مواد ڏانھن هلو

ڇت

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
2022ع ۾ يسٽاڊ جي مرڪزي علائقي ۾ مختلف عمارتن جون ڇتيون.

ڇت (انگريزي: Roof) عمارت جو سڀ کان مٿيون حفاظتي ڍڪ هوندو آهي، جنهن ۾ اهي سڀئي تعميراتي جزا ۽ مواد شامل هوندا آهن، جيڪي ان کي عمارت جي ڀتن يا ٻين سهارن تي مضبوطيءَ سان قائم رکندا آهن. ڇت جو بنيادي مقصد عمارت ۽ ان جي رهواسين کي مينهن، برف، سج جي روشني، انتهائي گرمي يا سردي ۽ هوا جي اثرن کان تحفظ فراهم ڪرڻ هوندو آهي.[1] ڇت عمارت جي ٻاهرئين حفاظتي ڍانچي (بلڊنگ انولپ) جو هڪ اهم حصو آهي.

ڪنهن به ڇت جي شڪل، بناوت ۽ خاصيتون ان عمارت جي استعمال، دستياب ڇت سازي جي مواد، مقامي تعميراتي روايتن، معماري جي ڊزائن ۽ تعميراتي عمل تي دارومدار رکن ٿيون. ڪيترين حالتن ۾ انهن تي مقامي يا قومي تعميراتي قانونن ۽ ضابطن جو پڻ اثر هوندو آهي.

گهڻن ملڪن ۾ ڇت جو بنيادي مقصد مينهن کان بچاءُ هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميرن ۾، جهڙوڪ ورانڊو، اهڙي ڇت استعمال ڪئي ويندي آهي جيڪا سج جي سڌي روشني کان بچائي ٿي، پر هوا ۽ ٻين قدرتي عنصرن جي اچ وڃ کي برقرار رکي ٿي. ساڳيءَ طرح شيشي گهر (گارڊن ڪنزرويٽري) جي ڇت ٻوٽن کي سردي، هوا ۽ مينهن کان تحفظ فراهم ڪندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني اندر اچڻ جي اجازت به ڏيندي آهي.

ڇت کي اضافي رهائشي يا استعمال لائق جاءِ طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو، مثال طور ڇت وارو باغ (روف گارڊن).

اشتقاق

[سنواريو]

لفظ ڇت جي انگريزي صورت Roof، پراڻي انگريزي ٻوليءَ جي لفظ hrof مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ڇت، اندروني ڇت (Ceiling)، مٿيون حصو، چوٽي، آسمان يا جنت هئي. مجازي طور هي لفظ ڪنهن به شيءِ جي سڀ کان مٿاهين حصي يا بلند ترين نقطي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو.[2]

هي لفظ پروٽو-جرمني ٻولي جي لفظ خروفام khrofam مان نڪتل آهي، جنهن سان ٻين جرمني ٻولين جا ڪيترائي لاڳاپيل لفظ پڻ ملن ٿا. مثال طور ڊچ ٻولي ۾ roef جي معنيٰ ٻيڙيءَ جي ڪيبن يا ڍڪ، تابوت جي ڍڪ وغيره آهي، وچئين اعليٰ جرمن ٻولي ۾ rof جو مطلب ڇپر يا اوچو ڇت وارو حصو، جڏهن ته قديم نورس ٻولي ۾ hrof ٻيڙيءَ جي ڇپر يا ٻيڙي رکڻ واري ڍڪيل جاءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

لساني ماهرن موجب هي لفظ جرمني ٻولين کان ٻاهر ٻين ٻولي خاندانن سان ڪو واضح تعلق نٿو رکي. انگريزي ٻولي ئي اها واحد جرمني ٻولي آهي، جنهن ۾ روف لفظ پنهنجي عام معنيٰ، يعني عمارت جي مٿئين حفاظتي ڍڪ، لاءِ برقرار رهيو آهي، جڏهن ته ٻين جرمني ٻولين ۾ انهيءَ مفهوم لاءِ اهي لفظ استعمال ٿين ٿا، جيڪي پراڻي انگريزي جي þæc (ٿئچ؛ يعني ڇپر يا ڪکن جي ڇت) سان لاڳاپيل آهن.[3]

بناوتي جزا

[سنواريو]

ڇت جي ڊزائن جا بنيادي جزا هي آهن:

مواد

[سنواريو]

ڇت ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مواد علائقي، موسم، دستيابي ۽ تعميراتي ضرورتن موجب مختلف هوندا آهن. اهي ڪيلي جي پنن، ڪڻڪ جي ڀوسي يا سامونڊي گاهه کان وٺي پرتدار شيشو (ليمينيٽيڊ گلاس)، ٽامي، ايلومينيم جي چادرن ۽ اڳواٽ تيار ڪيل ڪنڪريٽ تائين ٿي سگهن ٿا. دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ٺڪر جون ڇت جون سرون صدين، بلڪه هزارين سالن کان سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڇت سازي جو مواد رهيون آهن.

ٻين عام ڇت سازي جي موادن ۾ اسفالٽ، ڪوئلي جي تار، اي پي ڊي ايم رٻڙ (EPDM Rubber)، هائپالون، پولي يوريٿين جو فوم، پولي ونائل ڪلورائيڊ (PVC)، سليٽ پٿر، ٽيفلون جو ڪپڙو، ٿرموپلاسٽڪ اوليفن (TPO)، ۽ ڪاٺ جون ڇتيون (ووڊ شيڪز ۽ شنگلز) شامل آهن.

تعميراتي بناوت

[سنواريو]

ڇت جي تعميراتي بناوت ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته ان کي ڪهڙي طريقي سان سهارو ڏنو ويو آهي، هيٺئين خالي جاءِ کي ڪيئن ڍڪيو ويو آهي، ۽ ڇت ڍلوان (پچڊ) آهي يا هموار.

