مواد ڏانھن هلو

ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني
1602–1799
مقامي نالو
  • ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
  • خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني (اصل نالو)
  • ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني (رسمي نالو)
ڪمپني جو قسمجزوي رياستي ملڪيت وارو ادارو
صنعتگڏيل ڪاروباري اداري
اڳوڻو ادارو
ويرڪمپانيئن (1594–1602ع)[lower-alpha 1]
  • ڪومپاني فان فيري
  • برابانتسي ڪومپاني
  • ڪومپاني فان ڊي موخيرون
  • فيرسي ڪومپاني
قائم ٿيلمارچ 20, 1602؛ 424 سال اَڳُ (1602-03-20),[2] حڪومت جي هدايت هيٺ ويرڪمپانيئن (اڳوڻين ڪمپنين) جي ڪاروباري ادغام وسيلي قائم ڪئي وئي.
بانييوهان فان اولڊنبارنيفلٽ ۽ ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل
ختم ٿيلڊسمبر 31, 1799؛ 226 سال اَڳُ (1799-12-31)
انجامختم ڪئي وئي ۽ قوميايو ويو، جنهن مان ڊچ اوڀر هندستان قائم ٿيو.
ھيڊڪوارٽر
خدمت ڪيل علائق
اھم ماڻھو
  1. ↑ نام نهاد ويرڪمپانيئن (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: ڪومپاني فان فيري (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، نيووي ڪومپاني، ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني، نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني، برابانتسي ڪومپاني، نيووي برابانتسي ڪومپاني، ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني، مڊلبرخسي ڪومپاني، فيرسي ڪومپاني (زيلينڊ، 1597ع)، فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، ڪومپاني فان ڊي موخيرون (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ. نيلس اسٽينسگارڊ موجب voorcompagnieën قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي bewindhebbers (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.[1]
 / لارڊز سيونٽين[lower-alpha 1] (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
مصنوعاتمصالحا، ريشم، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ڌاتون، مال مويشي، چانهه، اناج، چانور، سويا بين، ڪمند، شراب، ڪافي، غلام
يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ جي سوچ جو نتيجو هئي.
هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج

يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپنيڊچ نالو Vereenigde Oostindische Compagnie (ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني يا وي او سي) جو سڌو ترجمو يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني آهي. جيڪا عام طور تي ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ چارٽر يافته ڪمپني ۽ دنيا جي پهرين شيئرن واري گڏيل ڪمپنين مان هڪ هئي.[3][4] اها 20 مارچ 1602ع تي[5] نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل طرفان اڳ ۾ موجود ڪمپنين کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي اجاره داري عطا ڪئي وئي.[6] ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل ثانوي منڊين ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج بڻجي وئي.[7] ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،[8] معاھدا ڪرڻ، پنهنجا سڪا جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.[9]

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين گهڻ قومي ڪارپوريشن پڻ سمجهيو ويندو آهي.[10][11]

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، ايسٽ انڊيا ڪمپني، جيڪا وي او سي جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو وي او سي جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار وي او سي جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران وي او سي پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.[12]

1602ع ۾ مالوڪو ٻيٽن جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل وي او سي، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر جياڪارتا ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي باتاويا رکيو، جيڪو هاڻي جڪارتا آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.[13] اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.[14] ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ باٽاوين جمهوريه جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو

[سنواريو]
هورن ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني (وي او سي) جو يادگاري ڪتبو
VOC جي ايمسٽرڊيم چيمبر جي علامت

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie هو، جنهن جو مخفف وي او سي هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ "گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني" (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.[15] ڪمپنيءَ جي مونوگرام واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر V تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي O ۽ ساڄي پاسي C رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل ڪارپوريٽ علامت هئي.[16] اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.[16][17]

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي وي او سي جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.[16][17] انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن ڪارپوريٽ سڃاڻپ جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.[16][17] ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي انگور جي شراب ٺاهيندڙ ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، وي او سي جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.[18]

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، وي او سي کي وڏي پيماني تي ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] ايسٽ انڊيا ڪمپني (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني، فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني، پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني ۽ سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني، گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني، جان ڪمپني (Jan Company) ۽ جان ڪمپاني (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.[19][20]

تاريخ

[سنواريو]

شروعات

[سنواريو]

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ ڊچ بغاوت کان اڳ، برابانٽ جي شهر اينٽورپ اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن فوگر خاندان ۽ ويلسر خاندان سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو هيمبرگ مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً طلب جي قيمتي لچڪ کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ پورچوگال جي بادشاهت، آئيبيرين اتحاد جي نالي سان مشهور ذاتي اتحاد تحت اسپيني تاج سان متحد ٿي وئي، جنهن سان ڊچ جمهوريه جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح پورچوگالي سلطنت ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ يان هويخن فان لنسخوٽن ۽ ڪورنيليس ڊي هائوٽمان، پورچوگالين جي "ڳجهن" واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.[21]

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ انڊونيشيا جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ ڪورنيليس ڊي هائوٽمان ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ ياڪوب فان نيڪ ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ فريڊرڪ ڊي هائوٽمان جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه بانٽن پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ مدورا ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.[22]

ڪورنيليس فروم جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ ياڪوب فان نيڪ جي ٻي ايشيائي مهم جي واپسي ڏيکاريل آهي.

