مواد ڏانھن هلو

ڏاڙهون

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


ڏاڙهون
پونيڪا گرينيٽم جو ڦر، اندر موجود ٻجن (سارڪوٽيسٽا سميت) کي ظاهر ڪرڻ لاءِ چيريل، ۽ ڏاڙهون جي رس جو هڪ گلاس
سائنسي درجا بندي e
Unrecognized taxon (fix): Punica
جنس: Template:Taxonomy/Punica{. granatum
حياتياتي نالو
Punica granatum
L.

ڏاڙهون (Pomegranate) (سائنسي نالو: پونيڪا گرينيٽم Punica granatum) خاندان لائٿريسيائي جي ذيلي خاندان پونيڪوئيڊيئي سان تعلق رکندڙ هڪ ڦر ڏيندڙ پن ڇڻندڙ ٻوٽو آهي، جيڪو عام طور 1.5–5 metres (5–16 ft) اوچو ٿيندو آهي. ڪيترين ئي تهذيبن ۾ ڏاڙهون کي علامتي ۽ ڏند ڪٿائي اهميت حاصل آهي. هن ٻوٽي جو اصل وطن قفقاز ۽ ايراني سطح مرتفع وارو علائقو آهي، جنهن ۾ موجوده ايران، ترڪمانستان، افغانستان ۽ پاڪستان شامل آهن. ڏاڙهون کي لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ قديم ايرانين ايراني سطح مرتفع ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ پاليو ۽ پوکيو. اڄ اهو پنهنجي غذائي ۽ اقتصادي اهميت سبب وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو.

ڏاڙهون ايراني سطح مرتفع مان ايشيا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ عراق، ترڪي ۽ هندستان، سان گڏ آفريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن ئي حصن تائين پهتو.[2][3] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري اهو هسپانوي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو ويو، جڏهن ته 1769ع ۾ نيو اسپين جي آبادڪارن ان کي ڪيليفورنيا ۾ آندو.[4]

جيتوڻيڪ ڏاڙهون جو اصل وطن ايران ۽ ان جا پاڙيسري علائقا آهن، پر اڄڪلهه اهو اولهه ايشيا، ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، اتر آفريڪا، سب صحارا آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي خشڪ علائقن، بحر روم جي سامونڊي پٽي، آمريڪا ۽ چلي ۾ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو.[4] اتر اڌ گولي ۾ ڏاڙهون جو موسم عام طور سيپٽمبر کان فيبروري تائين، جڏهن ته ڏکڻ اڌ گولي ۾ مارچ کان مئي تائين هوندو آهي.[5][6]

ڏاڙهون جو شيرو روايتي فارسي طعام جو هڪ اهم جز آهي، جيڪو مختلف اسٽُو، ساسن ۽ ميرينيڊن ۾ مٺو-کٽو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، خاص طور تي مشهور کاڌن جهڙوڪ فيسنجان، ڪباب ترش ۽ زيتون پروارده ۾. ڏاڙهون ۽ ان جو رس بيڪنگ، پچائڻ، رسن جي آمزن، کاڌي جي سينگار، غير الڪوحلي مشروبات ۽ ڪاڪٽيلن ۾ پڻ استعمال ٿيندا آهن.

هڪ ڪٽيل ڏاڙهون

نالو

[سنواريو]

ڏاڙهون کي فارسيءَ ۽ هندستانيءَ ۾ انار چوندا آهن ۽ انگريزيءَ ۾ پوميگرانيٽ چونس ٿا. هي هندستان جي سڀني ڀاڱن ۾ عام آهي، مگر جهڙا ڏاڙهون سال بسال پٺاڻ ڪابل مان آڻيندا آهن، اهڙا هتي ڪڏهن ڪين ٿا ٿين.[7]

ڏاڙهون جو انگريزي نالو پوميگرينٽوچئين لاطيني لفظن پومم (صوف) ۽ گرينٽم (ٻج ڀريو) مان نڪتل آهي.[8] امڪان آهي ته اهو پراڻي فرينچ لفظ پومي گرينيڊ مان آيو هجي، جنهن جي معنيٰ "ٻجن وارو صوف" آهي. شروعاتي انگريزيءَ ۾ ڏاڙهون کي "گراناڊا جو صوف" (apple of Granada) پڻ چيو ويندو هو، جيڪو اصطلاح اڄ رڳو علمِ نشان (هيرالڊري) جي بلئزنن ۾ محفوظ آهي.[9]

لفظ گارنيٽ (garnet) به پراڻي فرينچ گرينيٽ مان، حرفن جي جڳهه مٽجڻ (ميٽاٿيسس) جي عمل ذريعي، وچئين لاطيني گرينٽم (granatum) مان نڪتل آهي، جتي ان جي معنيٰ "گهري ڳاڙهي رنگ وارو" هئي. هي نالو شايد پومم گرينٽم (ڏاڙهون جي ڳاڙهي گودي جي رنگ) يا گرينم (ڳاڙهي رنگ جي ڪوچنيل رنگ) سان لاڳاپيل هجي.[10] ڏاڙهون جي انگريزي لفظ پوميگرينيٽ لاءِ جديد فرينچ لفظ گرينيڊ (grenade) مان ئي فوجي گرينيڊ جو نالو پڻ نڪتل آهي.[11]

آئرلينڊ ۾ ڏاڙهون کي عام ٻوليءَ ۾ وائين ايپل پڻ سڏيو ويندو هو، پر هاڻي اهو اصطلاح گهڻو ڪري استعمال نٿو ٿئي. تنهن هوندي به، ڊبلن شهر جي مرڪز ۾ واقع مور اسٽريٽ جي کليل بازار ۾ اهو نالو اڃا به ڪڏهن ڪڏهن ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.[12][13]

تاريخ

[سنواريو]

ڏاڙهون ايران جو اصلوڪو ٻوٽو آهي، ۽ ان کي لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ قديم ايرانين ايراني سطح مرتفع ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پهريون ڀيرو پاليو ۽ پوکيو.[14][15][16][17][18][19]

آثارِ قديمه ۽ تاريخي شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته ڏاڙهون، خاص طور ان جو گل جنهن کي فارسيءَ ۾ گلنار چيو وڃي ٿو، اڳ تاريخي دور کان وٺي لڳ ڀڳ 500 ق.م. جي هخامنشي دور تائين قديم فارسي ثقافت ۾ مقدس ۽ علامتي حيثيت رکندو هو. ان کي زرخيزي، گهڻائي، شاهي اختيار، ۽ ديوتائن مهر ۽ اناهيتا سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.[20] تخت جمشيد ۾ هڪ پٿر جو نقش موجود آهي، جنهن ۾ هڪ هخامنشي بادشاهه جي هٿ ۾ ڏاڙهونءَ جو گل ڏيکاريل آهي؛ اهو نقش شاهي علامتن ۾ هن گل جي مذهبي ۽ علامتي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.[20][21]

پاڪستان ۾ ڏاڙهون سمنڊ جي سطح کان 1,000 کان 2,000 ميٽرن جي اوچائيءَ تي جهنگلي حالت ۾ وڌي ٿو، خاص طور ملڪ جي اولهه وارن علائقن ۾.[2][3] ڏاڙهون هزارين سالن کان وچ اوڀر، ڀارت ۽ بحر روم جي علائقن ۾ پوکيو ويندو رهيو آهي، جڏهن ته آمريڪا جي ڪيليفورنيا واري مرڪزي ماٿري ۽ ايريزونا ۾ پڻ ان جي پوک ٿئي ٿي.[4][22][23] امڪان آهي ته ڏاڙهونءَ کي پنجين هزاري ق.م. جي شروعات ۾ ئي پاليو ويو هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اوڀرئين بحر روم واري علائقي ۾ پاليل پهرين ڦر وارن وڻن مان هڪ هو.[24]

