پيراسائيٽولاجي

پيرا سائيٽولاجي (Parasitology)، علم مفتخوري يا پرازيات علم حياتيات جي اھڙي شاخ آهي جيڪا پرازيات، انهن جي ميزبان جاندارن ۽ انهن جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هڪ حياتياتي نظم جي طور تي، پيراسائيٽولوجي جو دائرو سوال ۾ موجود عضوي يا ماحول طرفان نه پر انهن جي زندگي جي طريقي سان طئي ڪيو ويندو آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته اهو ٻين شعبن جو هڪ ٺهڪندڙ ٺاهيندو آهي ۽ شعبن جهڙوڪ سيل بايولوجي، بائيو انفارميٽڪس، حياتياتي ڪيميا، سالماتي حياتيات، امونولوجي، جينيات، ارتقاء ۽ ماحوليات کان ٽيڪنڪ ڇڪيندو آهي.

پيرا سائيٽولاجي (Parasitology)، علم حياتيات جي اھڙي شاخ آهي جيڪا مفت خور جاندارن جي باري ۾ معلومات مهيا ڪري ٿي.

شعبا

انهن گوناگون جاندارن جي اڀياس سبب هن موضوع کي اڪثر سادن ۽ وڌيڪ مخصوص شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي ساڳيا عام طريقا استعمال ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي ساڳين جاندارن يا بيمارين جو اڀياس نه ڪندا هجن. طفيلاتيات ۾ ٿيندڙ تحقيق جو وڏو حصو انهن مان ٻن يا وڌيڪ وصفن جي وچ ۾ اچي ٿو. عام طور پروڪيريوٽن جو اڀياس طفيلاتيات بدران بيڪٽيريالاجي جي شعبي هيٺ اچي ٿو.^[1]

طبي

پڻ ڏسو: انساني مفتخور

مفتخوري جي ماهر ايف. اي. جي. ڪاڪس لکيو ته: ”انسان لڳ ڀڳ 300 قسمن جي طفيل ڪيڙن ۽ 70 کان وڌيڪ قسمن جي پروٽوزوئن جا ميزبان آهن؛ انهن مان ڪجهه اسان کي اسان جي پرائيميٽ ابن ڏاڏن کان مليا آهن ۽ ڪجهه انهن جانورن مان حاصل ٿيا آهن، جن کي اسان پاليو آهي يا ڌرتيءَ تي پنهنجي نسبتاً مختصر تاريخ دوران جن سان اسان جو واسطو پيو آهي.“^[3]

طبي مفتخوري، مفتخوري جي وڏن شعبن مان هڪ آهي، جيڪو انسانن کي متاثر ڪندڙ مفتخورن، انهن سبب ٿيندڙ بيمارين، طبي علامتن ۽ انهن خلاف انسانن ۾ پيدا ٿيندڙ ردعمل سان واسطو رکي ٿو. اهو انهن جي تشخيص، علاج ۽ آخرڪار روڪٿام ۽ ضابطي جي مختلف طريقن سان پڻ لاڳاپيل آهي.

مفتخور اهڙو جاندار آهي، جيڪو ڪنهن ٻئي جاندار جي مٿان يا ان جي اندر رهي ٿو؛ انهيءَ ٻئي جاندار کي ميزبان چيو وڃي ٿو. انهن ۾ هيٺيان جاندار شامل آهن:^[4]

پلازموڊيم جون جنسون، پروٽوزوئن مفتخور جيڪي مليريا جو سبب بڻجن ٿا. انسانن کي متاثر ڪندڙ ڇهه جنسون P. falciparum، P. malariae، P. vivax، P. ovale wallikeri، P. ovale curtisi ۽ P. knowlesi آهن.
ليشمانيا، هڪ گهرڙي وارا جاندار جيڪي ليشمانياسس جو سبب بڻجن ٿا.
اينٽاميبا ۽ جيارڊيا، جيڪي آنڊن جي وچڙندڙ بيمارين (پيچش ۽ دستن) جو سبب بڻجن ٿا.
گهڻ گهرڙيا جاندار ۽ آنڊن جا ڪيڙا (هيلمنٿ)، جهڙوڪ شسٽوسوما جون جنسون، ووچيريريا بينڪرافٽي، نيڪيٽر آمريڪانس (ٿلهو ڪيڙو) ۽ ٽينيا جون جنسون (ڦيٿا ڪيڙا).
ٻاهريان مفتخور، جهڙوڪ چچڙيون، خارش ۽ جونئان.

طبي مفتخوري ۾ دوا جي تياري، وباياتي اڀياس ۽ حيوانن مان انسانن ڏانهن منتقل ٿيندڙ بيمارين جو اڀياس شامل ٿي سگهي ٿو.

