڃن ٿيون. کاڌي سان لاڳاپيل گهڻا زهريلا واقعا چاڪليٽ جي زهر سان واسطو رکن ٿا. ٻين عام غذائي زهرن ۾ زائليٽول، وائٽس جنس جا ميوا، جهڙوڪ انگور ۽ ڪشمش، ۽ ايليئم جنس، جهڙوڪ ٿوم ۽ بصر، شامل آهن. پائريٿرن وارا جيت مار زهريلا مادا عام زرعي زهرن مان آهن. ميٽالڊيهائيڊ، جيڪو گهڻو ڪري گونگهن ۽ سلگس خلاف استعمال ٿيندو آهي، ڪتن جي کائڻ جي صورت ۾ اڪثر سخت زهريلا اثر پيدا ڪري ٿو.

رسولي ڪتن ۾ موت جو سڀ کان عام سبب آهي. ٻين عام موت جي سببن ۾ دل ۽ گردن جي ناڪامي شامل آهن. ڪتن ۾ انهن بيمارين جي مرضيات انسانن سان گهڻي حد تائين مشابهت رکي ٿي، جيئن علاج لاءِ سندن مدافعتي ردعمل ۽ نتيجا پڻ. جيڪي جين انسانن ۾ ڪجهه بيمارين جا ذميوار سمجهيا وڃن ٿا، انهن جو ڪتن ۾ به مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ ان جي ابتڙ پڻ.

عمر

وڌيڪ ڏسو: ڪتن ۾ پوڙهائپ

ڪتن جي عام عمر نسلن موجب تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر وچولي عمر، يعني اها عمر جنهن تائين آباديءَ جا اڌ ڪتا مري چڪا هجن ۽ اڌ جيئرا هجن، لڳ ڀڳ 12.7 سال آهي. ٿلهائپ عمر سان منفي لاڳاپو رکي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب ٿلها ڪتا صحتمند وزن وارن ڪتن کان سراسري طور لڳ ڀڳ ڏيڍ سال گهٽ جيئندا آهن.

2024ع ۾ برطانيا ۾ 584,734 ڪتن تي ٿيل هڪ مطالعي مان نتيجو ڪڍيو ويو ته خالص نسل وارا ڪتا مخلوط نسل وارن ڪتن کان وڌيڪ جيئندا آهن، جيڪو اڳ واري ان خيال جي ابتڙ هو ته مخلوط نسل وارن ڪتن جي عمر وڌيڪ هوندي آهي. ليکڪن نشاندهي ڪئي ته هن مطالعي ۾ ڊزائنر ڪتن کي به مخلوط نسل ۾ شامل ڪيو ويو هو ۽ خالص نسل وارن ڪتن کي عام طور مخلوط نسل وارن جي ڀيٽ ۾ بهتر سنڀال ملي ٿي، جنهن شايد نتيجن تي اثر وڌو هجي. ٻين مطالعي مان وري اهو ظاهر ٿيو آهي ته مڪمل مخلوط نسل وارا ڪتا نسب نامي وارن ڪتن کان سراسري طور لڳ ڀڳ هڪ سال وڌيڪ جيئندا آهن. ان کان سواءِ، ڊگهي ٿوتڻي وارا ننڍا ڪتا گهڻو ڪري وڏن يا وچولي جسامت وارن ۽ گهڻو دٻيل ٿوتڻي وارن ڪتن کان وڌيڪ جيئندا آهن. آزاد گهمندڙ ڪتن مان پنجن مان هڪ کان به گهٽ جنسي پختگي تائين پهچي ٿو، ۽ جهنگلي حالت ۾ رهندڙ ڪتن جي وچولي عمر انسانن سان رهندڙ ڪتن جي عمر جي اڌ کان به گهٽ آهي.

زندگيءَ جي اميد

وڏا ڪتا ننڍن ڪتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پوڙها ٿين ٿا، تنهنڪري بنيادي طور ننڍن ڪتن جي زندگيءَ جي اميد وڏن ڪتن کان وڌيڪ هوندي آهي. مثال طور ڊيڪل جهڙن نسلن جا ڪتا 15 سالن تائين جي عمر ماڻي سگهن ٿا ۽ غيرمعمولي حالتن ۾ 20 سالن تائين به جيئرا رهي سگهن ٿا. وڏن ۽ ڳرن نسلن، جهڙوڪ گريٽ ڊين، جا ڪتا ورلي ئي 9 سالن کان وڌيڪ عمر ماڻين ٿا. وڏن ڪتن جي نسلن ۾ تيز پوڙهائپ جو سبب اڃا تائين گهڻي حد تائين واضح نه ٿي سگهيو آهي. مثال طور انسولين جهڙي واڌ ويجهه واري عامل 1 (IGF-1) جي اثر تي بحث ڪيو وڃي ٿو. ننڍن ڪتن ۾ IGF-1 جو اظهار گهٽ ٿيندو آهي.

IGF1 جين ۾ موجود هڪ اڪيلو نيوڪليوٽائيڊ پوليمورفزم ننڍن ڪتن جي جسماني جسامت گهٽ هجڻ جو سبب بڻجي ٿو ۽ ممڪن طور سندن پوڙهائپ جي عمل کي به سست ڪري ٿو. ممڪن آهي ته ننڍن نسلن جي ڀيٽ ۾ وڏن نسلن ۾ آڪسيڊيٽو دٻاءُ سبب ٿيندڙ نقصان جو واڌ ويجهه واري مرحلي دوران وڌيڪ گڏ ٿيڻ به ان ۾ ڪردار ادا ڪري.

گنيز ورلڊ رڪارڊز موجب سڀ کان وڏي عمر واري ڪتي جو رڪارڊ 30 سال آهي؛ اهو رڪارڊ پرتگالي ڪتي جي نسل رافيرو دو الينتيجو جي هڪ ڪتي وٽ رهيو آهي.

توليد

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتن جي توليد

ٻه ڪتا ميلاپ کان پوءِ ڳنڍيل

گهريلو ڪتن ۾ نر ۽ مادي ٻنهي جي جنسي پختگي عام طور ڇهن مهينن کان هڪ سال جي عمر ۾ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه وڏن نسلن ۾ اها ٻن سالن جي عمر تائين دير سان به ٿي سگهي ٿي. هن مرحلي تي مادي ڪتي ۾ پهريون ايسٽرس چڪر شروع ٿيندو آهي، جنهن دوران فرج ڦولي سگهي ٿو ۽ فرجي رطوبت نڪري سگهي ٿي؛ اهو مرحلو عام طور 4 کان 20 ڏينهن تائين رهي ٿو. ان کان پوءِ ايسٽرس چڪر عام طور هر ڇهن مهينن ۾ ٿيندو آهي، جنهن دوران جسم حمل لاءِ تيار ٿيندو آهي. چڪر جي اوج تي مادي ڪتو ايسٽرس ۾ داخل ٿي ميلاپ لاءِ ذهني ۽ جسماني طور تيار ٿيندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ بيضا بيضه خارج ٿيڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ هفتي تائين زنده رهي ۽ بارآور ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري هڪ ئي ٻچن جي ٽولي جا پيءُ هڪ کان وڌيڪ نر ٿي سگهن ٿا.

بارآوري عام طور بيضه خارج ٿيڻ کان ٻه کان پنج ڏينهن پوءِ ٿيندي آهي. مني خارج ٿيڻ کان پوءِ نر جي بلبس گلينڊس جي ڦولجڻ ۽ مادي جي ڪانسٽرڪٽر ويسٽيبيولي جي سُڪڙڻ سبب ڪتا لڳ ڀڳ 5 کان 30 منٽن تائين ميلاپي ڳانڍاپي ۾ رهندا آهن؛ نر قدرتي طور عضلا ڍرا ٿيڻ ۽ ڳانڍاپو ختم ٿيڻ تائين مني خارج ڪندو رهي سگهي ٿو. بيضه خارج ٿيڻ کان 14 کان 16 ڏينهن پوءِ جنين رحم سان ڳنڍجي ٿو، ۽ وڌيڪ ست کان اٺ ڏينهن پوءِ دل جي ڌڙڪن سڃاڻڻ جوڳي ٿي وڃي ٿي. ڪتا بارآوري کان لڳ ڀڳ 58 کان 68 ڏينهن پوءِ ٻچا ڄڻيندا آهن، جڏهن ته سراسري حمل جي مدت لڳ ڀڳ 63 ڏينهن آهي. هڪ ٽولي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ ڇهه ٻچا هوندا آهن.

نس بندي

نس بندي جنسي غدودن کي ڪڍڻ وسيلي جانورن کي توليد کان روڪڻ جو عمل آهي؛ نر ڪتن ۾ اهو خصيا ڪڍڻ ۽ مادي ڪتن ۾ بيضه داني ۽ رحم ڪڍڻ وسيلي ڪيو ويندو آهي. نس بندي گهڻي جنسي سرگرمي سان لاڳاپيل مسئلا گهٽ ڪري ٿي، خاص طور نر ڪتن ۾. نس بندي ڪيل مادين ۾ ڪينسر، خاص طور ٿڻن جي غدود، بيضه دانين ۽ ٻين توليدي عضون جي ڪينسر جو خطرو گهٽ هوندو آهي. تنهن هوندي به، نس بندي مادين ۾ پيشاب تي ضابطو نه رهڻ ۽ پائوميٽرا، نر ڪتن ۾ پروسٽيٽ ڪينسر، ۽ ٻنهي جنسن ۾ اوسٽيوسارڪوما، هيمنجيوسارڪوما، ڪرشئيٽ رباط ڦاٽڻ، ٿلهائپ ۽ ذيابيطس ميليٽس جو خطرو وڌائي سگهي ٿي.

آمريڪا ۾ هڪ سال کان گهٽ عمر وارن ڪتن ۾ نس بندي سڀ کان عام جراحي عملن مان هڪ آهي ۽ ان کي ڪتن جي وڌندڙ آبادي تي ضابطو رکڻ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. آمريڪي جانورن جي پناهگاهن ۾ ڪڏهن ڪڏهن 6 کان 14 هفتن جي عمر ۾ ئي نس بندي ڪئي ويندي آهي. جانورن تي ظلم جي روڪٿام لاءِ آمريڪي سوسائٽي انهن ڪتن جي نس بندي جي صلاح ڏئي ٿي، جن کي اڳتي افزائش لاءِ استعمال ڪرڻو نه هجي، جيئن اڻگهربل ٻچا پيدا نه ٿين، جيڪي پوءِ ممڪن طور مارڻا پون. تنهن هوندي به، ٿيريوجينالاجي سوسائٽي ۽ آمريڪي ڪاليج آف ٿيريوجينالاجسٽس هڪ گڏيل بيان ۾ لازمي نس بندي جي مخالفت ڪئي؛ انهن موجب آمريڪا ۾ ڪتن جي وڌندڙ آباديءَ جو بنيادي سبب ثقافتي آهي.

گهڻن يورپي ملڪن، خاص طور نارڊڪ ملڪن ۾ نس بندي نسبتاً گهٽ ڪئي ويندي آهي، پر برطانيا ان کان مختلف آهي، جتي اها عام آهي. ناروي ۾ نس بندي غيرقانوني آهي، سواءِ ان صورت جي جڏهن اها جانور جي صحت لاءِ ضروري هجي، مثال طور بيضه داني يا رحم جي رسوليءَ جي حالت ۾ بيضه داني ۽ رحم ڪڍڻ. ڪجهه ٻين يورپي ملڪن ۾ ناروي جهڙا قانون آهن، پر انهن جي لفظن ۾ توليد تي ضابطو رکڻ لاءِ نس بندي جي واضح اجازت ڏنل آهي، يا وري عملي طور ٻين قانونن وسيلي اها اجازت حاصل آهي. اٽلي ۽ پرتگال تازن سالن ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا آهن، جيڪي نس بندي کي هٿي ڏين ٿا. جرمني ۾ تمام ننڍي عمر ۾ نس بندي ڪرڻ منع آهي، پر عام عمر ۾ اها اڃا به جائز آهي. رومانيا ۾ نس بندي لازمي آهي، سواءِ انهن ڪتن جي جن لاءِ چونڊيل نسل سان لاڳاپيل صحيح نسب نامو پيش ڪري سگهجي.

ويجهي نسل ڪشيءَ جا منفي اثرات

پڻ ڏسو: ويجهي نسل ڪشيءَ جا منفي اثرات

پالتو ڪتن جي افزائش ۾ هڪ عام عمل ويجهن مائٽن جي وچ ۾ نسل ڪشي ڪرائڻ آهي، مثال طور هڪ ئي ماءُ يا پيءُ وارن اڌ ڀائرن يا مڪمل ڀائرن ۽ ڀينرن جي وچ ۾. ڪتن جي ستن نسلن، يعني برنيز مائونٽن ڪتو، بيسٽ هائونڊ، ڪيرن ٽيريئر، برٽني، جرمن شيپرڊ، ليونبرگر ۽ ويسٽ هاءِلينڊ وائيٽ ٽيريئر تي ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته ويجهي نسل ڪشي ٻچن جي تعداد ۽ سندن جيئري رهڻ جي شرح کي گهٽائي ٿي.

ڊيڪسهونڊ نسل جي 42,855 ٻچن جي ٽولين بابت انگن اکرن جي هڪ ٻي تجزيي مان معلوم ٿيو ته جيئن ويجهي نسل ڪشيءَ جو عدد وڌندو ويو، تيئن ٻچن جو تعداد گهٽبو ويو ۽ مئل ڄاول ٻچن جو سيڪڙو وڌندو ويو؛ اهڙيءَ طرح ويجهي نسل ڪشيءَ جي منفي اثرن جي نشاندهي ٿي. باڪسر نسل جي ٻچن تي ٿيل هڪ مطالعي ۾ 22 سيڪڙو ٻچا ست هفتن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ مري ويا. موت جو سڀ کان عام سبب مئل ڄمڻ هو، جنهن کان پوءِ وچڙندڙ بيماريون هيون. ويجهي نسل ڪشيءَ جي وڌڻ سان وچڙندڙ بيمارين سبب موت جي شرح ۾ به نمايان واڌ ٿي.

رويو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتي جو رويو

پڻ ڏسو: ڪتي جي ذهانت

پڻ ڏسو: ڪتي جو رويو#ٻين ڪينيڊن سان رويي جي ڀيٽ

ڪتن جي رويي تي هزارين سالن کان انسانن سان لڳاتار رابطي جو گهرو اثر پيو آهي. ڪتن انسانن کي سمجهڻ ۽ انهن سان رابطو ڪرڻ جي صلاحيت حاصل ڪئي آهي، ۽ اهي انساني روين سان غيرمعمولي حد تائين هم آهنگ آهن. رويي جي سائنس جا ماهر تجويز ڪن ٿا ته گهريلو ڪتن ۾ سماجي-ادراڪي صلاحيتن جو هڪ اهڙو مجموعو موجود آهي، جيڪو سندن ٻين ڪينيڊي مائٽن يا ٻين انتهائي ذهين ٿڻائتن، جهڙوڪ وڏن بن مانسن، ۾ نظر نٿو اچي ۽ جيڪو ٻارن جي سماجي-ادراڪي صلاحيتن سان ڪجهه حد تائين مشابهت رکي ٿو. ڪتن جي دماغي قشر ۾ ٻلين جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻا عصب خانو هوندا آهن، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته انهن جون ادراڪي صلاحيتون ٻلين کان وڌيڪ ٿي سگهن ٿيون.

گهڻا گهريلو جانور شروعاتي طور شين يا پيداوار حاصل ڪرڻ لاءِ پاليا ويا، جڏهن ته ڪتن جي چونڊيل افزائش خاص طور گهربل رويائي خاصيتن لاءِ ڪئي وئي. 2016ع جي هڪ مطالعي ۾ معلوم ٿيو ته بگهڙن ۽ ڪتن جي وچ ۾ رڳو 11 مستقل جينن ۾ فرق ڏٺو ويو. اهي جينياتي فرق مصنوعي چونڊ جي عمل ۽ ان کان پوءِ رويي ۽ جسماني بناوت جي ڌار ٿيڻ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. انهن جينن مان گهڻا ڪيٽيڪولامين جي ٺهڻ واري رستي تي اثرانداز ٿين ٿا، ۽ انهن مان اڪثريت وڙهو يا ڀڄو ردعمل، يعني نرم مزاجي جي چونڊ، ۽ جذباتي عملن سان لاڳاپيل آهن. بگهڙن جي ڀيٽ ۾ ڪتا عام طور گهٽ ڊڄڻا ۽ گهٽ جارح هوندا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه جينن کي ڪتن جي ڪن نسلن ۾ جارحيت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ڪتن ۾ وڌيڪ سماجي هجڻ ۽ گهٽ ڊپ جهڙيون خاصيتون شايد انسانن جي وليمز-بيورن سنڊروم سان لاڳاپيل جينياتي تبديلين سان وابسته هجن، جيڪي وڌيڪ سماجي ميل جول پيدا ڪن ٿيون پر مسئلا حل ڪرڻ جي صلاحيت گهٽائي سگهن ٿيون. 2023ع جي 58 ڪتن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾، ڌيان جي کوٽ ۽ حد کان وڌيڪ سرگرمي واري بيماري جهڙيون خاصيتون رکندڙ ڪجهه ڪتن ۾ سيروٽونن ۽ ڊوپامين جي مقدار گهٽ ڏٺي وئي. هڪ ساڳي مطالعي مطابق حد کان وڌيڪ سرگرمي نر ۽ ننڍي عمر جي ڪتن ۾ وڌيڪ عام آهي. ڪتو صدمو يا بدسلوڪي، ڊپ يا پريشاني، پنهنجي علائقي جي حفاظت، يا ڪنهن قيمتي شيءِ جي حفاظت سبب جارح ٿي سگهي ٿو. ڪتن ۾ صدمو پوءِ دٻاءُ واري بيماري سبب پيدا ٿيندڙ اوچتو دٻاءُ وارو ردعمل وقت سان دائمي دٻاءُ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو. صدمو پوءِ دٻاءُ واري بيماري وارا پوليس ڪتا ڪڏهن ڪڏهن ڪم ڪرڻ کان انڪار به ڪندا آهن.

پاڻيءَ ۾ ترندي بال پڪڙڻ لاءِ ويندڙ ڪتو

ڪتن ۾ شڪار جي ڇڪ نالي هڪ فطري جبلت هوندي آهي؛ هي اصطلاح خاص طور ڪتن جي تربيت ۾ استعمال ٿيندو آهي. افزائش وسيلي هن جبلت جي شدت تبديل ڪري سگهجي ٿي. اها جبلت ڪتي کي شين يا ٻين جانورن کي شڪار سمجهڻ يا ملڪيت واري رويي ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿي. ڪجهه نسلن ۾ انهن خاصيتن کي ڄاڻي واڻي وڌيڪ وڌايو ويو آهي ته جيئن اهي نقصانڪار ننڍن جانورن يا ٻين آفتن جو شڪار ڪري سگهن. ٻچا يا بالغ ڪتا ڪڏهن ڪڏهن کاڌو زمين ۾ لڪائيندا آهن. هڪ مطالعي ۾ معلوم ٿيو ته کاڌي جا لڪايل ذخيرا ڳولڻ ۾ بگهڙ ڪتن کان بهتر هئا، ۽ محققن ان فرق کي بگهڙن ۽ ڪتن جي ”تحريڪ ۾ فرق“ سان ڳنڍيو. ڪجهه ٻچا ۽ بالغ ڪتا عادت، دٻاءُ، ڌيان حاصل ڪرڻ يا بوريت سبب گوبر کائڻ ڪندا آهن، پر گهڻا اڳتي هلي اهو رويو ڇڏي ڏيندا آهن. هڪ مطالعي ۾ اهو مفروضو پيش ڪيو ويو ته هي رويو بگهڙن کان ورثي ۾ آيو هجي، جتي اهو شايد آکيرن يا رهائشگاهن ۾ آنڊن جي پرجيون جي موجودگي گهٽائڻ لاءِ ارتقائي طور پيدا ٿيو هجي.

گهڻا ڪتا ترڻ سکي يا ڪري سگهن ٿا. 412 ڪتن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 36.5 سيڪڙو ڪتا ترڻ جي قابل نه هئا، جڏهن ته باقي 63.5 سيڪڙو بنا تربيت ڏيندڙ جي ترڻ جي تلاءَ ۾ ترڻ جي قابل هئا. 55 ڪتن تي ڪيل هڪ ٻي مطالعي ۾ ترڻ ۽ چيلهه جي اوستيوآرٿرائٽس سان لاڳاپيل فعلي بهتريءَ جي وچ ۾ لاڳاپو ڏٺو ويو.

ٻچن کي کير پيارڻ

هڪ مادي ڪتي پنهنجي نون ڄاول ٻچن کي کير پياريندي

مادي ڪتي ۾ ٻچا ڄڻڻ کان 1–7 ڏينهن اڳ ڪولوسٽرم پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو غذائي جزن ۽ ضد جسمن سان ڀرپور کير جو هڪ قسم آهي. کير جي پيداوار لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين جاري رهي ٿي، ۽ ٻچن جي تعداد وڌڻ سان کير جي پيداوار پڻ وڌي ٿي. مادي ڪتي کي وِيم جي سورن دوران ڪڏهن ڪڏهن الٽي ٿي سگهي ٿي ۽ اها کاڌو کائڻ کان به انڪار ڪري سگهي ٿي. ڪتي جي حمل جي آخري مرحلن ۾ آکيرو ٺاهڻ وارو رويو ظاهر ٿي سگهي ٿو.