نئين پٿر جي دور سان تعلق رکندڙ ڏاڙهونءَ جا آثار اسرائيل جي گيزر مان مليا آهن،[25] جڏهن ته شروعاتي ڪانسي جي دور جي تهن مان تل السلطان (يريحو)، اولهه ڪناري ۾ ڏاڙهونءَ جي ٻاهرين کل جا ڪوئلا بڻيل آثار مليا آهن.[26][25] ساڳئي دور جا وڌيڪ آثار اسرائيل جي عراد ۽ گيزر مان پڻ مليا آهن. پوئين ڪانسي جي دور جون شاهديون قبرص جي هالا سلطان تيڪي ۽ يونان جي تيرينس مان مليون آهن.[26][25]

مصر ۾ راڻي حتشپسوت جي خزانچي ۽ درٻاري جهوتي جي قبر مان هڪ وڏو سڪل ڏاڙهون مليو آهي. ميسوپوٽيميا جي ميخي لکت وارن متنن ۾ به ٽئين هزاري ق.م. جي وچ کان پوءِ ڏاڙهونءَ جو ذڪر ملي ٿو.[27]

ترڪي جي سامونڊي ڪناري ڀرسان لڳ ڀڳ چوڏهين صدي ق.م. جي اولوبورون ٻڏل جهاز مان پاڻيءَ ۾ محفوظ ٿيل ڏاڙهونءَ جا آثار پڻ مليا آهن.[28] ان جهاز مان خوشبو، عاج ۽ سون جا زيور پڻ مليا، جنهن مان اندازو لڳايو ويو آهي ته ان دور ۾ ڏاڙهون شايد هڪ آسائشي شيءِ سمجهيو ويندو هو.[29] پوئين ڪانسي جي دور جا ڏاڙهونءَ جا ٻيا آثار گهڻو ڪري امير طبقي جي رهائشن مان مليا آهن، جيڪي هن خيال جي حمايت ڪن ٿا.[28] لوهه جي دور ۾ ڏاڙهون اسرائيلي مادي ثقافت ۾ هڪ عام سينگاريندڙ علامت بڻجي ويو هو ۽ ڪيترن قديم نوادرات تي ڏيکاريو ويو آهي.[25]

ڏاڙهون ڏکڻ چين ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو. ممڪن آهي ته اهو ريشم جي واٽ رستي اتي پهتو هجي يا سامونڊي واپارين ان کي آندو هجي. افغانستان جو قنڌار پنهنجي اعليٰ معيار جي ڏاڙهونءَ لاءِ مشهور آهي.[30]

ڏاڙهونءَ کي سترهين صديءَ ۾ جان ٽريڊسڪينٽ وڏو انگلينڊ ۾ هڪ پرڏيهي ٻوٽي طور متعارف ڪرايو، پر اتي ان جو ڦر نه لڳڻ سبب ان کي بار بار آمريڪي نوآبادين، حتيٰ نيو انگلينڊ تائين، آندو ويو. ڏکڻ آمريڪي نوآبادين ۾ اهو ڪامياب ٿيو. 1764ع ۾ چارلسٽن، ڏکڻ ڪيرولائنا جي هڪ واقفڪار بارٽرم ڏانهن ڏاڙهون ۽ نارنگين سان ڀريل هڪ پيپو موڪليو. سيپٽمبر 1765ع ۾ جان بارٽرم سوانا، جارجيا ڀرسان ورمسلو پوک ۾ نوبل جونز سان گڏ ڏاڙهون کاڌا. ٿامس جيفرسن 1771ع ۾ مونٽيسيلو ۾ ڏاڙهون پوکيا؛ اهي کيس وليمزبرگ جي جارج وائيٿ کان مليا هئا.[31]

بيان

[سنواريو]

ڏاڙهون هڪ ٻوڙو يا ننڍو وڻ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 1.5 to 5 m (5 to 16 ft) اوچو ٿيندو آهي ۽ ان جون گهڻيون ڪنڊيدار ٽاريون هونديون آهن.[3] هي ڊگهي عمر وارو ٻوٽو آهي، ۽ فرانس ۾ ان جا ڪي نمونا 200 سالن کان وڌيڪ جيئرا رهيا آهن.[4] ان جا پن سامهون سامهون يا لڳ ڀڳ سامهون لڳل، چمڪدار، ڊگها بيضاوي، هموار ڪنارن وارا، 1.9–5 cm (0.7–2.0 in) ڊگها ۽ 0.8–1.5 cm (0.3–0.6 in) ويڪرا هوندا آهن.[3]

ان جا گل چمڪندڙ ڳاڙها يا اڇا ٿيندا آهن ۽ انهن جو قطر 3 cm (1+1⁄4 in) يا ان کان وڌيڪ هوندو آهي. هر گل ۾ ٽي کان ست پنکڙيون هونديون آهن.[3][4] ڪي اهڙا ڪلٽيوار پڻ پوکيا ويندا آهن، جيڪي ڦر نٿا ڏين ۽ رڳو گلن جي خوبصورتي لاءِ پوکيا ويندا آهن.[32] گل جا زرخيزا (anthers) پختگي تائين اسٽگما کي گهيري رکندا آهن، جڏهن ته بيضا داني اندروني طور ڪيترن خانن (لوڪيولن) ۾ ورهايل هوندي آهي، جن ۾ پردي سان ڍڪيل ڪيترائي لڙڪندڙ اوويول هوندا آهن.[33]

ڏاڙهون جي ڦر جي ٻاهرين کل ڳاڙهي-واڱڻائي رنگ جي هوندي آهي، جيڪا سخت پيريڪارپ تي مشتمل هوندي آهي، جڏهن ته اندر سفيد، اسفنجي ميسوڪارپ (البيدو) هوندو آهي، جيڪو ڦر جي اندرين ڀت ٺاهي ٿو، جتي ٻج لڳل هوندا آهن.[34] ميسوڪارپ جون جھليون غير متناسـب خانن ۾ ورهايل هونديون آهن، جن ۾ ٻج موجود هوندا آهن، پر اهي سڌيءَ طرح ميسوڪارپ سان ڳنڍيل نه هوندا آهن.[34] ڏاڙهون جا ٻج سارڪوٽيسٽا رکن ٿا، جيڪا ٻج جي ٿلهي، رس ڀري، گوشتائتي ٻاهرين تهه هوندي آهي ۽ اوويول جي ٻاهرين حفاظتي تهن مان ٺهندي آهي.[35][36]

هڪ ڏاڙهون ۾ ٻجن جو تعداد لڳ ڀڳ 200 کان 1,400 تائين ٿي سگهي ٿو.[37] نباتياتي لحاظ کان ڏاڙهون هڪ ٻير آهي، جنهن جا کاڌي لائق ٻج ۽ گودو هڪ ئي گل جي بيضا داني مان ٺهندا آهن.[35] جهنگلي ٻوٽن ۾ ڦر جو قطر 2–8 cm (1–3 in) هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ڪلٽيوارن ۾ اهو 12 cm (4.7 in) تائين پهچي سگهي ٿو. ڦر گول شڪل وارو ۽ ٿلهي ڳاڙهي کل وارو هوندو آهي.[3][4]

