مواد ڏانھن هلو

واڱڻ

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
واڱڻ / آبرجين / ايگ پلانٽ/ برنجال
سائنسي درجا بندي
ڪنگڊم: نباتات
(unranked): گلن وارا ٻوٽا
(unranked): يوڊيڪاٽس
(unranked): ايسٽرڊس
ترتيب: سولينيلز
خاندان: سولينيسي (Solanaceae)
نسل: سولينم
حياتياتي نالو
سولينم ميلوجينا
لنياس
هم معنيٰ

سولينم اوويگيرم ڊيونال
سولينم ٽرونگم پوئر.
۽ ڏسو متن

واڱڻ جا ٽي قسم.

واڱڻ (سولينم ميلونجينا) سولينيسي خاندان سان تعلق رکندڙ هڪ اهم ڀاڄي آهي، جيڪا ڏکڻ ايشيا سميت دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکي ۽ استعمال ڪئي وڃي ٿي. ان جا ڪيترائي قسم ملن ٿا، جن جا ميوا رنگ، شڪل ۽ جسامت ۾ هڪٻئي کان مختلف هوندا آهن. عام طور تي ان جو رنگ واڱڻائي هوندو آهي، پر اڇي، سائي، ڪاري ۽ ڌاريون رکندڙ قسمن به موجود آهن. واڱڻ جو ٻوٽو لڳ ڀڳ 40 کان 150 سينٽي ميٽر اوچو ٿيندو آهي ۽ ان کي گهريلو باغيچن توڙي تجارتي پيماني تي آسانيءَ سان پوکي سگهجي ٿو.

واڱڻ سنڌ جي روايتي ڀاڄين مان هڪ اهم ڀاڄي آهي. عام طور تي ان جا ٻه مشهور قسم بيان ڪيا ويندا آهن: هڪ قسم جو ميوو بيضوي ۽ وڏي نارنگيءَ جيترو هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي قسم جو ميوو ڊگهو ۽ بادنجان جهڙي شڪل وارو هوندو آهي. ان کان سواءِ ننڍا، وڏا، گول، ڊگها، اڇا، واڱڻائي ۽ ڪارا رنگ وارا ڪيترائي ٻيا قسم پڻ پوکيا وڃن ٿا.

واڱڻ جا ٻج عام طور برساتي موسم کان اڳ پوکيا ويندا آهن. ٻوٽن جي وچ ۾ مناسب فاصلو رکڻ سان انهن جي واڌ ويجهه بهتر ٿيندي آهي. هي ٻوٽو عام باغيچي جي زرخيز زمين ۾ سٺي نموني وڌندو آهي ۽ ٻين ڪيترين ڀاڄين جي ڀيٽ ۾ گهٽ سارسنڀال جي ضرورت هوندي آهي. سنڌ ۾ ان جي فصل جي شروعات عام طور آگسٽ کان ٿيندي آهي ۽ مناسب موسمي حالتن ۾ سڄي سياري تائين ميوو ڏيندو رهندو آهي. هڪ موسم ختم ٿيڻ کان پوءِ به ڪڏهن ڪڏهن وڍيل ٻوٽن جي منڍن مان نوان ڦٽ نڪري ايندا آهن.

واڱڻ سنڌي کاڌي ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. ان مان مختلف قسمن جا ساڳ، ٻوڙ، ڀرتا ۽ ٻيون ڀاڄيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جڏهن ته ان جو اچار پڻ ٺاهيو ويندو آهي.

واڱڻ کي انگريزيءَ ۾ ايگ پلانٽ (Eggplant) يا آبرجين (Aubergine) چيو وڃي ٿو، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا ۾ برينجل (Brinjal) نالي سان پڻ مشهور آهي. فارسي ٻوليءَ ۾ ان کي بادنجان چيو ويندو آهي.[1]

تاريخ

[سنواريو]
ڊگها واڱڻ
واڱڻ جو ٻوٽو، جنهن تي پچڻ لاءِ تيار ڦر لڳل آهي.
جاپاني زرعي انسائيڪلوپيڊيا سيڪي زوسيٽسو مان Solanum melongena جون مختلف قسمن جون تصويرون.