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ ياڪوب فان نيڪ جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل هڪ ٻيڙو پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي "مصالحن وارن ٻيٽن"، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.[22]

1600ع ۾ ڊچن امبون ٻيٽ تي مسلمان هيتوي ماڻهن سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي سولور واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.[23]

سولور جي اوڀر ۾ واقع تيمور جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، ٽوپاس، روڪي ڇڏي. اهي چندن جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب پورچوگالي تيمور پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.[24][25]

تشڪيلي سال

[سنواريو]
مغل بنگال جي بغله قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان هندي وڏي سمنڊ، عرب سمنڊ، بنگال جي نار، ملاڪا جي آبنائي ۽ ڏکڻ چين سمنڊ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.
تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم جي مجموعي مان
1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي اتر جڪارتا ۾ تعمير ڪيو ويو.

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه طلب جي غير لچڪ ۽ مصالحن جي نسبتاً رسد جي لچڪ[lower-alpha 3] جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر ڪارٽيل قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.[26]

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل "اوڀر هندستان ڪمپني" جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.[27] سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه اڪبر اعظم جي مغل سلطنت ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها انڊونيشيا ۾ ادا ڪندي هئي.[28]

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان وي او سي مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 گلڊر[29] (جيڪا سانچو:Euro جي برابر آهي 2016 ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.[26]

دريافتن جي دور دوران وليم بليو پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي ٽرنيٽ جي سلطنت ۽ ان کان پوءِ ٽڊور جي سلطنت ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي مصالحن جا ٻيٽ جي نالي سان مشهور هئا ۽ وي او سي جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني سانتا ڪيٽرينا نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري ڪيريڪ کي مالائي اپٻيٽ جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ مڪائو جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.[30] انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني وي او سي جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.[31]

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز بانٽن، اولهه جاوا ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز جياڪارتا ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ "باتاويا" ۽ پوءِ "جڪارتا" رکيو ويو.[32] 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ گورنر جنرل جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي استبداد جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ انڊيز جي ڪائونسل (Raad van Indië) پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ وي او سي جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ھيرين XVII، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.[23]

امبوئينا جو ٻيٽ، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي

وي او سي جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ امبون گورنري ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ وي او سي جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.[33][34] تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ وي او سي جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.[23]

1604ع ۾ سر هينري مڊلٽن جي اڳواڻيءَ ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ٻي انگريزي مهم ٽرنيٽ، ٽڊور، امبون ٻيٽ ۽ باندا ٻيٽ تي پهتي. باندا ۾ انهن کي وي او سي جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن سوڪاڊانا (ڏکڻ اولهه ڪليمانتان)، مڪاسر، جياڪارتا، جيپارا (جاوا) ۽ آچه، پريامان ۽ جامبي (سماترا) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن وي او سي جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.[32]

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.[32] پر اهو دور بدنام امبوئينا قتل عام سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.[35] جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

واڌ ويجهه

[سنواريو]
اڳوڻي ڊچ ملاڪا ۾ تباهه ٿيل سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا اندر ڊچ معززن جون قبرون
هگلي-چنسورا، مغل بنگال ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)

1619ع ۾ يان پيٽرسزون ڪون کي وي او سي جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن وي او سي جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان باتاويا کي وي او سي جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ باندا ٻيٽ جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.[36] انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ جائفل پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.[37]

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. وي او سي 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.[38]

وي او سي سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور بنگال مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ وي او سي جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، مغل هندستان ۽ چنگ چين، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. وي او سي يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. ناگاساڪي جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ مصنوعي ٻيٽ ڊيجيما تي وي او سي جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي جاپان سان واپار جي اجازت هئي.[39] جڏهن وي او سي فوجي طاقت استعمال ڪري منگ چين کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين پينگهو ٻيٽن بابت جنگ ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب وي او سي کي پينگهو ڇڏي تائيوان وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين ليائولئو خليج جي جنگ ۾ وي او سي کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي نگوين حڪمرانن، ترن-نگوين جنگ دوران، 1643ع جي هڪ جنگ ۾ وي او سي کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ ۾ وي او سي کي شڪست ڏني.

بنگال صوبو ۾ ڊچ آبادي

1640ع ۾ وي او سي پورچوگالين کان گال، ڊچ سيلون، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ دارچيني جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ ڪولمبو جو گهيرو ڪيو، جنهن کي ڪينڊي جي بادشاهه راجاسنها ٻيون جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ وي او سي قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي سري لنڪا تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ وي او سي اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي مالابار سامونڊي ڪناري تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ يان فان ريبيڪ طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو ڪيپ ٽائون آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي ڪيپ آف گڊ هوپ رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، ڪيپ نوآبادي، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران وي او سي جون واپاري چوڪيون فارس،[40] بنگال، ملاڪا، سيام، فارموسا، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي مالابار ۽ ڪورومينڊل سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن هڪ واپاري ڪارخانو ڪينٽن ۾ قائم ڪيو ويو.[41] 1661ع ۾ منگ جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.[42] (ڏسو تائيوان جي تاريخ).