جانورن جي طب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جانورن جي طبي مفتخوري

انهن مفتخورن جو اڀياس، جيڪي زراعت يا آبي زراعت جي ڪمن ۾ معاشي نقصان جو سبب بڻجن ٿا يا ساٿي جانورن کي متاثر ڪن ٿا. اڀياس هيٺ ايندڙ جنسن جا مثال هي آهن:

لوسيليا سيريڪاٽا، هڪ بلو فلاءِ، جيڪا پاليل جانورن جي کل تي آنا لاهي ٿي. سنڍيون آنن مان نڪري گوشت ۾ گهڙي وڃن ٿيون، جنهن سان جانور کي تڪليف ۽ هاريءَ کي معاشي نقصان ٿئي ٿو.
اوٽوڊيڪٽس سائنوٽس، ٻلي جي ڪن جي چچڙي، جيڪا ڪن جي ڪينڪر جي ذميوار آهي.
گائروڊيڪٽائلس سالارِس، سامون جو هڪ مونو جينيائي مفتخور، جيڪو غير مزاحمتي آبادين کي مڪمل طور ختم ڪري سگهي ٿو.

ساختياتي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ساختياتي مفتخوري

هي مفتخورن جي پروٽينن جي ساختن جو اڀياس آهي. مفتخور پروٽينن جي ساختن جي تعين سان بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو ته اهي پروٽين انسانن جي هم ساخت پروٽينن کان مختلف نموني ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان کان سواءِ، پروٽينن جون ساختون دوا جي دريافت جي عمل ۾ پڻ مددگار ٿي سگهن ٿيون.

مقداري

مفتخور ميزبان جاندارن ۾ گڏيل ورڇ ڏيکارين ٿا، تنهنڪري گهڻا مفتخور ٿورن ميزبانن ۾ رهن ٿا. اها خاصيت مفتخوري جي ماهرن کي ترقي يافته حياتيائي انگ اکر وارا طريقا استعمال ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿي.^[5]

مفتخور ماحوليات

مفتخور ميزبان جي آباديائي ماحوليات بابت ڄاڻ مهيا ڪري سگهن ٿا. مثال طور، مڇيگيري حياتيات ۾ مفتخور برادرين کي هڪ ئي علائقي ۾ گڏ رهندڙ ساڳئي مڇيءَ جي جنس جي مختلف آبادين ۾ فرق ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ان کان سواءِ، مفتخورن ۾ مختلف مخصوص خاصيتون ۽ حياتيءَ جي تاريخ جون حڪمت عمليون هونديون آهن، جيڪي کين ميزبانن ۾ آباد ٿيڻ جي سگهه ڏين ٿيون. مفتخور ماحوليات جي انهن پهلوئن کي سمجهڻ، جيڪي پاڻ به اڀياس جوڳا آهن، ميزبانن پاران اختيار ڪيل مفتخورن کان بچاءَ جي حڪمت عملين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو.

مفتخورن جي تحفظاتي حياتيات

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مفتخورن جي تحفظاتي حياتيات

تحفظاتي حياتيات خطري هيٺ آيل جنسن، جن ۾ مفتخور پڻ شامل آهن، جي بچاءَ ۽ تحفظ سان واسطو رکي ٿي. مفتخورن جي جنسن جو وڏو حصو نابوديءَ جي خطري هيٺ آهي؛ ان جو هڪ سبب انسانن يا پاليل جانورن کي متاثر ڪندڙ يا انساني معيشت کي نقصان پهچائيندڙ مفتخورن جي خاتمي جون ڪوششون آهن، جڏهن ته ميزبان آبادين جي گهٽتائي يا ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ ۽ ميزبان جنسن جي نابودي پڻ ان جا سبب آهن.

درجا بندي ۽ ارتقائي نسب شناسي

مفتخور جاندارن جي وچ ۾ تمام وڏي گوناگونيت انهن حياتيات جي ماهرن لاءِ هڪ چئلينج پيدا ڪري ٿي، جيڪي انهن کي بيان ڪرڻ ۽ فهرستبند ڪرڻ چاهين ٿا. جدا جدا جنسن جي سڃاڻپ ۽ مختلف درجا بندياتي سطحن تي گروهن جي وچ ۾ لاڳاپن جي جاچ لاءِ ڊي اين اي جي استعمال ۾ ٿيل تازيون اڳڀرايون مفتخوري جي ماهرن لاءِ تمام گهڻيون ڪارائتيون ثابت ٿيون آهن، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي مفتخور انتهائي تنزل پذير هوندا آهن، جنهن سبب جنسن جي وچ ۾ لاڳاپا لڪل رهن ٿا.