ڇت جي ڍلوان (روف پچ) ان زاويي کي چيو ويندو آهي، جنهن تي ڇت پنهنجي سڀ کان هيٺئين نقطي کان مٿي طرف اڀري ٿي. آمريڪا ۾ گهڻيون رهائشي عمارتون، سواءِ انتهائي خشڪ علائقن جي، ڍلوان واريون ڇتيون رکن ٿيون. جيتوڻيڪ جديد نيڪال جا نظام، جهڙوڪ پاڻيءَ جون ناليون، هموار ڇت کي به ڪارائتو بڻائي سگهن ٿا، پر روايت، جمالياتي حسن ۽ تعميراتي ضرورتن سبب اڄ به گهڻيون ڇتيون ڍلوان سان ٺاهيون وڃن ٿيون.

ڪجهه ڇت سازي جا مواد، جهڙوڪ ڪکن جي ڇت (ٿيچ)، پاڻي نه رسڻ ۽ ڊگهي عمر لاءِ تيز ڍلوان جي گهرج رکن ٿا. جڏهن ته ٻيا مواد، جهڙوڪ پين ٽائل (Pantile)، تمام تيز ڍلوان تي مستحڪم ناهن رهندا، پر گهٽ ڍلوان تي موسم کان بهترين تحفظ فراهم ڪندا آهن.

جن علائقن ۾ برسات تمام گهٽ پوندي آهي، اتي لڳ ڀڳ هموار ڇت، جنهن ۾ پاڻي جي نيڪال لاءِ معمولي ڍلوان هجي، عام طور ڪافي هوندي آهي. اهڙين ڇتين ۾ پاڻي جي نيڪال لاءِ ناليون پڻ استعمال ڪيون وينديون آهن، جنهن سان وڌيڪ ڍلوان جي ضرورت گهٽجي ويندي آهي.

ڇت جي تعمير ۾ ماهر ڪاريگر کي ڇت ساز (روفر) چيو ويندو آهي.

پائيداري

[سنواريو]

ڇت جي پائيداري انتهائي اهم هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڇت عمارت جو اهو حصو آهي، جتي مرمت يا تجديد لاءِ پهچڻ نسبتاً ڏکيو هوندو آهي. جيڪڏهن ڇت کي نقصان پهچي يا اها تباهه ٿي وڃي ته ان جا اثر سڄي عمارت جي حفاظت، استعمال ۽ عمر تي پئجي سگهن ٿا.

شڪل

[سنواريو]
مغربي طرز جي ڇت جي ڪجهه حصن جا نالا

سانچو:مکيه

ڇتين جون شڪلون دنيا جي مختلف علائقن ۾ هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف هونديون آهن. ڇت جي شڪل تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر مقامي آبهوا، ڇت جي ڍانچي لاءِ دستياب تعميراتي مواد، ۽ ٻاهرئين حفاظتي ڍڪ لاءِ استعمال ٿيندڙ مواد هوندا آهن.[4]

ڇتين جون بنيادي شڪلون هيٺيان آهن:

انهن بنيادي شڪلين جون ڪيتريون ئي ٻيون صورتون پڻ موجود آهن.

جيڪي ڇتيون ڪيترن هموار حصن مان ٺهيل هونديون آهن، پر انهن حصن کي ڪنهن نه ڪنهن ڍلوان تي ٺاهيو ويندو آهي، انهن کي ڍلوان واريون ڇتيون (Pitched Roofs) چيو ويندو آهي. عام طور جيڪڏهن ڇت جو ڍلوان 10 درجن کان وڌيڪ هجي ته ان کي ڍلوان واري ڇت تصور ڪيو ويندو آهي.[5]

رهائشي عمارتن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڇتيون ڍلوان واريون هونديون آهن، جن ۾ خاص طور گيبل ڇت، هپ ڇت ۽ اسڪليون ڇت (Skillion Roof) شامل آهن.

ڪجهه ڇتين جون شڪلون قدرتي (Organic) انداز تي ٻڌل هونديون آهن. اهڙيون شڪلون يا ته معمار جي ڊزائن جي نتيجي ۾ اختيار ڪيون وينديون آهن يا وري ان سبب پيدا ٿينديون آهن جو تعمير ۾ لچڪدار مواد، جهڙوڪ ڪکن جي ڇت، استعمال ڪيو ويندو آهي.

حصا

[سنواريو]

ڇت ٻن بنيادي حصن تي مشتمل هوندي آهي:

  • ان جي سهارو ڏيندڙ بناوت (سپورٽنگ اسٽرڪچر)؛
  • ان جو ٻاهرئين حفاظتي تهه (آئوٽر ليئر)، جيڪو ڇت جو سڀ کان مٿيون موسم کان بچاءُ ڪندڙ حصو هوندو آهي.

ڪجهه عمارتن ۾ ٻاهرئين حفاظتي تهه پاڻ ئي بار کڻندڙ بناوت (سيلف-سپورٽنگ اسٽرڪچر) طور پڻ ڪم ڪندو آهي.

عام طور ڇت جي سهارو ڏيندڙ بناوت ڀتن تي بيٺل هوندي آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه تعميراتي انداز، جهڙوڪ جيوڊيزيڪ گنبذ ۽ اي-فريم گهر، ۾ ڀت ۽ ڇت جي وچ وارو فرق گهڻو نمايان نه رهندو آهي.