1663ع ۾ وي او سي پينان واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي آچه سلطنت خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت وي او سي کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.[43]

1669ع تائين وي او سي دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو منافعي جو حصو ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.[lower-alpha 4]

وي او سي جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ انڊو ماڻهن جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.[44][45]

نئين رخ ڏانهن تبديلي

[سنواريو]

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب وي او سي جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ فورٽ زيلينڊيا جي گهيري دوران ڪوڪسنگا هٿان فارموسا واري چوڪي وڃائڻ ۽ چين اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي منگ گهراڻو ختم ٿي چنگ گهراڻو قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي مغل بنگال جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. شوگنيت انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان وي او سي جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.[46]

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته ٽين اينگلو-ڊچ جنگ عارضي طور وي او سي جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ وي او سي، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر جوسايا چائلڊ کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.[47]

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني ۽ ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري وي او سي 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي بانٽن جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز پوليڪٽ کان ناگاپٽنم منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.[lower-alpha 5] بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ وي او سي کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.[49]

تنهن هوندي به، وي او سي کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني مالابار سامونڊي ڪناري تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري زامورين، ڪاليڪٽ جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان وي او سي سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو وي او سي سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ وي او سي فيصلو ڪيو ته مالابار مرچ ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.[50]

ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جو اوستاخيوس ڊي لانوئي ڪولاچل جي جنگ کان پوءِ هندستاني تراونڪور جي بادشاهت جي مهاراجا مارٿانڊا ورما آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ پدمنابهاپورم محل ۾ ڏيکاريل تصوير.

1741ع جي ڪولاچل جي جنگ ۾ راجا مارٿانڊا ورما جي اڳواڻيءَ هيٺ تراونڪور جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن اوستاخيوس ڊي لانوئي گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. تراونڪور-ڊچ جنگ ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.[lower-alpha 6]

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. وي او سي جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.[lower-alpha 7] ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين وي او سي پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.[53]

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو وي او سي جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.[54] ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن وي او سي جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي ريجينٽ طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.[55]

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. وي او سي جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ پيماني جي بچت پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.[56]

خاص طور: ”وي او سي جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.1 ملين، يعني 2016 ۾ لڳ ڀڳ سانچو:Euro، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني 2016 ۾ لڳ ڀڳ سانچو:Euro، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“[56]

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي شاندار انقلاب ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.[57]

زوال ۽ خاتمو

[سنواريو]
1740ع جي باتاويا قتل عام جي هڪ ڇپيل تصوير
برطانوي ايسٽ انڊيامين جنرل گوڊارڊ 14 جون 1795ع تي وي او سي جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي

1730ع کان پوءِ وي او سي جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:[58]

  • ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت وي او سي گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.سانچو:Specify انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، سورت، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
  • ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ اوسٽينڊ ڪمپني جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
  • وي او سي جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته وي او سي کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.[lower-alpha 8] تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (vergaan onder corruptie، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ وي او سي بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
  • هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو وي او سي ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
  • وڌيڪ هڪ مسئلو وي او سي جي منافعي جي حصي واري پاليسي سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين (2016 ۾ لڳ ڀڳ سانچو:Euro) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به bewindhebbers اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود نقدي سرمايو ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.[59]

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ وي او سي اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين (2016 ۾ لڳ ڀڳ سانچو:Euro) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين (2016 ۾ لڳ ڀڳ سانچو:Euro) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين (2016 ۾ لڳ ڀڳ سانچو:Euro) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ وي او سي کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو (2016 ۾ لڳ ڀڳ سانچو:Euro). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.[60]

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ برازيل مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار قلين جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.[61] چينين جو هي قتل عام ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو وي او سي جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ وي او سي جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. هالينڊ ۽ زيلينڊ جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ وي او سي جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ (Dutch: Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen) حوالي ڪيو ويو.[62][63] فرينچ انقلابي جنگين جي شروعات وي او سي جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ ڊچ جمهوريه جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي باٽاوين جمهوريه قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. وي او سي جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ وي او سي جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.[64]

تنظيمي ڍانچو

[سنواريو]
ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.

جيتوڻيڪ وي او سي جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ ڊچ اوڀر هندستان، يعني اڄوڪو انڊونيشيا، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. ڊچ جمهوريه ۾ وي او سي پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري ڪم ڪندڙ قوت کان سواءِ، وي او سي مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ وي او سي جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا يوروشيائي مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.[65] پنهنجي عروج واري دور ۾ وي او سي جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.[66] ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا شيئر رکندڙ ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.[67]

وي او سي وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: پارٽيسيپانٽن، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 بيونڊهيبرس، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ گڏيل شيئر ڪمپنين لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. وي او سي جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو پارٽيسيپانٽن نه، پر بيونڊهيبرس جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور بيونڊهيبرس جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري وي او سي هڪ محدود ذميواري واري ڪمپني هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.[68] 1688ع ۾ سيفاردي يهودي جوزف ڊي لا ويگا پاران لکيل مڪالمو: مونجھارن جو مونجھارو (ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس) هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (ڪيمرس) تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن ايمسٽرڊيم، ڊيلفٽ، روٽرڊيم، اينڪهوئزن، مڊلبرگ ۽ هورن ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ھيرين XVII، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي بيونڊهيبرس طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.[26]

ھيرين XVII ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

چيمبر سرمايو
گلڊر (ƒ) تقريباً يورو (€)
2016 جي برابر
ايمسٽرڊيم 3,679,915 151 ملين
مڊلبرگ 1,300,405 53 ملين
اينڪهوئزن 540,000 22 ملين
ڊيلفٽ 469,400 19 ملين
هورن 266,868 11 ملين
روٽرڊيم 173,000 7 ملين
ڪل: 6,424,588 264 ملين

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو ڊورڊريخت جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر وي او سي جي شيئر سرمائي ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. وي او سي ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.[69]

ت. 1783 ڊچ اوڀر هندستان ۾ وي او سي جي ٽن سپاهين جي تصوير

وي او سي جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 جرمن هئا ۽ 301 ڏاکڻي نيدرلينڊ، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت هابسبرگ جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان آئزڪ لي ميئر ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ھيرين XVII، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي وي او سي جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ھيرين XVII جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. وي او سي پنهنجا سامونڊي نقشا پڻ تيار ڪندي هئي.