پختي ڏاڙهون جي ٻجن کي دٻائڻ سان حاصل ٿيندڙ رس جو ذائقو ترش هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو پي ايڇ گهٽ (4.4) هوندو آهي ۽ ان ۾ پولي فينولن جي مقدار گهڻي هوندي آهي.[38] ان جو رس ڪپڙن تي ڳاڙهو، مشڪل سان لهندڙ داغ پڻ وجهي سگهي ٿو.[39] ڏاڙهون جي رس جو ڳاڙهو رنگ بنيادي طور اينٿوسائيننن ۽ ايلئجي ٽيننن جي موجودگي سبب هوندو آهي.[38][40]

پوک

[سنواريو]

P. granatum کي ان جي ڦر جي پيداوار لاءِ، ۽ پارڪن ۽ باغن ۾ سينگاريندڙ وڻ يا ٻوڙي طور پڻ پوکيو ويندو آهي. پختا وڻ مڙيل ۽ مجسما نما ٿڙ، ڪيترائي ٿڙ ۽ نمايان مجموعي بناوت اختيار ڪري سگهن ٿا. ڏاڙهون خشڪي برداشت ڪندڙ ٻوٽو آهي، تنهنڪري ان کي اهڙن خشڪ علائقن ۾ به پوکي سگهجي ٿو، جتي سياري ۾ بحر روم جهڙي برسات پوي يا اونهاري ۾ برساتون ٿين. وڌيڪ نمي وارن علائقن ۾ ان جون پاڙون ڦڦوند جي بيمارين سبب سڙي سگهن ٿيون. هي ٻوٽو لڳ ڀڳ −12 °C (10 °F) تائين هلڪي پالي کي به برداشت ڪري سگهي ٿو.[41]

ڏاڙهون جا اهم حشري نقصانڪار جاندار ويراڪولا آئسوڪريٽس (Virachola isocrates)، آئراوٽا ٽائيموليون (Iraota timoleon) ۽ ڊيوڊورڪس ايپيجارباس (Deudorix epijarbas) نالي تتليون، ۽ ليپٽوگلاسس زونيٽس (Leptoglossus zonatus) نالي پن-پيرن وارو سنڊ هوندا آهن. پڪو پر نه لاٿل ڦر ميوي جي مک ۽ ماڪوڙين کي به پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.[42]


ڏاڙهونءَ جا گل عام طور ڳاڙهي يا کهنبي رنگ جا ۽ ڏسڻ ۾ سهڻا هوندا آهن. گل اونهاري ۽ سانوڻ جي موسم ۾ نڪرندا آهن، جڏهن ته ڦر اڪثر سياري ۾ پچندو آهي. ڏاڙهون نسبتاً خشڪ زمين ۽ گرم آبهوا ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي، پر گهڻي گهم واري زمين ۾ پاڙن جي سڙڻ ۽ ٻين بيمارين جو خطرو وڌي سگهي ٿو.

وڻ جي واڌ ويجهه بهتر ڪرڻ لاءِ پراڻي ڳائي ڀاڻ سان گڏ سرن جو چورو يا سرخي زمين ۾ ملائي سگهجي ٿي. وڻ کي هر سال ڀاڻ ڏيڻ فائديمند سمجهيو ويندو آهي، جنهن لاءِ ڊسمبر جو مهينو موزون ڄاڻايو ويو آهي. ڏاڙهونءَ جو وڻ پاڙن ڀرسان گهڻيون نيون ٽاريون ڪڍندو آهي؛ انهن مان غير ضروري ٽارين کي وڍي ڇڏڻ گهرجي ته جيئن وڻ جي بنيادي ڍانچي ۽ ڦر جي پيداوار کي بهتر بڻائي سگهجي.[7] ڏاڙهون ٻج، قلم، پيوند ۽ ٻين نباتاتي طريقن سان وڌائي سگهجي ٿو. قلم يا پيوند لڳائڻ لاءِ فيبروريءَ جو مهينو مناسب ڄاڻايو ويو آهي. مقامي زرعي ذريعن موجب، هي ٻوٽو ڪجهه پٿريلي ۽ سخت ٽڪرين واري زمين ۾ گهٽ ڪامياب رهي سگهي ٿو.[7] کٽي ڏاڙهونءَ جا ٻج سڪائي مصالح طور استعمال ڪيا ويندا آهن. ڏاڙهونءَ جي کل، جنهن کي سنڌيءَ ۾ ڇوڏو پڻ چيو ويندو آهي، روايتي رنگ سازيءَ ۾ ڪم ايندي آهي. هيڊ ۽ ڏاڙهونءَ جي ڇوڏي کي گڏ ڪري سائو يا سائي مائل رنگ تيار ڪرڻ جو رواج پڻ رهيو آهي.[7]

واڌ ويجهه

[سنواريو]

P. granatum فطرت ۾ جنسي واڌ ويجهه ذريعي نسل وڌائيندو آهي، پر ان جي غير جنسي واڌ ويجهه پڻ ممڪن آهي. ان جي افزائش جا عام طريقا ليئرنگ، سخت ڪاٺ جون قلمون، نرم ڪاٺ جون قلمون ۽ ٻوٽي جي بافتي ڪلچر آهن. قلمن مان پاڙون ڪڍڻ لاءِ 18–29 °س (65–85 °ف) جي وچ ۾ گرم گرمي پد ۽ نيم نمي وارو ماحول موزون هوندو آهي. روٽنگ هارمون استعمال ڪرڻ سان پاڙون نڪرڻ جي ڪاميابي وڌي ويندي آهي، پر ان جو استعمال لازمي نه آهي.[43]

قسمون

[سنواريو]

P. granatum var. nana، پونيڪا گرينيٽم جي هڪ بوني قسم آهي، جيڪا باغن ۽ وڏن ڪنٽينرن ۾ سينگاريندڙ ٻوٽو طور وڏي پيماني تي پوکي ويندي آهي ۽ بونسائي لاءِ پڻ استعمال ٿيندي آهي. ممڪن آهي ته اها هڪ جهنگلي اصل واري الڳ قسم هجي. هن قسم کي رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي جو گارڊن ميرٽ انعام پڻ ملي چڪو آهي.[44][45]

نسل پونيڪا جي ٻي واحد جنس سوڪوٽرا جي ڏاڙهون (P. protopunica) آهي، جيڪا رڳو سوڪوٽرا جي ٻيٽ-مجموعي ۾ ملي ٿي، جيڪو عربي سمنڊ ۾ واقع آهي ۽ يمن جو حصو آهي. هن جنس جا گل گلابي (ڳاڙها نه) هوندا آهن ۽ ان جا ڦر ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ مٺا هوندا آهن.[46]