سهارو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گهر جي ڇت جي بناوت
سويڊن ۾ هڪ لائبريري جي ڇت

ڇت جي سهارو ڏيندڙ بناوت عام طور ڊگهن ۽ مضبوط شهتيرن (بيم) تي ٻڌل هوندي آهي، جيڪي گهڻو ڪري ڪاٺ مان تيار ڪيا ويندا آهن. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري کان پوءِ ڪاسٽ لوهه ۽ فولاد پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا.

جن ملڪن ۾ بانس جو استعمال عام آهي، اتي ان جي قدرتي لچڪ سبب ڇتين ۾ هلڪي وڪريل شڪل پيدا ٿيندي آهي، جيڪا خاص طور اوڀر ايشيائي، خاص ڪري جاپاني معماري جي سڃاڻپ سمجهي وڃي ٿي.

ڪاٺ اهڙو مواد آهي، جنهن سان مختلف قسمن جون ڇتيون آسانيءَ سان تعمير ڪري سگهجن ٿيون. ڪاٺ جي بناوت نه رڳو تعميراتي سهارو فراهم ڪندي آهي، پر جيڪڏهن ان کي ظاهر رکيو وڃي ته اها عمارت جي جمالياتي حسن ۾ پڻ اضافو ڪندي آهي.

پراڳاڙهي زماني کان وٺي پٿر جا افقي شهتير (لنٽيل) ڇتين کي سهارو ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن، پر اهي تمام وڏن فاصلن کي ڍڪي نٿا سگهن. بعد ۾ قديم روم جي دور ۾ پٿر جي قوس (اسٽون آرڪ) جو وسيع استعمال شروع ٿيو، جنهن جي مختلف صورتن سان لڳ ڀڳ 140 فوٽ (43 ميٽر) تائين جا فاصلا ڍڪي سگهبا هئا.

پٿر جون قوسون ۽ والٽ، چاهي رٻن (Ribs) سان هجن يا بغير رٻن جي، لڳ ڀڳ ٻن هزارن سالن تائين وڏين عمارتن جي ڇتين جي بنيادي بناوت رهيون. اها روايت صنعتي انقلاب کان پوءِ آهستي آهستي ختم ٿيڻ لڳي، جڏهن لوهه جا شهتير استعمال ٿيڻ شروع ٿيا ۽ جوزف پيڪسٽن جهڙن معمارن جديد عمارتون، جهڙوڪ ڪرسٽل پيلس (1851ع)، تعمير ڪيون.

فولادي گرڊرن (اسٽيل گرڊر) ۾ مسلسل بهتري اچڻ سان اهي وڏين ڇتين ۽ بعد ۾ عام رهائشي گهرن جي تعمير ۾ به بنيادي سهارو بڻجي ويا. گرڊر جو هڪ ٻيو قسم رِيئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ جو شهتير آهي، جنهن ۾ ڌاتي سلاخن کي ڪنڪريٽ جي اندر بند ڪيو ويندو آهي، جنهن سان تنشي قوتن جي مقابلي ۾ ان جي مضبوطي وڌي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن ڇت جي سهارو ڏيندڙ بناوت کي رهائش يا استعمال لائق جاءِ طور پڻ ڪم آندو ويندو آهي، جنهن کي ڇت جي فرش بندي (روف ڊيڪنگ) چيو ويندو آهي. اهڙي جاءِ کي ڪمري يا ٻين استعمالن لاءِ تبديل ڪري سگهجي ٿو.

ٻاهرئين حفاظتي تهه

[سنواريو]

ڇت جو ٻاهرئين حفاظتي تهه استعمال ٿيندڙ مواد جي لحاظ کان تمام گهڻي تبديلي رکي ٿو. روايتي يا مقامي معماري ۾ ڇت لاءِ گهڻو ڪري قدرتي ٻوٽيدار مواد استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ ڪکن جي ڇت، جنهن مان سامونڊي گاهه سان ٺهيل ڇت لڳ ڀڳ چاليهن سالن تائين قائم رهي سگهي ٿي.

ايشيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ بانس کي ڇت جي سهارو ڏيندڙ بناوت ۽ ٻاهرئين حفاظتي تهه، ٻنهي طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بانس جي ڊگهن ڦاڙيل ٽڪرن کي هڪ ٻئي مٿان چاڙهي وڇايو ويندو آهي، جنهن سان پاڻيءَ کان بچاءُ ڪندڙ مضبوط ڇت تيار ٿيندي آهي.

جن علائقن ۾ ڪاٺ وافر مقدار ۾ موجود هوندو آهي، اتي ڪاٺ جون ڇت واريون تختيون (شنگلز)، ٿلها ڪاٺي ٽڪرا (شيڪز) ۽ ڪاٺ جا تختا استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪجهه ملڪن ۾ مخصوص وڻن جي ڪل کي ٿلهين چادرن جي صورت ۾ لاهي ڇت طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.


ويهين صديءَ دوران گڏيل اسفالٽ وارين ڇت جي تختين (ڪمپوزيشن اسفالٽ شنگلز) جي تياري شروع ٿي. انهن جي عمر انهن جي ٿولهه ۽ معيار موجب مختلف هوندي آهي. سنهي قسم جون تختيون عام طور لڳ ڀڳ ويهه سال هلنديون آهن، جڏهن ته وڌيڪ ٿلهيون ۽ اعليٰ معيار جون تختيون گهڻي عرصي تائين، ڪڏهن ڪڏهن سڄي خدمت واري عمر تائين، استعمال ٿي سگهن ٿيون. انهن جي قيمت به عام طور سندن ٿولهه ۽ پائيداري تي دارومدار رکي ٿي.