ڊچ-پورچوگالي جنگ جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر جاوا جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي جڪارتا، ۾ قائم ڪيو. اوڀر انڊيز ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ مالوڪو ٻيٽ، جن ۾ باندا ٻيٽ شامل هئا، جتي وي او سي طاقت جي زور تي جائفل ۽ جاوتري جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ ڀتا خوري ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت وڏي پيماني تي قتل شامل هئا.[70] ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.[71]

شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا

[سنواريو]
VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل ڊُوئٽ سڪي جا ٻئي پاسا

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور وي او سي جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن ڪارپوريٽ نظم و نسق جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.[72][73] آئزڪ لي ميئر، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل شارٽ سيلر پڻ سمجهيو وڃي ٿو، وي او سي جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن وي او سي جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر وي او سي خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا شيئر رکندڙن جي سرگرمي جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته وي او سي جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني Heeren XVII، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب وي او سي کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.[74][75][76]

لي ميئر شروعات ۾ وي او سي جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ بيونڊهيبر (bewindhebber) جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ وي او سي سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.[77][78][79]

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل شيئر رکندڙن جي بغاوت پڻ وي او سي جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.[80] سيڙپڪارن هڪ «reeckeninge»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.[81] 1622ع ۾ وي او سي جي شيئر رکندڙن جي اها مهم ڪارپوريٽ سماجي ذميواري (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.[82]

مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون

[سنواريو]

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر ايمسٽرڊيم ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن ڊيلفٽ، اينڪهوئزن، هورن، مڊلبرگ ۽ روٽرڊيم ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون ڊچ ماريشس ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ ڊچ ڪيپ ڪالوني ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان، ڊچ ڪورومينڊل (1806ع–1825ع)، ڊچ سورت (1616ع–1825ع)، ڊچ بنگال (1627ع–1825ع)، ڊچ سيلون (1640ع–1796ع) ۽ ڊچ مالابار (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي هيرادو، ناگاساڪي ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ ديجيما منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز آنپنگ (زيلينڊيا قلعو)، تائنان (فورٽ پروونسيا)، وانگ آن، پينگهو (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، ڪيلونگ (فورٽ نورڊ هالينڊ ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ تامسوئي (فورٽ انتونيو) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز ڊچ ملاڪا ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز ايوٿايا ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون هانوئي / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ هُوئي آن ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

روٽرڊيم قلعو، ماڪاسار، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو
ملاڪا جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا ۽ ساڄي پاسي اسٽاڊٿائيس
ڪاسل آف گڊ هوپ جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو

وي او سي ذهنيت

[سنواريو]
” (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: "نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!"، اها ئي وي او سي ذهنيت آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟ “

—يان پيٽر بالڪينينڊي، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.[83][84]

وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم يان پيٽر بالڪينينڊي ڊچ سنهري دور دوران ڊچ ماڻهن ۽ ڊچ جمهوريه جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ ڪم جي اخلاقيات جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن "وي او سي ذهنيت" (ڊچ ٻوليءَ ۾ VOC-mentaliteit) جو اصطلاح استعمال ڪيو.[lower-alpha 9]

بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ ڪاروباري صلاحيت، اداراڪاري، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».[86] تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.[86]

تنقيد

[سنواريو]
اراڪان (هاڻوڪي رخائن رياست) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني (وي او سي) کي وڪرو ڪري رهيا آهن.

ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، نوآباديات، مزدورن جي استحصال (جنهن ۾ غلام مزدوري جو استعمال به شامل هو)، غلامن جي واپار، تشدد جي استعمال، ماحولياتي تباهي (جنهن ۾ ٻيلن جي واڍ به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ بيوروڪريٽڪ تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.[87]

باتاويا، جيڪو اڄوڪي جڪارتا سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني (وي او سي) جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. The Journal of Historians of Netherlandish Art ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»[88]

سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب وي او سي جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.[89] 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «وي او سي هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي "خرچ" ڪري ڇڏيندي هئي.»[90]

نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد

[سنواريو]


” اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي. “

—يان پيٽرسزون ڪوئن، 1614ع ۾ ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ وي او سي جي حقيقي سربراهه، ڊچ جمهوريه ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ هيرن سيڦٽين کي لکيل خط ۾.[91]

وي او سي جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.[92] ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.[93]

1621ع ۾ هنن لونتور ٻيٽ تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.[94]

قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.[95] غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.[92] غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.[96]

1623ع ۾ امبون ٻيٽ تي وي او سي جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو امبوئينا قتل عام جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.[97][صفحو گهربل]

1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن وي او سي جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن باتاويا قتل عام ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.[98]

ان کان اڳ، 1636ع ۾ وي او سي جي فوجين لامي (لاماي) ٻيٽ تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.[99]

ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي

[سنواريو]

جڏهن 1652ع ۾ ڪيپ ۾ آبادي قائم ڪئي وئي، تڏهن وي او سي کي اوڀر انڊيز ۾ غلامي هلائڻ جو اڳ ئي ڊگهو تجربو حاصل هو. يان فان ريبيڪ ڪيپ آبادي قائم ٿيڻ کان ٻن مهينن اندر اهو نتيجو ڪڍيو ته سڀ کان سخت ۽ گندي ڪم لاءِ غلام مزدوري جي ضرورت پوندي. شروعات ۾ وي او سي مقامي کوئيکوئي آباديءَ جي مردن کي غلام بڻائڻ تي غور ڪيو، پر ان خيال کي ان بنياد تي رد ڪيو ويو ته اهڙي پاليسي مهانگي ۽ خطرناڪ ٻنهي هوندي. گهڻن کوئيکوئي ماڻهن گهٽ پگهارن ۽ سخت حالتن سبب ڊچن لاءِ ڪم ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. شروعاتي دور ۾ آبادگار کوئيکوئي ماڻهن سان واپار ڪندا هئا، پر ڊچن طرفان لاڳو ڪيل سخت ڪم جي حالتن ۽ گهٽ اجرتن سبب جنگين جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. آباديءَ جي پهرين پنجن سالن دوران يورپي آبادي 200 کان گهٽ رهي، ۽ 20,000 کان وڌيڪ پاڙيسري ماڻهن سان جنگ ڪرڻ سراسر بي عقلي هجي ها. ان کان علاوه، ڊچن کي اهو خوف هو ته جيڪڏهن کوئيکوئي ماڻهن کي غلام بڻايو ويو ته اهي آسانيءَ سان مقامي برادريءَ ۾ ڀڄي وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته پرديسي غلامن لاءِ ڀڄڻ، زندهه رهڻ يا ٻيهر گرفتار ٿيڻ کان بچڻ گهڻو وڌيڪ ڏکيو هوندو.[100]

1652ع کان 1657ع جي وچ ۾ ڊچ اوڀر هندستان ۽ ماريشس مان مرد حاصل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون، پر اهي ناڪام رهيون. بهرحال، 1658ع ۾ وي او سي غلامن سان ڀريل ٻن جهازن کي ڪيپ تي لاٿو. پهرين جهاز ۾ داهومي، جيڪو بعد ۾ بنين بڻيو، مان آندل 200 کان وڌيڪ ماڻهو هئا؛ جڏهن ته ٻئي جهاز ۾ لڳ ڀڳ 200 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا ٻار هئا، ۽ کين انگولا جي سامونڊي ڪناري وٽ هڪ پورچوگالي غلام بردار جهاز مان پڪڙيو ويو هو. ٿورن ماڻهن کان سواءِ، اهي ئي اولهه آفريڪا مان ڪيپ آندل غلام هئا.[100] 1658ع کان ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ جي خاتمي تائين، مختلف طريقن سان باقاعدي وڌيڪ غلام ڪيپ آندا ويا؛ خاص طور ڪمپنيءَ جي سرپرستي هيٺ غلامن جي واپار وارن سفرن وسيلي ۽ واپس ايندڙ بحري ٻيڙن سان آندل غلامن ذريعي. انهن ذريعن ۽ قدرتي آباديءَ جي واڌ سبب غلامن جو انگ 1652ع ۾ صفر کان وڌي 1700ع تائين لڳ ڀڳ 1,000 ٿي ويو. ارڙهين صديءَ دوران غلامن جي آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1795ع تائين 16,839 ٿي وئي. غلام واپار شروع ٿيڻ کان پوءِ، برطانيا طرفان 1807ع جو غلام واپار قانون منظور ٿيڻ تائين ڪيپ آندل سڀ غلام اوڀر آفريڪا، موزمبيق، مڊغاسڪر، ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان هئا. وڏي انگ ۾ غلام سيلون ۽ انڊونيشيائي ٻيٽن مان آندا ويا. وي او سي جي سلطنت جي ٻين ملڪن مان قيدين کي پڻ غلام بڻايو ويندو هو. غلامن جي آبادي، جيڪا اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين تائين يورپي آبادگارن کان وڌيڪ هئي، وڏي اڪثريت سان مردن تي مشتمل هئي؛ ان ڪري ان جي تعداد کي برقرار رکڻ ۽ وڌائڻ لاءِ نون غلامن جي لڳاتار درآمد ضروري هئي.[100]