تاريخ

وڌيڪ ڏسو: مفتخوري#تاريخ

انتوني فان ليووينهوڪ 1681ع ۾ جيارڊيا ليمبليا جو مشاهدو ڪري ان جي تصوير ٺاهي ۽ ان کي ”پنهنجي دستن“ سان ڳنڍيو. هي انسانن جو پهريون پروٽوزوئن مفتخور هو، جنهن کي هن درج ڪيو، ۽ خوردبينيءَ هيٺ ڏٺو ويندڙ پهريون مفتخور پڻ هو.^[6]

ڪجهه سال پوءِ، 1687ع ۾، اطالوي حياتيات جي ماهرن جيوواني ڪوزيمو بونومو ۽ جياچينٽو چيستوني شايع ڪيو ته خارش مفتخور چچڙي سارڪوپٽس اسڪيبيئي سبب ٿيندي آهي، جنهن سان خارش انسانن جي پهرين اهڙي بيماري بڻجي وئي، جنهن جو خوردبيني ڪارڻ معلوم هو.^[7] ساڳئي اشاعت، ايسپيرينزي انٽورنو آلا جينيرازيوني ديلي انسٽي (جيتن جي پيدائش جا تجربا) ۾، فرانچيسڪو ريڊي ٻاهرين ۽ اندرين مفتخورن کي پڻ بيان ڪيو ۽ چچڙين، هرڻن جي نڪ وارين مکين جي سنڍين ۽ رڍ جي جگر واري چپٽي ڪيڙي جون تصويرون ڏنيون. سندس ان کان اڳ واري (1684ع) ڪتاب اوسيروازيوني انٽورنو آلي انيمالي ويوينٽي ڪي سي ترووانو نيلي انيمالي ويوينٽي (جيئرن جانورن ۾ ملندڙ جيئرن جانورن بابت مشاهدا) ۾ انساني گول ڪيڙي سميت 100 کان وڌيڪ مفتخورن کي بيان ڪري انهن جون تصويرون ڏنيون ويون.^[8] هن نشاندهي ڪئي ته مفتخور آنن مان پيدا ٿين ٿا، جنهن سان خودبخود پيدائش جي نظريي جي ترديد ٿي.^[9]

جديد مفتخوري 19هين صديءَ ۾ ڪيترن ئي محققن ۽ طبي ماهرن جي درست مشاهدن سان ترقي ڪئي. 1828ع ۾ جيمس اينرسلي اميبياسس، يعني آنڊن ۽ جگر جي پروٽوزوئن وچڙن، کي بيان ڪيو، جيتوڻيڪ ان جو بيماري پيدا ڪندڙ جاندار اينٽاميبا هسٽوليٽيڪا 1873ع تائين فريڊرش لوش دريافت نه ڪيو. جيمس پيجيٽ 1835ع ۾ انسانن ۾ آنڊن جي نيميٽوڊ ٽرائڪينيلا اسپائرالس کي دريافت ڪيو. جيمس ميڪ ڪونيل 1875ع ۾ انساني جگر واري چپٽي ڪيڙي کي بيان ڪيو. ٽولون جي فرانسيسي بحري اسپتال جي هڪ طبيب لوئي اليڪسس نارمان 1876ع ۾، هاڻوڪي ويٽنام مان موٽندڙ فرانسيسي سپاهين جي بيمارين تي تحقيق ڪندي، واحد ڄاتل هيلمنٿ دريافت ڪيو، جيڪو علاج کان سواءِ ميزبان جي اندر اڻڄاتل مدي تائين نسل وڌائڻ جي سگهه رکي ٿو ۽ اسٽرانگيلوئيڊياسس نالي بيماريءَ جو سبب بڻجي ٿو.^[3] پيٽرڪ مينسن 1877ع ۾ مڇرن وسيلي منتقل ٿيندڙ نيميٽوڊ ڪيڙن سبب ٿيندڙ هاٿي پير جي حياتي چڪر کي دريافت ڪيو. مينسن وڌيڪ اڳڪٿي ڪئي ته مليريا جي مفتخور پلازموڊيم جو ناقل مڇر آهي ۽ رونالڊ راس کي ان جي جاچ لاءِ آماده ڪيو. راس 1897–1898ع ۾ تصديق ڪئي ته اها اڳڪٿي درست هئي. ساڳئي وقت، جيوواني بٽسٽا گراسي ۽ ٻين اينوفليز مڇرن ۾ مليريا جي مفتخور جي حياتي چڪر جا مرحلا بيان ڪيا. راس کي سندس ڪم تي تڪراري طور 1902ع جو نوبل انعام ڏنو ويو، جڏهن ته گراسي کي نه ڏنو ويو.^[6]

پڻ ڏسو

وڪيميڊيا العام ۾ سان لاڳاپيل ميڊيا Parasitology.