ٻچا حفاظتي جنيني جھلي سان ڍڪيل پيدا ٿيندا آهن، جنهن کي ماءُ عام طور ڄمڻ کان ٿوري دير پوءِ هٽائي ڇڏيندي آهي. ڪتن ۾ مادري جبلتن جي ڪري ماءُ پنهنجي ٻچن کي صاف ڪرڻ شروع ڪري سگهي ٿي، سندن غليظ مادو کائي سگهي ٿي ۽ سندن حفاظت ڪري سگهي ٿي؛ اهي رويا ممڪن طور سندس هارموني حالت سان لاڳاپيل هوندا آهن. جڏهن ته نر والد ڪتا پنهنجن ٻچن ڏانهن نسبتاً گهٽ دلچسپي وارو رويو ڏيکاري سگهن ٿا، پر گهڻا نر پنهنجن ننڍن ٻچن سان اهڙيءَ طرح کيڏي سگهن ٿا، جيئن اهي ٻين ڪتن يا انسانن سان کيڏندا آهن. جيڪڏهن مادي ڪتي تي ذهني دٻاءُ هجي يا اها سور ۾ هجي ته اها پنهنجن ٻچن کي ڇڏي سگهي ٿي يا انهن توڙي پنهنجي نر ساٿي ڪتي تي حملو ڪري سگهي ٿي.

ذهانت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتي جي ذهانت

محققن ڪتن جي ان صلاحيت کي آزمائيو آهي ته اهي معلومات کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا، ان کي ڄاڻ طور ڪيئن محفوظ رکن ٿا ۽ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ ان کي ڪيئن استعمال ڪن ٿا. ٻن ڪتن تي ڪيل اڀياسن مان ظاهر ٿيو ته ڪتا استنباط ذريعي سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا. ريڪو نالي هڪ بارڊر ڪولي تي ڪيل اڀياس مان معلوم ٿيو ته هو 200 کان وڌيڪ مختلف شين جا نالا ڄاڻندو هو. هن نون شين جا نالا اخراج واري سکيا وسيلي اندازي سان معلوم ڪيا ۽ پهرين سڃاڻپ کان چار هفتا پوءِ به انهن نون شين کي صحيح نموني سڃاڻي آڻي سگهيو. هڪ ٻئي بارڊر ڪولي، چيزر، تي ڪيل اڀياس مان دستاويزي طور ثابت ٿيو ته هن 1,000 کان وڌيڪ لفظن سان لاڳاپيل شين جا نالا سکيا هئا ۽ زباني حڪم ٻڌي انهن کي صحيح شين سان ڳنڍي سگهندو هو.

ڪتن جي ادراڪي صلاحيتن بابت هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته انهن جون صلاحيتون گهوڙن، چمپينزين يا ٻلين سان ڪجهه حد تائين مشابهت رکن ٿيون. گهرن ۾ رهندڙ 18 ڪتن تي ڪيل هڪ اڀياس ۾ معلوم ٿيو ته جيڪڏهن مخصوص هنڌن تي رکيل کاڌي جي ٿانون لاءِ الڳ سڃاڻپ واريون نشانيون موجود نه هجن ته ڪتا انهن کي صحيح نموني ڌار نه ڪري سگهندا هئا؛ اڀياس جي مصنفن ان کي مڪاني يادگيري جي محدود هجڻ جو اشارو قرار ڏنو. هڪ ٻئي اڀياس مطابق ڪتن ۾ انگن جي مقدار بابت هڪ بصري احساس موجود آهي. ڪتن ۾ 1–3 جي انگن ۽ چار کان وڏي مقدار جي وچ ۾ فرق سان لاڳاپيل عصبي سرگرمي مقدار جي نسبت جي بنياد تي تبديل ٿيندي ڏٺي وئي.

ڪتا دوکي وارو رويو اختيار ڪري ذهن جو نظريو جهڙي صلاحيت پڻ ڏيکارين ٿا. هڪ تجربي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته آسٽريليا جا ڊنگو غير سماجي مسئلا حل ڪرڻ ۾ گهريلو ڪتن کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري سگهن ٿا، جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته انسانن سان ڊگهي وابستگي کان پوءِ گهريلو ڪتن پنهنجين ڪجهه اصل مسئلا حل ڪرڻ وارين صلاحيتن ۾ گهٽتائي آندي هجي. هڪ ٻئي اڀياس ۾ ڪتن کي اهڙو ڪم ڏنو ويو، جنهن کي هو اڳ سکيا دوران حل ڪندا هئا، پر پوءِ ان جو ناممڪن نسخو پيش ڪيو ويو. ڪم ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ڪتن انسانن ڏانهن نهاريو، جڏهن ته ساڳئي حالت ۾ بگهڙن انسانن ڏانهن نه ڏٺو.

رابطو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتن جو رابطو

ڪتن جو رابطو ڪتن جي پاڻ ۾، توڙي ڪتن ۽ انسانن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ آهي. ڪتن جي رابطي وارن روين ۾ اکين سان نهارڻ، چهري جا تاثر، آواز ڪڍڻ، جسماني وضع (جنهن ۾ جسم ۽ عضون جون حرڪتون شامل آهن) ۽ بوءِ، فيرومونن ۽ ذائقي وسيلي رابطو شامل آهن. ڪتا پيشاب ڪري پنهنجي علائقي تي نشان لڳائيندا آهن، ۽ نئين ماحول ۾ داخل ٿيڻ وقت اهڙي رويي جو امڪان وڌيڪ هوندو آهي. نر ۽ مادي ٻئي ڪتا پريشاني يا مايوسي، فرمانبرداري، يا تمام گهڻي جوش يا آرام واري حالت ۾ به پيشاب ذريعي پنهنجو ردعمل ظاهر ڪري سگهن ٿا. ڪتن ۾ حد کان وڌيڪ جوش سندن جسم ۾ ڪورٽيسول جي بلند سطح جو نتيجو ٿي سگهي ٿو. ڪتا 3 کان 8 هفتن جي عمر تائين پهچڻ تي ٻين ڪتن سان سماجي لاڳاپا قائم ڪرڻ شروع ڪندا آهن، جڏهن ته لڳ ڀڳ 5 کان 12 هفتن جي عمر ۾ سندن ڌيان ڪتن کان انسانن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳندو آهي. ڪتن جو پيٽ مٿي ڪري ليٽڻ دفاعي رويو ٿي سگهي ٿو، جيڪو چڪ هڻڻ تائين وڃي سگهي ٿو، يا اهو آرام ۽ آٿت حاصل ڪرڻ جي خواهش جو اظهار پڻ ٿي سگهي ٿو.

انسان ڪتن سان آواز، هٿن جي اشارن ۽ جسماني وضع ذريعي رابطو ڪندا آهن. ٻڌڻ جي تيز حس سبب ڪتا مختلف اشارن کي سمجهڻ ۽ انهن جو جواب ڏيڻ لاءِ رابطي جي ٻڌڻ واري پهلوءَ تي گهڻو ڀاڙين ٿا؛ انهن ۾ مختلف پيغام پهچائيندڙ ڀونڪڻ جا مخصوص نمونا پڻ شامل آهن. فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪشي استعمال ڪندڙ هڪ اڀياس مان ظاهر ٿيو ته ڪتا آوازي ۽ غير آوازي ٻنهي قسمن جي آوازن تي دماغ جي صدغي قطب واري حصي ذريعي ردعمل ظاهر ڪن ٿا، جيڪو انسانن جي دماغ ۾ ٿيندڙ ردعمل سان مشابهت رکي ٿو. گهڻن ڪتن اهڙي چهري ڏانهن نمايان طور وڌيڪ وقت نهاريو، جنهن جو تاثر آواز جي جذباتي قدر سان ٺهڪندڙ هو. ڪائوڊيٽ ردعملن بابت هڪ اڀياس مان ظاهر ٿيو ته ڪتا خوراڪ جي انعامن جي ڀيٽ ۾ سماجي انعامن تي وڌيڪ مثبت ردعمل ڏيکارڻ جو لاڙو رکن ٿا.

ماحوليات

آبادي

ڪتو انساني ماحول ۾ رهندڙ وڏن گوشت خور جانورن مان سڀ کان وڌيڪ وڏي پيماني تي پکڙيل جانور آهي. 2020ع ۾ دنيا ۾ ڪتن جي آبادي جو اندازو 700 ملين کان 1 ارب جي وچ ۾ لڳايو ويو هو. ساڳئي سال ٿيل هڪ اڀياس موجب ڪتو آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور پالتو جانور هو، جتي هر 100 گهرن مان 34 گهرن ۾ ڪتا موجود هئا. دنيا جي ڪتن جي آباديءَ مان لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ترقي يافته ملڪن ۾ رهي ٿي. عالمي جانورن جي تحفظ واري تنظيم 2011ع ۾ اندازو لڳايو ته دنيا جي ڪتن جي آباديءَ جا ٽي چوٿون حصا جهنگلي، ڳوٺاڻا يا برادريءَ سان گڏ رهندڙ ڪتن جي صورت ۾ رهن ٿا. انهن مان گهڻا ڪتا بچيل يا اڇلايل خوراڪ کائي گذارو ڪن ٿا ۽ ڪڏهن به انسانن جي ملڪيت نه رهيا آهن؛ هڪ اڀياس موجب، اڻڄاتل ماڻهن جي ويجهو اچڻ تي ڳوٺاڻن ڪتن جو سڀ کان عام ردعمل ڀڄي وڃڻ (52 سيڪڙو) يا جارحاڻي ردعمل ڏيکارڻ (11 سيڪڙو) هو.

مقابلي وارا جانور

جهنگلي ۽ آزاد گهمندڙ ڪتن جي ٻين وڏن گوشت خور جانورن سان مقابلو ڪرڻ جي صلاحيت انسانن سان سندن مضبوط لاڳاپي سبب محدود رهي ٿي. جيتوڻيڪ بگهڙ ڪتن کي مارڻ لاءِ مشهور آهن، پر انهن علائقن ۾ جتي بگهڙن جو سخت شڪار ڪيو ويندو آهي، اهي اڪثر جوڙن ۾ رهن ٿا؛ انهيءَ ڪري وڏن ڪتن جي ٽولن جي مقابلي ۾ اهي نقصان واري حالت ۾ هوندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ بگهڙن ڪتن تي حملي دوران انسانن ۽ عمارتن کان غيرمعمولي حد تائين بي خوف رويو ڏيکاريو آهي، ايتري قدر جو کين هٽائڻ لاءِ مارڪٽ ڪرڻ يا ماري ڇڏڻ جي ضرورت پئي آهي. جيتوڻيڪ هر سال بگهڙن هٿان ماريل ڪتن جو انگ نسبتاً گهٽ هوندو آهي، تنهن هوندي به ماڻهن ۾ بگهڙن جي ڳوٺن ۽ مالوندن جي واڙن ۾ داخل ٿي ڪتن کي کڻي وڃڻ جو خوف موجود رهي ٿو، ۽ بگهڙن هٿان ڪتن جي نقصان سبب بگهڙن جي شڪار بابت وڌيڪ نرم ضابطن جا مطالبا پڻ ڪيا ويا آهن.

ڪويوٽي ۽ وڏين ٻلين پاران پڻ ڪتن تي حملا ڪرڻ جا واقعا معلوم آهن. خاص طور چيتا ڪتن کي شڪار طور ترجيح ڏيڻ لاءِ مشهور آهن ۽ سندن جسامت کان سواءِ کين مارڻ ۽ کائڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن. امور درياهه واري علائقي ۾ سائبيريائي واگهه ڳوٺن جي وچ ۾ پڻ ڪتن کي ماري چڪا آهن. اهي پنهنجي علائقي ۾ بگهڙن کي مقابلي وارن جانورن طور برداشت نٿا ڪن، ۽ ممڪن آهي ته واگهه ڪتن کي به ساڳئي نموني مقابلي وارو جانور سمجهن. ڌاريدار بگهڙ پڻ پنهنجي رهائش وارن علائقن ۾ ڪتن کي مارڻ لاءِ مشهور آهن.

ٻاهرين شڪاري جانورن طور متعارف ڪرايل ڪتن نيوزيلينڊ جي ماحوليات تي وڏو اثر وڌو آهي، جتي انساني آبادڪاري کان اڳ ڏيهي زميني ٿڻائتا جانور موجود نه هئا. ڪتن کي 11 ڪرنگهيدار نسلن جي ناپيد ٿيڻ سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي ۽ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 188 خطري هيٺ نسلن لاءِ کين ”امڪاني خطرو“ سڃاتو ويو آهي. ڪتن کي 156 جانورن جي نسلن جي ناپيد ٿيڻ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. نيو ڪيليڊونيا ۾ ڪتن پاران خطري هيٺ آيل ڪاگو پکيءَ جا ڪجهه فرد مارڻ جا واقعا پڻ درج ڪيا ويا آهن.

خوراڪ

پڻ ڏسو: ڪتن جي خوراڪ

گولڊن ريٽريور سوئر جي پير جي هڏي چٻاڙيندي

ڪتن کي عام طور همه خور جانور قرار ڏنو ويندو آهي. بگهڙن جي ڀيٽ ۾ زرعي سماجن سان لاڳاپيل ڪتن ۾ ايمائليز ۽ نشاستي جي هاضمي سان لاڳاپيل ٻين جينن جون وڌيڪ نقلون موجود آهن، جيڪي کين نشاستي سان ڀرپور خوراڪ تي بهتر نموني جيئڻ جي صلاحيت ڏين ٿيون. انسانن وانگر ڪتن جي ڪجهه نسلن جي ٿُڪ ۾ پڻ ايمائليز پيدا ٿئي ٿي، تنهنڪري انهن کي وڌيڪ نشاستي واري خوراڪ سان موافق قرار ڏنو ويو آهي. همه خور هجڻ باوجود ڪتا پِت تيزاب کي رڳو ٽورين سان ڳنڍي سگهن ٿا. کين وٽامن ڊي پڻ پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪرڻو پوي ٿو.

زندگيءَ جي سڀني شڪلين ۾ عام 21 امينو تيزابن، جن ۾ سيلينو سسٽين پڻ شامل آهي، مان ڪتا ڏهه امينو تيزاب پاڻ ٺاهي نٿا سگهن: ارجينين، هسٽڊين، آئيسوليوسين، ليوسين، لائسين، ميٿيونين، فينائل الينين، ٿريونين، ٽرپٽوفين ۽ ويلين. ٻلين وانگر ڪتن کي پڻ نائٽروجن توازن برقرار رکڻ لاءِ ارجينين جي ضرورت هوندي آهي. اهي غذائي ضرورتون ڪتن کي گوشت خور ۽ همه خور جانورن جي وچ واري درجي ۾ رکن ٿيون.

پکڙجڻ جو علائقو

پاليل يا نيم پاليل جانور طور، ڪتو دنيا جي گهڻن حصن ۾ موجود رهيو آهي، پر ڪجهه اهم استثنا پڻ ملن ٿا:

• تسمانيا جا اصلوڪا ماڻهو، جيڪي ڊنگو جي آسٽريليا پهچڻ کان اڳ ئي آسٽريليا کان الڳ ٿي چڪا هئا.
• انڊاماني ماڻهو، جيڪي ان وقت الڳ ٿي ويا جڏهن سمنڊ جي سطح ۾ واڌ سبب ميانمار سان ڳنڍيندڙ زميني پل پاڻي هيٺ اچي ويو.
• فيوئيگين ماڻهو، جن ڪتي بدران فيوئيگين ڪتو پاليو هو، جيڪو هاڻي ناپيد ٿيل هڪ مختلف ڪينيڊ نسل هو.
• پئسفڪ سمنڊ جا ڪجهه ٻيٽ، جتي سامونڊي آبادگارن ڪتا گڏ نه آندا يا ابتدائي آبادڪاريءَ کان پوءِ ڪتا ختم ٿي ويا. انهن ۾ خاص طور ماريانا ٻيٽ، پالائو، ۽ ڪيرولين ٻيٽن جا گهڻا حصا شامل آهن، سواءِ فائيس ٻيٽ ۽ نوڪورو جهڙن هنڌن جي، ان کان علاوه مارشل ٻيٽ، گلبرٽ ٻيٽ، نيو ڪيليڊونيا، وانواتو، ٽونگا، مارڪيساس ٻيٽ، ڪڪ ٻيٽن ۾ مانگايا، فرينچ پولينيشيا ۾ راپا اٽي، ايسٽر ٻيٽ، چيٿم ٻيٽ، ۽ پٽڪيرن ٻيٽ شامل آهن. پٽڪيرن کي بائونٽي جي باغين آباد ڪيو هو، جن گذرندڙ جهازن کان پنهنجي موجودگي لڪائڻ لاءِ پنهنجا ڪتا ماري ڇڏيا هئا.

ڪتن کي انٽارڪٽيڪا ۾ برف گاڏيون ڇڪڻ لاءِ آندو ويو هو. ڊسمبر 1993ع کان شروع ٿيندڙ عمل تحت، بعد ۾ انٽارڪٽڪ معاهدي جي ماحولياتي تحفظ بابت پروٽوڪول موجب ڪتن تي پابندي لاڳو ڪئي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان بيماريون پکڙجڻ جو خطرو موجود هو.

انسانن سان ڪردار

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو انسان ۽ ڪتي جو لاڳاپو

پاليل ڪتو اصل ۾ هڪ شڪاري ۽ مردار خور جانور مان پيدا ٿيو. ڪتن پنهنجي بگهڙ ابن ڏاڏن کان پيچيده رويا ورثي ۾ ورتا، جهڙوڪ چڪ هڻڻ تي ضابطو، ڇاڪاڻ⁠تہ بگهڙ پيچيده ٽولي واري شڪار ۽ جسماني ٻولي استعمال ڪندا هئا. سماجي سڃاڻپ ۽ رابطي جون اهي ترقي يافته صلاحيتون شايد ڪتن جي تربيت حاصل ڪرڻ، کيڏڻ ۽ انساني گهرن ۽ سماجي حالتن سان آسانيءَ سان ٺهڪڻ جي صلاحيت جي وضاحت ڪن ٿيون. ممڪن آهي ته اهي ئي صلاحيتون شروعاتي انساني شڪاري-گڏ ڪندڙ برادرين سان ڪتن جي گڏ رهڻ ۾ پڻ اهم رهيون هجن.

ڪتا انسانن لاءِ ڪيترائي ڪردار سرانجام ڏين ٿا، جهڙوڪ شڪار، ڌڻ سنڀالڻ، بار يا گاڏيون ڇڪڻ، حفاظت، پوليس جي مدد ۽ فوجي خدمتون، ساٿ، ۽ معذور ماڻهن جي مدد. انساني سماج ۾ انهن ڪردارن سبب مغربي دنيا ۾ ڪتن کي ”انسان جو بهترين دوست“ جو لقب ڏنو ويو آهي. تنهن هوندي به ڪجهه ثقافتن ۾ ڪتن کي گوشت جي ذريعي طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پالتو جانور

هڪ سائبيرين هسڪي پنهنجي انساني ساٿي سان

ڪتن کي ساٿي طور پالڻ جي روايت، خاص طور سماج جي اشرافيه ۾، تمام پراڻي تاريخ رکي ٿي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مضافاتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ پالتو ڪتن جي آباديءَ ۾ نمايان اضافو ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پالتو ڪتن جي ڪردار ۾ به تبديليون آيون، جن ۾ پنهنجي انساني سنڀاليندڙن لاءِ جذباتي سهائتا مهيا ڪرڻ ۾ ڪتن جو وڌندڙ ڪردار شامل هو. 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ وڌندڙ انگ ۾ ڪتن جا مالڪ پنهنجي جانور کي خاندان جو حصو سمجهڻ لڳا. سماجي حيثيت ۾ هن وڏي تبديلي ڪتي کي شخصيت ۽ روين بابت سماجي اميدن مطابق پاڻ کي ڍالڻ جو موقعو ڏنو. ان سان گڏ خاندان ۽ گهر جي تصور کي به وسيع ڪيو ويو، جنهن ۾ روزاني معمولن ۽ عملن اندر ڪتن کي سندن پنهنجي حيواني حيثيت سان خاندان جي حصي طور شامل ڪيو ويو.

ڪتن جي تربيت بابت ڪتاب، ڪلاس ۽ ٽيليويزن پروگرام جهڙيون شيون ڪتن جي مالڪن کي هدف بڻائين ٿيون. ڪجهه ڪتن جي تربيت ڏيندڙن ڪتي ۽ انسان جي لاڳاپي لاءِ غلبو تي ٻڌل نموني جي حمايت ڪئي آهي. تنهن هوندي به "الفا ڪتي" جي اهڙي تصور، جنهن موجب ڪتو غالب ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جو بنياد بگهڙن جي ٽولين بابت هڪ تڪراري نظريي تي آهي. ان خيال تي پڻ اعتراض ڪيو ويو آهي ته ”رتبو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش“ ڪتي ۽ انسان جي لاڳاپن جي عام خاصيت آهي. انساني خاندانن جا فرد هاڻي اهڙين سرگرمين ۾ به وڌيڪ حصو وٺن ٿا، جن ۾ ڪتو هڪ اهم ساٿي هوندو آهي، جهڙوڪ ڪتن سان موسيقيءَ تي ناچ ۽ ڪتن سان يوگا.

2009–2010ع جي قومي پالتو جانورن جي مالڪن واري سروي ۾ آمريڪي پالتو جانورن جي شين جي ٺاهيندڙن جي تنظيم پاران شايع ڪيل انگن اکرن موجب، آمريڪا ۾ اندازي مطابق 77.5 ملين ماڻهن وٽ پالتو ڪتا هئا. ساڳئي ماخذ موجب لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو آمريڪي گهرن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪتو پاليو ويندو هو؛ انهن مان 67 سيڪڙو گهرن وٽ رڳو هڪ ڪتو، 25 سيڪڙو وٽ ٻه ڪتا، ۽ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو وٽ ٻن کان وڌيڪ ڪتا هئا. انگن اکرن موجب پالتو نر ۽ مادي ڪتن جو انگ لڳ ڀڳ برابر هو، جڏهن ته مالڪاڻن ڪتن مان پنجين حصي کان به گهٽ پناهه گاهن مان آيا هئا.

