مواد ڏانھن هلو

چيل

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


چيل
هماچل پرديش ۾ چيل جا بالغ وڻ
سائنسي درجا بندي e
Unrecognized taxon (fix): Cedrus
جنس: Template:Taxonomy/Cedrus{. deodara
حياتياتي نالو
Cedrus deodara
(روڪسب.) جي. ڊان

چيل (سائنسي نالو: سيڊرس ڊيئودارا؛ Cedrus deodara)، جنهن کي ديودار، ديار ۽ هماليائي سيڊر پڻ چيو وڃي ٿو، صنوبر خاندان سان تعلق رکندڙ هڪ وڏو سدابهار مخروطي وڻ آهي. هي هماليا ۽ هندوڪش جي جبلن جو مقامي وڻ آهي ۽ قدرتي طور پاڪستان، افغانستان، ڀارت، نيپال ۽ تبت جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿو.[2] پاڪستان ۾ چيل کي وڏي معاشي ۽ ماحولياتي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي پاڪستان جو قومي وڻ پڻ قرار ڏنو ويو آهي.

چيل اولهندي هماليا جي سڀ کان نمايان مخروطي وڻن مان هڪ آهي. پاڪستان فاريسٽ انسٽيٽيوٽ موجب پاڪستان ۾ اهو آزاد ڪشمير، مري جي جبلن، هزاره، سوات، دير، تيراهه ۽ چترال جي مٿانهين علائقن ۾ قدرتي طور ملي ٿو.[3]

نالو

[سنواريو]

چيل هن وڻ لاءِ سنڌيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ مقامي نالن مان هڪ آهي، جڏهن ته پاڪستان جي اترين علائقن ۾ ديار ۽ ديودار نالا وڌيڪ عام آهن.[3]

ديودار نالو سنسڪرت جي لفظ ديودارو (devadāru) مان نڪتل آهي، جيڪو ديوا، يعني ”ديوتا“، ۽ دارو، يعني ”ڪاٺ“ يا ”وڻ“، مان ٺهيل آهي؛ ان جو لفظي مفهوم ”ديوتائن جو وڻ“ يا ”ديوتائن جو ڪاٺ“ آهي.[4]

ان جو سائنسي نالو سيڊرس ڊيئودارا آهي. سيڊرس مخروطي وڻن جي سيڊرس جنس جو نالو آهي، جڏهن ته ڊيئودارا پڻ ديودار جي قديم نالي مان ورتل آهي.[2]

درجابندي

[سنواريو]

چيل ٻوٽن جي بادشاهت، مخروطي ٻوٽن، پائنيلس ترتيب ۽ صنوبر خاندان سان تعلق رکي ٿو. ان جي جنس سيڊرس آهي. ڪيو جي عالمي نباتاتي ڊيٽابيس موجب سيڊرس ڊيئودارا هڪ قبول ٿيل نوع آهي ۽ ان جو موجوده قبول ٿيل نباتاتي نالو Cedrus deodara (Roxb. ex D.Don) G.Don آهي.[2]

بناوت

[سنواريو]
نوجوان چيل جو وڻ
چيل جا سئي جهڙا پن
پن ۽ مادي مخروط

چيل هڪ وڏو، سدابهار ۽ مخروطي وڻ آهي. عام طور اهو لڳ ڀڳ 40 کان 50 ميٽر اوچو ٿئي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ 60 ميٽر تائين به پهچي سگهي ٿو. پراڻن وڏن وڻن جي ٿڙ جو قطر 3 ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو.[5]

نوجوان وڻ جو تاج مخروط جهڙو هوندو آهي. وڏيون ٽاريون گهڻو ڪري افقي نموني پکڙيل هونديون آهن، جڏهن ته ننڍين ٽارين جا ڇيڙا هيٺ جهڪيل هوندا آهن. عمر وڌڻ سان وڻ جو تاج نسبتاً ويڪرو ۽ گولائيءَ وارو ٿي سگهي ٿو.[5]

چيل جا پن سنها، سئي جهڙا ۽ سائي کان نيراڻ مائل سائي رنگ جا ٿين ٿا. اهي ڊگهن نون ڦٽن تي الڳ الڳ، جڏهن ته ننڍن ڦٽن تي گهڻن پنن جي ڳوڙهي جهڳٽي ۾ نڪرندا آهن. عام طور هڪ جهڳٽي ۾ لڳ ڀڳ 20 کان 30 پن ٿين ٿا. پنن جي ڊيگهه اڪثر 2.5 کان 5 سينٽي ميٽر هوندي آهي.[5]

مخروط ۽ ٻج

[سنواريو]

چيل هڪ ئي وڻ تي نر ۽ مادي پيداواري عضوا رکندڙ نوع آهي. ان جي پرگڻ هوا وسيلي ٿئي ٿي. نر مخروط نسبتاً ننڍا هوندا آهن ۽ سرءُ ۾ پرگڻ ڇڏيندا آهن، جڏهن ته مادي مخروط وڏا، سڌا ۽ پيپي يا بيرل جهڙي شڪل جا ٿين ٿا.