حوالا

↑ Sonea, Sorin; Mathieu, Léo G. (2018-07-06), "Chapter I. Uneven development of the science of bacteriology", Prokaryotology : A Coherent Point of View, Thématique Santé, médecine, sciences infirmières et service social, Montréal: Presses de l’Université de Montréal, ص. 13–28, ISBN 979-10-365-1369-5, 2022-07-13 تي حاصل ڪيل
↑ Roncalli Amici R (2001). "The history of Italian parasitology". Veterinary Parasitology 98 (1–3): 3–10. doi:10.1016/S0304-4017(01)00420-4. PMID 11516576. http://his.library.nenu.edu.cn/upload/soft/haoli/114/367.pdf.
1 2 Cox, F. E (2002). "History of Human Parasitology". Clinical Microbiology Reviews 15 (4): 595–612. doi:10.1128/CMR.15.4.595-612.2002. PMID 12364371. Bibcode: 2002CliMR..15..595C.
↑ "Definition of parasite | Dictionary.com". www.dictionary.com (انگريزي ۾). 2022-07-13 تي حاصل ڪيل.
↑ Rózsa, L.; Reiczigel, J.; Majoros, G. (2000). "Quantifying parasites in samples of hosts". J. Parasitol. 86 (2): 228–32. doi:10.1645/0022-3395(2000)086[0228:QPISOH]2.0.CO;2. PMID 10780537.
1 2 Cox, Francis E. G. (June 2004). "History of human parasitic diseases". Infectious Disease Clinics of North America 18 (2): 173–174. doi:10.1016/j.idc.2004.01.001. PMID 15145374. http://cmr.asm.org/content/15/4/595.full.
↑ "The cause of scabies"
↑ Ioli, A; Petithory, J.C.; Theodorides, J. (1997). "Francesco Redi and the birth of experimental parasitology". Hist Sci Med 31 (1): 61–66. PMID 11625103.
↑ Bush, A. O.; Fernández, J. C.; Esch, G. W.; Seed, J. R. (2001). Parasitism: The Diversity and Ecology of Animal Parasites. Cambridge University Press. ص. 4. ISBN 978-0521664479.

ڪتابيات

Loker, E., & Hofkin, B. (2015). Parasitology: a conceptual approach. Garland Science.
Huff, Clay G. (February 1956). "Parasitism and Parasitology". The Journal of Parasitology 42: 1–10. doi:10.2307/3274606. PMID 13295883.

سانچو:حياتيات نيويگيشن سانچو:حياتيات جون شاخون سانچو:حيوانيات

حوالا

[1] Sonea, Sorin; Mathieu, Léo G. (2018-07-06), "Chapter I. Uneven development of the science of bacteriology", Prokaryotology : A Coherent Point of View, Thématique Santé, médecine, sciences infirmières et service social, Montréal: Presses de l’Université de Montréal, ص. 13–28, ISBN 979-10-365-1369-5, 2022-07-13 تي حاصل ڪيل

[ami-2] Roncalli Amici R (2001). "The history of Italian parasitology". Veterinary Parasitology 98 (1–3): 3–10. doi:10.1016/S0304-4017(01)00420-4. PMID 11516576. http://his.library.nenu.edu.cn/upload/soft/haoli/114/367.pdf.

[:0-3] 1 2 Cox, F. E (2002). "History of Human Parasitology". Clinical Microbiology Reviews 15 (4): 595–612. doi:10.1128/CMR.15.4.595-612.2002. PMID 12364371. Bibcode: 2002CliMR..15..595C.

[4] "Definition of parasite | Dictionary.com". www.dictionary.com (انگريزي ۾). 2022-07-13 تي حاصل ڪيل.

[pmid10780537-5] Rózsa, L.; Reiczigel, J.; Majoros, G. (2000). "Quantifying parasites in samples of hosts". J. Parasitol. 86 (2): 228–32. doi:10.1645/0022-3395(2000)086[0228:QPISOH]2.0.CO;2. PMID 10780537.

[Cox2004-6] 1 2 Cox, Francis E. G. (June 2004). "History of human parasitic diseases". Infectious Disease Clinics of North America 18 (2): 173–174. doi:10.1016/j.idc.2004.01.001. PMID 15145374. http://cmr.asm.org/content/15/4/595.full.

[7] "The cause of scabies"

[8] Ioli, A; Petithory, J.C.; Theodorides, J. (1997). "Francesco Redi and the birth of experimental parasitology". Hist Sci Med 31 (1): 61–66. PMID 11625103.

[9] Bush, A. O.; Fernández, J. C.; Esch, G. W.; Seed, J. R. (2001). Parasitism: The Diversity and Ecology of Animal Parasites. Cambridge University Press. ص. 4. ISBN 978-0521664479.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]