ڪم ڪندڙ ڪتا

ساٿي جانورن طور ڪتن جي ڪردار کان علاوه، ڪتن کي مختلف ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ پڻ چونڊيل نسل ڪشي ذريعي پاليو ويو آهي، جن ۾ چوپائي مال جي ڌڻ سنڀالڻ، جهڙوڪ ڪولي ۽ ريڍار ڪتا؛ شڪار؛ ڪوئن ۽ ٻين نقصانڪار جانورن جو ڪنٽرول، جهڙوڪ ٽيريئر؛ ڳولا ۽ بچاءَ جا ڪتا؛ سڃاڻپ وارا ڪتا، جهڙوڪ غيرقانوني منشيات يا ڪيميائي هٿيارن جي سڃاڻپ لاءِ تربيت ڏنل ڪتا؛ گهرن جي حفاظت لاءِ پهرائتا ڪتا؛ پوليس جا ڪتا، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ”ڪي-9“ پڻ چيو ويندو آهي؛ سهائتا ۽ خدمتي مقصدن لاءِ ڪتا؛ ماهيگيرن کي ڄار واپس ڪڍڻ ۾ مدد ڏيندڙ ڪتا؛ ۽ بار ڇڪيندڙ ڪتا، جهڙوڪ برف گاڏي ڇڪيندڙ ڪتا، شامل آهن.

1957ع ۾ لائڪا نالي ڪتو انهن پهرين جانورن مان هڪ بڻيو، جن کي ڌرتيءَ جي مدار ۾ موڪليو ويو. ان کي سوويت خلائي پروگرام جي اسپوتنڪ 2 خلائي جهاز ۾ موڪليو ويو؛ لائڪا پرواز دوران وڌيڪ گرمي سبب مري وئي.

خدمتي ڪتن ۽ مددگار ڪتن جا مختلف قسم، جن ۾ رهنما ڪتا، ٻڌڻ ۾ مدد ڏيندڙ ڪتا، حرڪتي مدد وارا ڪتا ۽ نفسياتي خدمتي ڪتا شامل آهن، معذور ماڻهن کي روزاني زندگيءَ ۾ مدد ڏين ٿا.

29 ڪتن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ مرگهيءَ وارن ماڻهن وٽ رهندڙ 9 ڪتن بابت ٻڌايو ويو ته اهي اچڻ واري دوري کان لڳ ڀڳ 30 سيڪنڊن کان 45 منٽن اڳ پنهنجي سنڀاليندڙ جو ڌيان ڇڪائڻ وارو رويو ظاهر ڪندا هئا. مطالعي ۾ مريضن جي آباديءَ واري خصوصيتن، صحت يا پنهنجن پالتو جانورن ڏانهن سندن رويي ۽ اهڙي اڳواٽ خبردار ڪندڙ رويي جي وچ ۾ ڪو اهم شمارياتي لاڳاپو نه مليو.

خوراڪ طور ڪتا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتي جو گوشت

انسان گهٽ ۾ گهٽ 14,000 سالن کان ڪتي جو گوشت کائيندا آيا آهن. اهو معلوم ناهي ته قبل از تاريخ ڪتن کي ڪهڙي حد تائين خوراڪ لاءِ استعمال يا خاص طور گوشت لاءِ پاليو ويندو هو. صدين تائين هي رواج ڏکڻ اوڀر ايشيا، اوڀر ايشيا، آفريڪا ۽ اوشيانا جي مختلف علائقن ۾ موجود رهيو، پر پوءِ مذهبن جي پکڙجڻ ۽ ثقافتي تبديلين سبب ڪتي جو گوشت کائڻ گهٽجي ويو ۽ ڪيترن هنڌن تي سماجي طور ممنوع يا ناپسنديده بڻجي ويو. سوئٽزرلينڊ، پولينيشيا ۽ ڪولمبس کان اڳ وارو ميڪسيڪو به تاريخي طور ڪتي جو گوشت استعمال ڪندا هئا. ڪجهه اصل آمريڪي ڪتا، جهڙوڪ پيرو جو بي وارن وارو ڪتو ۽ زولواٽزڪوئنٽلي، قرباني ڏيڻ ۽ خوراڪ طور استعمال ڪرڻ لاءِ پڻ پاليا ويندا هئا.

هان چيني پڻ روايتي طور ڪتا کائيندا هئا. سُوئي گهراڻي (581–618ع) ۽ تانگ گهراڻي (618–907ع) دوران ڪتي جو گوشت کائڻ گهٽ ٿيو، پر مڪمل طور ختم نه ٿيو؛ ان جو هڪ سبب ٻڌ مت جي پکڙجڻ ۽ مٿئين طبقي پاران هن رواج کي رد ڪرڻ پڻ هو. ڀارت، ايران ۽ يورپ ۾ ڪتي جو گوشت کائڻ تاريخي طور گهٽ عام رهيو آهي.

دنيا جي گهڻن حصن ۾ ڪتي جو گوشت کائڻ هڪ سماجي طور ناپسنديده رواج سمجهيو وڃي ٿو، پر جديد دور ۾ اڃا به ڪجهه علائقن ۾ اهو رواج جاري آهي. اهو اڃا به ڪجهه اوڀر ايشيائي ۽ ڀرپاسي وارن ملڪن ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جن ۾ چين، ويٽنام، ڪوريا، انڊونيشيا ۽ فلپائن شامل آهن.

اندازي موجب ايشيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 30 ملين ڪتا ذبح ڪري خوراڪ طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. چين کي دنيا ۾ ڪتي جي گوشت جو سڀ کان وڏو صارف ملڪ ڄاڻايو ويو آهي، جتي اندازي موجب هر سال 10 کان 20 ملين ڪتا انساني خوراڪ لاءِ ماريا وڃن ٿا. ويٽنام ۾ لڳ ڀڳ 5 ملين ڪتا هر سال ذبح ڪيا وڃن ٿا. 2024ع ۾ چين، سنگاپور ۽ ٿائيلينڊ ۾ ڪتي جو گوشت کائڻ بابت پابندين جا قدم کنيا ويا.

پولينڊ جي ڪجهه علائقن ۽ وچ ايشيا ۾ ڪتي جي چرٻي بابت روايتي طور اهو دعويٰ ڪيو ويو آهي ته اها ڦڦڙن لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي.

ڪتي جو گوشت کائڻ جا حامي ڪڏهن اهو دليل ڏين ٿا ته چوپائي مال ۽ ڪتن جي وچ ۾ اخلاقي فرق قائم ڪرڻ مغربي ٻٽو معيار آهي، ۽ مختلف جانورن جو گوشت کائڻ ۾ بنيادي اخلاقي فرق ناهي.

ڏکڻ ڪوريا ۾ ڪتي جو گوشت کائڻ جي ڊگهي تاريخ رهي آهي، پر جديد دور ۾ هي رواج تيزيءَ سان گهٽ مقبول ٿيو آهي. 2017ع جي هڪ سروي ۾ 40 سيڪڙو کان گهٽ شرڪت ڪندڙن ڪتي جي گوشت جي ورڇ ۽ استعمال تي پابندي جي حمايت ڪئي، جڏهن ته 2020ع تائين اهو انگ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ ٿي ويو، جيڪو خاص طور نوجوانن ۾ بدلجندڙ روين ڏانهن اشارو ڪري ٿو. 2018ع ۾ ڏکڻ ڪوريا جي حڪومت ان سال ٿيندڙ سياري جي اولمپڪ راندين دوران ڪتي جو گوشت وڪڻندڙ ريسٽورنٽن تي پابندي لاڳو ڪئي. 9 جنوري 2024ع تي ڏکڻ ڪوريا جي قومي اسيمبلي ڪتي جي گوشت جي ورڇ ۽ وڪرو تي پابندي وارو قانون منظور ڪيو، جيڪو 2027ع کان مڪمل طور لاڳو ٿيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ ان سان گڏ ڪتي پاليندڙن کي ٻين ڪاروبارن ڏانهن منتقل ٿيڻ ۾ مدد ڏيڻ جا منصوبا پڻ شامل ڪيا ويا. ڏکڻ ڪوريا ۾ گوشت لاءِ پاليل ڪتن مان هڪ مشهور قسم نوريونگي رهيو آهي.

اتر ڪوريا ۾، جتي گوشت جي کوٽ وڌيڪ آهي، ڪتي جو گوشت کائڻ عام ۽ سماجي طور قبول ٿيل رواج طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ سرڪاري طور به ان جي حوصلا افزائي ڪئي وئي آهي.

صحت جا خطرا

وڌيڪ ڏسو: ڪتي جو چڪ, ڪتن وسيلي پکڙجندڙ بيماريون, ۽ ڪتي جي چڪ کان بچاءُ

2018ع ۾ عالمي صحت تنظيم (WHO) ٻڌايو ته دنيا ۾ ريبيز سبب 59,000 ماڻهو فوت ٿيا، جن مان 59.6٪ موت ايشيا ۽ 36.4٪ آفريڪا ۾ ٿيا. ريبيز هڪ اهڙي بيماري آهي، جنهن جي پکڙجڻ ۾ ڪتا سڀ کان اهم ناقل آهن. هر سال دنيا ۾ ڏهاڪن ملين ماڻهو ڪتن جي چڪن کان متاثر ٿين ٿا. ڪتن جي چڪ جا اهم متاثر ٻار هوندا آهن. ٻارن ۾ چڪ سبب سنگين زخمن جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن موت جو سبب به بڻجي سگهن ٿا. ڪتي جا تيز ناخن گوشت کي چيري سگهن ٿا ۽ سنگين انفيڪشن جو سبب بڻجي سگهن ٿا.

آمريڪا ۾ ٻليون ۽ ڪتا هر سال 86,000 کان وڌيڪ ڪرڻ وارن حادثن ۾ هڪ سبب طور شامل ٿين ٿا. اندازو لڳايو ويو آهي ته برطانيا جي اسپتالن ۾ علاج ٿيندڙ ڪتن سان لاڳاپيل زخمن مان لڳ ڀڳ 2٪ گهريلو حادثن سبب ٿين ٿا. ساڳئي مطالعي موجب ڪتن سان لاڳاپيل روڊ حادثن ۾ زخمي ٿيڻ جا واقعا گهڻو ڪري ٻه ڦيٿي وارين گاڏين سان لاڳاپيل هوندا آهن. ڪجهه ملڪن ۽ شهرن ۾ حفاظت بابت خدشن جي ڪري ڪتن جي ڪجهه مخصوص نسلن تي پابندي يا پابنديون پڻ لاڳو ڪيون ويون آهن.

ڪتي جي فضلي ۾ موجود ٽوڪسوڪارا ڪينس، يعني ڪتي جي گول ڪيڙي جا آنا، انسانن ۾ ٽوڪسوڪارياسس جو سبب بڻجي سگهن ٿا. اندازي موجب آمريڪا ۾ لڳ ڀڳ 14٪ ماڻهو ٽوڪسوڪارا سان متاثر آهن ۽ هر سال لڳ ڀڳ 10,000 ڪيس رپورٽ ٿين ٿا. علاج کان سواءِ ٽوڪسوڪارياسس ريٽينا کي نقصان پهچائي سگهي ٿي ۽ نظر گهٽائي سگهي ٿي. ڪتي جي فضلي ۾ هوڪ ورم پڻ ٿي سگهن ٿا، جيڪي انسانن ۾ چمڙيءَ ۾ لاروا جي لڏپلاڻ جو سبب بڻجن ٿا.

صحت جا فائدا

هڪ عورت ڪتي کي گهمائيندي

سائنسي شاهديون ان ڳالهه بابت گڏيل نتيجو نٿيون ڏين ته ڪتي جي ساٿ سان انسان جي جسماني ۽ نفسياتي ڀلائي بهتر ٿئي ٿي يا نه. ڪجهه اڀياس جسماني صحت ۽ نفسياتي ڀلائي لاءِ فائدن جي نشاندهي ڪن ٿا، پر انهن تي اهو اعتراض پڻ ڪيو ويو آهي ته انهن ۾ حالتن تي مناسب ضابطو نه رکيو ويو هو. هڪ اڀياس موجب، ”پوڙهن ماڻهن جي صحت سندن صحت واري عادتن ۽ سماجي سهائتا سان لاڳاپيل آهي، نه ته ڪنهن ساٿي جانور جي مالڪي يا ان سان وابستگي سان.“ اڳين اڀياسن مان ظاهر ٿيو ته پالتو ڪتن يا ٻلين جي سنڀال ڪندڙ ماڻهو اسپتالن جا گهٽ چڪر لڳائيندا آهن ۽ دل جي مسئلن يا ننڊ جي تڪليفن لاءِ دوا وٺڻ جا امڪان انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندا آهن، جيڪي پالتو جانور نٿا رکن. پالتو ڪتن جا مالڪ انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ جسماني ورزش ڪندا آهن، جيڪي ٻليون پالين ٿا يا پالتو جانور ئي نٿا رکن؛ ۽ اهي اثر نسبتاً ڊگهي عرصي تائين برقرار رهي سگهن ٿا.

پالتو جانور پالڻ کي ڪورونري شريانن جي بيماري وارن مريضن ۾ وڌيڪ بقا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ڪتا پاليندڙ ماڻهن ۾ تيز دل جي دوري کان پوءِ هڪ سال اندر فوت ٿيڻ جو خطرو انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ ڏٺو ويو، جيڪي ڪتا نٿا رکن. اڀياسن ۾ ڪتو پالڻ ۽ بالغن جي جسماني سرگرميءَ جي وڌيل سطح جي وچ ۾ ننڍي کان وچولي درجي جو لاڳاپو پڻ مليو آهي.

2005ع ۾ برٽش ميڊيڪل جرنل ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي ۾ چيو ويو:

تازين تحقيقن اڳين نتيجن جي تصديق نه ڪئي آهي، جن موجب پالتو جانور پالڻ سان دل ۽ رت وارين بيمارين جو خطرو گهٽجي ٿو، عام معالج جي خدمتن جو استعمال گهٽجي ٿو، يا گهرن ۾ رهندڙ پوڙهن ماڻهن جي نفسياتي يا جسماني صحت کي ڪو خاص فائدو پهچي ٿو. تنهن هوندي به تحقيق مان اهو ظاهر ٿيو آهي ته پالتو جانورن سان رهندڙ ٻارن ۾ بيماري سبب اسڪول کان غيرحاضري نمايان طور گهٽ هوندي آهي.

ڪتن جا صحت تي ممڪن فائدا رڳو پالتو ڪتي جي مالڪيءَ مان نه، پر عام طور ڪتن سان رابطي مان به حاصل ٿي سگهن ٿا. مثال طور، پالتو ڪتي جي موجودگيءَ ۾ ماڻهن ۾ دل ۽ رت جي گردش، روين ۽ نفسياتي پريشانيءَ جي نشانين ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. ماڻهو اهڙن مدافعتي نظام کي سرگرم ڪندڙ خوردبيني جاندارن سان پڻ واسطي ۾ اچن ٿا، جيڪي صفائي مفروضي موجب الرجي ۽ پاڻمرادو مدافعتي بيمارين کان بچاءَ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا. ٻين فائدن ۾ ڪتن جو سماجي سهائتا طور ڪردار شامل آهي.

هڪ اڀياس مان ظاهر ٿيو ته ويل چيئر استعمال ڪندڙ ماڻهو جڏهن ڪتي سان گڏ هوندا آهن ته اجنبي ماڻهن سان سندن مثبت سماجي رابطن جو امڪان انهن جي اڪيلي هجڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. 2015ع جي هڪ اڀياس ۾ معلوم ٿيو ته پالتو جانور پالڻ سان ماڻهو پنهنجن پاڙيسرين سان مثبت لاڳاپا ٺاهڻ ڏانهن وڌيڪ مائل ٿين ٿا. هڪ ٻئي اڀياس ۾ نون پالتو جانور پاليندڙن ٻڌايو ته جانور حاصل ڪرڻ کان پوءِ پهرين مهيني دوران ننڍن صحت مسئلن ۾ نمايان گهٽتائي آئي، ۽ اها گهٽتائي ڏهن مهينن واري مطالعي تائين برقرار رهي.

علاج جي حصي طور ڪتن ۽ ٻين جانورن جي استعمال جي تاريخ 18هين صديءَ جي آخر تائين پهچي ٿي، جڏهن ذهني ادارن ۾ مريضن جي سماجي ميل جول وڌائڻ لاءِ جانورن کي آندو ويندو هو. جانورن جي مدد سان ٿيندڙ علاج بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪتي جي مدد سان علاج الزائمر جي بيماري وارن ماڻهن ۾ مرڪڻ ۽ کلڻ وڌائي سگهي ٿو. هڪ اڀياس ۾ ڏيکاريو ويو ته توجہ جي کوٽ ۽ حد کان وڌيڪ سرگرميءَ واري بيماري ۽ رويي جي خرابين وارا ٻار، جيڪي ڪتن ۽ ٻين جانورن سان گڏ تعليمي پروگرام ۾ شامل ٿيا، انهن ۾ حاضري، ڄاڻ ۽ مهارتن جا هدف بهتر ٿيا ۽ سماج دشمن ۽ پرتشدد رويا انهن ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيا، جيڪي جانورن جي مدد واري پروگرام ۾ شامل نه هئا.

ثقافتي اهميت

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڪتن جون ثقافتي عڪاسيون ۽ مذهب ۾ ڪتا

وڌيڪ ڏسو: افسانوي ڪتن جي فهرست

سربرس، دانتي جي دوزخ جي ٽئين دائري ۾ پيٽو ماڻهن سان گڏ، وليم بليڪ جي عڪاسي

فن پارن ۾ ڪتن کي رهنمائي، تحفظ، وفاداري، سچائي، ايمانداري، چوڪسي ۽ محبت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. قديم ميسوپوٽيميا ۾، قديم بابلي دور کان وٺي نو-بابلي سلطنت تائين، ڪتا شفا ۽ طب جي ديوي نِن اِسينا جي علامت هئا، ۽ سندس پوئلڳ اڪثر ويٺل ڪتن جا ننڍا مجسما کيس نذر ڪندا هئا. نو-اشوري ۽ نو-بابلي دورن ۾ ڪتا جادويي تحفظ جي نشانين طور به استعمال ٿيندا هئا. چين، ڪوريا ۽ جاپان ۾ ڪتن کي مهربان محافظ سمجهيو وڃي ٿو.

ڏند ڪٿائن ۾ ڪتا اڪثر پالتو جانورن يا پهريدارن طور ظاهر ٿين ٿا. پاتال جي دروازن جي حفاظت ڪندڙ ڪتن جون ڪهاڻيون هند-يورپي ڏند ڪٿائن ۾ بار بار ملن ٿيون، ۽ شايد انهن جو بنياد پروٽو-هند-يورپي روايتن ۾ هجي. يوناني ڏند ڪٿا ۾ سربرس ٽن مٿن ۽ اژدها جهڙي پڇ وارو پهريدار ڪتو آهي، جيڪو هيڊيز جي دروازن جي حفاظت ڪري ٿو. ڪتا يوناني ديوي هيڪيٽي سان پڻ لاڳاپيل آهن. نارس ڏند ڪٿا ۾ گارمر نالي هڪ ڪتو هيل، يعني مئلن جي جهان جي حفاظت ڪري ٿو. فارسي ڏند ڪٿا ۾ ٻه چار اکين وارا ڪتا چِنوت پل جي حفاظت ڪن ٿا. ويلشي ڏند ڪٿا ۾ ڪون اَنون، اَنون جي حفاظت ڪن ٿا. هندو ڏند ڪٿا ۾ موت جي ديوتا يم وٽ شياما ۽ شروارا نالي ٻه پهريدار ڪتا آهن، جن مان هر هڪ کي چار اکيون آهن؛ چيو وڃي ٿو ته اهي نرڪ جي دروازن جي حفاظت ڪن ٿا. ڪارو ڪتو ڀيرَو، جيڪو شِو جو هڪ روپ آهي، جو واهن، يعني سواري، سمجهيو وڃي ٿو.

عيسائيت ۾ ڪتا وفاداريءَ جي علامت آهن. خاص طور رومن ڪيٿولڪ چرچ جي روايت ۾ سينٽ ڊومينڪ جي مذهبي عڪاسيءَ ۾ ڪتو شامل هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روايت موجب سندس ماءُ خواب ۾ ڏٺو ته سندس پيٽ مان هڪ ڪتو نڪري رهيو آهي، ۽ ٿوري ئي عرصي پوءِ هوءَ حامله ٿي. انهيءَ ڪري ڊومينيڪن سلسلو، جنهن جي ڪليسيائي لاطيني صورت Domini canis سان لفظي مشابهت رکي ٿي، کي ”رب جو ڪتو“ يا ”رب جو شڪاري ڪتو“ به چيو ويو آهي. عيسائي لوڪ روايتن ۾ چرچ گريم اڪثر ڪاري ڪتي جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو عيسائي گرجائن ۽ سندن گرجا گهرن جي قبرستانن کي مقدس شين جي بي حرمتي کان بچائيندو آهي.

يهودي قانون ڪتن ۽ ٻين پالتو جانورن کي رکڻ کان منع نٿو ڪري، پر يهودين لاءِ لازم آهي ته هو پنهنجن ڪتن ۽ ٻين پاليل جانورن کي پاڻ کان اڳ کاڌو ڏين، ۽ جانور حاصل ڪرڻ کان اڳ ان جي خوراڪ جو بندوبست ڪن. اسلام ۾ ڪتن بابت رايا مختلف آهن؛ ڪجهه فقهي يا فڪري مکتب انهن کي ناپاڪ سمجهن ٿا، جڏهن ته خالد ابو الفضل جو چوڻ آهي ته اهو تصور ”اسلام کان اڳ واري عرب ڏند ڪٿا“ ۽ اهڙي روايت تي ٻڌل آهي، جيڪا سندس چوڻ موجب ”غلط نموني پيغمبر سان منسوب ڪئي وئي آهي“. سني مالڪي فقه جا عالم ڪتن جي ناپاڪ هجڻ واري تصور سان متفق ناهن.

نالا

فرانسيسي ٻوليءَ جو مذڪر اسم شيان (chien؛ معياري فرانسيسي اچار: شِيان) ڪلاسيڪي لاطيني لفظ ڪانيم (canem) مان نڪتل آهي، جيڪو ساڳئي معنيٰ رکندڙ ڪانِس (canis) جو مفعولي روپ آهي. مادي ڪتي کي فرانسيسيءَ ۾ شيئن (chienne) ۽ ڪتي جي ٻچي کي شيو (chiot) چيو ويندو آهي.