ڏيهي ڏاڙهن جا ٻه قسم آهن: هڪڙا ننڍا ۽ ٻيا وڏا. هڪڙا کٽا ۽ ٻيا مٺا. پاٽنا جا ڏاڙهون وڏي قسم جا ۽ عمدا ٿيندا آهن جبلن ۾ ته جهنگلي به ٿيندا آهن. ڪابلي ڏاڙهون سملا ۾ به ٿين ٿا. سهي ڪيو اٿن ته ڪابلي ڏاڙهون جبل جي چن واري پٿر جي تهه واريءَ زمين تي ٿي سگهن ٿا. ڪابلي ڏاڙهونءَ کان سواءِ، عربستان جي پاسي جا ڏاڙهون به چڱا ٿيندا آهن. انهن جا مشهور قسم هي آهن: پهريون، شامي ڏاڙهون، جي ٻاهران ڳاڙها ٿا ٿين ۽ تمام مٺا ٿا ٿين. مڪي ۽ مسقط ۾ ته داڻن يا ٻج کان سواءِ ٿيندا آهن. خوشبوءِ به چڱي ٿيندي اٿن ۽ قد ۾ به ننڍڙي ٻار جي مٿي جيڏا آهن.[47] ٻيو، ترڪي ڏاڙهون: هي وڏا ۽ اڇي رنگ جا ٿيندا آهن. ٽيون، مصري ڏاڙهون: هنن جي کل سائي ٿي ٿئي. هي البت کٽا آهن.[7] بيداڻا ڏاڙهون ڪابل ۾ به ٿيندا آهن. ڪوشش ڪري هندستان ۾ به ڪن جاين تي اپايا اٿن، جي ماڻهوءَ جي مٿي جيڏا ٿين ٿا.[7] قنڌاري ڏاڙهون پنهنجي وڏي جسامت، ٿلهي کل ۽ ڳاڙهن يا گلابي رس ڀريل داڻن سبب مشهور آهي. مختلف علائقن ۾ ڏاڙهونءَ جا ڪيترائي مقامي ۽ تجارتي ڪلٽيوار پڻ پوکيا وڃن ٿ

ڪلٽيوار

[سنواريو]
ڪارو ڏاڙهون

P. granatum جا 500 کان وڌيڪ نالي وارا ڪلٽيوار موجود آهن، پر انهن ۾ مترادف نالن جو وڏو تعداد ملي ٿو، جنهن سبب ساڳئي جينوٽائپ کي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف نالن سان سڏيو وڃي ٿو.[34] ڏاڙهون جي مختلف جينوٽائپن ۾ سڃاڻپ، صارفين جي پسند، استعمال ۽ واپار جي لحاظ کان ڪيترائي فرق هوندا آهن. انهن مان اهم خصوصيتون ڦر جي جسامت، ايگزوڪارپ جو رنگ (پيلو کان واڱڻائي تائين، جڏهن ته گلابي ۽ ڳاڙهو سڀ کان عام)، ٻج جي کل جو رنگ (اڇي کان ڳاڙهي تائين)، ٻج جي سختي، پچڻ جو وقت، رس جي مقدار، تيزابيت، مٺاس ۽ ڪساڻ آهن.[34]

پيداوار ۽ برآمد

[سنواريو]

دنيا ۾ ڏاڙهون پيدا ڪندڙ اڳواڻ ملڪن ۾ ڀارت ۽ چين شامل آهن؛ انهن کان پوءِ ايران، ترڪي، افغانستان، آمريڪا، عراق، پاڪستان، شام ۽ اسپين اچن ٿا.[48]

2019ع ۾ چلي، پيرو، مصر، اسرائيل، ڀارت ۽ ترڪي يورپي يونين جي منڊي کي ڏاڙهون فراهم ڪندڙ اهم ملڪ هئا.[49] آمريڪي منڊي لاءِ چلي مکيه فراهم ڪندڙ هو، جڏهن ته ڏکڻ ڪيليفورنيا مان محدود مقدار ۾ مقامي فراهمي ٿيندي هئي.[49]

2019ع ۾ چين پنهنجي ڏاڙهونءَ جي گهرج پاڻ پوري ڪندو هو، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جون ٻيون منڊيون گهڻو ڪري ڀارت مان فراهم ٿينديون هيون.[49]

2012ع کان 2018ع تائين ڏکڻ آفريڪا ۾ ڏاڙهونءَ جي پيداوار ۽ برآمد، ڏکڻ آمريڪا مان ٿيندڙ فراهمي سان مقابلي ۾ رهي. ان جون اهم برآمدي منزلون يورپ، اولهه ايشيا، برطانيا ۽ روس هيون.[50] ڏکڻ آفريڪا ڏاڙهون گهڻو ڪري اسرائيل مان درآمد ڪري ٿو.[50]

استعمال

[سنواريو]

کاڌ خوراڪ

[سنواريو]

ڏاڙهون جو رس مٺو به ٿي سگهي ٿو ۽ کٽو به، پر اڪثر ڏاڙهونن جو ذائقو وچٿرو هوندو آهي، جنهن ۾ رس ۾ موجود تيزابي ايلئجي ٽينن سبب هلڪي کٽاڻ محسوس ٿيندي آهي.[40] ڏاڙهونءَ جو رس صدين کان اولهه ايشيا ۽ يورپ ۾ هڪ مشهور مشروب رهيو آهي، ۽ هاڻي دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.[51] گرينيڊين نالي شربت، جيڪو عام طور ڪاڪٽيلن ۾ استعمال ٿيندو آهي، اصل ۾ گاڙهي ۽ مٺي ڪيل ڏاڙهونءَ جي رس مان تيار ٿيندو هو.[52]

ٽماٽو جي اولهه واري نئين دنيا مان اولهه ايشيا ۾ پهچڻ کان اڳ، فارسي طعام ۾ ڏاڙهونءَ جو رس، ڏاڙهون جو شيرو ۽ سرڪو وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. اهي اڄ به روايتي کاڌن، جهڙوڪ فيسنجان، ۾ استعمال ٿين ٿا، جيڪو ڏاڙهونءَ جي رس ۽ پيسيل اخروٽ مان تيار ٿيندڙ گاڙهو ساس آهي ۽ عام طور بطخ يا ٻين پکيءَ جي گوشت ۽ چانورن سان پيش ڪيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح آشِ انار (ڏاڙهونءَ جو سوپ) پڻ مشهور روايتي کاڌو آهي.[53][54]

ترڪي ۾ ڏاڙهونءَ جو ساس (Turkish: nar ekşisi) سلاد جي ڊريسنگ، گوشت کي مصالحو لڳائڻ يا سڌو سنئون مشروب طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڏاڙهونءَ جا داڻا سلادن ۾ ۽ ڪڏهن مٺاڻن، جهڙوڪ گولاچ، جي سينگار لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.[55] ڏاڙهونءَ جو شيرو، جيڪو ڏاڙهون جو شيرو پڻ سڏبو آهي، محمرا نالي مشهور کاڌي ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو ڀُڳل ڳاڙهي شملا مرچ، اخروٽ ۽ ٿوم مان تيار ٿيندڙ هڪ مشهور لَپ آهي، جيڪو شام ۽ ترڪي ۾ گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي.[56]

ميڪسيڪو ۾ ڏاڙهونءَ جا داڻا روايتي کاڌي چيليس اين نوگاڊا جي سينگار لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جتي اهي ان کاڌي ۾ ميڪسيڪو جي قومي جهنڊي جي ڳاڙهي رنگ جي نمائندگي ڪندا آهن، جڏهن ته سائي رنگ پوبلانو مرچ ۽ اڇو رنگ نوگاڊا ساس مان ظاهر ڪيو ويندو آهي.[57]

ٻيا استعمال

[سنواريو]

ڏاڙهونءَ جي کل قالين سازيءَ جي صنعت ۾ اون ۽ ريشم کي قدرتي رنگ ڏيڻ لاءِ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي.[58]