1660ع واري ڏهاڪي تائين ڪيپ جي آبادي فارمَن تي ڪم ڪرائڻ لاءِ سيلون، ملايا، يعني ملائيشيا، ۽ مڊغاسڪر مان غلام درآمد ڪري رهي هئي.[101] جڏهن کوئيکوئي ماڻهن تي اهو واضح ٿيو ته ڊچ مستقل طور رهڻ لاءِ آيا هئا ۽ مالوند قبيلن جي زمينن تي قبضي جو ارادو رکندا هئا، تڏهن ڊچ هارين ۽ کوئيکوئي ماڻهن وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو. 1659ع ۾ ڊومان، جيڪو هڪ کوئيکوئي هو، ڊچن لاءِ ترجمان طور ڪم ڪري چڪو هو ۽ جاوا جو سفر به ڪري آيو هو، ڪيپ اپٻيٽ مان ڊچن کي ڪڍڻ لاءِ هٿياربند ڪوشش جي اڳواڻي ڪئي. اها ڪوشش ناڪام ٿي، جيتوڻيڪ جنگ هڪ سال تائين جاري رهي ۽ پوءِ اهڙي امن تي ختم ٿي، جنهن مان ڪو واضح نتيجو نه نڪتو. ايندڙ ڏهاڪي دوران کوئيکوئي ماڻهن تي دٻاءُ وڌندو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ ڊچ آزاد شهري بڻيا، پنهنجون زمينون وڌايائون ۽ وڌندڙ ڌڻن لاءِ چراگاهون ڳولڻ لڳا. 1673ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 1677ع تائين جاري رهي، جڏهن بهتر يورپي هٿيارن ۽ مقامي ماڻهن جي اندروني اختلافن کي ڊچن طرفان استعمال ڪرڻ سبب کوئيکوئي مزاحمت مڪمل طور ٽٽي وئي. ان کان پوءِ اولهه ڪيپ ۾ کوئيکوئي سماج منتشر ٿي ويو. ڪجهه ماڻهن کي يورپي فارمَن تي ڌنار طور ڪم مليو؛ ٻين پرڏيهي حڪمراني کي رد ڪندي ڪيپ کان پري لڏپلاڻ ڪئي. گهڻن لاءِ آخري ڌڪ 1713ع ۾ لڳو، جڏهن هڪ ڊچ جهاز ڪيپ تي چيچڪ آندي. اها بيماري مقامي طور اڳ اڻڄاتل هئي ۽ بچيل کوئيکوئي آباديءَ کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ماڻهو فوت ٿي ويا.[100] سڄي ارڙهين صديءَ دوران، يورپي آباديءَ جي اندروني واڌ ۽ غلامن جي لڳاتار درآمد سان آبادي وڌندي رهي. 1700ع ۾ ڪيپ تي لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ غلام هئا، جڏهن ته صديءَ جي آخر تائين اهو انگ وڌي لڳ ڀڳ 20,000 يورپين ۽ لڳ ڀڳ 25,000 غلامن تائين پهچي ويو.[100]

محفوظات ۽ رڪارڊ

[سنواريو]

وي او سي جي سرگرمين، يعني واپاري چوڪين ۽ نوآبادين، مان رڳو مصالحن، ڪافي، چانهه، ڪپڙن، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ريشم سان ڀريل گودام ئي پيدا نه ٿيا، پر دستاويزن سان ڀريل جهاز پڻ تيار ٿيا. سياسي، اقتصادي، ثقافتي، مذهبي ۽ سماجي حالتن بابت وسيع علائقي تي پکڙيل معلومات وي او سي جي مختلف مرڪزن، باتاويا، يعني اڄوڪي جڪارتا، ۾ واپار جي انتظامي مرڪز، ۽ ڊچ جمهوريه ۾ ڊائريڪٽرن جي بورڊ، يعني هيرن سيڦٽين [nl]

  1. ↑ بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾
  2. ↑ عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾
  3. ↑ وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.
  4. ↑ شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.
  5. ↑ نو سالن واري جنگ دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو وي او سي آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، وي او سي سيپٽمبر 1693ع ۾ ناگاپٽنم مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ پونڊيچيري جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت رائسوڪ جي صلح تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.[48]
  6. ↑ بهرحال، وي او سي کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف جنگ ۾ سخت شڪست ملي هئي.[51]
  7. ↑ اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان وي او سي بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.[52]
  8. ↑ ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”ايمفيون سوسائٽي“ هو. اها وي او سي جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت وي او سي کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.
  9. ↑ بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»[85]

يا سترهن سردارن، وچ ۾ گردش ڪندي رهندي هئي.[102] وي او سي جي رڪارڊن جا لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ پنجاهه لک صفحا اڄ به محفوظ آهن، جيڪي جڪارتا؛ ڪولمبو، سري لنڪا؛ چنائي، هندستان؛ ڪيپ ٽائون، ڏکڻ آفريڪا؛ ۽ دي هيگ، نيدرلينڊ ۾ رکيل آهن. 2003ع ۾ يونيسڪو هن رڪارڊي مجموعي کي پنهنجي دنيا جي يادگيري واري بين الاقوامي رجسٽر ۾ شامل ڪيو.[103]

پڻ ڏسو

[سنواريو]
  • 10649 VOC، هڪ ننڍڙو سيارو (Asteroid)، جيڪو وي او سي (Dutch: Vereeniging van de Oostindische Compagnie, lit. 'ايسٽ انڊيا ڪمپني') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو رجسٽر ٿيل 10,649هون ايسٽرائيڊ آهي ۽ مکيه ايسٽرائيڊ پٽي ۾ واقع آهي.

ڪتابيات

[سنواريو]
  • De Vries, Jan; Van der Woude, Ad (1997). The First Modern Economy: Success, Failure, and Perseverance of the Dutch Economy, 1500–1815. Cambridge University Press. ISBN 0-521-57061-1.
  • Fusaro, Maria; Allaire, Bernard; Blakemore, Richard J.; Vanneste, Tijl, مرتب (2015). Law, Labour and Empire: Comparative Perspectives on Seafarers, c. 1500–1800. Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-137-44746-3.
  • Ricklefs, M. C. (1993). A History of Modern Indonesia Since c. 1300. London: MacMillan. ISBN 0-333-57689-6.
  • Chaudhuri, K. N.; Israel, J. I. (1991). Israel, J. I. (مرتب). The Anglo-Dutch Moment: Essays on the Glorious Revolution and Its World Impact. Cambridge University Press. ISBN 0-521-39075-3.