مادي مخروط جوانيءَ ۾ نيراڻ مائل سائي ۽ پچڻ کان پوءِ ڳاڙهاڻ مائل ناسي ٿين ٿا. پچڻ کان پوءِ مخروط جا ڇلڪا ٽٽي ڌار ٿين ٿا ۽ پرن وارا ٻج آزاد ٿين ٿا.[5]

پکيڙ ۽ رهائش

[سنواريو]
هماليا جي جبلن ۾ چيل جا وڻ

چيل جو قدرتي علائقو اتر اوڀر افغانستان کان اولهندي نيپال ۽ اتر اولهندي ڀارت تائين پکڙيل آهي؛ ان ۾ پاڪستان ۽ ڏکڻ اولهندي تبت جا جبلائي علائقا پڻ شامل آهن.[2]

هي بنيادي طور معتدل جبلائي ٻيلن جو وڻ آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي اوچائيءَ واري حد ۾ فرق ملي ٿو، پر عام طور اهو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,200 کان 3,200 ميٽر جي اوچائيءَ تائين ملي ٿو. گهري، پاڻي آسانيءَ سان نيڪال ڪندڙ زمين ۽ نسبتاً نمي واري جبلائي آبهوا ان جي واڌ لاءِ موزون آهي.[5]

پاڪستان ۾ پکيڙ

[سنواريو]

پاڪستان ۾ چيل قدرتي طور اترين ۽ اتر اولهندي جبلائي علائقن جي معتدل ٻيلن ۾ ملي ٿو. پاڪستان فاريسٽ انسٽيٽيوٽ ان جي اهم پکيڙ هيٺين علائقن ۾ ڄاڻائي ٿو:[3]

گلگت بلتستان جي ديامر ضلعي ۾ پڻ چيل اهم ۽ ڪن هنڌن تي غالب وڻن مان هڪ آهي.[5]

چيل جا ٻيلا اڪثر جبلن جي ٿڌين ڍلانن تي ملن ٿا. انهن ٻيلن ۾ چيل سان گڏ نيرو صنوبر، سمٿ اسپروس، هماليائي فر، يو، بلوط، ميپل، برچ ۽ ٻيا معتدل جبلائي وڻ پڻ ملي سگهن ٿا.[5]

ماحولياتي اهميت

[سنواريو]

چيل هماليا ۽ هندوڪش جي معتدل مخروطي ٻيلن جو هڪ اهم جزو آهي. وڏا وڻ جبلائي ٻيلن جي ڇانوَ، مٽيءَ جي حفاظت ۽ جهنگلي جيوت لاءِ رهائش پيدا ڪرڻ ۾ حصو وٺن ٿا.

فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد چيل کي عالمي سطح تي گهٽ ڳڻتي جوڳي نوع قرار ڏنو آهي.[1] تنهن هوندي به ان جي ڪاٺ جي معاشي اهميت سبب مقامي سطح تي ٻيلن جي ڪٽائي ۽ غير پائيدار استعمال چيل جي قدرتي ٻيلن تي دٻاءُ وجهي سگهي ٿو.

چيل جو ڪاٺ

چيل پاڪستان جي اهم تجارتي ڪاٺ ڏيندڙ وڻن مان آهي. ان جو ٻاهريون ڪاٺ اڇاڻ مائل، جڏهن ته اندريون پڪو ڪاٺ هلڪي پيلاڻ کان ناسي رنگ جو هوندو آهي. ڪاٺ ۾ مخصوص رال جهڙي خوشبو ۽ قدرِ تيلائپ هوندي آهي. ان جا ريشا عام طور سڌا ۽ بناوت وچولي کان سنهي هوندي آهي.[3]

چيل جو ڪاٺ نسبتاً جٽادار ۽ سڙڻ جي خلاف مزاحمت رکندڙ هجڻ سبب تاريخي طور عمارتن ۽ ٻين تعميراتي ڪمن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي.

استعمال

[سنواريو]

تعمير

[سنواريو]

پاڪستان فاريسٽ انسٽيٽيوٽ موجب چيل جو ڪاٺ ڪيترن تعميراتي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن ۾:[3]

  • عمارتن جي اڏاوت؛
  • در ۽ دريون؛
  • ڇت ۽ عمارتن جا ڪاٺيءَ جا شهتير؛
  • فرش جا تختا؛
  • ريلوي جا سليپر؛
  • ريل گاڏين جا حصا؛
  • هلڪو فرنيچر؛
  • ڪاٺ جا دٻا ۽ ٻيا سامان.

ان جي ڪاٺ جي پائيداري ۽ سڙڻ خلاف قدرتي مزاحمت سبب ماضيءَ ۾ برطانوي هندستان دوران به ريلوي، سرڪاري عمارتن، پلن ۽ ٻين تعميراتي ڪمن ۾ ان جو استعمال ڪيو ويندو هو.