واڱڻ جي اصلي بڻ بابت ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪن نباتاتيات جي ماهرن موجب هي ٻوٽو ڏکڻ ايشيا، خاص طور هندستان جو اصلوڪو آهي، جتي اڄ به ان جون جهنگلي قسمن موجود آهن، جڏهن ته ٻين محققن جو خيال آهي ته ان جي ابتدا آفريڪا ۾ ٿي هئي.[2][3][4] بهرحال، آثار قديمه ۽ تاريخي شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته واڱڻ کي ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا ۾ قبل از تاريخ زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي.

واڱڻ جو سڀ کان پراڻو ڄاتل لکيل ذڪر 59 ق.م. ۾ چيني شاعر وانگ بائو جي ڪتاب 僮約 (غلام جو معاهدو) ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ واڱڻ جي ٻجن جي پوک ۽ ٻوٽن جي منتقلي جو ذڪر ٿيل آهي. ان کان پوءِ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ مڪمل ٿيل مشهور چيني زرعي ڪتاب ڪيمين ياوشو ۾ پڻ واڱڻ جي پوک ۽ سنڀال بابت تفصيلي معلومات ڏني وئي آهي.[5]

واڱڻ آئيبيرين ٻيٽ نما ذريعي يورپ ۾ متعارف ٿيو، جتي اهو اندلس جي مسلمانن ۽ سيفاردي يهودي برادرين جي خوراڪ جو اهم حصو بڻجي ويو. سبزي لاءِ موجود ڪيترن ئي عربي ۽ اتر آفريقي نالن مان اندازو لڳايو وڃي ٿو ته شروعاتي وچئين دور ۾ عرب ان کي بحر روم جي علائقي ۾ آندا ۽ اٺين صديءَ دوران اسپين ۾ متعارف ڪرايو.[6] ٻارهين صديءَ ۾ اندلس جي عالم ابن العوام پنهنجي زرعي ڪتاب ۾ واڱڻ جي پوک جا طريقا بيان ڪيا.[7] بعد ۾ ان جا حوالا ڪاتالان، اسپيني ۽ اطالوي وچئين دور جي دستاويزن ۾ پڻ ملن ٿا، پر سترهين صديءَ تائين يورپ جي اڪثر علائقن ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.

انگلينڊ ۾ واڱڻ جو پهريون ذڪر سورهين صديءَ ۾ ملي ٿو. 1597ع ۾ نباتات دان جان جيرارڊ پنهنجي ڪتاب دي ھربال ۾ ان کي ميڊ ايپل (پاڳل ڪندڙ صوف) جي نالي سان بيان ڪندي لکيو ته هي ٻوٽو مصر ۾ عام هو، جڏهن ته لنڊن جي باغن ۾ ان کي پوکڻ جون ڪوششون سرد موسم سبب مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهيون.[8] بعد ۾ يورپي آبادڪارن واڱڻ کي آمريڪا ۾ پڻ متعارف ڪرايو.[9]

واڱڻ جو تعلق سولينيسي (Solanaceae)، جنھن کي انگريزي ۾ نائيٽ شيڊ پڻ چون ٿا، خاندان سان هجڻ سبب ماضيءَ ۾ يورپ ۾ ان بابت اهو عقيدو عام هو ته هي زهريلو آهي. حقيقت ۾ ان جي پنن ۽ گلن ۾ سولانين نالي مرڪب موجود هوندو آهي، جيڪو وڏي مقدار ۾ استعمال ٿيڻ جي صورت ۾ نقصانڪار ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته پڪو ڦر عام خوراڪ طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.[10]

واڱڻ کي مختلف ملڪن جي لوڪ روايتن ۾ پڻ خاص اهميت حاصل رهي آهي. تيرهين صديءَ جي اطالوي لوڪ ڪهاڻين ۾ اهو عقيدو ملندو آهي ته واڱڻ ذهني بي ترتيبي پيدا ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته اوڻيهين صديءَ جي مصر بابت ڪجهه سفرنامن ۾ ذڪر آهي ته واڱڻ جي موسم دوران ماڻهن ۾ جنون جا واقعا وڌيڪ ڏٺا ويندا هئا، جيتوڻيڪ جديد سائنسي تحقيق اهڙن عقيدن جي تائيد نٿي ڪري.[11]

قسم

[سنواريو]
واڱڻ جون ٽي قسمون، جن ۾ جسامت، شڪل ۽ رنگ جو فرق ڏيکاريل آهي.