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Steensgaard, Niels (1974). The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century. University of Chicago Press. ISBN 0-226-77139-3.
  2. ↑ "The Dutch East India Company (VOC)". Canon van Nederland. اصل نسخو مان 1 December 2010 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2011 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Exchange History NL – 400 years: the story". Exchange History NL. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Fergusson, Niall (2008). The Ascent of Money – A Financial History of the World (2009 ڇاپو). London: Penguin. ص. 128–132.
  5. ↑ "VOC Knowledge Center – VOC Beginnings". VOC-Kenniscentrum (ڊچ ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ Fergusson, Niall (2008). The Ascent of Money (2009 ڇاپو). London: Penguin. ص. 129. [a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan
  7. ↑ Fergusson, Niall (2008). The Ascent of Money – A Financial History of the World (2009 ڇاپو). London: Penguin Books. ص. 129–133.
  8. ↑ "Slave Ship Mutiny: Program Transcript". Secrets of the Dead. PBS. 11 November 2010. اصل نسخو مان 15 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 November 2010 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ Ames, Glenn J. (2008). The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700. ص. 102–103.
  10. ↑ Koloniaal Verleden آرڪائيو ڪيا ويا 7 February 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. VOC at the نيدرلينڊ جي قومي لائبريري (ڊچ ٻوليءَ ۾)
  11. ↑ Updated 10.19.2016, Ben Phelan Posted 01 07 2013. "Dutch East India Company: The World's First Multinational". Antiques Roadshow. PBS. 2024-01-27 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: |last= has generic name (مدد)CS1 maint: numeric names: authors list (ڳنڍڻو)
  12. ↑ Van Boven, M. W. (2006). "Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ Vickers, Adrian (2005). A History of Modern Indonesia. Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-13492-0.
  14. ↑ Taylor, Bryan. "The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History". Business Insider. 2024-04-30 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ Fergusson, Niall (2008). The Ascent of Money (2009 ڇاپو). London: Penguin Books. ص. 129. [which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]
  16. 1 2 3 4 Brook, Timothy: Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World. (London: Profile Books, 2008) ISBN 1-84668-120-0
  17. 1 2 3 Zuber, Charles. "VOC: The logo that lasted". Designonline.org.au. اصل نسخو مان 2022-10-27 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Tim Treadgold (13 March 2006). "Cross-Breeding". Forbes. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ The Dutch East India Company آرڪائيو ڪيا ويا 6 September 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., European Heritage Project
  20. ↑ Crump, Thomas (1 March 2006). "The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript]". Gresham College (gresham.ac.uk). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 21 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, p. 383.
  22. 1 2 Ricklefs 1993, p. 27.
  23. 1 2 3 Ricklefs 1993, pp. 25–28.
  24. ↑ (in پورچوگيزي) Matos, Artur Teodoro de (1974), Timor Portugues, 1515–1769, Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.
  25. ↑ (in Dutch) Roever, Arend de (2002), De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw, Zutphen: Walburg Pers.
  26. 1 2 3 De Vries & Van der Woude 1997, pp. 384–385.
  27. ↑ Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar [Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years] (ڊچ ۾). Amsterdam. 1602 [20 March 1602]. ص. 5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 22 April 2022 تي حاصل ڪيل – Nationaal Archief وسيلي. "هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي'
  28. ↑ Reid, Anthony (1993). Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680. New Haven, Connecticut: Yale University Press. ص. 290.
  29. ↑ Bruce, John (1810). Annals of the Honourable East-India Company. Black, Parry, and Kingsbury. ص. 28.
  30. ↑ Boxer, C. R. (1948). Fidalgos in the Far East, 1550–1770. The Hague: Martinus Nijhoff. ص. 50.
  31. ↑ Boyajian, James C. (2008). Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640. JHU Press. ص. 151. ISBN 978-0-8018-8754-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 2 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  32. 1 2 3 Ricklefs 1993, p. 29.
  33. ↑ Om Prakash, The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720 (Princeton University Press, 1985)
  34. ↑ William De Lange, Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan, (2006)
  35. ↑ Miller, George, مرتب (1996). To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia. New York: Oxford University Press. xvi. ISBN 967-65-3099-9.
  36. ↑ Ricklefs 1993, p. 30.
  37. ↑ The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218
  38. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, p. 386.
  39. ↑ Ames, Glenn J. (2008). The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700. ص. 115.
  40. ↑ "Dutch era". 2026-04-08 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Hertroijes, Frasie (2011). "Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795". Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London: 10. http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf. Retrieved 28 July 2018.
  42. ↑ Andrade, Tonio (2005). How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century. Columbia University Press. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ "170 tahun kepahlawanan minangkabau". Majalah Tempo Online (indonesian ۾). 31 July 1982. اصل نسخو مان 14 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 11 March 2012 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  44. ↑ De Witt, D. "The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006". Children of the VOC at. اصل نسخو مان 14 August 2009 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2010 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ Blusse, Leonard. Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659.
  46. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, pp. 434–435.
  47. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, pp. 430–433.
  48. ↑ Chaudhuri & Israel 1991, p. 424.
  49. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, pp. 433–434.
  50. ↑ Chaudhuri & Israel 1991, pp. 428–429.
  51. ↑ Chaudhuri & Israel 1991, pp. 435–436.
  52. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, p. 436.
  53. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, pp. 436–437.
  54. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, pp. 437–440.
  55. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, pp. 441–442.
  56. 1 2 De Vries & Van der Woude 1997, p. 447.
  57. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, p. 448.