غذائيت

[سنواريو]
ڪچو ڏاڙهون
غذائي مقدار في 100 g (3.5 oz)
توانائي 346 kJ (83 kcal)
18.7 g
کنڊ 13.67 g
خوراڪ وارو فائبر4 g
1.17 g
1.67 g
وٽامنمقدار
روزاني ضرورت جو ٪†
ٿيامن (B1 )
6%
0.067 mg
ربوفليون (B2 )
4%
0.053 mg
نياسن (B3 )
2%
0.293 mg
پينٽوٿينڪ تيزاب (B5 )
8%
0.377 mg
وٽامن بي6
6%
0.075 mg
فوليٽ (B9 )
10%
38 μg
ڪولن
2%
7.6 mg
وٽامن سي
12%
10.2 mg
وٽامن اِي
4%
0.6 mg
وٽامن ڪي
16%
16.4 μg
معدنيات مقدار
%DV†
ڪيلشيم
1%
10 mg
فولاد
2%
0.3 mg
ميگنيشيم
3%
12 mg
ميگنيز
6%
0.119 mg
فاسفورس
5%
36 mg
پوٽيشيم
5%
236 mg
سوڊيم
0%
3 mg
جست
4%
0.35 mg
ٻيا جزامقدار
پاڻي78 g
يو ايس ڊي اي ڊيٽابيس ۾ داخلا
†سيڪڙو بالغن لاءِ آمريڪي سفارشن جي بنياد تي اندازي طور ڏنا ويا آهن،[59] سواءِ پوٽاشيم جي، جنهن جو اندازو نيشنل اڪيڊميز جي ماهراڻي سفارش جي بنياد تي لڳايو ويو آهي.[60]

ڪچي ڏاڙهونءَ جي کاڌي لائق حصي ۾ لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو پاڻي، 19 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 2 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي (جدول ڏسو). ڏاڙهونءَ جي سارڪوٽيسٽا جي 100 g (3.5 oz) مقدار مان وٽامن سي جي روزاني گهربل مقدار جو 11 سيڪڙو، وٽامن ڪي جو 14 سيڪڙو ۽ فوليٽ جو 10 سيڪڙو ملي ٿو، جڏهن ته ٻج غذائي تاندورن جو سٺو ذريعو آهن ۽ روزاني گهربل مقدار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو مهيا ڪن ٿا.[61]

تحقيق

[سنواريو]

نباتاتي ڪيميائي جزا

[سنواريو]

ڏاڙهونءَ جي رس ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ ملندڙ نباتاتي ڪيميائي جزا پولي فينول آهن. انهن ۾ هائيڊرولائزيبل ٽينن پڻ شامل آهن، جن کي ايلئجي ٽينن چيو ويندو آهي. اهي تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ايلئجڪ ايسڊ ۽ گيلڪ ايسڊ ڪنهن ڪاربوهائيڊريٽ سان ڳنڍجي ڏاڙهون ايلئجي ٽينن ٺاهين ٿا، جن کي پونيڪالاگن پڻ چيو ويندو آهي.[40]

رس جو ڳاڙهو رنگ اينٿوسائيننن سبب هوندو آهي،[40] جن ۾ ڊيلفينيڊن، سائينيڊن ۽ پيلارگونيڊن جا گليڪوسائيڊ شامل آهن.[62] عام طور ڦر پچڻ سان رس جي رنگداري وڌندي آهي.[62] رس ۾ موجود فينولي جزن جو مقدار پروسيسنگ ۽ پيسچرائيزيشن دوران گهٽجي سگهي ٿو.[63]

ڏاڙهونءَ جي کل ۾ وڏي مقدار ۾ پولي فينول، ڳاڙها ٿيل ٽينن، ڪيٽيچن ۽ پروڊيلفينيڊن موجود هوندا آهن.[64][65] کل ۾ فينولي جزن جي وڌيڪ مقدار سبب ان جا عرق غذائي سپليمنٽن ۽ خوراڪ جي محافظ مادن ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن.[66]

ڏاڙهونءَ جي ٻج جي تيل ۾ پونيڪڪ ايسڊ لڳ ڀڳ 65 سيڪڙو، پالميٽڪ ايسڊ 5 سيڪڙو، اسٽيئرڪ ايسڊ 2 سيڪڙو، اوليڪ ايسڊ 6 سيڪڙو ۽ لينوليڪ ايسڊ 7 سيڪڙو هوندو آهي.[67]

صحت بابت دعوائون

[سنواريو]

تحقيقي شاهدي محدود هجڻ باوجود، ڏاڙهونءَ جي رس جي ڪجهه ٺاهيندڙن ۽ وڪرو ڪندڙن ابتدائي تحقيق جي نتيجن کي پنهنجي شين جي تشهير لاءِ وسيع نموني استعمال ڪيو آهي.[68]

فيبروري 2010ع ۾ آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن (FDA) پوم ونڊرفل کي خبرداري وارو خط جاري ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪمپني شايع ٿيل تحقيق کي استعمال ڪندي بيمارين جي علاج بابت اهڙيون دعوائون ڪري رهي هئي، جيڪي ثابت ٿيل نه هيون.[69][70][71]

مئي 2016ع ۾ آمريڪي وفاقي واپاري ڪميشن فيصلو ڏنو ته پوم ونڊرفل پنهنجي اشتهارن ۾ اڻ ثابت ٿيل صحت دعوائون نٿي ڪري سگهي. آمريڪي سپريم ڪورٽ ان فيصلي تي نظرثاني کان انڪار ڪيو، جنهن سان وفاقي واپاري ڪميشن جو فيصلو برقرار رهيو.[72][73]

علامتي اهميت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ثقافت ۾ ڏاڙهون
ايجپٽس جو رومي مجسمو، جيڪو مصر جي شخصيت بندي آهي ۽ هٿ ۾ ڏاڙهون کنيل اٿس

قديم آشور ۾ ڏاڙهونءَ جون تصويرون عام طور ٺاهيون وينديون هيون،[74] جتي اهو زرعي چڪر سان لاڳاپيل گهڻائي ۽ زرخيزيءَ جي علامت سمجهيو ويندو هو.[75]

قديم ايران ۾ اهو عقيدو موجود هو ته ڏاڙهونءَ جو وڻ انهن هنڌن تان ڦٽو، جتي سورهيه سياوش جو رت وهيو هو. ايران جا زرتشتي مهرگان، نوروز ۽ شاديءَ جي رسمن ۾ ڏاڙهون پيش ڪندا آهن. هو پنهنجن آتشڪدن ۾ ڏاڙهونءَ جا وڻ پڻ پوکيندا هئا، جيئن انهن جا پن مذهبي رسمن ۾ استعمال ڪري سگهجن.[76]

قديم مصر جا ماڻهو ڏاڙهونءَ کي خوشحالي ۽ بلند خواهشن جي علامت سمجهندا هئا.[77] ايبرس پيپائرس موجب، مصري ڏاڙهونءَ کي ٽيپ ورم جي انفيڪشن جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا.[78]

قديم يونان ۾ سائيڊ شهر جي سڪن تي ڏاڙهون ڏيکاريل آهي؛ شهر جو نالو به هن ڦر تان پيل هو.[79][80][81]

قديم يوناني ڏند ڪٿا ۾ ڏاڙهونءَ کي ”مئلن جو ڦر“ چيو ويندو هو، ۽ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ايڊونيس جي رت مان ڦٽو هو.[78][82] پرسيفوني جي ڏند ڪٿا ۾، جيڪا زيرين دنيا جي ديوي هئي، ڏاڙهونءَ جا ٻج کائڻ سبب کيس هر سال ڪجهه مهينا زيرين دنيا ۾ گذارڻا پوندا هئا. جڏهن هوءَ پنهنجي مڙس هيڊيز سان گڏ زيرين دنيا جي تخت تي ويهندي هئي، تڏهن سندس ماءُ ڊيميٽر ماتم ڪندي هئي ۽ زمين کي زرخيزي ڏيڻ بند ڪري ڇڏيندي هئي.[83]