لاطيني لفظ ڪانِس هند-يورپي اصل *ڪْوون- (*kwon-) مان نڪتل آهي، جنهن سان سنسڪرت شْوَن، اوستائي سپا، قديم يوناني ڪيون، قديم اعليٰ جرمن هونٽ، قديم آئرش ڪو، بريٽن ڪي، روسي سوباڪا، آرمينيائي شون ۽ لٿوينيا شُوو لاڳاپيل آهن.

اڳ ڪتي کي الڳ جنس، ڪانِس ڪانِس يا ڪانِس فاميليئرس، سمجهيو ويندو هو، پر جديد جينياتي تحقيق موجب گهريلو ڪتو ڀوري بگهڙ جي گهريلو بڻايل نسل مان نڪتل آهي. انهيءَ بنياد تي ان کي ڪانِس لوپس فاميليئرس، يعني ڪانِس لوپس جي ذيلي جنس، پڻ قرار ڏنو ويو آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ڪميشن براءِ حيواني نالن جي نامگذاري جي فيصلي کان پوءِ ڪانِس فاميليئرس کي الڳ جنس جي نالي طور استعمال ڪرڻ پڻ قابل قبول رهيو.

ڪتن کي نسل ۽ بڻ جي لحاظ کان عام طور هيئن بيان ڪيو ويندو آهي:

• نسلي ڪتو — اهڙو ڪتو جيڪو مقرر نسلي معيار تي پورو لهي ۽ لاڳاپيل نسلي رجسٽر يا اداري طرفان تسليم ٿيل هجي، جيئن چيڪوسلوواڪيائي بگهڙ ڪتو.
• قسم جو ڪتو — اهڙو ڪتو جيڪو ڪنهن مقرر نسل جون خاصيتون رکي، پر سرڪاري طور ان نسل ۾ رجسٽر ٿيل نه هجي، جيئن غيررجسٽر ٿيل ارجنٽائن ڊوگو.
• مخلوط نسل وارو ڪتو — ٻن سڃاڻپ لائق نسلن جي ميلاپ مان پيدا ٿيل ڪتو. مثال طور ليبريڊور ريٽريور ۽ پوڊل جي ميلاپ کي ليبريڊوڊل، جڏهن ته ليبريڊور ۽ برنيز مائونٽين ڊاگ جي ميلاپ کي ليبرنوا چيو وڃي ٿو.
• گهڻ نسلي ڪتو — ڪيترن اڻڄاتل يا طئي نه ٿي سگهندڙ نسلن جي ميلاپ مان پيدا ٿيل ڪتو.
• مقامي غيرمعياري ڪتو — اهڙو مقامي قسم جيڪو اڃا ڪنهن باقاعدي نسلي معيار هيٺ نه آيو هجي. ڪينان ڪتو ۽ باسينجي اهڙن مقامي ڪتن مان معياري نسل بڻيا، جڏهن ته لائوبي ۽ آفريڪينس اڃا مقامي غيرمعياري قسمن طور سڃاتا وڃن ٿا.

ڪتن جا مختلف نسل: ليبريڊور ريٽريور، گولڊن ريٽريور، ڪاڪاپو، يارڪشائر ٽيريئر، باڪسر، پوميرينيئن، بيگل، باسٽ هائونڊ ۽ نيوفائونڊلينڊ ڪتو.

فرانسيسي لفظ شيان (chien) ڪيترن ئي محاورن ۽ مرڪب لفظن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. مثال طور اواغ دو شيان (avoir du chien) مان مراد دلڪشي يا وقار رکڻ، آنتر شيان اي لو (entre chien et loup) مان مراد سانجهيءَ جو ڌنڌلو وقت، تان دو شيان (temps de chien) مان مراد خراب موسم ۽ وي دو شيان (vie de chien) مان مراد ڏکي زندگي آهي.

ان کان سواءِ، اٽيلوسائنس ۽ اسپيوٿوس جنسن جي ڪجهه ٻين ڪينيڊن ۽ سائنومس جنس جي پريري ڪتي جهڙن ڪوئا نما جانورن لاءِ پڻ فرانسيسيءَ ۾ شيان جو لفظ استعمال ٿيندو آهي.

ڪتا ۽ بگهڙ

ڪتن جا ڪجهه نسل بگهڙن سان تمام گهڻي مشابهت رکن ٿا، جيتوڻيڪ انهن ۾ بگهڙن جي نسل ڪشي شامل نه ڪئي وئي آهي؛ مثال طور هي ٽاماسڪن.

ڪتا ۽ بگهڙ هڪٻئي سان نسلي ميلاپ ڪري سگهن ٿا ۽ زرخيز اولاد پيدا ڪن ٿا. بگهڙ-ڪتو هائبرڊ ڪيتري حد تائين ڪتو يا بگهڙ آهي، ان جو اندازو لازمي طور رڳو ظاهري بناوٽ مان نٿو لڳائي سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي هائبرڊ ڪتن يا بگهڙن سان تمام گهڻي مشابهت رکن ٿا ۽ اڪثر رڳو جينياتي جاچ ئي انهن ۾ بگهڙ ۽ ڪتي جي جينن جي تناسب بابت واضح ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي.

پنهنجي تحقيقي مقالي بگهڙ ۽ ڪنگ پوڊل ۽ ان جي بنياد تي لکيل ڪتابن ۾ رويي جي حياتيات جي ماهر ايرڪ زيمن ڪيترن سالن تائين ڪنگ پوڊلن، بگهڙن ۽ انهن جي هائبرڊن (جن کي پووو چيو وڃي ٿو) بابت ڪيل تقابلي مشاهدي کي تفصيل سان بيان ڪيو آهي.

ڪتن جي نسل ڪشيءَ ۾ عملي طور به بار بار بگهڙن سان نسلي ميلاپ ذريعي ڪتن جي نسلن کي «بهتر» ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيئن سارلوس بگهڙ ڪتو، چيڪوسلواڪ بگهڙ ڪتو ۽ اٽليءَ ۾ لوپو اٽاليانو سان ڪيو ويو. انهن سڀني ڪوششن مان گهربل اميدون پوريون نه ٿي سگهيون.

بگهڙن ۽ گهريلو ڪتن جي توليدي چڪرن ۾ فرق هوندو آهي. انهيءَ ڪري قدرتي ماحول ۾ ٻنهي جي پاڻمرادو نسلي ميلاپ جو امڪان گهڻو نه هوندو آهي. نر بگهڙ، گهريلو نر ڪتن جي ابتڙ، هر وقت ميلاپ لاءِ تيار نه هوندا آهن، پر رڳو مخصوص توليدي موسم ۾ ميلاپ ڪندا آهن. اهڙيءَ طرح مادي بگهڙ به سال ۾ رڳو هڪ ڀيرو زرخيز مرحلي ۾ ايندي آهي. مادي ڪتي ۾ عام طور سال ۾ ٻه ڀيرا ميلاپ لاءِ تياريءَ وارو مرحلو ايندو آهي، پر نر بگهڙ هر وقت ان سان ميلاپ نه ڪندو.

رويي جا فرق پڻ ان سلسلي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. بگهڙ عام طور پنهنجي علائقي ۾ پنهنجي ولر کان ٻاهر وارن ساڳئي نوع جي جانورن، ۽ اهڙيءَ طرح ڪتن کي به، برداشت نٿا ڪن، سواءِ ان حالت جي جڏهن توليدي موسم ۾ ڪا مادي بگهڙ ميلاپ لاءِ تيار هجي ۽ اتي ميلاپ لاءِ ڪو نر بگهڙ موجود نه هجي.

ڪجهه ليکڪن جو خيال هو ته بگهڙ ۽ ڪتي جي رويي ۾ فرق ايترو گهڻو آهي جو ٻنهي جو پاڻ ۾ ميلاپ ٿيڻ ڏکيو آهي. تنهن هوندي به 2000ع ۾ هڪ مادي شيفرڊ ڪتي ۽ نر بگهڙ جو ميلاپ ڏٺو ويو، پر ان مان ڪو اولاد پيدا نه ٿيو. اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙو نسلي ميلاپ رڳو انهن علائقن ۾ ٿيندو آهي، جتي بگهڙن جو تعداد گهٽ ۽ گهريلو ڪتن جو تعداد تمام گهڻو هجي. بهرحال، هائبرڊائزيشن جو خطرو عام طور انهن سڀني علائقن ۾ موجود هوندو آهي، جتي حقيقي بگهڙن ۽ آزاد گهمندڙ ڪتن جون آباديون هڪٻئي سان ملي وڃن ٿيون، جيئن ڏکڻ ۽ اوڀر يورپ ۾. نسلن جي تحفظ جي لحاظ کان هائبرڊائزيشن هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ نسلن ۾ ڪتن جي جينن جي ڦهلاءَ سبب حقيقي بگهڙن جون ڪجهه آباديون ختم ٿي سگهن ٿيون.

اٽليءَ جي ابروتسو علائقي ۽ اڳوڻي سوويت يونين ۾ بگهڙن ۽ گهريلو ڪتن جي نسلي ميلاپ جا تصديق ٿيل واقعا مليا آهن، جن جي تصديق ايرڪ زيمن پڻ ڪئي آهي. دمتري ايوانووچ بيبيڪوف موجب، سوويت يونين جي علائقي ۾ بگهڙ-گهريلو ڪتو هائبرڊ ڪڏهن ڪڏهن تمام گهڻي تعداد ۾ به ملندا هئا، ايتري قدر جو انهن بگهڙن جي آبادين ۾ به، جن جو تعداد انساني طريقي سان گهٽايو نه ويو هو. اهڙيءَ طرح عربي بگهڙ (Canis lupus arabs) ۾ پڻ جهنگلي بڻجي ويل گهريلو ڪتن سان نسلي ميلاپ ٿيڻ جو امڪان ڄاڻايو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن بگهڙن ۾ ناسي اکيون گهڻو ڪري ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.

ريبيز جهڙيون وچڙندڙ بيماريون ۽ مينج ۽ Echinococcus granulosus جهڙن طفيلن جون انفيڪشنون بگهڙن کان ڪتن ۽ ڪتن کان بگهڙن ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. آزاد گهمندڙ ڪتن کي جانورن جي طبي سارسنڀال نه ملڻ سبب اهي ٻين رولو ڪتن يا بگهڙن کان متاثر ٿي سگهن ٿا ۽ ٻنهي آبادين ۾ بيمارين جي جراثيمن جي ڦهلاءَ ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.

بگهڙ ۽ شڪار ڪندڙ آزاد ڪتا ٻئي رو هرڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن چرندڙ مال کي ماري سگهن ٿا. جڏهن ڪو آزاد بگهڙ جهنگلي جانور جو پيڇو ڪري ان کي ماري ٿو ته ان کي بگهڙ جي ماحولياتي ڪردار جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. پر جڏهن ڪو آزاد گهمندڙ ڪتو جهنگلي جانور جو پيڇو ڪري ان کي ماري ٿو ته جرمنيءَ جي رياستي شڪار واري قانون تحت اهو انتظامي ڏوهه ٿي سگهي ٿو. اهڙي واقعي جي ڄاڻ ملڻ تي لاڳاپيل اختياري ڏنڊ لاڳو ڪري سگهي ٿي. بار بار اهڙو عمل ڪرڻ يا ڄاڻي واڻي ڪرڻ جي صورت ۾ جرمن فوجداري قانون جي دفعه 292 تحت قيد يا مالي ڏنڊ جي سزا ٿي سگهي ٿي.

گهريلو بڻائڻ

قديم حياتياتي ۽ آثار قديمه جا ثبوت

قديم مصري عڪاسي

بگهڙ جي انسان سان موافقت جا سڀ کان پراڻا واضح فوسلي ثبوت پوئين پيليوليٿڪ دور سان واسطو رکن ٿا. 2012ع جي هڪ جائزي موجب اهي وڌ ۾ وڌ 19,000 سال پراڻا آهن، پر بگهڙ جي ان کان به اڳ گهريلو بڻجڻ جا ڪجهه الڳ ثبوت پڻ مليا آهن. چيڪيا جي پريڊموسٽي مان کوٽائي دوران مليل کوپڙين جي عمر لڳ ڀڳ 31,500 سال مقرر ڪئي وئي آهي. هڪ تحقيقي ٽيم سائبيريا جي الطائي جبلن ۾ واقع رازبوئنيچيا غار مان ڪتي جي هڪ کوپڙي دريافت ڪئي، جنهن جي عمر لڳ ڀڳ 33,000 سال مقرر ڪئي وئي. اهي دريافتون ميٽيي جرمونپري جي 2009ع ۾ شايع ٿيل تحقيق جي حمايت ڪن ٿيون، جنهن ۾ بيلجيم جي گوئي غارن مان 36,000 سال پراڻي ڪتي جي کوپڙي بيان ڪئي وئي هئي.

گهريلو بڻائڻ جي شروعاتي مرحلي ۾ بگهڙ ۽ ڪتي جي فينوٽائپ ۾ گهڻي مشابهت سبب رڳو جسماني خاصيتن جي بنياد تي فوسلن جو جائزو وٺڻ ڏکيو آهي. ڏندن ۾ اهڙيون تبديليون، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو بڻائڻ سان ڳنڍيون وڃن ٿيون، جهڙوڪ ڪجهه ڏندن جو ترڇو ٿيڻ، ڪيترن اڳ-ڏاٺن جو قطار ۾ هڪ ٻئي پٺيان اچڻ، ۽ ان سان لاڳاپيل چهري واري کوپڙيءَ جو ننڍو ٿيڻ، مختلف پيليوليٿڪ آبادين مان مليل بگهڙن جي کوپڙين ۾ ڏٺا ويا آهن.

1975ع ۾ الطائي جبلن جي رازبوئنيچيا غار مان ڪتي جهڙيون خاصيتون رکندڙ بگهڙ جي هڪ فوسلي کوپڙي ملي، جنهن جي ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي وسيلي عمر لڳ ڀڳ 33,000 بي پي مقرر ڪئي وئي. ان کان سواءِ ماس ندي جي هڪ ننڍي واديءَ ۾، آنڊين، بيلجيم ڀرسان گوئي غار مان پڻ ٿوتڻيءَ ۾ تبديليون رکندڙ هڪ کوپڙي ملي آهي، جنهن جي عمر 31,700 بي پي مقرر ڪئي وئي آهي. ٻنهي دريافتن کي شروعاتي ڪرو-مئگنون انسان ۽ ان جي آثار قديمه وارين ثقافتن، يعني شروعاتي پوئين پيليوليٿڪ ۽ اورگنيشيئن، سان ڳنڍيو وڃي ٿو.

ان کان ڪجهه گهٽ پراڻا ثبوت لوئر آسٽريا جي ڪريمز-واخٽبرگ مان مليا آهن، جيڪو گراويٽيئن دور جو ماڳ آهي، جتان 30,000 سال تائين پراڻا ڪينيڊ آثار مليا آهن. انهن مثالن ۾ ننڍي ۽ ويڪري ٿوتڻيءَ کي خوراڪ کائڻ جي بدليل طريقي جو نتيجو سمجهيو ويو آهي، جنهن جي وضاحت بگهڙن جي انسانن جي شڪاري وسيلن مان خوراڪ حاصل ڪرڻ سان موافقت طور ڪئي وئي آهي. بهرحال، اهڙي هڪ-سبب واري وضاحت تي اختلاف موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خوراڪي رويي ۾ تبديلي لازمي طور انسان سان لاڳاپيل نه هوندي آهي.

گهريلو ڪتي جي ممڪن طور وڌيڪ پراڻي موجودگيءَ جو هڪ ٻيو ثبوت شووي غار مان مليل لڳ ڀڳ 23,000 سال پراڻا ڪجهه پيرن جا نشان آهن، جيڪي وچين آڱر جي نسبتاً ننڍي هجڻ سميت ڪجهه خاصيتن سبب بگهڙ جي ڀيٽ ۾ ڪتي سان وڌيڪ مشابهت رکن ٿا.

اولهه روس جي بريانسك اوبلاسٽ ۾ واقع پوئين پيليوليٿڪ ماڳ اليزييويچي 1 مان ڪتي جون هڏيون مليون آهن، جن جي تاريخ 17,000 کان 13,000 ق.م. مقرر ڪئي وئي آهي. هي ماڳ سودوست ندي تي واقع آهي، جيڪا ديسنا ندي جي هڪ شاخ آهي. اتان جي حيواني باقيات ۾ اوني مئمٿ غالب آهي ۽ اهي والدائي برفاني دور جي آخري مرحلي سان واسطو رکن ٿا، جيڪو وچ يورپ جي وائڪسل برفاني دور جي برابر آهي. ثقافتي طور هن ماڳ کي ايپي-گراويٽيئن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.

1930ع کان 1940ع جي وچ ۾ ڪي. ايم. پوليڪارپوويچ هن آباديءَ جي کوٽائي ڪئي، جنهن دوران ڪتن جون ٻه مڪمل کوپڙيون مليون. هڪ کوپڙي چلهه ڀرسان ۽ ٻي مئمٿ جي هڏن مان ٺهيل رهائشگاهه مان ملي. انهن ڪتن جون ٿوتڻيون ننڍيون هيون ۽ انهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 70 سينٽي ميٽر هئي. اليزييويچي ۽ لڳ ڀڳ ساڳي دور جي يوڪريني ماڳ ميزيريچ، ڪانيو ڀرسان، مان مليل کوپڙين کي عام طور سڀ کان پراڻن تسليم ٿيل گهريلو ڪتن جا مثال سمجهيو وڃي ٿو.

تنهن هوندي به، گهريلو بڻائڻ جو عمل مختلف علائقن ۾ مختلف وقتن تي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ٿي سگهي ٿو. فرانس جي مئگڊيلينيئن دور واري ماڳ سينٽ-جرمين-دي-لا-ريويئر ۾ انسانن ۽ بگهڙن جي هڏن ۾ مستحڪم آئسوٽوپن جي تجزيي مان سندن خوراڪ ۾ هڪجهڙائي ملي، جيڪا ٻنهي ۾ وڏي جسامت وارن ٻوٽا خور جانورن تي ٻڌل هئي. هڪ بگهڙ جي هڏن ۾ گهڻو ڪري سامونڊي خوراڪ، خاص طور سالمن، جا آئسوٽوپي نشان مليا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 14,000 بي پي تائين جانورن جي گهريلو بڻائڻ ڏانهن اشارو ڪري سگهن ٿا.

2010ع ۾ شايع ٿيل سوئٽزرلينڊ جي ڪيسلرلوخ مان مليل، واضح طور ننڍي ٿوتڻي رکندڙ ڪتي جي ¹⁴C تاريخ بندي 12,225 ± 45 بي پي ڏني، جيڪا ترتيب ڏنل ڪئلينڊر تاريخ موجب 12,327 ± 239 ق.م. جي برابر آهي. تنهنڪري وڌ ۾ وڌ پوئين مئگڊيلينيئن دور، لڳ ڀڳ 14,000 سال اڳ، تائين وچ يورپ ۾ ڪتي جي گهريلو بڻجڻ کي پڪ سان ثابت ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.

ڪتن جي ماهر ايرڪ زيمن گهريلو بڻائڻ جي تاريخ ۾ انهن بگهڙن لاءِ گهريلو بگهڙ جو اصطلاح استعمال ڪيو، جيڪي اڃا مڪمل طور گهريلو نه بڻيا هئا، پر اڳ ئي انسانن سان گڏ رهندا ۽ انهن سان سماجي لاڳاپا قائم ڪندا هئا.

سويڊن جي فالڪوپنگ ميونسپلٽي ۾ هورنبورگاشون ڍنڍ ڀرسان الميو مان مليل هڪ ميسوليٿڪ ڪتي جو ڍانچو. اهو ڍانچو 1983ع جي سرءُ ۾ آثار قديمه جي کوٽائي دوران مليو.

مئلن سان گڏ دفن ڪيل ڪتا گهريلو بڻجڻ جا واضح ثبوت فراهم ڪن ٿا. اهڙن سڀ کان پراڻن ثبوتن ۾ لڳ ڀڳ 14,000 سال پراڻو اوبرڪاسل جو ٻٽو قبر شامل آهي. لڳ ڀڳ ساڳئي دور ۾ ويجهي اوڀر جي ناتوفي ثقافت مان پڻ انسان سان گڏ ڪتي جي پهرين تدفين جو ثبوت ملي ٿو، جيڪو اتر اسرائيل جي هايونيم ٽيرس مان مليو آهي.

ان کان ڪجهه نوان ثبوت لڳ ڀڳ 10,000 سال پراڻي اوشڪي-1 قبر، ڪمچاٽڪا، اوست-بيلايا، سائبيريا، ۽ لوهي دروازي ڀرسان ولاسڪ ۽ ليپينسڪي وير، سربيا، جي شروعاتي ميسوليٿڪ ماڳن مان مليا آهن. ميسوليٿڪ دور ۾ اتر يورپ ۾ به ڪتن جون تدفينون عام ٿي ويون، جهڙوڪ الميو ڪتو ۽ بعد واري ايرٽيبوئلي ثقافت جو اسڪيٽيهولم ماڳ، سويڊن.

سانچو:Anker آمريڪي کنڊ مان مليل سڀ کان پراڻن ڪتن ۾ ٽيڪساس مان مليل هڪ نمونو شامل آهي، جنهن جي ¹⁴C طريقي سان عمر 9,300–9,400 بي پي مقرر ڪئي وئي. هي هڏو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ هيٺئين پيڪوس ندي ڀرسان هِنڊز غار جي هڪ قبل از تاريخ ڪچري واري کڏ مان مليو هو، پر ان جو سائنسي مطالعو لڳ ڀڳ 25 سال پوءِ ڪيو ويو. مطالعي جي ليکڪ اهو نتيجو ڪڍيو ته هِنڊز غار واري ڪتي کي انسانن کاڌو هوندو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڏي جا ٽڪرا ٿيل هئا ۽ اها انساني فضلي ۾ ملي هئي. ڊي اين اي پڻ يوريشيائي آبادين مان نسب ڏيکاري ٿي ۽ آمريڪي بگهڙن سان نسلي ميلاپ جو ڪو ثبوت نه مليو.

ٻين مثالن ۾ الينوائي مان ٽي دريافتون شامل آهن، جن مان ٻه ڪوسٽر ماڳ ۽ هڪ اسٽِل ويل II مان آهن؛ انهن جي عمر 2018ع ۾ ٻيهر لڳ ڀڳ 10,000 سال مقرر ڪئي وئي.