  58. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, pp. 449–455.
  59. ↑ Gaastra, Femme (2003), The Dutch East India Company: Expansion and Decline (Zutphen: Walberg Pers).
  60. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, pp. 454–455.
  61. ↑ Kumar, Ann (1997). Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters. ص. 32.
  62. ↑ Koenders, Pieter (2007-01-01), "TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief", The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta), BRILL, ص. 169–180, doi:10.1163/ej.9789004163652.1-556.9, ISBN 978-90-474-2179-5, 2024-01-27 تي حاصل ڪيل
  63. ↑ "VOC – United Dutch East India Company | Western Australian Museum". museum.wa.gov.au (انگريزي ۾). 2024-01-27 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ TANAP, The end of the VOC
  65. ↑ Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey, page 113-114
  66. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, p. 462.
  67. ↑ Howard, Michael C. (2011). Transnationalism and Society: An Introduction, page 121
  68. ↑ De Vries & Van der Woude 1997, p. 385.
  69. ↑ Ames, Glenn J. (2008). The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700. ص. 103.
  70. ↑ Hanna, Willard A. (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.
  71. ↑ Ames, Glenn J. (2008). The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700. ص. 111.
  72. ↑ Frentrop, Paul: A History of Corporate Governance, 1602–2002. (Brussels: Deminor, 2003, ISBN 9090170677)
  73. ↑ Lukomnik, Jon: Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism (chapter 22, page 450–460), in The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members, edited by Richard Leblanc (John Wiley & Sons, Inc., 2016)
  74. ↑ Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610, in J. Koppell, ed., Origins of Shareholder Advocacy. (New York: Palgrave Macmillan)
  75. ↑ McRitchie, James (6 October 2011). "Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No". CorpGov.net. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 28 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). The Oxford Handbook of Capitalism, page 333. (New York: Oxford University Press)
  77. ↑ Frentrop, Paul (2009). The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624), in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26
  78. ↑ Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy (The Hague: Remix Business Communications, 2009)
  79. ↑ Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)
  80. ↑ Soll, Jacob (27 April 2014). "No Accounting Skills? No Moral Reckoning". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 April 2016 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ Soll, Jacob (27 April 2014). "No Accounting Skills? No Moral Reckoning". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 April 2016 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ De Jongh, Matthijs (2010). Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625, in Origins of Shareholder Advocacy (Palgrave Macmillan, 2011)
  83. ↑ Oostindie, Gert: Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, ISBN 9789089643537), page 252
  84. ↑ Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories. (London: Routledge, 2016), page 67
  85. ↑ Boerhout, Laura; Jung, Mariska; Marcinkowski, Paul (2012). "Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S." HumanityInAction.org. اصل نسخو مان 7 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 2 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  86. 1 2 Kooiman, Mirjam (23 September 2015). "The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model". L'internationale (internationaleonline.org). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ Shorto, Russell (2013). Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City.
  88. ↑ "Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City". Journal of Historians of Netherlandish Art (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 2021-03-08 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ "Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company". www.rmg.co.uk (انگريزي ۾). 2023-10-23 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ van., Zanden, J. L. (1993). The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market. Manchester University Press. ص. 9, 77. OCLC 654324718.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو)
  91. ↑ Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean. (New York: Cambridge University Press, 2015, ISBN 9781107084834), page 109
  92. 1 2 Nicholas Tarling (1999). The Cambridge History of Southeast Asia. Cambridge University Press. ص. 86–. ISBN 978-0-521-66370-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  93. ↑ Ittersum, Martine Julia van (2016-05-18). "Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621". History of European Ideas 42 (4): 459–501. doi:10.1080/01916599.2015.1101216. ISSN 0191-6599.
  94. ↑ Straver, Hans (2018). Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië (ڊچ ۾). Hilversum: Uitgeverij Verloren. ص. 90–91. ISBN 9789087047023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2020 تي حاصل ڪيل. Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde.
  95. ↑ Loth, Vincent C. (1995). "Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century". Cakalele (Honolulu: University of Hawaiʻi at Mānoa) 6: 13–35.
  96. ↑ van Zanden, J. L. (1993). The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market. Manchester University Press. ص. 77. OCLC 654324718.
  97. ↑ Clulow, Adam (2019). Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire. Columbia University Press. ISBN 978-0231175128.
  98. ↑ Tarling, Nicholas, مرتب (1999). The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2. Cambridge University Press. ص. 86–88. ISBN 9780521663700.
  99. ↑ Andrade, Tonio (2008). How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century. Columbia University Press. ISBN 9780231144601. {{cite book}}: Check |isbn= value: checksum (مدد)
  100. 1 2 3 4 5 Byrnes, Rita (1996). South Africa: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress. ص. Establishing a Slave Economy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ Appiah, Anthony; Henry Louis Gates (2004). Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience. Oxford University Press. ص. 732. ISBN 978-0-19-517055-9. اصل نسخو مان 7 April 2022 تي محفوظ ڪيل.
  102. ↑ Balk, G.L.; van Dijk, F.; Kortlang, D.J.; Gaastra, F.S. et al..: The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta). (BRILL, 2007, ISBN 9789004163652)
  103. ↑ "Archives of the Dutch East India Company [Documentary heritage submitted by Netherlands and recommended for inclusion in the Memory of the World Register in 2003]". UNESCO Memory of the World Programme. 2 February 2017 تي حاصل ڪيل.

    ٻاهريان ڳنڍڻا

    [سنواريو]
    "https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڊچ_ايسٽ_انڊيا_ڪمپني&oldid=405241" تان ورتل