ڏاڙهون عبراني بائبل ۾ ذڪر ڪيل ڦرن ۽ اناج جي ستن خاص جنسن مان هڪ آهي، جيڪي اسرائيل جي سرزمين جون اهم پيداوارون سمجهيون وينديون هيون.[25]

ڊورسيٽ جي هنٽن سينٽ ميري مان مليل چوٿين صديءَ جي فرشي موزائيڪ ۾ مسيح جو نيم قد مجسمو ۽ خائي رو نشان ڏاڙهونن جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.[84]

اسلام ۾ قرآن جي 55هين سورت ۾ ڏاڙهونءَ جو ذڪر انهن نعمتن مان هڪ طور ڪيو ويو آهي، جيڪي رب کان ڊڄندڙن لاءِ ٻن باغن ۾ مهيا ڪيون وينديون.[85]

ڏاڙهون آرمينيا جي اهم علامتن مان هڪ آهي، جتي اهو زرخيزي، گهڻائي ۽ شاديءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.[86] هر سال سرءُ ۾ آذربائيجان جي گوئچائي شهر ۾ گوئچائي ڏاڙهون ميلو منعقد ٿيندو آهي.[87]

فلسطيني ثقافت ۾ ڏاڙهون زرخيزيءَ جي علامت آهي ۽ مقامي لوڪ ادب ۽ روايتن ۾ گهري نموني شامل آهي.[88]

هان گهراڻي (206 ق.م.–220ع) جي دور ۾ چين پهتل ڏاڙهون زرخيزيءَ جي علامت بڻيو. پڪل ۽ ٻجن سان ڦاٽل ڏاڙهونءَ جون تصويرون گهرن ۾ ٽنگيون وينديون هيون.[89]