هڪ ٻيو پراڻو نمونو پي پي-00128 آهي، جيڪو ڪتي جي ران جي هڏي جي مٿئين حصي جو 10,150 سال پراڻو ٽڪرو آهي ۽ ڏکڻ اوڀر الاسڪا ۾ رينگل ٻيٽ جي اوڀر واري خشڪي تي واقع لائرز غار مان مليو.

هن وقت تائين ڄاڻايل سڀ کان پراڻي تاريخ رکندڙ آمريڪي دريافت ڪوسٽا ريڪا جي اتر اوڀر واري ناڪائومي ماڳ مان آهي، جيڪو 1978ع ۾ دريافت ٿيو هو. 1990ع واري ڏهاڪي کان ٿيندڙ کوٽائين مان مليل هڪ ڄاڙيءَ جي هڏي کي آڪٽوبر 2021ع ۾ ڪتي جي هڏي طور سڃاتو ويو، جڏهن ته اڳ ان کي ڪائيوٽي جي هڏي سمجهيو ويو هو. ان جي عمر 12,000 سال مقرر ڪئي وئي.

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته آمريڪا جا ڪولمبس کان اڳ وارا ڪتا، جن کي انگريزيءَ ۾ نيٽو آمريڪن ڊاگز يا پري-ڪانٽيڪٽ ڊاگز چيو وڃي ٿو، آمريڪا جي آبادڪاري جي پهرين لهر سان لڳ ڀڳ 14,000 کان 15,000 سال اڳ اوڀر سائبيريا کان اتر آمريڪا پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ مٿي ذڪر ڪيل سائبيريائي قبرن مان ان وقت تائين انهن جي انسانن جي ساٿي طور موجودگي ثابت ٿئي ٿي.

نيووليٿڪ ثقافتن ۾ گهريلو ڪتو وڏي پيماني تي موجود هو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي الڳ دفن پڻ ڪيو ويندو هو. وچ يورپ جي پهرين زرعي ثقافت، لينئر پوٽري ثقافت، جيڪا لڳ ڀڳ 5500 ق.م. کان شروع ٿي، جي قبرن ۽ آبادين مان پڻ ڪتا مليا آهن، مثال طور جرمنيءَ جي وائهنگن آن ڊيئر اينز مان. اهي بگهڙ جهڙا ڪتا نه، پر وچولي جسامت جا ڪتا هئا.

سئڪسني جي چرنيٽز واري لينئر پوٽري آبادي مان 2003ع ۾ الڳ دفن ٿيل پيٽ ڪتو (Canis palustris) مليو. لڳ ڀڳ مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل برلاگي جو پيٽ ڪتو پڻ شروعات ۾ قبل از تاريخ دور جو سمجهيو ويو، پر نئين ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي موجب اهو ڪتو جديد دور ۾، 1477ع کان 1611ع جي وچ ۾ مئو هو.

قديم مصر ۾ انسانن ۽ ٻلين سان گڏ ڪتن کي به ممي بڻايو ويندو هو.

سڀ کان پراڻو ڄاتل ڪتي جي خوراڪ جو ٿانو، جنهن کي ان تي موجود چڪ جي نشانن سبب يقيني طور اهڙو سڃاتو ويو آهي، عيسوي سن جي شروعاتي دور سان واسطو رکي ٿو ۽ ماين ۾ ڪتي جي هڪ تدفين مان مليو هو.

جينياتي ثبوت

1990ع واري ڏهاڪي ۾ بگهڙن ۽ ڪتن جي مائٽوڪونڊريائي ڊي اين اي بابت شروعاتي تقابلي مطالعي مان اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته ڪتي جي گهريلو بڻائڻ جو عمل 100,000 سال کان به اڳ شروع ٿيو هوندو ۽ شايد ڪيترن هنڌن تي آزاديءَ سان ٿيو هوندو. هڪ جينياتي حساب موجب ڪتو ۽ بگهڙ گهٽ ۾ گهٽ 135,000 سال اڳ هڪٻئي کان الڳ ٿيا هوندا، يعني شروعاتي پوئين پيليوليٿڪ دور ۾. بهرحال، جديد مطالعي ۾ هن وقت جي اندازي تي سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو رڳو ماليڪيولر گهڙي جي حسابن تي ٻڌل هو.

2004ع ۾ شايع ٿيل ڊي اين اي مطالعي موجب سڀني ڪتن جي نسلن کي گهريلو بڻائڻ جي چئن مختلف واقعن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. 2009ع جي مائٽوڪونڊريائي ڊي اين اي واري مطالعي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي سڀني ڪتن جي نسلن جو هڪ گڏيل جينياتي ذخيرو آهي، جنهن کي 10 هيپلوٽائپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مڪمل جينياتي گوناگونيت، بهرحال، رڳو چين ۾ يانگتزي ندي جي ڏکڻ وارن ڪتن ۾ ملي، جنهن بنياد تي هن علائقي کي گهريلو بڻائڻ جي ممڪن شروعاتي مرڪز طور پيش ڪيو ويو. ماليڪيولر گهڙي جي حساب موجب هن علائقي ۾ گهريلو بڻائڻ وڌ ۾ وڌ 16,300 سال اڳ ٿيو هوندو ۽ اهو جينياتي ذخيرو گهٽ ۾ گهٽ 51 مادي بگهڙن تائين وڃي پهچي ٿو.

گهريلو ڪتي جي اوڀر ايشيائي اصل جو خيال ان کان ٻه سال اڳ به هڪ جينياتي تجزيي ۾ پيش ڪيو ويو هو. هن خيال کي دنيا جي 151 نر ڪتن جي وائي ڪروموسوم جي مطالعي مان به ڪجهه حمايت ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ رڳو ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪتن ۾ ممڪن جينياتي صورتن جي مڪمل گوناگونيت ملي. مطالعي جي ليکڪن موجب اڄ جا سڀ ڪتا 13 کان 24 نر بگهڙن مان نڪتل ٿي سگهن ٿا. ٻين علائقن ۾ ڪتن ۽ بگهڙن جي بعد واري نسل ڪشي جا رڳو محدود ثبوت مليا.

ان جي ابتڙ، 2013ع ۾ شايع ٿيل مائٽوڪونڊريائي ڊي اين اي جي هڪ مطالعي موجب ڪتي جي گهريلو بڻائڻ جي شروعات پليسٽوسين دور جي يورپ ۾، لڳ ڀڳ 32,000 کان 18,000 سال اڳ، ٿي سگهي ٿي. هن مطالعي ۾ پهريون ڀيرو يوريشيا ۽ آمريڪا مان مليل 18 پوئين پليسٽوسين ڪينيڊ فوسلن کي پڻ شامل ڪيو ويو. ان موجب گهريلو ڪتن کي چئن مختلف ڪليڊن، يعني اي کان ڊي، ۾ ورهائي سگهجي ٿو. پوئين پليسٽوسين جا گهريلو ڪتا ڪليڊ اي، آمريڪي فوسلن، ۽ ڪليڊ سي، يوريشيائي فوسلن، سان ويجها هئا.

هن مطالعي ۾ الطائي جبلن جي رازبوئنيچيا غار مان مليل اڳ ذڪر ڪيل 33,000 سال پراڻي بگهڙ جهڙي کوپڙي به شامل ڪئي وئي. ساڳئي سال ان جي جينياتي بناوٽ بابت هڪ الڳ تجزيو پڻ شايع ٿيو، جنهن ۾ ان جو جديد بگهڙن جي ڀيٽ ۾ جديد ڪتن سان وڌيڪ ويجهو جينياتي لاڳاپو مليو. اهڙيءَ طرح اهو گهريلو خاصيتون رکندڙ بگهڙ جهڙي کوپڙيءَ مان حاصل ٿيل سڀ کان پراڻو ڊي اين اي ثبوت شمار ٿيو. چئن ڪليڊن مان هي نمونو ڪليڊ ڊي سان وڌيڪ ويجهو هو.

بهرحال، هن مطالعي ۾ اوڀر ايشيا مان مليل قديم گهريلو ڪتن جا فوسل شامل نه هئا. ليکڪن موجب، جيڪڏهن گهريلو بڻائڻ جي شروعات حقيقت ۾ اوڀر ايشيا ۾ ٿي هجي ها، ته اتان جا قديم نمونا انهن چئن ڪليڊن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بنيادي جينياتي حيثيت ڏيکارين ها. اوڀر ايشيا ۾ گهريلو ڪتن جا سڀ کان پراڻا فوسلي ثبوت لڳ ڀڳ 13,000 سال پراڻا آهن. 2020ع ۾ اٽلي جي اپوليا مان لڳ ڀڳ 14,000 سال پراڻن ڪتن جي وڌيڪ فوسلن کي شامل ڪرڻ سان يورپي اصل بابت اڳ وارا نتيجا ٻيهر حاصل ڪيا ويا.

ننڍي جسامت وارن ڪتن جا سڀ کان پراڻا فوسلي ثبوت لڳ ڀڳ 12,000 سال اڳ جي ويجهي اوڀر مان ملن ٿا. جديد ننڍن نسلن ۾ واڌ وارو عنصر آءِ جي ايف-1 جينياتي طور هن علائقي سان سندن اصل جو اشارو ڏئي ٿو، جنهن کي مشرقي بگهڙن جي گهريلو بڻائڻ جي نتيجي طور سمجهيو ويو آهي.

ٿيوفيل شٽوڊر پاران پيش ڪيل، ۽ بعد ۾ ڪونراڊ لورينز پاران پڻ حمايت ڪيل، اهو مفروضو ته ڪتو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور سونهري گدڙ (Canis aureus) مان نڪتل آهي، ڊي اين اي تجزين وسيلي رد ٿي چڪو آهي.

گهريلو ڪتي جي نسب بابت ٻين نظرين لاءِ ڏسو: مکيه مضمون اصل نسل ۽ قديم ڪتو.

استعمال

ڪم ڪندڙ ڪتا

نابين ماڻهن لاءِ رهنما ڪتو

ڪم ڪندڙ ڪتا اهي ڪتا آهن، جيڪي انسانن لاءِ مخصوص خدمتون يا ڪم سرانجام ڏين ٿا، يعني هڪ لحاظ کان ”پيشاور“ ڪتا آهن. مثال طور سرڪاري ادارن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪتا، جن کي عام طور پوليس ڪتا چيو وڃي ٿو، پنهنجي تيز سنگهڻ واري حس وسيلي نشان ڳولڻ، منشيات، ڌماڪيدار مادا ۽ ماڻهن، جهڙوڪ گم ٿيل ٻار، بي مدد ماڻهو، فرار ٿيل شڪي، قيدي يا لاش، ڳولڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. تفريقي سڃاڻپ وارا ڪتا جسماني بوءَ جي بنياد تي ڪنهن ماڻهو کي الڳ بوءَ جي نموني سان ملائي سڃاڻي سگهن ٿا. ٻيا سرڪاري ڪتا گشت دوران حفاظت ۽ پهري لاءِ استعمال ٿين ٿا.

ڪتن جا ڪجهه نسل رهنما ڪتن جي حيثيت سان مناسب هوندا آهن، جيڪو ڪتن جي سڀ کان ڏکين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، يا ٻين جسماني يا ذهني معذورين وارن ماڻهن لاءِ مددگار ڪتن طور تربيت ڏنا ويندا آهن. ڪجهه ڪتن کي بچاءُ وارا ڪتا يا ٿراپي ڪتا پڻ بڻايو ويندو آهي. ٻوڙن ۽ گهٽ ٻڌندڙ ماڻهن لاءِ اشارو ڏيندڙ ڪتو روزمرهه جي زندگي آسان بڻائي ٿو.

ڪتي کي ڪم لاءِ استعمال ڪرڻ، جيڪو اڄ عددي لحاظ کان نسبتاً محدود آهي، شايد ڪتن پالڻ جي سڀ کان پراڻي صورت آهي. شروعات ۾ ڪتا شڪار ڳولڻ، شڪار کي ڀڄائڻ ۽ ان کي مارڻ ۾ مدد ڪندا هئا. آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن وٽ وري ڪتن جو هڪ اهم ڪم ٿڌين ريگستاني راتين ۾ انسانن سان گڏ سمهڻ ۽ گرمي مهيا ڪرڻ هو. اتي شڪار ۾ منظم گڏيل ڪم هر هنڌ اهم نه هو ۽ ڪتن کي گهڻو ڪري کاڌي جا بچيل حصا کارايا ويندا هئا.

شڪاري ڪتا

وڊيو: قديم روم ۾ ڪتا، جن ۾ گري هائونڊ، بلڊ هائونڊ، براڪه ڪتو ۽ مولوسر ڏيکاريل آهن.

شڪار ۾ انسان سان گڏ هلڻ شايد ڪتي جو پهريون ۽ گهڻي عرصي تائين سڀ کان اهم استعمال هو. ان لاءِ گهربل گهڻيون صلاحيتون ۽ مهارتون ڪتن کي پنهنجن ابن ڏاڏن، يعني بگهڙن، کان ورثي ۾ مليون هيون، تنهنڪري شروعاتي دور ۾ خاص نسل ڪشي ضروري نه هئي. گهڻو پوءِ خاص شڪاري ڪتن جا نسل پيدا ڪيا ويا. مثال طور گڏيل شڪار لاءِ تيز ڊوڙندڙ ڪتا گهربل هئا، جڏهن ته ننڍا ڪتا، جهڙوڪ ڊيڪشنڊ يا ٽيريئر، لومڙي يا بجو جي ٻرن ۾ آسانيءَ سان گهڙي سگهندا هئا.

ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتا

رڍن جي ڌڻ سان ڪتو

جڏهن انسان مستقل آباد ٿيڻ لڳا ۽ زراعت ۽ مالداريءَ تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳا، تڏهن ڪتن کي گهرن، فارمن ۽ ڌڻن جي حفاظت لاءِ به وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. مناسب ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتن جي چونڊ ۾ بگهڙن مان ورثي ۾ مليل ان فطري لاڙي مان فائدو ورتو ويو، جنهن تحت اهي ٽولي کي گڏ رکندا آهن.

پهريدار ڪتا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهريدار ڪتو

ڪتن جو هڪ اهم ڪم، جيڪو هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ اهميت رکي ٿو، عمارتن يا مال جي حفاظت آهي. شهرن ۾ عام طور ننڍا نسل، جهڙوڪ اسپٽز، وڌيڪ استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ خوف پيدا ڪرڻ لاءِ وڏا ڪتا به رکيا ويندا هئا. اڪثر ٻه ڪتا گڏ رکيا ويندا هئا: ننڍو ڪتو، جيڪو ٿوري تحريڪ تي ئي ڀونڪي اجنبي جي اچڻ جي خبر ڏيندو هو، ۽ وڏو ڪتو، جيڪو گهر ۽ اڱڻ جي حفاظت لاءِ تيار هوندو هو. ڌڻ جي حفاظت ڪندڙ ڪتا پڻ پهريدار ڪتن ۾ شامل آهن ۽ اڄ ڪڏهن ڪڏهن عمارتن جي حفاظت لاءِ به استعمال ٿين ٿا، جيئن ترڪيءَ ۾ ڪانگل ڪتو.

بار کڻائڻ ۽ آمدرفت

ڪتن کي ”غريب ماڻهوءَ جو بار کڻندڙ جانور“ طور استعمال ڪرڻ جو ثبوت گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور کان ويهين صديءَ تائين ملي ٿو. نيميڪ ۾، جيڪو ان وقت برانڊنبرگ جي زائوخ-بيلزگ ضلعي ۾ هو، 1870–71ع واري جنگ کان پوءِ ننڍا آبادگار گاهه کڻڻ جهڙن ڪمن لاءِ ڪتن جي گاڏي استعمال ڪندا رهيا، ۽ اهو استعمال لڳ ڀڳ اوڀر جرمنيءَ ۾ زراعت جي سرڪاري ٿيڻ تائين جاري رهيو. اترين ملڪن ۾ هسڪي ۽ ساموئيڊ جهڙا ڪتا اڄ به برف گاڏيون ڇڪڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.

برف گاڏيون ڇڪيندڙ جانورن ۽ پوءِ گوشت جي ذريعن طور ڪتن 1909ع ۾ اتر قطب ۽ 1911ع ۾ ڏکڻ قطب تائين انساني پهچ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

قديم زماني کان ڪتا جنگين ۾ پڻ استعمال ٿيندا رهيا، خاص طور پهرين عالمي جنگ دوران، جتي اهي پيغام پهچائڻ، خندقن تائين گولا بارود آڻڻ ۽ ٻين ڪمن لاءِ استعمال ٿيا. هڪ اهڙي ڪتي جو به ذڪر ملي ٿو، جيڪو ڪم واري علائقي ۾ پيراشوٽ وسيلي پهتو هو.

وندر ۽ فرصت

ڪتن جي ايجليٽي ۾ حصو وٺندڙ ڪتو

پنهنجي سماجي موافقت سبب گهريلو ڪتو انسان سان سڀ کان گهڻن طريقن سان لاڳاپيل پالتو جانورن مان هڪ آهي. اڄ ڪيترائي ماڻهو پنهنجي فرصت ڪتن سان گذارين ٿا ۽ ڪتن جي راندين ۾ حصو وٺن ٿا. ڪڏهن ڪڏهن ڪتو مالڪ جو واحد اهم سماجي ساٿي به بڻجي وڃي ٿو. اهڙي حالت ۾ ڪتي کي انسان جهڙو سمجهڻ سبب پالنا ۾ سنگين غلطيون ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ جانور جون فطري ضرورتون نظرانداز ٿي وڃن ٿيون.

تحقيق ۾ ماڊل جاندار

ڪتن کي طبي تحقيق ۾ تجرباتي جانور طور استعمال ڪيو ويندو آهي. هڪ طرف انهن تي جانورن لاءِ دوائون آزمائجن ٿيون، ۽ ٻئي طرف اهي فارماڪالاجي، ٽوڪسيڪالاجي ۽ فزيالاجي جي تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا. اهڙين آزمائشن لاءِ خاص طور مقصد تحت پاليل بيگل گهڻو استعمال ٿين ٿا.

تازن سالن ۾ پالتو ڪتو ايپيڊيميالاجي ۽ جينياتي تحقيق لاءِ پڻ هڪ اهم ماڊل جاندار بڻيو آهي. ان جا فائدا انسانن سان ويجهو گڏ رهڻ، ساڳين ماحولياتي حالتن ۾ هجڻ، طبي ۽ جينياتي ڄاڻ جي آسانيءَ سان دستيابي، جسماني جسامت ۽ بناوٽ ۾ وڏي گوناگونيت، ڪيترن ئي تقريباً هم جنس نسلي لائينن جي موجودگي ۽ وراثتي بيمارين ۽ ماليڪيولر جينيات بابت گهڻي ڊيٽا هجڻ آهن.

ڪتن بابت بين الضابطي تحقيق لاءِ پراڻي اصطلاح ڪائنالاجي سان گڏ سائنسي ادب ۾ انگريزي اصطلاح ڪينائن سائنس پڻ رائج ٿي چڪو آهي، جنهن جي معنيٰ ”ڪتي بابت سائنس“ آهي.

لباس لاءِ مواد

خاص طور اتر ايشيا ۾ ڪتن جي کل مان فر جا ڪپڙا ٺاهيا ويندا هئا؛ ويهين صديءَ جي شروعات تائين ڪتي جو چمڙو پڻ استعمال ٿيندو هو، مثال طور دستانن لاءِ. برازيل ۾ ڪتن جون کلون، خاص طور ڊيڪشنڊ جون، ڪوئيڪا نالي رگڙ واري ڍول تي چاڙهڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن. يورپ ۾ به ڪتي جي فر جو واپار ٿيندو هو، اڪثر تصوراتي نالن، جهڙوڪ ”گي وولف“، هيٺ يا رڳو ”حقيقي فر“ طور. 31 ڊسمبر 2008ع کان يورپي يونين ۾ ٻلي ۽ ڪتي جي کلن جي واپار ۽ درآمد تي پابندي آهي.

اتر آمريڪا ۾ گهريلو رڍ متعارف ٿيڻ کان اڳ ڪتي جا وار اهم ڪپڙي جا ريشا هئا؛ اسڪينڊينيوا جي قبل از تاريخ دريافتن مان به ڪتي جي وارن جي ڪپڙي ۾ استعمال جا ثبوت مليا آهن. اڄ اهو استعمال گهڻو ڪري شوقيه سطح تائين محدود آهي.

گوشت ۽ دوائن جو ذريعو

ڪتي جو گوشت ڪجهه ملڪن ۾ کاڌي طور استعمال ٿيندو آهي ۽ ريسٽورنٽن ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، مثال طور ڪوريا، ويتنام، چين جي ڪجهه ڏاکڻين صوبن جهڙوڪ گوانگڊونگ ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾. بهرحال، ڪيترين ثقافتن ۾ ڪتي جي گوشت بابت کاڌي جي ممانعت موجود آهي. جرمني ۽ ڪيترن ٻين ملڪن ۾ ڪتي جو گوشت قانوني طور خوراڪ نٿو سمجهيو وڃي ۽ ان جو واپار يا مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪرڻ منع آهي.

هانوي ۾ ڪتي جو گوشت

وچئين دور کان جديد دور تائين ڪتي جي چرٻي، جنهن کي لاطينيءَ ۾ پنگوئيدو ڪانِس يا اڪسنگيا ڪانِس چيو ويندو هو، ۽ ڳاريل صورت ۾ ڪتي جي چرٻي، مختلف علاج لاءِ استعمال ٿيندي هئي. ان بابت اهو خيال هو ته اها سنڌن جي بيمارين ۽ ساهه جي رستي جي بيمارين ۾ فائديمند آهي، تنهنڪري ان کي اهڙن مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.

وچئين دور ۾ ڪتي جي هڏن کي ساڙي خاڪ بڻائي رت روڪيندڙ مادو، يعني ايسٽرنجنٽ يا هيموسٽيٽڪ، طور دست ۽ رت وهڻ جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اها خاڪ ڪڏهن ڪڏهن وڌيڪ قيمتي ساڙيل هٿي ڏند مان ٺهندڙ هڏن جي خاڪ، اسپوڊيم، جي متبادل طور پڻ ڪم ايندي هئي.