جڏهن ڇت جي تختين جو مٿيون تهه پراڻو يا خراب ٿي وڃي ٿو ته عام طور پراڻيون تختيون، هيٺيون حفاظتي تهه (انڊرلي مينٽ) ۽ ڇت جون ميخون هٽائي نئينون تختيون لڳايون وينديون آهن. ٻيو طريقو اهو آهي ته نئون تهه پراڻين تختين جي مٿان ئي لڳايو وڃي. جيتوڻيڪ هي طريقو تيز ۽ گهٽ خرچائتو هوندو آهي، پر ان سان ڇت جي ڪاٺي بناوت (روف شيئٿنگ) جي جاچ ممڪن نه رهندي آهي ۽ جيڪڏهن پاڻيءَ سبب اندر ڪو نقصان ٿيو هجي ته ان جي مرمت به نٿي ٿي سگهي.

ان کان علاوه، پراڻين تختين جي مٿان نئون تهه لڳائڻ سان ميخون ڪاٺي بناوت تائين گهٽ پهچنديون آهن، جنهن ڪري انهن جي پڪڙ ڪمزور ٿي ويندي آهي. وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته اضافي مواد جو وزن ڇت جي مقرر مرده بار (ڊيڊ لوڊ) کان وڌي سگهي ٿو، جنهن سان ڇت جي ڊهڻ جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو. انهيءَ سبب، جن ملڪن ۾ بين الاقوامي عمارتي ضابطو (انٽرنيشنل بلڊنگ ڪوڊ) لاڳو آهي، اتي جيڪڏهن ڇت تي اڳ ۾ ئي ٻن يا وڌيڪ تهن ۾ ڇت سازي جو مواد موجود هجي ته ان جي مٿان نئون تهه لڳائڻ جي اجازت نه هوندي. اهڙين حالتن ۾ نئين ڇت لڳائڻ کان اڳ پراڻو مواد مڪمل طور هٽائڻ لازمي هوندو آهي.[6]

سليٽ پٿر ڇت سازي لاءِ هڪ انتهائي مناسب ۽ تمام گهڻي پائيدار مواد آهي. سليٽ جي ڇت عام طور 75 کان 150 سالن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کان به وڌيڪ عرصي تائين قائم رهي سگهي ٿي. تنهن هوندي به، سليٽ جي ڇت لڳائڻ جو خرچ گهڻو هوندو آهي. مثال طور آمريڪا ۾ سليٽ جي ڇت جي قيمت ڪڏهن ڪڏهن سڄي گهر جي باقي تعمير جيتري ٿي سگهي ٿي.

سليٽ جي ڇت ۾ سڀ کان پهرين عام طور اهي ميخون خراب ٿينديون آهن، جن سان سليٽ جون تختيون ٻڌل هونديون آهن. وقت سان گڏ انهن ۾ زنگ لڳڻ سبب تختيون پنهنجي جاءِ تان سُرڪڻ لڳنديون آهن. برطانيا ۾ هن مسئلي کي نيل سڪنس (Nail Sickness) چيو ويندو آهي. انهيءَ ڪري سليٽ جي ڇتين لاءِ اسٽينليس اسٽيل يا ٽامي جون ميخون استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي، ۽ انهن کي پڻ موسم جي سڌي اثر کان محفوظ رکڻ ضروري هوندو آهي.[7]

ايزبسٽاس، جيڪو گهڻو ڪري لهردار ڳنڍيل چادرن جي صورت ۾ استعمال ٿيندو هو، ويهين صديءَ دوران هڪ سستي، نه سڙندڙ ۽ بهترين حرارتي موصليت واري ڇت سازي جي مواد طور وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو. پر بعد ۾ ايزبسٽاس جي کوٽائي، تياري ۽ استعمال سان لاڳاپيل سنگين صحت ۽ قانوني مسئلن جي ڪري ان کي نئين ڇت سازي جي مواد طور استعمال ڪرڻ تقريباً بند ڪيو ويو. تنهن هوندي به، خاص طور ڏکڻ آمريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ اڄ به ايزبسٽاس واريون پراڻيون ڇتيون موجود آهن.

گاهه واريون ڇتيون، جن کي جديد دور ۾ سائي ڇت (گرين روف) ۽ روايتي طور گاس واري ڇت (سوڊ روف) چيو ويندو آهي، سٺيون حرارتي موصليت واريون هونديون آهن. ماحولياتي تحفظ ۽ شهرن کي وڌيڪ سرسبز بڻائڻ لاءِ اهڙين ڇتين جي تعمير کي هاڻي وڌيڪ هٿي ڏني پئي وڃي. انهن ۾ موجود مٽي ۽ ٻوٽا قدرتي موصل (لونگ انسوليشن) طور ڪم ڪندا آهن، جنهن سان عمارت جي اندروني گرمي پد ۾ توازن برقرار رهندو آهي.[8]

ايڊوب جون ڇتيون مٽيءَ مان تيار ڪيون وينديون آهن، جنهن ۾ ڪکن يا جانورن جا وار جهڙا ڳنڍيندڙ مواد ملايا ويندا آهن. پوءِ ان کي ڪاٺين جي ڄاري (ليٿ) تي پلستر ڪري هموار يا هلڪي ڍلوان واري ڇت ٺاهي ويندي آهي. اهڙيون ڇتيون گهڻو ڪري انهن علائقن ۾ ٺاهيون وينديون آهن، جتي برسات تمام گهٽ پوندي آهي.