ڪجهه هندو روايتن ۾ ڏاڙهون خوشحالي ۽ زرخيزيءَ جي علامت آهي،[90] ۽ ان کي ڀومي، زمين جي ديوي، ۽ گنيش سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جيڪو گهڻن ٻجن واري هن ڦر سان نسبت رکي ٿو.[91][92]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ ((Participants of the FFI/IUCN SSC Central Asian regional tree Red Listing workshop, Bishkek, Kyrgyzstan (11-13 July 2006))) (2020). "Punica granatum". IUCN Red List of Threatened Species 2020.
  2. 1 2 "Punica granatum L." Plants of the World Online. 29 May 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2025 تي حاصل ڪيل.
  3. 1 2 3 4 5 6 "Punica granatum in Flora of Pakistan". eFloras.org Home. 27 December 2025 تي حاصل ڪيل.
  4. 1 2 3 4 5 6 Morton, J. F. (1987). "Pomegranate, Punica granatum L". Fruits of Warm Climates. Purdue New Crops Profile. ص. 352–5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 14 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ Nirmal K. Sinha; Jiwan Sidhu; Jozsef Barta; James Wu; M.Pilar Cano, مرتب (20 June 2012). Handbook of Fruits and Fruit Processing (2 ڇاپو). John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-35263-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 12 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ Joshi, V.K.; Panesar, P.S.; Rana, V.S.; Kaur, S. (2017). "Science and Technology of Fruit Wines". Science and Technology of Fruit Wine Production. ص. 1–72. doi:10.1016/B978-0-12-800850-8.00001-6. ISBN 978-0-12-800850-8.
  7. 1 2 3 4 5 6 ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو
  8. ↑ Harper, Douglas. "pomegranate". Online Etymology Dictionary. {{cite web}}: Cite has empty unknown parameter: |name-list-format= (مدد)
  9. ↑ "All hail the Pomegranate, official symbol of Granada". The Lecrin Valley. 15 October 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ Harper, Douglas. "garnet". Online Etymology Dictionary. {{cite web}}: Cite has empty unknown parameter: |name-list-format= (مدد)
  11. ↑ Harper, Douglas. "grenade". Online Etymology Dictionary. {{cite web}}: Cite has empty unknown parameter: |name-list-format= (مدد)
  12. ↑ Johnston, Fred (2004). "Woman as Poet". Books Ireland (264): 15–18. doi:10.2307/20632662.
  13. ↑ Barr, Rebecca; Buckley, Sarah-Anne; Kelly, Laura (2015). Engendering Ireland: New Reflections on Modern History and Literature. Cambridge Scholars Publishing. ص. 66. ISBN 978-1-4438-8307-8.
  14. ↑ Chandra, Ram (2010). "Origin, history and domestication of pomegranate". Fruit, Vegetable and Cereal Science and Biotechnology 2: 1–6. http://www.globalsciencebooks.info/Online/GSBOnline/images/2010/FVCSB_4(SI2)/FVCSB_4(SI2)1-6o.pdf.
  15. ↑ Zeynalova, A. M (2017). "Origin, taxonomy and systematics of pomegranate". Proceedings of the Institute of Botany 37: 20–25.
  16. ↑ Shi, Jiangli (9 December 2024). "Botany and Taxonomy of Pomegranate". The Pomegranate Genome. CRC Press. ص. 1–9. doi:10.1201/9781003475774-1. ISBN 978-1-003-47577-4.
  17. ↑ Abdollahi, Hamid (2021). "An illustrated review on manifestation of pome fruit germplasm in the historic miniatures of ancient Persia". Genetic Resources and Crop Evolution 68.7: 2775–2791. https://link.springer.com/article/10.1007/s10722-021-01244-y. Retrieved 6 January 2026.
  18. ↑ Mohammadi, Mehran (2023). "Pomegranate: A review of the heavenly healer's past, present, and future". Iranian journal of basic medical sciences 26 (11): 1245. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10598818/.
  19. ↑ Liu, Chen; Wang, Nan; Zhang, Ying-Yuan; Qu, Hai-tao; Liu, Ling-Xiao; Zhang, Li-Hua; Liu, Yun-Guo (6 May 2025). "Pomegranate: historical origins, nutritional composition, health functions and processing development research". Critical Reviews in Food Science and Nutrition 65 (33): 8447–8469. doi:10.1080/10408398.2025.2500676.
  20. 1 2 Rafiei Dehaghani, Vahid (2025). "The Ritual Role of Golnār – The Pomegranate Flower in Iranian Art and Culture". Journal of Art and Civilization of the Orient 13 (48): 50–57. https://doi.org/10.22034/jaco.2025.502537.1447.
  21. ↑ Sedigh-Rahimabadi, Massih; Fani, Mohammadmehdi; Rostami-chijan, Mahsa; Zarshenas, Mohammad M.; Shams, Mesbah (8 July 2016). "A Traditional Mouthwash (Punica granatum var pleniflora) for Controlling Gingivitis of Diabetic Patients". Journal of Evidence-Based Complementary & Alternative Medicine 22 (1): 59–67. doi:10.1177/2156587216633370.
  22. ↑ Doijode, S. D. (2001). Seed storage of horticultural crops. New York: Food Products Press. ص. 77. ISBN 978-1-56022-883-7.
  23. ↑ George Ripley; Charles Anderson Dana (1875). The American cyclopaedia: a popular dictionary of general knowledge, Volume 13. Appleton. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 11 September 2020 تي حاصل ڪيل. ... frequent reference is made to it in the Mosaic writings, and sculptured representations of the fruit are found on the ancient monuments of Egypt and in the Assyrian ruins. It is found in a truly wild state only in northern India ...
  24. ↑ Zohary, Daniel; Hopf, Maria; Weiss, Ehud (2012). Domestication of plants in the old world: The origin and spread of domesticated plants in south-west Asia (4th ڇاپو). Oxford: Oxford University Press. ص. 114–115. ISBN 978-0-19-954906-1.
  25. 1 2 3 4 5 Shafer-Elliott, Cynthia (2022). "Fruits, Nuts, Vegetables, and Legumes". ۾ Fu, Janling; Shafer-Elliott, Cynthia; Meyers, Carol (مرتب). T&T Clark Handbook of Food in the Hebrew Bible and Ancient Israel. London: T&T Clark. ص. 142–143. ISBN 978-0-567-67982-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 August 2025 تي محفوظ ڪيل. 27 July 2025 تي حاصل ڪيل.
  26. 1 2 Still, D. W. (2006). "Pomegranate: A botanical perspective". ۾ Seeram, Navindra P.; Schulman, Risa N.; Heber, David (مرتب). Pomegranates: ancient roots to modern medicine. CRC Press. ص. 199–2010. ISBN 978-0-8493-9812-4.
  27. ↑ Hopf, Maria; Zohary, Daniel (2000). Domestication of plants in the old world: the origin and spread of cultivated plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley (3rd ڇاپو). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. ص. 171. ISBN 978-0-19-850356-9.
  28. 1 2 Ward Haldane, Cheryl (February 2003). "Pomegranates in eastern Mediterranean contexts during the Late Bronze Age". World Archaeology 34 (3): 529–541. doi:10.1080/0043824021000026495.
  29. ↑ Ward Haldane, Cheryl (March 1990). "Shipwrecked plant remains". The Biblical Archaeologist 53 (1): 55–60. doi:10.2307/3210160.
  30. ↑ "Pomegranate — Afghan Agriculture". afghanag.ucdavis.edu. University of California at Davis, International Programs. 2013. اصل نسخو مان 5 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Leighton, Ann (1986). American gardens in the eighteenth century: "for use or for delight". Amherst: University of Massachusetts Press. ص. 272. ISBN 978-0-87023-531-3.
  32. ↑ "Pollination". The California Backyard Orchard (آمريڪي انگريزي ۾). University of California Agriculture and Natural Resources. اصل نسخو مان 5 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ Wetzstein, Hazel Y.; Zhang, Zibin; Ravid, Nadav; Wetzstein, Michael E. (June 2011). "Characterization of Attributes Related to Fruit Size in Pomegranate". HortScience 46 (6): 908–912. doi:10.21273/HORTSCI.46.6.908. https://journals.ashs.org/view/journals/hortsci/46/6/article-p908.xml. Retrieved 27 October 2025.
  34. 1 2 3 4 Stover, E.; Mercure, E. W. (2007). "The Pomegranate: A New Look at the Fruit of Paradise". HortScience 42 (5): 1088–1092. doi:10.21273/HORTSCI.42.5.1088.
  35. 1 2 Holland, D.; Hatib, K.; Bar-Ya'Akov, I. (2009). "Pomegranate: Botany, Horticulture, Breeding". Horticultural Reviews. ص. 127–191. doi:10.1002/9780470593776.ch2. ISBN 978-0-470-38642-2.
  36. ↑ Dahlgren, Rolf; Thorne, Robert F. (1984). "The Order Myrtales: Circumscription, Variation, and Relationships". Annals of the Missouri Botanical Garden 71 (3): 633–699. doi:10.2307/2399158. Bibcode: 1984AnMBG..71..633D. https://www.biodiversitylibrary.org/part/3964.
  37. ↑ "Does a larger pomegranate yield more seeds?". AquaPhoenix. اصل نسخو مان 4 November 2006 تي محفوظ ڪيل. 21 September 2006 تي حاصل ڪيل.سانچو:Self-published inline
  38. 1 2 Fernandes, L.; Pereira, J. A.; López Cortés, I.; Salazar, D. M.; Ramalhosa, E. C. (2015). "Physicochemical Changes and Antioxidant Activity of Juice, Skin, Pellicle and Seed of Pomegranate (cv. Mollar de Elche) at Different Stages of Ripening". Food Technology and Biotechnology 53 (4): 397–406. doi:10.17113/ftb.53.04.15.3884. PMID 27904374.
  39. ↑ Jorgensen, Suzanne; Brennand, Charlotte (June 2005). "Pomegranates" (PDF). Utah State University, Department of Food Safety. اصل نسخو (PDF) مان 12 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2017 تي حاصل ڪيل.
  40. 1 2 3 4 Gómez Caravaca, A. M.; Verardo, V.; Toselli, M.; Segura Carretero, A.; Fernández Gutiérrez, A.; Caboni, M. F. (2013). "Determination of the major phenolic compounds in pomegranate juices by HPLC−DAD−ESI-MS". Journal of Agricultural and Food Chemistry 61 (22): 5328–37. doi:10.1021/jf400684n. PMID 23656584. Bibcode: 2013JAFC...61.5328G.
  41. ↑ Ali Sarkhosh; Jeff Williamson (October 2018) [April 1994]. "The Pomegranate" (PDF). UF/IFAS Extension. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 December 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ Ingels, Chuck A.; Geisel, Pamela M.; Maxwell, Norton V. (2007). The Home Orchard: Growing Your Own Deciduous Fruit and Nut Trees. UCANR Publications. ص. 26. ISBN 978-1-879906-72-3.