طب

روايتي طب جي سنڌي ماخذ فرهنگ جعفري موجب، ڪتي کي عربيءَ ۾ ڪلب، فارسيءَ ۾ سگ ۽ هندي سميت ڪجهه ٻين ٻولين ۾ ڪتا چيو وڃي ٿو؛ جڏهن ته ماخذ ۾ ان لاءِ ايت، سلوق ۽ شش پستان جا نالا پڻ ڏنل آهن. روايتي طبي تصور موجب ڪتي جي گوشت جي تاثير گرم ۽ خشڪ بيان ڪئي وئي آهي. ساڳئي ماخذ ۾ ڪتي جي کير کي سلهه، جلندر ۽ ٻرهل لاءِ مفيد ۽ جگر کي تقويت ڏيندڙ قرار ڏنو ويو آهي. ڪتي جي جگر کي پچائي ڇتي ڪتي جي چڪ جو شڪار ٿيل شخص کي کارائڻ، ۽ ان جي هڏن ۽ زبان کي ساڙي حاصل ڪيل خاڪ جو ٻورو باد فرنگ جي ڦٽن ۽ ناسور تي لڳائڻ پڻ روايتي علاج طور بيان ڪيا ويا آهن. اهي بيان روايتي طب سان واسطو رکن ٿا ۽ جديد طبي علاج جي اثرائتي هجڻ جو ثبوت نٿا سمجهيا وڃن.

نسل ڪشي

ڪم ڪندڙ ڪتن جي نسل جرمن باڪسر

انسان ۽ ڪتي جي لاڳاپي جي ارتقا دوران، مختلف علائقن ۽ ماحولياتي ۽ رهڻي ڪهڻي جي حالتن مطابق ڪتن جا مختلف نسل پيدا ٿيا. جسماني جسامت ۾ ڪتن جيترو وڏو تفاوت ڪنهن ٻئي زميني ڪرنگهي واري جانور ۾ نٿو ملي. انسان نسل ڪشي ۽ مناسب ڪتن جي تربيت وسيلي ڪتن کي مختلف ڪمن لاءِ استعمال ڪرڻ سکيو آهي. فيڊريشن سائنالاجيڪ انٽرنيشنال (ايف سي آءِ) سڀ کان وڏي بين الاقوامي مرڪزي تنظيم آهي، جيڪا پنهنجي قومي ميمبر تنظيمن طرفان مقرر ڪيل نسلي معيارن کي هم آهنگ ڪري شايع ڪري ٿي ۽ ڪتن جي نسل ڪشي بابت ضابطا پڻ مقرر ڪري ٿي.

جرمنيءَ ۾ نسل مخصوص نسل ڪشيءَ جي منظوريءَ واري امتحان جي تفصيلي ترتيب جرمن ڪتن جي تنظيم ۽ لاڳاپيل نسلي ڪتن جي نسل ڪشي ڪندڙ انجمنن جي ذميواري آهي. ان ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ موزونيت جو امتحان پڻ شامل هوندو آهي.

ڪتن جا ڪجهه نسل ڪم ڪندڙ ڪتن طور تربيت لاءِ وڌيڪ مناسب هوندا آهن. استعمال جي نوعيت موجب خاص طور تي تمام تيز سنگهڻ جي حس، حفاظتي جبلت ۽ فرمانبرداري جهڙين خاصيتن کي اهميت ڏني ويندي آهي. پوليس يا فوجي خدمتن، حفاظت، ڌڻ سنڀالڻ، ساٿ ڏيڻ ۽ ٿراپي لاءِ هي نسل تربيت ڏنا ويندا آهن: ايئرڊيل ٽيريئر، بوويئر ڊي فلانڊرس، بيلجيئن شيفرڊ، جرمن شيفرڊ، ڊوبرمين، جرمن باڪسر، ڊچ شيفرڊ ڪتو، هوواوارٽ، جائنٽ شنائوزر ۽ راٽ وائلر.

قديم نوعيت وارا ڪتا

اڪيتا ڪتن جي سڀ کان پراڻن نسلن مان هڪ آهي.

ڪيترن ملڪن ۾ اهڙا ڪتن جا نسل موجود آهن، جيڪي ظاهري بناوٽ ۾ شروعاتي گهريلو بڻايل ڪتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. گهريلو جانورن جي تحقيق واري سوسائٽي جي هڪ درجابندي موجب انهن ۾ پاريه يا شينسي ڪتا شامل آهن، جيڪي مثال طور آفريڪا جي خط استوا واري علائقي ۾ ملن ٿا. اهي ڪتا انسانن سان نسبتاً ڍلو تعلق قائم ڪري، فضلو کائيندڙ جانورن طور برداشت ڪيا وڃن ٿا. اهڙي رويي کي گهريلو بڻائڻ جي شروعاتي مرحلي طور سمجهيو وڃي ٿو؛ تاريخي طور ان کان پوءِ گهربل رويي لاءِ شعوري نسل ڪشي ۽ گهڻو پوءِ ظاهري خوبصورتيءَ لاءِ نسل ڪشي شروع ٿي.

ايف سي آءِ قديم نوعيت وارن ڪتن کي گروپ 5، ”اسپٽز ۽ قديم نوعيت جا ڪتا“، جي سيڪشنن 6 کان 8 ۾ رکي ٿي.

نسل ڪيل ڪتن جي درجابندي

گريٽ ڊين جو ڍانچو چيواوا جي ڍانچي ڀرسان.

نسل ڪيل ڪتن جي درجابنديءَ کي هڪ طرف قدرتي سائنسن جي ترقي ۽ ٻئي طرف نسل ڪشيءَ جي تاريخ سان گڏ ڏسڻ گهرجي. ڊگهي عرصي تائين نسلن جي ورهاست ۾ ظاهري شڪل بنيادي حيثيت رکندي هئي. ظاهري طور هڪجهڙا جانور ٻين کان ڌار ڪري هڪ نسل قرار ڏنا ويندا هئا. ساڳئي وقت گهريلو ڪتن جي مقصد واري نسل ڪشي به ترقي ڪندي رهي. ان ۾ بنيادي ڌيان ان ڪم تي هوندو هو، جنهن لاءِ ڪتو پاليو ويندو هو، جڏهن ته ظاهري شڪل ثانوي هوندي هئي. جيڪي جانور ڪنهن مخصوص ڪم لاءِ وڌيڪ مناسب هوندا هئا، تن کي نسل ڪشيءَ لاءِ چونڊيو ويندو هو. اهڙيءَ طرح ساڳئي مقصد لاءِ پاليل ڪتن کي پڻ هڪ نسل ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ڪتن جي علائقائي اصل به نسلن جي درجابنديءَ ۾ هڪ عنصر رهي آهي. اهي سڀ پهلو اڄ جي نسلي درجابندين ۾ پڻ ظاهر ٿين ٿا.

خاص طور استعمال جي مقصد موجب هي مکيه ڪتن جا قسم سڃاتا وڃن ٿا:

• ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتا، جهڙوڪ سيننهنڊ، جيڪي ڌنارن جي مدد ڪندا آهن؛ انهن ۾ خاص ڌڻ هلائيندڙ ڪتا جهڙوڪ قديم جرمن ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتا، لانگ هيئر ڪولي ۽ بارڊر ڪولي؛ مال هڻندڙ ڪتا جهڙوڪ اپينزيلر سيننهنڊ؛ ۽ ڌڻ جي حفاظت ڪندڙ ڪتا جهڙوڪ ڪواسز شامل آهن.
• فارم ڪتا، جهڙوڪ هوواوارٽ، ۽ پهريدار ڪتا، جهڙوڪ جرمن اسپٽز.
• اصطبل ڪتا، جهڙوڪ پنشر ۽ شنائوزر؛ پڻ ڏسو ريٽلر، يعني ڪوئا شڪار ڪندڙ ڪتا.
• ساٿي ڪتا، جهڙوڪ هوانيز ۽ پيپيلون، ۽ همراهه ڪتا.
• مختلف شڪاري ڪمن لاءِ انتهائي خاص شڪاري ڪتا: پوائنٽر ڪتا، شڪار ٻاهر ڪڍندڙ ڪتا، رت جي نشان پويان هلندڙ ڪتا، ريٽريور، ٻر ۾ شڪار ڪندڙ ڪتا، سوئر پڪڙيندڙ ڪتا، براڪه ۽ ٽولي ۾ شڪار ڪندڙ رننگ هائونڊ، جهڙوڪ بيگل.
• سائيٽ هائونڊ، جهڙوڪ ازاواخ.

گهريلو ڪتن جي جديد خالص نسل واري نسل ڪشي، ڪتي جي گهريلو بڻائڻ جي ڊگهي تاريخ جي ڀيٽ ۾ تمام نئين آهي. اها رڳو 19هين صديءَ جي وچ ڌاري وڌندڙ صنعتي ترقيءَ سان شروع ٿي، خاص طور ترقي يافته صنعتي ملڪن ۾، ۽ وراثت جي قانونن بابت نئين علم سان لاڳاپيل هئي. ان دور کان منظم نسل ڪشي شروع ٿي، جنهن جو مقصد مخصوص ظاهري خاصيتون حاصل ڪرڻ ۽ هڪجهڙا نسل پيدا ڪرڻ هو. نسل ڪشيءَ جا تفصيل نسل ڪتابن ۽ شجرن ۾ درج ٿيڻ لڳا. بهرحال، انهن جديد نسلن جي بنياد ۾ اڳ کان ئي مخصوص ڪمن لاءِ پاليل ڪتا شامل هئا.

اڄ نسلن کي مختلف بنيادن تي ورهايو وڃي ٿو، پر هن نظام ۾ مسئلو اهو آهي ته وقت سان گڏ ڪنهن نسل جو اصل ڪم ۽ ظاهري شڪل ٻئي تبديل ٿي سگهن ٿا. جديد نسل ڪيل ڪتن کي ڪنهن هڪ علائقي سان ڳنڍڻ به گهڻو ڪري ممڪن نه رهيو آهي.

ڪائنالاجي جي لحاظ کان ڪتن جي نسلن جي هڪ درجابندي فيڊريشن سائنالاجيڪ انٽرنيشنال برقرار رکي ٿي. اها هن وقت 344 نسلن کي تسليم ڪري ٿي. هي نظام تاريخي طور ترقي يافته آهي ۽ مختلف نسلن جي حقيقي جينياتي ويجهڙائيءَ کي بنياد نٿو بڻائي. ايف سي آءِ نظام ۾ سڀ تسليم ٿيل نسل 10 گروپن ۾ ورهايل آهن، جيڪي وري وڌيڪ سيڪشنن ۾ ورهايل آهن:

سالوڪي، هڪ سائيٽ هائونڊ نسل؛ هن نسل کي اصل ۾ شڪار لاءِ پاليو ويو هو.

• گروپ 01: ڌڻ سنڀاليندڙ ۽ مال هڻندڙ ڪتا، سواءِ سوئس سيننهنڊن جي
• گروپ 02: پنشر ۽ شنائوزر – مولوسر – سوئس سيننهنڊ ۽ ٻيا نسل
• گروپ 03: ٽيريئر
• گروپ 04: ڊيڪشنڊ
• گروپ 05: اسپٽز ۽ قديم نوعيت جا ڪتا
• گروپ 06: رننگ هائونڊ، رت جي نشان پويان هلندڙ ڪتا ۽ لاڳاپيل نسل
• گروپ 07: پوائنٽر ڪتا
• گروپ 08: ريٽريور – شڪار ٻاهر ڪڍندڙ ڪتا – پاڻيءَ جا ڪتا
• گروپ 09: ساٿي ۽ همراهه ڪتا
• گروپ 10: سائيٽ هائونڊ

ان کان سواءِ ايف سي آءِ نظام ۾ ڪجهه نسل عارضي طور تسليم ٿيل نسلن طور درج ٿيل آهن.

هن نظام کان ٻاهر به ڪيترائي اهڙا نسل آهن، جن کي ايف سي آءِ تسليم نٿي ڪري، ۽ ڪجهه نسل، جهڙوڪ باسٽ ڊي آرٽوا، براڪ بيلج ۽ هارليڪين پنشر، معدوم سمجهيا وڃن ٿا ۽ ايف سي آءِ جي فهرست مان خارج ڪيا ويا آهن.

ڪجهه ڪتن جا نسل

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گهريلو ڪتن جي فهرست

سڀ کان ننڍن تسليم ٿيل نسلن مان چيواوا، ايف سي آءِ نمبر 218، شامل آهي، جنهن جو وزن 0.5 کان 3.0 ڪلوگرام ۽ وڌرسٽ جي اوچائي 20 سينٽي ميٽر کان گهٽ هوندي آهي. سڀ کان وڏن نسلن ۾ گريٽ ڊين، ايف سي آءِ نمبر 235، شامل آهي، جنهن جي نر ۾ وڌرسٽ اوچائي گهٽ ۾ گهٽ 80 سينٽي ميٽر هوندي آهي، ۽ آئرش وولف هائونڊ، ايف سي آءِ نمبر 160، جنهن جي اوچائي 95 سينٽي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿي. ناياب نسلن ۾ ڪرلي ڪوٽيڊ ريٽريور ۽ چيني اصل رکندڙ، ٻن هزارن سالن کان وڌيڪ عرصي کان دستاويز ٿيل شار پي شامل آهن.

تڪليف ڏيندڙ نسل ڪشي

شار پي جي ٻچي ۾ حد کان وڌيڪ چمڙيءَ جون گهنجون.

ڪجهه نسلن ۾ نسل ڪشي ايتري حد تائين ڪئي وئي آهي، جو ڪتن کي صحت جا مسئلا، جهڙوڪ ساهه ۾ تڪليف يا اکين جون بيماريون، پيدا ٿين ٿيون يا قدرتي ولادت به ممڪن نه رهي ٿي، جيئن انگلش بلڊاگ ۾. ٻين نسلن ۾ فطري خاصيتن کي حد کان وڌيڪ وڌايو ويو آهي، جيئن چيني شار پي ۾ چمڙيءَ جي گهنجن يا مخصوص وارن جي بناوٽ بابت. اهڙن نسل ڪشيءَ وارن مقصدن کي اڄ تڪليف ڏيندڙ نسل ڪشي چيو وڃي ٿو.

2008ع ۾ بي بي سي دستاويزي فلم پيڊيگري ڊاگز ايڪسپوزڊ نشر ڪئي، جنهن وسيلي شڪي نسل ڪشيءَ جا طريقا پهريون ڀيرو وڏي عوام آڏو آيا. ان کان پوءِ جرمن ڳالهائيندڙ علائقن ۾ به ردعمل پيدا ٿيو ۽ تڪليف ڏيندڙ نسل ڪشيءَ کي محدود ڪرڻ لاءِ سياسي ڪوششون شروع ٿيون. هالينڊ ۾ 2019ع کان پگ جهڙن تمام ننڍي ٿوتڻي وارن ڪتن جي نسل ڪشي تي پابندي آهي، ۽ 2023ع کان اهڙن ڪتن کي رکڻ تي به پابنديءَ بابت بحث جاري آهي.

جينياتي نقص

ڪتن جي سڀني نسلن ۽ مخلوط نسلن ۾ جينياتي نقصن جو خطرو موجود آهي. هڪ ئي جينياتي مواد کي بار بار نسل ڪشيءَ ۾ استعمال ڪرڻ سان هي خطرو وڌي سگهي ٿو، خاص طور الڳ ٿيل علائقن، جهڙوڪ ٻيٽن، ۾، جتي جينياتي بوتل ڳچي پيدا ٿي سگهي ٿي. ڪجهه نسل ڪشيءَ جي مقصدن لاءِ وري جينياتي نقص ڄاڻي واڻي استعمال ڪيا ويا آهن يا قبول ڪيا ويا آهن.

اهڙن مشهور مسئلن ۾ هپ ڊسپليزيا، ايلبو ڊسپليزيا، براڪيسيفلي، براڪي يوريا، ڊيڪشنڊ فالج، ميرل عنصر ۽ ٻيا موتمار جينياتي عنصر شامل آهن. سنڌن ۽ هڏن ۾ ڪجهه تبديليون گهڻو ڪري انسان طرفان مقرر ڪيل خوبصورتيءَ جي معيارن سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ جرمن شيفرڊ جي تمام گهڻي هيٺ لهندڙ پٺ يا ڊيڪشنڊ جي حد کان وڌيڪ ڊگهي پٺ. اهڙن نقصن جا نتيجا هلڻ وقت سور کان مڪمل فالج تائين ٿي سگهن ٿا.

نسل ڪشيءَ سبب پيدا ٿيندڙ هڏن جي هڪ ٻي خرابي وابلر سنڊروم آهي. اها خاص طور ڊگهي ڳچيءَ وارن نسلن، جهڙوڪ ڊوبرمين ۽ گريٽ ڊين، ۾ ڏٺي وڃي ٿي ۽ ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڳچيءَ وارو مهره، عام طور سي 7، بگڙيل هوندو آهي. اهڙو مهره غيرمستحڪم ٿي سگهي ٿو ۽ سخت حالت ۾ ريڙهه جي نڙيءَ کي تنگ ڪري اڳين ٽنگن جي فالج جو سبب بڻجي سگهي ٿو.

هڪ ٻيو مشهور جينياتي نقص ايم ڊي آر 1 نقص آهي، جيڪو خاص طور لانگ هيئر ڪولي ۾ سڃاتو ويو، پر آسٽريلين ڪيٽل ڊاگ ۽ ڪيترن ٻين برطانوي ڌڻ سنڀاليندڙ نسلن ۾ پڻ ملي ٿو. هي نقص ملٽي ڊرگ ريزسٽنس پروٽين 1 جي ٺهڻ کي روڪي ٿو. هي پروٽين هڪ جھلي سان ڳنڍيل اي ٽي پي ايز طور رت-دماغ رڪاوٽ کي برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، جنهن جي ڪري ڪجهه دوائون دماغ ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ايم ڊي آر 1 پروٽين موجود نه هجي ته ڪجهه دوائن جي مقدار تمام گهڻي گهٽ ڪرڻ ضروري هوندي آهي، ٻي صورت ۾ اهي موتمار ضمني اثر پيدا ڪري سگهن ٿيون.

پالنا

روسي ڪارو ٽيريئر

اڇو سوئس شيفرڊ ڪتو

2016ع ۾ جرمني ۾ لڳ ڀڳ 8.6 ملين ڪتا رهندا هئا، جن مان لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو خالص نسل وارا ۽ 31 سيڪڙو مخلوط نسل وارا هئا. گهريلو ٻلي، جنهن جو انگ 2016ع ۾ 13.4 ملين هو، کان پوءِ ڪتو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاليو ويندڙ پالتو جانور هو.

آسٽريا جي ڪائنالاجيڪل فيڊريشن جي اندازي موجب 2022ع تائين آسٽريا ۾ لڳ ڀڳ 827,000 ڪتا ۽ 753,000 ڪتن جا مالڪ هئا.

2016ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۾ لڳ ڀڳ 522,000 ڪتا رهندا هئا.

جرمنيءَ ۾ ڪتن کي ننڍن پالتو جانورن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. عام طور انهن کي اڪيلي يا ننڍن گروهن ۾ پنهنجي مالڪن جي رهائش جي تمام ويجهو رکيو ويندو آهي. اهو مالڪ جي گهر اندر به ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ٻاهر واڙي ۾ رکڻ به عام آهي. پالنا جي هر طريقي ۾ اهو خطرو موجود رهي ٿو ته جانور کي جانورن جي ڀلائيءَ مطابق مناسب حالتون نه ملي سگهن.

جرمنيءَ جي جانورن جي ڀلائي بابت ڪتن جي ضابطي موجب 1 جنوري 2023ع کان ڪتي کي مستقل طور ٻڌي رکڻ اصولي طور منع آهي؛ خاص تربيت ورتل ڪم ڪندڙ ڪتن لاءِ مخصوص حالتن هيٺ ڪجهه استثنا آهن، پر هر حالت ۾ ڪتي کي ڪافي آزاد حرڪت ۽ ورزش جو موقعو ڏيڻ ضروري آهي.

بي گهر ماڻهن جا ڪتا اڪثر سندن زندگيءَ ۾ سماجي ساٿي طور تمام اهم هوندا آهن ۽ پنهنجي مالڪن جي محدود رهڻي ڪهڻيءَ جي حالتن سان پاڻ کي هم آهنگ ڪري وٺندا آهن.

هڪ بي گهر ماڻهو جو ڪتو

جهنگلي ٿي ويل گهريلو ڪتا، جن ۾ گهٽيءَ جا ۽ رولاڪ ڪتا به شامل آهن، اڄ جرمني، آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ تمام گهٽ ملن ٿا، پر ڏکڻ ۽ اوڀر يورپ، ايشيا جي ڪجهه حصن، آفريڪا ۽ لاطيني آمريڪا ۾ اڃا عام آهن. اڳ اهڙن ڪتن کي پڪڙڻ لاءِ شهري سطح تي ڪتا پڪڙيندڙ ماڻهو به مقرر ڪيا ويندا هئا. ڇڏيل ڪتن کي عام طور جانورن جي پناهه گاهه ۾ رکيو ويندو آهي. سوئس جانورن جي ڀلائي واري اداري جي صدر هائينز لينهارڊ موجب، سوئٽزرلينڊ ۾ هڪ صحتمند ڪتي کي پناهه گاهه ۾ رکڻ جو خرچ روزانو 20 سوئس فرانڪ آهي.

خوراڪ

ڪتا، بگهڙن وانگر، ڪنهن حد تائين موجود خوراڪ مطابق پنهنجي خوراڪي عادت بدلائي سگهن ٿا. بگهڙ به رڳو شڪار ڪيل جانورن تي نه ڀاڙيندا آهن؛ ڇاڪاڻ⁠تہ شڪار کي لڳ ڀڳ مڪمل طور کائڻ سان کين ٻوٽن مان نڪتل غذائي مادا به ملن ٿا، ۽ خوراڪ جي دستيابيءَ موجب اهي پاڙون، پن، گاهه يا ميوا پڻ کائيندا آهن. انسان سان گڏ رهڻ جي ڊگهي عرصي دوران ڪتو انساني خوراڪ سان وڌيڪ موافق ٿيو ۽ همه خور بڻجي ويو. تنهنڪري رڳو گوشت تي ٻڌل خوراڪ ڪتي لاءِ مناسب ناهي.