جن علائقن ۾ مٽي وافر مقدار ۾ موجود هوندي آهي، اتي پڪل ڇت جون سرون صدين کان ڇت سازي جو بنيادي مواد رهيون آهن. ڇت جون سرون ٺاهڻ ۽ ساڙڻ جي صنعت گهڻو ڪري سرن جي ڪارخانن سان لاڳاپيل هوندي آهي. ماضي ۾ انهن سرن جي شڪل ۽ رنگ هر علائقي جي سڃاڻپ هوندا هئا، پر اڄڪلهه خريد ڪندڙن جي ضرورت ۽ پسند مطابق مختلف شڪلين، رنگن ۽ اندازن جون سرون تجارتي بنيادن تي تيار ڪيون وڃن ٿيون. ڪنڪريٽ جون ڇت واريون سرون پڻ عام استعمال ٿين ٿيون، جيڪي ڪيترن ئي مختلف اندازن ۽ شڪلين ۾ موجود آهن.

ڌاتي چادرن، خاص طور ٽامي ۽ سيهي، کي پڻ ڪيترن ئي صدين کان ڇت سازي ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. جيتوڻيڪ اهي مواد مهانگا آهن، پر انتهائي پائيدار پڻ آهن. مثال طور شارترس گرجاگھر (شارترس ڪيٿيڊرل) جي وڏي ٽامي واري ڇت ڪيترن ئي صدين کان موجود آهي، جيڪا وقت سان گڏ آڪسائيڊ ٿيڻ سبب هلڪي سائي رنگ جي ٿي وئي آهي.

سيهو، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن گرجاگهرن جي ڇتين ۾ استعمال ٿيندو هو، گهڻو ڪري رهائشي گهرن جي ڇتين ۾ پاڻي نه رسڻ واري بندش (فليشنگ) لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور سليٽ جي ڇتين جي وادين (ويليز) ۽ چمنين جي چوڌاري. ٽامي کي به ساڳئي مقصد لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.

اوڻيهين صديءَ ۾ لوهه کي جست سان چڙهائي (گالوانائيزيشن) زنگ جي مزاحمت وڌائي وئي، جنهن سان هلڪو، آسانيءَ سان کڻي وڃڻ جهڙو ۽ پاڻي نه رسائيندڙ ڇت سازي جو مواد تيار ٿيو. گهٽ قيمت ۽ آسانيءَ سان لڳائڻ جي ڪري اهو سڄي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تجارتي ڇت سازي جي موادن مان هڪ بڻجي ويو.

ان کان پوءِ ڌاتي ڇتن جا ڪيترائي نوان قسم تيار ڪيا ويا. فولادي ڇت جون تختيون (اسٽيل شنگلز) ۽ بيهندڙ ڳانڍاپي واريون ڌاتي ڇتيون (اسٽينڊنگ-سيم روف) لڳائڻ جي طريقي ۽ هيٺ استعمال ٿيندڙ حفاظتي تهه (انڊرلي مينٽ) تي دارومدار ڪندي عام طور پنجاهه سال يا ان کان به وڌيڪ عرصي تائين قائم رهي سگهن ٿيون. انهن جي قيمت عام طور اسفالٽ واري ڇت ۽ سليٽ واري ڇت جي وچ واري سطح تي هوندي آهي.

ويهين صديءَ دوران ڇت سازي لاءِ ڪيترائي نوان مواد تيار ڪيا ويا، جن ۾ بٽومين تي ٻڌل مواد، رٻڙ تي ٻڌل ڇتيون، مختلف مصنوعي مادا، جهڙوڪ ٿرموپلاسٽڪ، ۽ شيشي جي فائبر تي ٻڌل مواد شامل آهن.

ڪم

[سنواريو]

ڇت جو نظام (روف اسيمبلي) رڳو عمارت کي ڍڪڻ لاءِ نه هوندو آهي، بلڪه اهو ڪيترائي اهم ڪم سرانجام ڏيندو آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن:

  1. پاڻي جي نيڪال: ڇت جو بنيادي ڪم برساتي پاڻي کي آسانيءَ سان وهي وڃڻ ڏيڻ آهي، ته جيئن پاڻي ڇت جي مٿاڇري تي بيهي نه رهي. بيٺل پاڻي ڇت جي بناوت تي اضافي زنده بار (لائيو لوڊ) وجهي ٿو، جيڪو تعميراتي حفاظت لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو. ان کان علاوه، بيٺل پاڻي گهڻن ڇت سازي جي موادن جي عمر به گهٽائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٺاهيندڙ ڪمپنيون ته اهڙي حالت ۾ پنهنجي شين جي ضمانت (وارنٽي) پڻ ختم ڪري ڇڏينديون آهن.
  1. موسمي اثرن کان تحفظ: ڇت عمارت جي اندروني حصي کي مينهن، هوا، سج جي روشني، گرمي، سردي ۽ برف جهڙن موسمي عنصرن کان تحفظ فراهم ڪندي آهي.
  1. حرارتي موصليت: جديد تجارتي ۽ صنعتي عمارتن جي اڪثر ڇتين ۾ موصليت واريون تختيون (انسوليشن بورڊ) يا فائبر موصلي مواد (باٽ انسوليشن) شامل ڪيو ويندو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ تعميراتي ضابطا، جهڙوڪ بين الاقوامي عمارتي ضابطو (انٽرنيشنل بلڊنگ ڪوڊ) ۽ بين الاقوامي رهائشي ضابطو (انٽرنيشنل ريزيڊنشل ڪوڊ)، ڇت جي اندر گهربل گهٽ ۾ گهٽ حرارتي مزاحمت (آر-ويليو) پڻ مقرر ڪندا آهن.
  1. گهربل خدمت واري عمر تائين ڪارڪردگي برقرار رکڻ: هر معياري ڇت سازي واري مواد جي هڪ اندازي مطابق خدمت واري عمر هوندي آهي، جيڪا عملي تجربي تي ٻڌل هوندي آهي. مناسب سار سنڀال ۽ سخت طوفاني نقصان نه ٿيڻ جي صورت ۾ گهڻا ڇت سازي جا مواد پنهنجي ٺاهيندڙ جي ضمانت واري مدت کان به گهڻو وڌيڪ عرصو هلي سگهن ٿا. مثال طور:
    • ڌاتي ۽ سرن واريون ڇتيون عام طور 50 سال يا ان کان وڌيڪ هلي سگهن ٿيون.
    • اسفالٽ جون ڇت واريون تختيون (اسفالٽ شنگلز) لڳ ڀڳ 30 کان 50 سال قائم رهي سگهن ٿيون.
    • ڪوئلي جي تار تي ٻڌل گهڻ تهه واريون ڇتيون (ڪول ٽار بلڊ-اپ روفس) اٽڪل 40 سال يا ان کان وڌيڪ هلي سگهن ٿيون.
    • اڪيلي تهه واريون ڇتيون (سنگل پلاء روفس) عام طور 20 سال يا ان کان وڌيڪ عرصي تائين خدمت انجام ڏين ٿيون.
  1. خوبصورت ڏيک مهيا ڪرڻ: ڪجهه ڇت سازي جا نظام صرف پنهنجي فني ڪارڪردگي جي بنياد تي نه، پر انهن جي جمالياتي حسن جي ڪري پڻ چونڊيا ويندا آهن، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن عمارت جي ٻاهرين ڀتين جي سينگار لاءِ مختلف ڍڪ استعمال ڪيا ويندا آهن. پرڪشش شڪل ۽ عمارت جي مجموعي ظاهري حسن (ڪرب اپيل) سبب ڪيترائي ماڻهو اهڙين ڇتين لاءِ وڌيڪ قيمت ادا ڪرڻ به قبول ڪندا آهن.