  43. ↑ "Pomegranate Enterprise". Citrus Research and Education Center, University of Florida, Institute of Food and Agricultural Sciences. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ "Punica granatum var. nana". Royal Horticultural Society. 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 23 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ "AGM Plants - Ornamental" (PDF). Royal Horticultural Society. March 2020. ص. 90. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 3 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ "Punica granatum - the Drops of Blood from Garden of Eden". Top Tropicals. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 January 2013 تي محفوظ ڪيل.
  47. ↑ ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو
  48. ↑ "New UNECE standard will boost international trade in pomegranate". United Nations Economic Commission for Europe. 1 March 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2025 تي حاصل ڪيل.
  49. 1 2 3 "Overview: Global pomegranate market". FreshPlaza. 13 September 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  50. 1 2 Marinda Louw (2021). "Pomegranate production in South Africa". South Africa Online. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ Tundel, Nikki (20 April 2007). "The pomegranate hits the peak of popularity". Minnesota Public Radio. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 November 2014 تي محفوظ ڪيل.
  52. ↑ Favre, Joseph (1905). Dictionnaire Universel de Cuisine Pratique: Encyclopédie Illustrée D'Hygiène Alimentaire (فرانسيسي ۾). Paris: L'auteur. ص. 1088.
  53. ↑ Burke, Andrew (15 July 2008). Iran. Lonely Planet. ص. 82. ISBN 978-1-74104-293-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 29 November 2010 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ "Ash-e Anar". Internetserver.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 14 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ Akgün, Müge (22 September 2006). "Güllaç, a dainty and light dessert". Turkish Daily News. Istanbul: DYH. اصل نسخو مان 23 May 2008 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2007 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ Malouf, Greg and Lucy (2006). Saha. Australia: Hardie Grant Books. ص. 46. ISBN 978-0-7946-0490-5.
  57. ↑ "Chiles en nogada: A symbol of the Mexican flag". Gusto Journal. 18 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 October 2025 تي محفوظ ڪيل. 12 October 2025 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ Rong Yanga; Jianqin Li; Gong Chenge; Angkhana Intab; Lixin Yang (27 November 2023). "Textiles Dyeing with Pomegranate (Punica granatum) Peel Extract Using Natural Mordant". Journal of Natural Fibers (Taylor & Francis) 20 (2). doi:10.1080/15440478.2023.2282056.
  59. ↑ United States Food and Drug Administration (2024). "Daily Value on the Nutrition and Supplement Facts Labels". FDA. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-03-27 تي محفوظ ڪيل. 2024-03-28 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "TABLE 4-7 Comparison of Potassium Adequate Intakes Established in This Report to Potassium Adequate Intakes Established in the 2005 DRI Report". ص. 120. هن ۾: Stallings, Virginia A.; Harrison, Meghan; Oria, Maria, مرتب (2019). "Potassium: Dietary Reference Intakes for Adequacy". Dietary Reference Intakes for Sodium and Potassium. ص. 101–124. doi:10.17226/25353. ISBN 978-0-309-48834-1. PMID 30844154. سانچو:NCBIBook.
  61. ↑ "Nutrition data for raw pomegranate per 100 grams". NutritionData.com, Conde Nast; USDA FoodData Central. 1 April 2019. اصل نسخو مان 30 March 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 April 2013 تي حاصل ڪيل., NutritionData.com
  62. 1 2 "Evolution of juice anthocyanins during ripening of new selected pomegranate (Punica granatum) clones". European Food Research and Technology 210 (1): 39–42. 1999. doi:10.1007/s002170050529. Bibcode: 1999EFRT..210...39H.
  63. ↑ Alper, N; Bahceci, KS; Acar, J (2005). "Influence of processing and pasteurization on color values and total phenolic compounds of pomegranate juice". Journal of Food Processing and Preservation 29 (5–6): 357–368. doi:10.1111/j.1745-4549.2005.00033.x.
  64. ↑ Nasr, C. Ben (1996). "Quantitative determination of the polyphenolic content of pomegranate peel". Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und Forschung 203 (4): 374–378. doi:10.1007/BF01231077. PMID 9123975.
  65. ↑ "Antioxidant properties of gallocatechin and prodelphinidins from pomegranate peel". Redox Rep. 7 (41): 41–6. 2002. doi:10.1179/135100002125000172. PMID 11981454.
  66. ↑ Li, Y.; Guo, C.; Yang, J.; Wei, J.; Xu, J.; Cheng, S. (2006). "Evaluation of antioxidant properties of pomegranate peel extract in comparison with pomegranate pulp extract". Food Chemistry 96 (2): 254–260. doi:10.1016/j.foodchem.2005.02.033.
  67. ↑ Schubert, Shay Yehoshua; Lansky, Ephraim Philip; Neeman, Ishak (July 1999). "Antioxidant and eicosanoid enzyme inhibition properties of pomegranate seed oil and fermented juice flavonoids". Journal of Ethnopharmacology 66 (1): 11–17. doi:10.1016/S0378-8741(98)00222-0. PMID 10432202. Bibcode: 1999JEthn..66...11S.
  68. ↑ "Pomegranate: superfood or fad?". UK National Health Service (NHS). 26 April 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2016 تي محفوظ ڪيل.
  69. ↑ "Pom Wonderful Warning Letter". U.S. Food and Drug Administration. اصل نسخو مان 24 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2011 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ "Understanding Front-of-Package Violations: Why Warning Letters Are Sent to Industry". Food and Drug Administration. اصل نسخو مان 19 March 2011 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2011 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ Starling, S. (3 March 2010). "FDA says Pom Wonderful antioxidant claims not so wonderful". NutraIngredients.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2010 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ "Statement of FTC Chairwoman Edith Ramirez Regarding Supreme Court's Decision Not to Review POM Wonderful Case". Bureau of Consumer Protection, US Federal Trade Commission. 2 May 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2017 تي حاصل ڪيل. I am pleased that the POM Wonderful case has been brought to a successful conclusion. The outcome of this case makes clear that companies like POM making serious health claims about food and nutritional supplement products must have rigorous scientific evidence to back them up. Consumers deserve no less.
  73. ↑ Sorvino, Chloe (2 May 2016). "The Verdict: POM Wonderful Misled Its Customers, A Blow To Its Billionaire Owners". Forbes. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2017 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ Collins, Paul (January 2006). "An Assyrian-Style Ivory Plaque from Hasanlu, Iran". Metropolitan Museum Journal 41: 19–31. doi:10.1086/met.41.20320658.
  75. ↑ "Openwork plaque with papyrus and pomegranates". 27 April 2025 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ "Pomegranate -The Persian fruit of heaven". packtoiran.com. 20 October 2024 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ "Pomegranate". reshafim.org.il. اصل نسخو مان 25 February 2016 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2017 تي حاصل ڪيل.
  78. 1 2 Jayaprakasha, G. K.; Negi, P.S.; Jena, B.S. (2006). "Antimicrobial activities of pomegranate". ۾ Seeram, Navindra P.; Schulman, Risa N.; Heber, David (مرتب). Pomegranates: ancient roots to modern medicine. CRC Press. ص. 168. ISBN 978-0-8493-9812-4.
  79. ↑ Turkish Odyssey Perge-Aspendus-Side-Alanya آرڪائيو ڪيا ويا 14 November 2006 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  80. ↑ "Greek SIDE (Pamphylia) AE13. EF-. 1st century BC. Athena - Pomegranate". MA-Shops. اصل نسخو مان 1 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 March 2023 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ "PAMPHYLIA, SIDE. AR Stater, circa 460-410 BC. Pomegranate / Athena". VCoins. اصل نسخو مان 1 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 March 2023 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ Graves, Robert (1992). The Greek Myths. Penguin Books. ص. 95. ISBN 978-0-14-017199-0.
  83. ↑ Ovid. Metamorphoses. جلد V. ص. 385–571.
  84. ↑ Stephenson, Paul (2010). Constantine: Roman Emperor, Christian Victor. Abrams. ص. 1 and fig. 1. ISBN 978-1-4683-0300-1.
  85. ↑ "Al-Rahman verse 68". Quran.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ "Genealogy group propagandized pomegranate, symbol of Armenia, wealth and fertility at official opening of the 2015 Eurovision Song Contest". Armenpress. 18 May 2015. 15 December 2020 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ iguide.travel آرڪائيو ڪيا ويا 6 October 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Goychay Activities: Pomegranate Festival
  88. ↑ "Pomegranate". The Palestinian Museum. 24 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ Doré, Henry; Kennelly, S.J. (1914). Researches into Chinese Superstitions, Vol V. (Translated). Shanghai: Tusewei Press. ص. 722.
  90. ↑ Heyn, Birgit (April 1990). Ayurveda: The Indian Art of Natural Medicine and Life Extension. Inner Traditions / Bear & Co. ص. 117. ISBN 978-0-89281-333-9.
  91. ↑ Chandra, Suresh (1998). Encyclopaedia of Hindu Gods and Goddesses. Sarup & Sons. ص. 39. ISBN 978-81-7625-039-9. Bhumidevi (the earth goddess) ... Attributes: ... pomegranate ...
  92. ↑ Vijaya Kumar (2006). Thousand Names of Ganesha. اسٽرلنگ پبلشنگ. ISBN 978-81-207-3007-6. ... Beejapoori ... the pomegranate in His hand is symbolic of bounteous wealth, material as well as spiritual ...

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]
  • Stone, Damien (2017). Pomegranate: A global history. Reaktion Books.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
Wikispecies has information related to:

سانچو:Cookbook

سانچو:Herbs & spices

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڏاڙهون&oldid=399111" تان ورتل