ڪتن جو بسڪٽ

ڪتن کي مڪمل ۽ متوازن غذا ڏيڻ جو سڀ کان سادو طريقو اعليٰ معيار جي صنعتي طور تيار ڪيل ڪتن جي خوراڪ آهي. اهڙي خوراڪ جانور کي سڀئي ضروري غذائي مادا مهيا ڪري ٿي. ڪجهه ڪتن جا مالڪ خاص تازي خوراڪ تي ٻڌل طريقو، بارف، اختيار ڪن ٿا. انسانن جي بچيل کاڌي تي ڪتي جي خوراڪ جو دارومدار غذائيت جي لحاظ کان مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان غذائي کوٽ جون بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون.

زهريلا مادا ۽ ٻيا خطرا

انسانن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي کاڌا ۽ لطف اندوزيءَ جون شيون ڪتن لاءِ گهٽ يا وڌ زهريليون آهن. مثال طور چاڪليٽ ان ۾ موجود ٿيوبرومين سبب زهريلو ٿي سگهي ٿو (→ ٿيوبرومين زهر)؛ اهڙيءَ طرح کاڌي وارا بصر، انگور ۽ ڪشمش به نقصانڪار آهن (→ انگور جو زهر). ڪجهه مٺاڻ ڏيندڙ مادا، جهڙوڪ زائليٽول، جنهن کي ”برچ شگر“ به چيو وڃي ٿو، ڪتن لاءِ انتهائي زهريلو آهي.

گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي ڪيميائي مادا پڻ ڪتن لاءِ زهريلا آهن. انهن ۾ صفائيءَ جون شيون، خاص طور بليچ، ٽوائليٽ صاف ڪندڙ مادو، اوون صاف ڪندڙ مادو، ڌوٻيءَ جا صفائي مادا، نالين جي صفائي وارو مادو، فرش صاف ڪندڙ شيون ۽ انهن جا بخار شامل آهن، ان سان گڏ اينٽي فريز، جهڙوڪ ايٿيلين گلائڪول، به شامل آهي. اهي ڪتي جي حياتيءَ لاءِ خطرو بڻجي سگهن ٿا يا چمڙي، اکين ۽ اندروني عضون کي مستقل نقصان پهچائي سگهن ٿا. جيئن ڪجهه ڪتا وهندڙ پاڻيءَ کي تازو سمجهندا آهن، اهي ٽوائليٽ مان به پاڻي پي سگهن ٿا؛ وڏا ڪتا ڍڪ به مٿي ڪري سگهن ٿا ۽ اهڙيءَ طرح ٽوائليٽ صاف ڪندڙ مادو يا ٽوائليٽ بلاڪن تائين پهچي سگهن ٿا.

ڀاڻ ۽ انسانن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترين دوائن جا مادا به ڪتن لاءِ زهريلا آهن. ڪوئا ۽ چوها مار زهر ڪتن لاءِ انتهائي زهريلو هوندو آهي.

گهر ۽ باغ ۾ موجود ڪجهه ٻوٽا پڻ ڪتن لاءِ خطرناڪ ٿي سگهن ٿا، جن ۾ ڪيترائي عام گهريلو ٻوٽا شامل آهن. باغن ۽ جهنگلي ماحول ۾ پڻ ڪتن لاءِ زهريلا ٻوٽا ملن ٿا، جهڙوڪ بيچ جو ميوو، اوڪ جا ٻج ۽ زهريلا مشروم. ٻوٽن جا حصا ڳڙڪائڻ سان به خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيئن چيسٽ نٽ يا ڇل سميت اخروٽ؛ ڪنڊيدار ٻوٽا، جهڙوڪ چيسٽ نٽ ۽ بليڪ بيري جون ٻوٽيون، ڪتي کي زخمي ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته سڙندڙ پنن تي ڦڦوند به نقصانڪار ٿي سگهي ٿي.

ڪجهه شيون ڪتن لاءِ انتهائي زهريليون هجڻ سان گڏ کين خاص طور پرڪشش به لڳنديون آهن. انهن ۾ اينٽي فريز ۽ جرمني، آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ سلگ مار زهر طور منظور ٿيل حيات ڪُش مادو ميٽالڊيهائيڊ شامل آهن.

ٽينس بالن ۾ نرم ڪندڙ ڪيميائي مادا ۽ ٻيا ڪيميائي جزا هوندا آهن، جڏهن ته انهن جو فيلٽ ڏندن جي گسجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ڪتن جي رانديڪن ۾ پڻ نقصانڪار ڪيميائي مادا ملي سگهن ٿا.

عام بيماريون

گهريلو ڪتي ۾ بيمارين جو دائرو تمام وسيع آهي ۽ لڳ ڀڳ سڀني عضوي نظامن کي متاثر ڪري سگهي ٿو. جرمنيءَ ۾ اڃا تائين اهڙا ملڪ گير وبائي انگ اکر موجود ناهن، جيڪي عام جانورن جي طبي عمل ۾ ڪتن جي بيمارين جي شرح کي مڪمل طور درج ڪن. بهرحال، بين الاقوامي مطالعي، خاص طور برطانيا جي ويٽ ڪامپاس پروگرام، مان عام طبي عمل ۾ سڀ کان وڌيڪ تشخيص ٿيندڙ بيمارين بابت معتبر ڄاڻ ملي ٿي. انهن موجب خاص طور پيريڊونٽل بيماريون لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو، ٻاهرين ڪن جي سوزش لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو، ٿلهائپ لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو، ۽ چمڙي، هاضمي ۽ حرڪتي نظام جون بيماريون گهڻو ڪري ڏٺيون وڃن ٿيون.

هيٺ، شمارياتي عام هجڻ کان سواءِ، طبي ادب ۾ بيان ڪيل ڪتن جون ڪجهه مشهور بيماريون عضوي نظامن موجب ڏنل آهن:

• حسي عضوا: ٻاهرين ڪن جي نالي جي سوزش (اوٽائٽس ايڪسٽرنا)، موتيو، اک جي جھليءَ جي سوزش، ترقي پسند ريٽينا جي گهٽتائي ۽ ريٽينا جي تنزلي.
• هاضمي جا عضوا: ڏندن جو پٿر، ڪتن ۾ پيريڊونٽائٽس، معدي جو وڪڙ، خاص طور وڏن نسلن ۾، خوراڪ جي عدم برداشت، تيز جذبي جون خرابيون جهڙوڪ دست، ۽ طفيلن جا انفيڪشن، جهڙوڪ پٽي وارا ڪيڙا، گول ڪيڙا ۽ ڪتن ۾ جيارڊياسس.
• ساهه جا عضوا: نڪ جي سوزش ۽ ڦڦڙن يا ساهه جي رستن جون ثانوي رسوليون.
• دل ۽ رت جو نظام: دل جو وڏو ٿيڻ، جهڙوڪ ڊائليٽيڊ ڪارڊيومايوپيٿي، خاص طور وڏن نسلن ۾، ۽ دل جي والوز جون بيماريون، خاص طور ننڍن نسلن ۾.
• پيشابي ۽ جنسي عضوا: گردن جي ناڪامي، رحم ۾ پيپ گڏ ٿيڻ (پائوميٽرا)، پروسٽيٽ جو وڌڻ ۽ پريپيوشل سوزش.
• مقعد وارو علائقو: مقعدي ٿيلهي جي سوزش ۽ رسوليون.
• هارموني خرابيون: ذيابيطس، ٿائيرائڊ غدود جي ڪمزوري (هائپوٿائيرائڊزم) ۽ ايڊرينل غدود جون خرابيون، جهڙوڪ هائپر ايڊرينوڪارٽيسزم.
• عصبي نظام: مرگهي ۽ ڊسڪ جي هرنيئيشن سبب اعصابي خرابيون، خاص طور نسبتاً ڊگهي پٺ وارن نسلن جهڙوڪ ڊيڪشنڊ ۾ (ڊيڪشنڊ فالج).
• چمڙي: ڪتن جي اٽوپڪ ڊرماتائٽس، خوراڪي الرجي، ڪينائن ڊيموڊيڪوسس، ڪتن ۾ سارڪوپٽڪ مينج، ڪتن ۾ مالاسيزيا ڊرماتائٽس ۽ ڇاتي جي غدود جي رسولي.
• حرڪتي نظام: ڪتن ۾ هپ ڊسپليزيا، ايلبو ڊسپليزيا ۽ ننڍن جانورن ۾ ڪروشيئيٽ ليگامينٽ جو ڦاٽڻ.

پارووائروسس، ڊسٽيمپر ۽ ريبيز جهڙين سخت وچڙندڙ بيمارين کان ڪتن کي باقاعده ويڪسينيشن وسيلي بچائي سگهجي ٿو. جرمنيءَ ۾ ڪتن جي ويڪسينيشن بابت سفارشون جانورن جي طب جي مستقل ويڪسينيشن ڪميشن جاري ڪري ٿي.

جرمني ۽ آسٽريا ۾ پرڏيهه مان ڪتا آڻڻ سبب ڪجهه نام نهاد سفري بيماريون به وڌي رهيون آهن، جن ۾ ليشمانياسس، ڪتن ۾ بابيسيوسِس ۽ ڊائروفيليرياسس شامل آهن.

ٽِڪ وسيلي منتقل ٿيندڙ ڪتن ۾ لائم بوريليوسس جي تشخيص پڻ وڌيڪ ٿيڻ لڳي آهي. جيئن ته انهن ویکٽر وسيلي منتقل ٿيندڙ انفيڪشنن خلاف ويڪسينون اڪثر محدود دستياب يا محدود اثرائتيون هونديون آهن، تنهنڪري ڪتن جي صحت جي سنڀال ۾ مؤثر ٽِڪ ۽ مڇر روڪ علاج، جانور جي باقاعده جانچ ۽ خطري وارن حالتن کان پاسو ڪرڻ شامل آهي.

ٻاهر گهمائڻ

ٻاهر آزاد گهمڻ ۽ ورزش ڪتي جي مناسب پالنا جو حصو آهي. جرمن ڳالهائيندڙ علائقن ۾ ڪتي کي سير ڪرائڻ لاءِ عام اصطلاح گاسي گيهن استعمال ٿيندو آهي. ڪيترائي ميونسپل ادارا مفت پلاسٽڪ جون ٿيلهيون مهيا ڪن ٿا، جن سان ڪتن جا مالڪ ڪتي جو فضلو گڏ ڪري مناسب نموني ضايع ڪري سگهن ٿا.

گولا هونڊ نالي مهم اها ڪوشش ڪري ٿي ته ڪتي جي ڳچيءَ يا پٽيءَ سان ٻڌل پيلي ربن يا پيلي ڪپڙي کي بين الاقوامي طور اهڙي نشاني طور تسليم ڪيو وڃي، جنهن مان ظاهر ٿئي ته هن وقت ان ڪتي سان ٻين ڪتن جو رابطو گهربل ناهي.

مثال طور جرمنيءَ ۾ ڪتي کي ڪافي ٻاهر گهمائڻ ۽ ورزش ڏيڻ قانوني طور پڻ لازمي آهي، جيئن جانورن جي ڀلائي بابت ڪتن جي ضابطي جي دفعه 2 ۾ مقرر ٿيل آهي.

شهر ۾ پالنا

شهرن ۾ رهندڙ ڪتن لاءِ مناسب پالنا جون حالتون مهيا ڪرڻ، جانورن جي ڀلائيءَ وارن قانونن تي عمل ڪرائڻ ۽ آزاد گهمندڙ يا کيڏندڙ ڪتن سبب پيدا ٿيندڙ تڪرارن کان بچڻ لاءِ ڪجهه شهر ڪتن جي بنا پٽي آزاد گهمڻ کي مخصوص علائقن تائين محدود ڪن ٿا، انهن جا نقشا جاري ڪن ٿا ۽ هنڌن تي نشانيون لڳائين ٿا. اهڙن شهرن ۾ ڪولون، نيورمبرگ، پاڊربورن ۽ زوِڪائو شامل آهن.

برلن ۾ عام طور ڪتي کي پٽيءَ سان رکڻ لازمي آهي، پر ڪجهه استثنا موجود آهن ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان پابنديءَ کان ڇوٽ به حاصل ڪري سگهجي ٿي. ميونخ ۾ پٽيءَ جي پابندي مخصوص علائقن تائين محدود آهي ۽ اها ڪتي جي ڪلهن جي اوچائي ۽ نسل تي پڻ دارومدار رکي ٿي.

ميونخ ۾ ڪتن جي وڏي تعداد سبب عوامي فضلي جي نظام تي وڌيل بار.

مناسب شهري پالنا جون سهولتون مهيا ڪرڻ جو هڪ مقصد اهو به آهي ته ڪتن کي گهڻو وقت مسلسل پٽيءَ تي رکڻ کان پاسو ڪيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي محدوديت رويي جي مسئلن جي ترقيءَ ۾ حصو وٺي سگهي ٿي. آزاد گهمڻ دوران جسماني ورزش سان گڏ ڪتي کي ٻين ڪتن سان پنهنجي نوع مطابق سماجي رابطا، بوءَ وسيلي رابطي ۽ ماحول جي جاچ پڙتال ڪرڻ جا موقعا پڻ ملن ٿا.

ڪتي پالڻ جا ماحولياتي پهلو

برلن ٽيڪنيڪل يونيورسٽي جي هڪ زندگيءَ جي چڪر واري تجزيي موجب، هڪ ڪتي کي پالڻ سان سراسري طور 8.2 ٽن CO₂ جي برابر گرين هائوس گيسن جو اخراج ٿئي ٿو. جيڪڏهن ڪتي جي سراسري عمر 13 سال فرض ڪئي وڃي ته اهو ساليانو لڳ ڀڳ 630 ڪلوگرام جي برابر ٿئي ٿو.

ڪتي جي فضلي سان خارج ٿيندڙ فاسفورس، نائٽروجن ۽ ڳرن ڌاتن جو مقدار خاص طور پاڻيءَ جي ذخيرن ۽ وهڪرن لاءِ ماحولياتي بار بڻجي سگهي ٿو. پلاسٽڪ جي استعمال جي منفي اثرن کي نظر ۾ رکڻ باوجود، ڪتي جو فضلو پلاسٽڪ جي ٿيلهن سان گڏ ڪري صحيح نموني ضايع ڪرڻ ماحولياتي لحاظ کان به مناسب ۽ سفارش جوڳو عمل سمجهيو وڃي ٿو.

ڪتن جي خوراڪ جو وڏو حصو صنعتي جانور پالنا مان حاصل ٿئي ٿو، جنهن سان لاڳاپيل ماحولياتي، سماجي ۽ جانورن جي ڀلائيءَ وارا اخلاقي اثر پڻ موجود آهن. ڪتن جي خوراڪ جو وڏو حصو اهڙين شين مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي انساني غذا لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿيون. آمريڪا ۾ 163 ملين گهريلو ڪتا ۽ ٻليون گڏجي هر سال ايتري غذائي توانائي استعمال ڪن ٿا، جيتري فرانس جي سڄي آبادي استعمال ڪري ٿي. جيڪڏهن انهن کي هڪ الڳ ملڪ تصور ڪيو وڃي، ته گوشت جي استعمال جي لحاظ کان اهو دنيا ۾ پنجين نمبر تي اچي، روس، برازيل، آمريڪا ۽ چين کان پوءِ.

قانوني معاملا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتن بابت قانون

ڪتي تي ٽيڪس

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتي تي ٽيڪس

ٽيڪس جون سڃاڻپ پليٽون

جرمني، آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ گهريلو ڪتو پالڻ تي ٽيڪس لاڳو ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻلين تي اهڙو ٽيڪس لاڳو ناهي. جرمني ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ ڪتي تي ٽيڪس ميونسپل ادارا وصول ڪن ٿا، جڏهن ته آسٽريا ۾ اهو وفاقي رياستن طرفان مختلف شرح سان ورتو وڃي ٿو. ڪجهه هنڌن تي ٽيڪس جي ادائيگيءَ جو ثبوت ڪتي جي پليٽ وسيلي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه ميونسپل ادارا يا وفاقي رياستون اها به گهر ڪن ٿيون ته پليٽ ڪتي تي صاف نظر ايندڙ هنڌ تي لڳل هجي.

جرمني

سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن

گهريلو ڪتن ۾ ڪجهه سالن کان مائڪروچپ لڳائڻ ممڪن آهي، جيڪا جانور جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جانور جي ٽرانسپونڊر نمبر پڙهڻ لاءِ مخصوص ريڊر گهربل هوندو آهي، جيڪو عام طور جانورن جي ڊاڪٽرن، جانورن جي پناهه گاهن ۽ پوليس وٽ موجود هوندو آهي. ٽاسو ۽ جرمن پالتو جانورن جو رجسٽر جهڙيون ڪجهه غيرتجارتي تنظيمون گم ٿيل ۽ مليل ڪتن لاءِ مرڪزي رجسٽري هلائين ٿيون؛ هتي پنهنجي ڪتي جو چپ نمبر پڻ رجسٽر ڪري سگهجي ٿو. هي نمبر عالمي سطح تي منفرد هوندو آهي ۽ ٽيٽو جي ڀيٽ ۾ ڪتي جي وڌيڪ محفوظ سڃاڻپ ممڪن بڻائي ٿو. ڪجهه قانوني يا انتظامي ضابطن (ڪتن بابت قانون) تحت اهڙي سڃاڻپ لازمي هوندي آهي، ۽ سرحد پار ڪرڻ وقت پڻ يورپي يونين جي پالتو جانورن واري ضابطي موجب ڪتي جي سڃاڻپ ٿيل هجڻ ضروري آهي.

پالنا جون حالتون

جرمنيءَ ۾ ڪتن جي مناسب پالنا بنيادي طور جرمني جو جانورن جي ڀلائي وارو قانون ۽ جانورن جي ڀلائي بابت ڪتن جو ضابطو ترتيب ڏين ٿا. ڪتن بابت ضابطي ۾ رهائش جي هنڌن، واڙن ۽ ٻاهر گهمڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهرجون مقرر ڪيون ويون آهن. ان ضابطي موجب ٻچن کي ماءُ کان ڌار ڪرڻ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر اٺ هفتا آهي. ڪتن کي ٻڌي مستقل رکڻ 1 جنوري 2023ع کان اصولي طور منع ٿيل آهي (سانچو:§).

خطرناڪ ڪتا

مُنهن پٽو پاتل ڪتو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪتن جي نسلن جي پابندي واري فهرست

ڪتن جي ڪجهه نسلن کي خطرناڪ ڪتا قرار ڏنو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن انهن لاءِ ”ويڙهاڪ ڪتا“ وارو اصطلاح پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. سرڪاري ادارا ويڙهاڪ ڪتو، فهرست وارو ڪتو، مخصوص ضابطي وارو ڪتو يا درجي وارو ڪتو جهڙا اصطلاح پڻ استعمال ڪن ٿا.

”ويڙهاڪ ڪتن“ بابت تنقيدي ميڊيا رپورٽن ۽ منفي عوامي روين جي پٺيان بار بار اهڙن نسلن سان لاڳاپيل، ڪڏهن موتمار، حادثا بيان ڪيا ويا آهن. وفاقي رياستن جي انگن اکرن جي مطلق تعداد موجب جرمنيءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ چڪ جا واقعا جرمن شيفرڊن سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ اهي ڪنهن به وفاقي رياست جي ڪتن جي نسلن جي پابندي واري فهرست ۾ شامل ناهن. سوئٽزرلينڊ ۾ جرمن شيفرڊ ۽ راٽ وائلر ڪتن جي آباديءَ ۾ پنهنجي تناسب جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ چڪ جا زخم پيدا ڪن ٿا. برلن جي فري يونيورسٽي جي هڪ مطالعي ۾ برلن ۽ برانڊنبرگ لاءِ پڻ ساڳيو نتيجو سامهون آيو.

افزائش ۽ ٻچا ڄڻڻ وارو موسم

لوئر سيڪسني ۽ برمين ۾ پکين جي آکيرن ۽ جهنگلي جانورن جي ٻچا ڄڻڻ واري موسم دوران کليل قدرتي علائقن ۾ ڪتن کي پٽي کان آزاد ڇڏڻ جي اجازت ناهي. هي مدت برمين ۾ 15 مارچ کان ۽ لوئر سيڪسني ۾ 1 اپريل کان شروع ٿئي ٿي ۽ ٻنهي رياستن ۾ 15 جولاءِ تي ختم ٿئي ٿي.

ٻيا معاملا

اڪثر وفاقي رياستن ۾ ڪجهه مخصوص ويڪسينيشن، جهڙوڪ ريبيز جي ويڪسين، عام طور قانوني طور لازمي ناهي، پر يورپي يونين جي اندر ملڪن جون سرحدون پار ڪرڻ وقت اها گهربل آهي (→ يورپي يونين جو پالتو جانورن وارو پاسپورٽ). ڪتن کي پٽيءَ سان رکڻ يا نام نهاد ويڙهاڪ ڪتن جي پالنا بابت تفصيلي ضابطا هر وفاقي رياست ۾ مختلف آهن ۽ ڪڏهن ميونسپل ادارن جي سطح تي به مختلف طريقي سان لاڳو ٿين ٿا.

جرمنيءَ ۾ ملڪ گير سرڪاري طور تسليم ٿيل ڪتو سنڀالڻ جو لائسنس موجود ناهي، جيتوڻيڪ ڪجهه ڪتن جي تربيت جا اسڪول اهڙو تاثر ڏين ٿا. ساٿي ڪتي جي تربيت پڻ نه قانوني طور لازمي آهي ۽ نه ئي قومي سطح تي هڪجهڙي قانوني ترتيب هيٺ آهي. مختلف ادارا ۽ انجمنون مختلف تربيتون پيش ڪن ٿيون، جيڪي ساٿي ڪتي جي امتحان سان ختم ٿين ٿيون، پر اهي امتحان به اڪثر هڪٻئي طرفان تسليم نٿا ڪيا وڃن. بچاءُ ڪندڙ ڪتي جو امتحان رڳو منظور ٿيل بچاءُ ڪندڙ ڪتن جي دستي ۾ ڏئي سگهجي ٿو.