حرارتي موصليت

[سنواريو]

ڇت جو بنيادي مقصد ماڻهن ۽ انهن جي ملڪيت کي مختلف موسمي حالتن کان محفوظ رکڻ هوندو آهي، تنهنڪري ڇت جي حرارتي موصليت (ٿرمل انسوليشن) ان جي بناوت ۽ ڇت سازي جي مواد جي چونڊ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

ڪجهه ڇت سازي جا مواد، خاص طور قدرتي فائبرن مان ٺهيل مواد، جهڙوڪ ڪکن جي ڇت، قدرتي طور تمام سٺي حرارتي موصليت رکن ٿا. جن موادن ۾ اها خاصيت گهٽ هوندي آهي، تن ۾ عام طور ٻاهرئين حفاظتي تهه جي هيٺان اضافي موصلي مواد لڳايو ويندو آهي.

ترقي يافته ملڪن ۾ گهڻين رهائشي عمارتن ۾ ڇت جي بناوتي حصن جي هيٺان اندروني ڇت (سيلنگ) لڳائي ويندي آهي. اندروني ڇت جو مقصد صرف گرمي ۽ سردي کان بچاءُ نه هوندو آهي، پر اها شور، مٽي، ۽ پکين جي فضلي يا انهن جي جسم تي موجود جُون جهڙين تڪليفن کان به تحفظ فراهم ڪندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي پکي ڇتين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن.

ڪنڪريٽ جون ڇت واريون سرون پڻ حرارتي موصليت ۾ مددگار ثابت ٿينديون آهن. جيڪڏهن انهن کي اهڙي نموني لڳايو وڃي، جو سرن ۽ ڇت جي مٿاڇري جي وچ ۾ هوا جي هڪ خالي جاءِ موجود رهي، ته اها سج جي گرمي کي عمارت جي اندر منتقل ٿيڻ کان وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿي.

ڇت جي موصليت لاءِ مختلف قسمن جا مواد استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ هيٺيان شامل آهن:

  • موٽو ڪپڙو (فيلٽ) يا پلاسٽڪ جون چادرون، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن گرمي موٽائيندڙ (رفليڪٽو) مٿاڇري سان هونديون آهن ۽ ڇت جي سرن يا ٻين مواد جي هيٺان لڳايون وينديون آهن؛
  • مصنوعي فوم جا موصلي تهه، جيڪي اندروني ڇت جي مٿان وڇايا ويندا آهن؛
  • ٻيهر استعمال ٿيل ڪاغذ مان تيار ڪيل موصلي مواد ۽ ٻيا اهڙا مواد، جيڪي ڇت جي خالن ۾ ڀريا يا اسپري ذريعي داخل ڪيا ويندا آهن.

تازن سالن ۾ ٿڌي ڇت (ڪول روف) جو استعمال تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي،[9] ۽ ڪجهه علائقن ۾ مقامي تعميراتي ضابطن تحت انهن جو استعمال لازمي پڻ قرار ڏنو ويو آهي. ٿڌي ڇت مان مراد اهڙي ڇت آهي، جيڪا سج جي شعاعن کي وڏي حد تائين موٽائي ڇڏيندي هجي (ھاء رفليڪٽوٽي) ۽ پاڻ ۾ جذب ٿيل گرمي کي به آسانيءَ سان خارج ڪري ڇڏيندي هجي (ھاء ٿرمل ايمٽنس).[9]

جيڪڏهن ڇت ۾ مناسب موصليت ۽ هوا جي اچ وڃ (وينٽيليشن) جو بندوبست نه هجي ته ٿڌن علائقن ۾ ڇت جي ڪنارن تي برف جو بند (آئس ڊيم) ٺهي سگهي ٿو. اهو تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن ڇت جي مٿئين حصي مان گرمي ٻاهر نڪري ٿي، جنهن سبب اتي موجود برف ڳري وڃي ٿي. ڳريل پاڻي هيٺ لهي ڇت جي ڪنارن وٽ ٻيهر ڄمي وڃي ٿو ۽ برف جي ٿلهي تهه جي صورت اختيار ڪري ٿو. نتيجي ۾ پاڻي ڇت جي مواد هيٺان داخل ٿي سگهي ٿو، جنهن سان ڇت جي بناوت، نالين ۽ پاڻي جي نيڪال واري نظام کي نقصان پهچي سگهي ٿو.