باغباني

[سنواريو]

چيل پنهنجي مخروطي شڪل، جهڪيل ٽارين ۽ نيراڻ مائل سائي پنن سبب هڪ مشهور سينگار وارو وڻ پڻ آهي. پنهنجي قدرتي پکيڙ کان ٻاهر ڪيترن معتدل آبهوا وارن ملڪن ۾ پارڪن، باغن ۽ وڏن رهائشي باغن ۾ پوکيو وڃي ٿو.[2]

روايتي استعمال

[سنواريو]

چيل جي خوشبودار ڪاٺ، رال ۽ تيل جو ڏکڻ ايشيا جي مختلف روايتي طريقن ۾ استعمال رهيو آهي. ان جي ڪاٺ مان خوشبودار تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. چيل کي ايوُرويد جي روايتي دوائن ۾ به استعمال ڪيو ويو آهي.[6]

ڪيميائي جزا

[سنواريو]

چيل جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي قدرتي ڪيميائي مرڪب سڃاتا ويا آهن. ان جي ڇل ۾ ٽيڪسيفولن ملي ٿو، جڏهن ته ڪاٺ مان مختلف فليونوئڊ ۽ ٻيا نباتاتي مرڪب سڃاتا ويا آهن.[7]

پنن مان حاصل ٿيندڙ ضروري تيل ۾ مختلف خوشبودار نامياتي مرڪب شامل آهن. انهن مرڪبن ۽ چيل جي روايتي دوائن واري استعمال بابت فارماڪولوجي ۽ نباتاتي ڪيميا ۾ تحقيق ڪئي وئي آهي.[8]

ثقافتي اهميت

[سنواريو]
ايوبيه نيشنل پارڪ ۾ چيل جا وڻ

چيل کي هماليا جي مختلف ثقافتن ۾ قديم زماني کان خاص حيثيت حاصل رهي آهي. ديودار نالي جي سنسڪرت بڻ بڻياد ئي ان جي مذهبي اهميت ڏانهن اشارو ڪري ٿي. هندومت جي ڪجهه روايتن ۾ ان کي مقدس وڻ سمجهيو ويو آهي ۽ قديم مذهبي متنن ۾ پڻ ديودار جي ٻيلن جا ذڪر ملن ٿا.

پاڪستان جو قومي وڻ

[سنواريو]

چيل يا ديودار کي پاڪستان جو قومي وڻ مڃيو وڃي ٿو. ان جي پاڪستان سان علامتي وابستگي ملڪ جي اترين جبلائي ٻيلن ۽ قدرتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿي.

تصويرون

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 "سيڊرس ڊيئودارا". آءِ يو سي اين ريڊ لسٽ (انگريزي ۾). فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد. 16 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 3 4 5 "سيڊرس ڊيئودارا". پلانٽس آف دي ورلڊ آن لائين (انگريزي ۾). ڪيو جا شاهي نباتاتي باغ. اصل نسخو مان 18 August 2026 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  3. 1 2 3 4 5 "سيڊرس ڊيئودارا — ديار، ديودار، هماليائي سيڊر". پاڪستان فاريسٽ انسٽيٽيوٽ (انگريزي ۾). پاڪستان فاريسٽ انسٽيٽيوٽ. 16 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ شندي, يو. اي.; ڦاڊڪي, اي. ايس.; نائر, اي. ايم.; منگنتيوار, اي. اي.; دڪشت, وي. جي.; سراف, ايم. اين. (1999). "ميمبرين اسٽيبلائيزنگ ايڪٽوٽي — ديودار جي ڪاٺ جي تيل جي سوزش گهٽائيندڙ عمل جو هڪ ممڪن طريقو" (en ۾). فائٽوٿراپيا 70 (3): 251–257. doi:10.1016/S0367-326X(99)00030-1.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 "سيڊرس ڊيئودارا (پائنيئي سي)" (انگريزي ۾). ٻيلا، جهنگلي جيوت ۽ ماحوليات کاتو، حڪومت گلگت بلتستان. 23 January 2022. 16 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ ڪمار, اوديش; سنگهه, وندنا; چوڌري, امريندر ڪمار (2011). "سيڊرس ڊيئودارا جون معدي جي تيزابيت گهٽائيندڙ ۽ السر خلاف سرگرميون" (en ۾). جرنل آف ايٿنو فارماڪالاجي 134 (2): 294–297. doi:10.1016/j.jep.2010.12.019. PMID 21182918.
  7. ↑ ولفور, اسٽيفن; علي, ممتاز; ڪارونن, مارٽ; ريونانن, مارڪو (2009). "پاڪستان ۾ وڌندڙ مختلف مخروطي وڻن جي ڇل ۾ اخراجي مرڪب" (en ۾). هولزفورشنگ 63 (5): 551–558. doi:10.1515/HF.2009.095.
  8. ↑ زينگ, وي-سائي; ژانگ, زينگ; گائو, هانگ; جيا, لي-رونگ; هي, چيانگ (2012). "چيل جي پنن جي ضروري تيل جي ڪيميائي جوڙجڪ، اينٽي آڪسيڊنٽ ۽ جراثيم مخالف سرگرميون" (en ۾). جرنل آف فوڊ سائنس 77 (7): C824–C829. doi:10.1111/j.1750-3841.2012.02767.x. PMID 22757704.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

```0