جيڪو شخص ڪتي کي ٻاهر گهمائي ٿو، اهو عوامي رستن تان ڪتي جو فضلو هٽائڻ جو ذميوار هوندو آهي؛ ڪيترن هنڌن تي ائين نه ڪرڻ انتظامي ڏوهه سمجهيو وڃي ٿو، جنهن تي جرمانو لاڳو ٿي سگهي ٿو.

ڪتن جي مالڪن کي جانور پاليندڙ جي ذميواري واري بيمه ڪرائڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. جانورن جا مالڪ خطري تي ٻڌل ذميواري جي اصول هيٺ اچن ٿا، يعني ڪتي سبب ٿيندڙ نقصان لاءِ مالڪ کي ذميوار ٿيڻو پوي ٿو، ڀلي ذاتي غلطي ثابت نه ٿئي. ڪجهه وفاقي رياستن ۾ اهڙي بيمه لازمي آهي.

آسٽريا

آسٽريا ۾ ڪتن جي پالنا بابت قانوني گهرجون ڪرنگهي وارن جانورن جي پالنا واري ضابطي ۾ مقرر ٿيل آهن. ان جي ضميمي 1 ۾ ڪتن جي پالنا لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهرجون بيان ڪيون ويون آهن. ڪتن کي هر روز گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو ٻاهر گهمڻ ۽ ڏينهن ۾ ٻه ڀيرا انسانن سان سماجي رابطو ڪرڻ جو موقعو ملڻ گهرجي. کين ڏينهن ۾ ڪيترائي ڀيرا ٻاهر پيشاب ۽ فضلو ڪرڻ جو موقعو پڻ ڏنو وڃي. ٻچن کي اٺ هفتن جي عمر کان اڳ ماءُ کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.

ڪيترين وفاقي رياستن ۽ ميونسپل ادارن جا ضابطا گهر ڪن ٿا ته ڪتن کي، ڪڏهن رڳو رهائشي علائقن يا رستن تي، پٽيءَ سان گهمايو وڃي، عوامي ٽرانسپورٽ ۾ مُنهن پٽو پارايو وڃي ۽ سندن فضلو رستن تان هٽايو وڃي. ويانا ۾ 2012ع جي صفائي مهم دوران فوري جرمانو 36 يورو هو ۽ 110,000 ميدانن وارا نشان ”ڇا 36 يورو تو لاءِ ڪا ڳالهه ناهي؟“ واري نعري سان لڳايا ويا هئا. گراتس ۾ جرمانو 10 يورو هو. ڪيترن هنڌن تي پاڻ کڻڻ وارين دٻين ۾ مناسب مفت پوليٿيلين ٿيلهيون، اڪثر ڳاڙهيون يا ناسي، مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ويانا ۽ گراتس جهڙن شهرن ۾ باڙ لڳل ڪتن جا علائقا پڻ عوام لاءِ مخصوص ڪيا ويا آهن.

سوئٽزرلينڊ

سوئٽزرلينڊ جي جانورن جي وچڙندڙ بيمارين واري قانون موجب ڪتن جي سڃاڻپ ۽ هڪ ڊيٽابيس ۾ رجسٽريشن لازمي آهي. ڪتي ۾ مائڪروچپ لڳائڻ، ڪتي جي سڃاڻپ ڪارڊ جاري ڪرڻ ۽ مرڪزي ايميڪس ڊيٽابيس ۾ رجسٽريشن لازمي آهي.

جانورن جي ڀلائي وارو ضابطو اڳ ۾ اهو به لازمي ڪندو هو ته پهريون ڪتو خريد ڪرڻ کان اڳ مالڪ هڪ نظرياتي ڪورس ڪري، جنهن ۾ ڪتن جون بنيادي ضرورتون، ڪتو پالڻ لاءِ گهربل وقت ۽ خرچ سمجهايا ويندا هئا. ڪتو خريد ڪرڻ کان هڪ سال اندر ڪتي ۽ مالڪ کي عملي تربيت به مڪمل ڪرڻي پوندي هئي، جنهن ۾ روزاني زندگيءَ جون مختلف حالتون مشق ڪيون وينديون هيون. اهي لازمي ڪورس 31 ڊسمبر 2016ع تي ختم ڪيا ويا.

ٻين معاملن ۾ ڪتن جي پالنا بابت ضابطا ڪينٽن جي قانون هيٺ اچن ٿا، تنهنڪري سڄي ملڪ ۾ هڪجهڙا ناهن. قومي سطح تي گڏيل قانون آڻڻ جون ڪوششون پارليامينٽ ۾ بار بار ناڪام ٿيون آهن.

ڪجهه ڪينٽن ۾ ڪتن بابت الڳ ڪينٽني قانون موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لاڳاپيل قدمن جي ذميواري پوليس يا ميونسپل ادارن وٽ آهي، جيئن اوري ۽ زوگ ۾. ٻين ڪينٽن ۾ خاص ڪتن جا قانون آهن، جيڪي سڃاڻپ، رجسٽريشن، جانورن جي وبائي بيمارين ۽ جانورن جي ڀلائي بابت وڌيڪ ضابطا مقرر ڪن ٿا. گم ٿيل جانورن بابت ڪارروائي ۽ ڪتي کي ڪنٽرول هيٺ رکڻ جي عام ذميواري پڻ ڪينٽن جي سطح تي مقرر ڪئي وڃي ٿي. وڌيڪ ڪينٽني ضابطن ۾ ڪتي ۽ مالڪ جي تربيت، ذميواري واري بيمه ۽ ڪتي جي چڪ واري واقعي کان پوءِ ڪارروائي شامل آهن.

2014ع تائين 13 ڪينٽن امڪاني طور خطرناڪ ڪتن جي نسلن لاءِ نسلي فهرستون متعارف ڪرايون هيون: اي جي، بي ايل، بي ايس، ايف آر، جي اي، جي ايل، ايس ايڇ، ايس او، ٽي جي، ٽي آءِ، وي ڊي، وي ايس ۽ زي ايڇ. انهن فهرستن ۾ ٽن کان ٽيهن تائين نسل شامل آهن ۽ مخلوط نسلن تي به لاڳو ٿي سگهن ٿيون. عام طور انهن ۾ امڪاني خطرناڪ نسل مقرر ڪيا وڃن ٿا، جن جي پالنا لاءِ اجازت ضروري هوندي آهي؛ چار ڪينٽن، ايف آر، جي اي، وي ايس ۽ زي ايڇ، ۾ ڪجهه نسلن جي پالنا تي پابندي به آهي.

يورپي يونين ۾ سرحد پار ڪرڻ

2004ع کان يورپي يونين جي ملڪن جون سرحدون پار ڪرڻ وقت سڃاڻپ لاءِ يورپي يونين جو پالتو جانورن وارو پاسپورٽ گڏ رکڻ لازمي آهي. پاسپورٽ ۾ صحيح ريبيز ويڪسينيشن جو ثبوت درج هجڻ ضروري آهي. ان سان گڏ ڪتي ۾ لڳل غيرفعال آر ايف آءِ ڊي چپ، يعني ٽرانسپونڊر، هجڻ گهرجي، جيڪو آءِ ايس او معيار 11784 مطابق هجي ۽ ايڇ ڊي ايڪس يا ايف ڊي ايڪس-بي طريقي سان ڊيٽا منتقل ڪري. ان کي آءِ ايس او معيار 11785 مطابق ريڊر سان پڙهي سگهجي. چپ جو نمبر ڪتي جي پاسپورٽ جي سڃاڻپ مڪمل ڪري ٿو. هن ضابطي جو بنيادي مقصد ريبيز خلاف ڪنٽرول آهي.

ٻيا ملڪ

ڪميونسٽ دور جي چين ۾ ڪتو پالڻ کي سرمائيدارانه عادت سمجهيو ويندو هو ۽ 1992ع تائين شهرن ۾ ان تي پابندي هئي.

ايران ۾ ڪتن جي پالنا تي پابنديءَ بابت بحث ٿيو آهي، جنهن ۾ ڪم ڪندڙ ڪتن لاءِ استثنا تجويز ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه مذهبي تشريحن ۾ ڪتن کي ناپاڪ سمجهيو ويندو آهي. تجويز ڪيل سزا ۾ 74 ڪوڙا يا مالي جرمانو شامل هو.

ثقافتي تاريخ

فرانز روڊولف فريشنگ 1785ع ۾ پنهنجي برنر لاف هونڊ سان گڏ ژان پروڊوم کان پنهنجو پورٽريٽ ٺهرايو.

مختلف ثقافتي علائقن ۾ ڪتن کي مختلف نموني ڏٺو، سمجهيو ۽ اهميت ڏني وئي آهي.

• يورپ، خاص طور جرمن ثقافتي روايت ۾، ڪتن کي روايتي طور انسان جا وفادار ساٿي سمجهيو ويو آهي ۽ کين نگهباني، مال چارڻ ۽ شڪار لاءِ وڏي اهميت ڏني وئي آهي. هومر جي اوڊيسي ۾ آرگوس ان جو مشهور مثال آهي.

تنهن هوندي به جرمن محاورن ۽ چوڻين ۾ ڪتو گهڻو ڪري گهٽ درجي يا منفي مفهوم ۾ استعمال ٿيو آهي، جهڙوڪ آوف ڊين هونڊ گيڪومن، هونڊيش، هونڊس ليبن، هونڊس يارهه، هونڊس ويٽر، هونڊس گيمين، ڪرومر هونڊ، هونڊس فوٽ، هونڊس مزيئرابل، شارفر هونڊ، شلافينڊي هونڊي ويڪن، شوائنهونڊ ۽ اِنرر شوائنهونڊ.

• يهوديت ۽ ان مان جنم وٺندڙ عيسائيت ۾ ڪتي کي شروعاتي طور عام طرح وڏي عزت حاصل نه هئي. مذهبي متنن ۾ ان جو ذڪر گهڻو ڪري توهين آميز يا گهٽ درجي واري مخلوق جي علامت طور ملي ٿو. مثال طور امثال 26:11 ۾ ڪتي جي پنهنجي الٽي ڏانهن موٽڻ جو ذڪر آهي؛ ٻيو سموئيل 3:8 ۾ ”يهوداه جو ڪتي جو مٿو“ توهين طور استعمال ٿيل آهي؛ ۽ متي 7:6 ۾ مقدس شيون ڪتن اڳيان نه اڇلائڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي.

• اسلام ۾ ڪتي جي طهارت بابت مختلف فقهي رايا موجود آهن. ڪجهه راين ۾ ڪتو مڪمل طور پاڪ، ڪجهه ۾ ناپاڪ، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ پکڙيل راءِ موجب رڳو ڪتي جو ٿُڪ ناپاڪ سمجهيو وڃي ٿو. ان باوجود شڪاري ڪتي طرفان وات ۾ کڻي آندل شڪار کي پاڪ سمجهيو ويندو آهي. قرآن ۾ ڪتي جو ذڪر ٽن هنڌن تي ملي ٿو: سورت المائده آيت 4 ۾ شڪاري جانورن جي حوالي سان، سورت الاعراف آيت 176 ۾ هڪ تشبيهه طور، ۽ سورت الڪهف آيتن 18 ۽ 22 ۾ اصحاب ڪهف جي ڪتي جي حوالي سان، جنهن جو نالو روايتي طور رقيم ڄاڻايو وڃي ٿو.

• چيني ثقافت ۾ ڪتي ڏانهن رويو گهڻو ڪري عملي رهيو آهي. ان کي نه خاص طور پوڄيو ويندو آهي ۽ نه لازمي طور حقير سمجهيو ويندو آهي؛ ڏکڻ چين جي ڪجهه علائقن ۾ ان جو گوشت به کاڌي طور استعمال ٿيندو رهيو آهي. چيني علامتي روايت ۾ ڪتو اولهه، سرءُ ۽ ڪڏهن دولت سان لاڳاپيل آهي. ڀوت ڀڄائڻ واري عوامي عقيدي ۾ به ان کي ڪردار ڏنو ويو آهي؛ روايتي تصور موجب ڪتي جي رت سان ڇِٽيل بدروح کي پنهنجو حقيقي روپ ظاهر ڪرڻو پوي ٿو. ڪتو چيني زوڊياڪ جو يارهون جانور آهي.

• اتر آمريڪا جي اتر اوڀر وارن مقامي آمريڪي قبيلن ۾ ڪتن کي ڪڏهن اعليٰ روحاني قوتن جي نمائندگيءَ ۾ قربان ڪيو ويندو هو، جيئن الگونڪين روايت ۾ مانيٽو لاءِ؛ جڏهن ته ايروڪوئس وٽ ڪتو گوشت واري خوراڪ جي علامت طور به استعمال ٿيندو هو.

• هيومنيزم جي دور جي فن ۾ ڪتو هڪ تمام پسنديده جانور بڻجي ويو، جيئن سوئيڊني فن تاريخدان پيٽرڪ روئٽرزوارڊ بيان ڪيو آهي. شڪاري ڪتو رڳو پنهنجي، اڪثر اشرافي، مالڪ جو وفادار ساٿي نه هو، پر پٿر جي مجسمن ۽ يادگارن ۾ سماجي مرتبي جي علامت طور به استعمال ٿيندو هو. غيرمعمولي وفاداري ۽ وابستگيءَ لاءِ مشهور عورتن جي قبرن تي ننڍا فيشني ڪتا ڏيکاريا ويندا هئا. ڪيترن مشهور هيومنسٽن جي تصويرن ۾ شينهن سان گڏ ڪتو پڻ شامل ڪيو ويندو هو. جانور جي جسامت، بيهڪ ۽ چهري جو تاثر به عالم جي سماجي حيثيت بابت اشارو ڏيندو هو.

فرانچيسڪو پيٽرارڪا، جنهن پنهنجي بيان موجب هڪ وڏو ڪتو رکيو هو، کي پوءِ جي تصويرن ۾ اڪثر گول ٿي ويٺل ننڍڙي ڪتي سان ڏيکاريو ويو. ان جي ابتڙ لوڪاس ڪراناخ بزرگ، جڏهن البرشت ڊيورر جي مشهور تصوير سينٽ جيروم پنهنجي مطالعي واري ڪمري ۾ (1514ع) جي نقل ٺاهي، ته ڪتي کي شامل نه ڪيو. آرام سان ويٺل ڪتا خواهشن کي قابو ڪرڻ جي صلاحيت جي علامت بڻيا ۽ اهڙيءَ طرح ثابت قدميءَ جي علامت سمجهيا ويا. چوٿين صديءَ ۾ ئي يوسيبيئس آف قيصريه ڪتن کي قدرتي ذهانت رکندڙ قرار ڏنو ۽ شڪار دوران سندن رويي مان مثال ڏئي دليل ڏنو ته ڪتو غلط امڪانن کي هڪ هڪ ڪري رد ڪندي پنهنجي شڪار تائين پهچي ٿو.

سماجي هم آهنگي

ڪتن لاءِ به سماجي هم آهنگي جو اصطلاح ان عمل لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن دوران ڪتو پنهنجي ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ٿو، ان جا ضابطا سکندو آهي ۽ لاڳاپا ٺاهيندو آهي. سماجي هم آهنگي خاص طور زندگيءَ جي شروعاتي مهينن ۾ تمام تيزيءَ سان ٿيندي آهي. مناسب پالنا جون حالتون موجود هجن ته ٻچڙي ۾ ئي هيٺيان عمل شروع ٿي وڃن ٿا:

• پنهنجي ئي نوع جي ٻين ڪتن سان سماجي هم آهنگي، جنهن وسيلي ڪتن جي وچ ۾ رابطي جا طريقا سکجن ٿا.
• ٻين جانورن، جهڙوڪ ٻلين، گني پگ، پکين ۽ گهوڙن سان هم آهنگي.
• سڃاتل ۽ اڻسڃاتل انسانن سان سماجي هم آهنگي.
• ماحولياتي تحريڪن، جهڙوڪ ويڪيوم ڪلينر، سائرن، سائيڪل جي گهنٽي، هوائي جهاز، ڌماڪن جا آواز، نئين سال جي آتشبازي، ماڻهن جي هجوم ۽ ٽريفڪ جي شور سان عادت وجهڻ.

ٻار ڪتي سان

ڪتي جي سماجي هم آهنگيءَ جو سڀ کان اهم مرحلو لڳ ڀڳ ٽئين کان ٻارهين هفتي جي عمر تائين هوندو آهي. هن مرحلي جو بنياد حسي عضون جي پختگي ۽ حرڪتي صلاحيتن جي ترقي تي هوندو آهي. پنهنجي نوع جي ٻين ڪتن سان سماجي هم آهنگي تقريباً ٽئين کان اٺين هفتي تائين ٿيندي آهي، جيڪا انسانن سان سماجي هم آهنگي، يعني لڳ ڀڳ پنجين کان ٻارهين هفتي، کان ٿورو اڳ شروع ٿئي ٿي. هن عرصي دوران ڪتا نوان رويا سکندا آهن ۽ بالغ ڪتن جهڙيون حرڪتون، خوراڪ کائڻ، فضلو ۽ پيشاب ڪرڻ جا طريقا ترقي ڪندا آهن. اهي پنهنجي نوع جي جسماني ٻولي سکندا آهن، راند دوران ڀونڪڻ ۽ چڪ هڻڻ جا طريقا آزمائيندا آهن، چڪ تي ضابطو سکندا آهن ۽ انساني جسماني ٻولي پڙهڻ جي صلاحيت پيدا ڪندا آهن.

هر ڪتي جي رويي جي ترقي گهڻو ڪري سندس سماجي هم آهنگي ۽ تربيت تي دارومدار رکي ٿي. خاص طور تي تيار ڪيل ڪتن جا رانديڪا ڪڏهن مفيد سمجهيا ويندا آهن. جيڪي سماجي تجربا زندگيءَ جي پهرين 14 هفتن ۾ نه ٿين، تن کي پوءِ مڪمل طور پورو ڪرڻ مشڪل هوندو آهي. 14 هفتن جي عمر تائين سماجي هم آهنگيءَ کان محروم ڪتو عملي طور تربيت ۽ سکيا لاءِ تمام ڏکيو ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي به سماجي صلاحيتن جي سکيا سماجي هم آهنگي واري ابتدائي مرحلي سان ختم نٿي ٿئي؛ اهي صلاحيتون سڄي زندگي جاري سماجي رابطن وسيلي برقرار رهن ٿيون.

جان پال اسڪاٽ ۽ جان ايل فلر جي 1965ع واري سفارش جي بنياد تي اهو خيال مشهور ٿيو ته ٻچڙي کي وڌ ۾ وڌ اٺن هفتن جي عمر تائين ماءُ ۽ ڀائر ڀينرن کان ڌار ڪيو وڃي. آدم ميڪلوسي ان راءِ سان اختلاف ڪندي لکي ٿو ته ايتري جلدي ڌار ڪرڻ لاءِ ڪو لازمي سبب ناهي، خاص طور جڏهن نسل وڌائيندڙ وٽ ٻچڙي لاءِ سماجي هم آهنگيءَ جون حالتون ايندڙ مالڪ جي ڀيٽ ۾ بهتر هجن. هن عمر ۾ ڪتي جي سماجي هم آهنگي اڃا ڪنهن مخصوص انسان سان محدود نه هوندي آهي، ۽ جيڪي ڪتا انسانن سان سٺا ابتدائي تجربا حاصل ڪن ٿا، اهي پوءِ عام طور ٻين ماڻهن سان به آسانيءَ سان هم آهنگ ٿي سگهن ٿا.

پڻ ڏسو: ڪتن جي تربيت

اصطلاحات

• ڪتو انگريزي ۾ ڊاگ– سڄي نسل (يا ذيلي نسل) لاءِ عام اصطلاح، ۽ ساڳئي نسل جي ڪنهن نر فرد لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.
• ڪُتِي انگريزي ۾ بچ– نسل (يا ذيلي نسل) جي ڪنهن به مادي فرد لاءِ اصطلاح.
• ڪتي جو ٻچو يا پپي يا پپ– نسل (يا ذيلي نسل) جو 12 مهينن کان گهٽ عمر وارو ننڍو فرد.
• پيءُ ڪتو انگريزي ۾ Sire– ٻچن جي هڪ ولر جو نر والد.
• ماءُ ڪُتِي انگريزي ۾ Dam– ٻچن جي هڪ ولر جي مادي والد.
• ولر Litter – هڪ ئي ويم مان پيدا ٿيندڙ سڀ ڪتي جا ٻچا.
• ويم Whelping– ڪُتِي جي ٻچن کي جنم ڏيڻ جو عمل.
• کير پياڪ ٻچا whelps – اهي ڪتي جا ٻچا جيڪي اڃا پنهنجي ماءُ ڪُتِي تي دارومدار رکن ٿا.

پڻ ڏسو

• ڪتن جي نسلن جي فهرست
• انفرادي ڪتن جي فهرست
• ڪتي خاندان جي جانورن جي فهرست

ٻاهريان ڳنڍڻا

• بايوڊائورسٽي هيريٽيج لائبريريءَ ۾ ببليوگرافي Canis lupus familiaris لاءِ
• فيڊريشن سينولوجيڪ انٽرنيشنال (ايف سي آءِ) – ورلڊ ڪينائن آرگنائيزيشن
• قديم دنيا ۾ ڪتا، ڪتن جي تاريخ بابت هڪ مضمون7
• اينسيمبل تي ڪتي جو جينوم ڏسو آرڪائيو ڪيا ويا 13 December 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• يو سي ايس سي جينوم برائوزر وسيلي Canis lupus familiaris جو جينوم (نسخو UU_Cfam_GSD_1.0/canFam4)
• اين سي بي آءِ وسيلي Canis lupus familiaris جي جينوم جا انگ اکر
• اين سي بي آءِ وسيلي Canis lupus familiaris جي جينوم اسمبلي جا انگ اکر (نسخو UU_Cfam_GSD_1.0/canFam4)