پاڻي جو نيڪال

[سنواريو]

گهڻين ڇتين جو بنيادي ڪم برساتي پاڻي کي عمارت جي اندر داخل ٿيڻ کان روڪڻ آهي. ڇت جي وڏي مٿاڇري تي مينهن جو گهڻو پاڻي گڏ ٿيندو آهي، تنهنڪري ان کي اهڙي نموني نيڪال ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جو اهو عمارت کي نقصان نه پهچائي ۽ نه ئي رهواسين لاءِ ڪا تڪليف پيدا ڪري.

ايڊوب گهرن جون هموار ڇتيون عام طور تمام هلڪي ڍلوان رکنديون آهن. وچ اوڀر جي ڪيترن ئي ملڪن ۾، جتي ڇت کي ويهڻ يا ٻين گهريلو مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇت جي چوڌاري حفاظتي ڀتيون ٺهيل هونديون آهن. اهڙين ڇتين ۾ پاڻي جي نيڪال لاءِ سوراخ پڻ رکيا ويندا آهن، جيئن پاڻي گڏ نه ٿئي ۽ ڇت جي سوراخ دار مواد مان اندر نه وهي.

جيتوڻيڪ هموار ڇتين ۾ پاڻي جي نيڪال جا مسئلا وڌيڪ عام هوندا آهن، پر جيڪڏهن ڍلوان واري ڇت جي ڊزائن مناسب نه هجي يا ان جي مٿاڇري صحيح نموني ٺهيل نه هجي ته اهڙين ڇتين ۾ به ساڳيا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا.[10]

ڇت تي بيٺل پاڻي ڦپوند (Mold) جي واڌ ويجهه جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جيڪا نه رڳو عمارت جي بناوت کي نقصان پهچائيندي آهي، پر رهندڙ ماڻهن جي صحت لاءِ پڻ نقصانڪار هوندي آهي. عام طور پاڻي جي نيڪال جي خرابي کي درست ڪرڻ، ڦپوند سبب ٿيندڙ نقصان جي مرمت ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ خرچائتو هوندو آهي.[11]

ساڳيا مسئلا، پر گهڻي وڏي پيماني تي، جديد تجارتي عمارتن جي تعمير ۾ پڻ پيش اچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻين عمارتن جون ڇتيون هموار هونديون آهن. اهڙين وڏين ڇتين ۾ ٻاهرئين حفاظتي تهه جو مڪمل طور پاڻي نه رسائيندڙ (امپرميئبل) هجڻ انتهائي ضروري هوندو آهي. گهڻيون صنعتي ۽ تجارتي عمارتون گهٽ ڍلوان واريون روايتي ڇتيون استعمال ڪنديون آهن.

عام طور ڪنهن علائقي ۾ برسات جي مقدار ۽ ڇت جي ڍلوان ۾ سڌو تعلق هوندو آهي. جتي برسات گهٽ پوندي آهي، اتي گهرن جون ڇتيون به گهٽ ڍلوان واريون هونديون آهن، جڏهن ته گهڻي برسات يا برفباري وارن علائقن ۾ ڇتيون وڌيڪ تيز ڍلوان سان ٺاهيون وينديون آهن. مثال طور پاپوا نيو گني جا ڊگها گهر (لانگ ھائوسز) اهڙي طرز جي تعمير جا مثال آهن، جتي اوچي ڇت لڳ ڀڳ زمين تائين لهندي آهي. ساڳيءَ طرح جرمني ۽ هالينڊ جون تيز ڍلوان واريون ڇتيون برفباري وارن علائقن جي خاص سڃاڻپ آهن.

اتر آمريڪا جي ڪجهه علائقن، جهڙوڪ بفيلو، نيو يارڪ ۽ مونٽريال، ۾ تعميراتي ضابطن موجب ڇت جي گهٽ ۾ گهٽ ڍلوان 12 ۾ 6 (يعني 1:2 يا لڳ ڀڳ 30 درجا) هجڻ لازمي هوندي آهي.

تنهن هوندي به، ڪجهه علائقائي تعميراتي روايتون هن اصول کان مختلف آهن. مثال طور الپس جبلن جي ڪاٺين گهرن (Chalets) جون پٿر واريون ڇتيون عام طور نسبتاً گهٽ ڍلوان رکنديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي گڏ ٿيندڙ برف قدرتي حرارتي موصليت جو ڪم ڪندي آهي.

ڇت جي ڍلوان جو دارومدار استعمال ٿيندڙ ڇت سازي جي مواد تي پڻ هوندو آهي. مثال طور 12 ۾ 3 (1:4) يا ان کان وڌيڪ ڍلوان واريون ڇتيون عام طور اسفالٽ جون ڇت واريون تختيون، ڪاٺ جون ڇت واريون تختيون، لهردار فولادي چادرون، سليٽ يا ڇت جون سرون استعمال ڪري ٺاهيون وينديون آهن.

برسات دوران ڇت تان وهي ايندڙ پاڻي جيڪڏهن صحيح نموني نيڪال نه ٿئي ته اهو عمارت کي سخت نقصان پهچائي سگهي ٿو. جيڪڏهن پاڻي ڀتين تان وهي ته اهو گاري (مارٽر) يا ڀتين جي تختن مان اندر داخل ٿي سگهي ٿو، ۽ جيڪڏهن بنيادن جي چوڌاري گڏ ٿي وڃي ته اندر رِسڻ، چڙهندڙ نمي (رائزنگ نمي) يا خشڪ سڙ (ڊراء راٽ) جو سبب بڻجي سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري گهڻين عمارتن ۾ اهڙو نظام رکيو ويندو آهي، جيڪو ڇت جو پاڻي ڀتين کان پري ڪري ڇڏي. انهيءَ مقصد لاءِ عام طور نڪتل ڇڄا (Overhanging Eaves) ٺاهيا ويندا آهن. ان کان علاوه، جديد ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن ۾ پاڻي جي نيڪال لاءِ واديون (ويليز)، ناليون (گٽرز)، پاڻي جا وهڪرا (واٽر اسپائوٽ)، پاڻي گڏ ڪرڻ وارا حصا (واٽر ھيڊ) ۽ نيڪال جا پائپ (ڊرين پائيپ) لڳايا ويندا آهن.

دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ڇت تان وهي ايندڙ برساتي پاڻي گڏ ڪري گهريلو استعمال لاءِ ذخيرو پڻ ڪيو ويندو آهي.

جن علائقن ۾ تمام گهڻي برفباري ٿيندي آهي، اتي ڌاتي ڇتيون وڌيڪ فائديمند سمجهيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي هموار مٿاڇري تان برف آسانيءَ سان هيٺ سُري ويندي آهي ۽ اهي ڪاٺ يا ڪنڪريٽ جي ڇتين جي ڀيٽ ۾ هوا جي زور کي به وڌيڪ بهتر نموني برداشت ڪري سگهنديون آهن.

شمسي ڇتيون

[سنواريو]

جديد ڇت سازي جي نظامن ۾ اهڙيون شمسي ڇت واريون تختيون (سولر شنگلز) پڻ شامل آهن، جيڪي ڇت جي حفاظتي تهه طور ڪم ڪرڻ سان گڏ برق پڻ پيدا ڪنديون آهن.[12]

اهڙا شمسي نظام پڻ موجود آهن، جيڪي گرم پاڻي[13] يا گرم هوا پيدا ڪندا آهن، ۽ ساڳئي وقت ڇت جي حفاظتي تهه طور به ڪم ڪندا آهن. ڪجهه جديد نظام حرارتي پمپ (ھيٽ پمپ) کي توانائي فراهم ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڏين ٿا.[14]

وڌيڪ ترقي يافته شمسي ڇت جا نظام هڪ ئي وقت ڪيترائي ڪم سرانجام ڏئي سگهن ٿا، جهڙوڪ:

  • برق پيدا ڪرڻ؛
  • شمسي گرمي کي گڏ ڪري استعمال لائق حرارتي توانائي ۾ تبديل ڪرڻ؛
  • ۽ عمارت جي ڇت جي حفاظتي تهه طور ڪم ڪرڻ.

شمسي نظامن کي ڇت سان مختلف طريقن سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جهڙوڪ:

  • ڍلوان واري ڇت جي حفاظتي تهه ۾ سڌي طرح شامل ڪري، مثال طور شمسي ڇت واريون تختيون ؛
  • اڳ ۾ موجود ڇت جي مٿان لڳائي، مثال طور شمسي پينل کي سرن واري ڇت تي نصب ڪري؛
  • هموار ڇت جي جھلي ۾ گرميءَ ذريعي ويلڊ ڪري، مثال طور PVC جھلي ۾؛
  • يا هموار ڇت تي ڌار سهاري واري بناوت سان نصب ڪري، جنهن ۾ هوا جي زور سبب کڄڻ کان بچائڻ لاءِ اضافي وزن پڻ رکيو ويندو آهيم== ڇتين جي شڪلين جي تصويري جھلڪ ==

نمايان ڇتين جي تصويري جھلڪ

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Harris, Cyril M. (editor). Dictionary of Architecture and Construction, Third Edition, McGraw-Hill, 2000, p. 775.
  2. ↑ "Roof". Online Etymology Dictionary.
  3. ↑ "roof, n.". آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري (Online ڇاپو). آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. (Subscription or participating institution membership required.)
  4. ↑ "Roofing Materials to Protect You From the Elements". HuffPost. 12 January 2016.
  5. ↑ C. M. Harris, Dictionary of Architecture & Construction
  6. ↑ "Chapter 9 - Roof Assemblies".
  7. ↑ "Six Steps to Building a 150 Year Roof".
  8. ↑ "Green and Cool Roofs". 2020-02-06.
  9. 1 2 Farhan, Syed Ahmad; Ismail, Fouad Ismail; Kiwan, Osamah; Shafiq, Nasir; Zain-Ahmed, Azni; Husna, Nadzhratul; Hamid, Afif Izwan Abd (2021). "Effect of Roof Tile Colour on Heat Conduction Transfer, Roof-Top Surface Temperature and Cooling Load in Modern Residential Buildings under the Tropical Climate of Malaysia". Sustainability 13 (9): 4665. doi:10.3390/su13094665.
  10. ↑ "How Can A Bad Roof Impact Your Overall House?". Platinum Roofing & Construction. 18 November 2024.
  11. ↑ Cheng, Jianwei; Zhang, Guanghul (2023). "Analysis of the runoff and seepage drainage effects of prefabricated roof double-layer drainage system". Advances in Frontier Research on Engineering Structures Volume 1. ص. 241–247.
  12. ↑ Gibbs, Jamie (2025-11-13). "Solar roof tiles". Energy Saving Trust.
  13. ↑ Gibbs, Jamie. "Solar water heating". Energy Saving Trust.
  14. ↑ Paleja, Ameya. "Germany unveils solar roof tile that powers heat pumps and homes". Interesting Engineering.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڇت&oldid=401052" تان ورتل