واڱڻ جون مختلف قسم ڦر جي جسامت، شڪل ۽ رنگ جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هونديون آهن، جيتوڻيڪ انهن جو سڀ کان عام رنگ واڱڻائي هوندو آهي. اڇي رنگ جون نسبتاً گهٽ ملندڙ قسمون پڻ پوکيون وڃن ٿيون، جن کي ايسٽر وائيٽ ايگ پلانٽ، گارڊن ايگ، ڪاسپر يا وائيٽ ايگ پلانٽ به چيو ويندو آهي. اڄڪلهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيون ويندڙ قسم ڊگها، بيضوي شڪل وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه تقريباً 12–25 cm (4+1⁄2–10 in) ۽ ويڪر 6–9 cm (2+1⁄2–3+1⁄2 in) هوندي آهي، جڏهن ته انهن جو ڇلڪو ڳاڙهو واڱڻائي رنگ رکي ٿو.

هندستان ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ۾ واڱڻ جون شڪلين، جسامتن ۽ رنگن جي گهڻي وڌيڪ تنوع ملي ٿي. گنگا ۽ جمنا ندين جي وچ واري علائقي ۾ هڪ ڪلوگرام تائين وزن رکندڙ وڏيون قسمون پوکيون وڃن ٿيون، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ نسبتاً ننڍيون قسمون عام آهن. انهن جا رنگ اڇي، پيلي ۽ سائي کان وٺي ڳاڙهي واڱڻائي، گهري واڱڻائي ۽ ڪاري تائين ٿين ٿا. ڪي قسمون اهڙيون به هونديون آهن، جن ۾ رنگ آهستي آهستي تبديل ٿيندو آهي، جيئن ڏانڊي وٽ اڇو، پوءِ هلڪو گلابي ۽ آخر ۾ گهرو واڱڻائي يا ڪارو. سائي يا واڱڻائي رنگ تي اڇين پٽين وارا قسم پڻ ملن ٿا. چيني قسم عام طور ڊگھا ۽ سنهڙا ٿيندا آهن ۽ شڪل ۾ ڪڪڙ سان ملندڙ جلندڙ هوندا آهن، جڏهن ته جاپاني افزائش نسل مان تيار ڪيل ايشيائي قسم پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا.

  • بيضوي يا ڊگهي بيضوي شڪل ۽ ڪاري ڇلڪي وارا قسم: ھارث اسپيشل ھائبش، برپي ھائبرڊ،
برنجال بلوم، بليڪ ميجڪ، ڪلاسڪ، ڊسڪي ۽ بليڪ بيوٽي.
  • سنهڙا ۽ واڱڻائي-ڪاري ڇلڪي وارا قسم: لٽل فنگرز، اچيبن، پنگتنگ لانگ ۽ ٽائڪون.
    • سائي ڇلڪي وارا قسم: لوزيانا لانگ گرين ۽ ٿائي (لانگ) گرين.
    • اڇي ڇلڪي واري: دئورگا.
  • روايتي اڇي ڇلڪي ۽ آني جهڙي شڪل وارا قسم: ڪيسپر ۽ ايسٽر ايگ.
  • ٻن رنگن وارا قسم (رنگ جي تدريجي تبديلي سان): روسا بيانڪا، وائوليٽا ڊاء فرينزئ، بيانڪا اسفوماتا ڊاء روسا ۽ پروسپروسا.
  • ٻن رنگن وارا پٽيدار قسم: لستادا ڊي گانڊيا ۽ ادمالاپيٽ.
  • هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ ننڍي جسامت وارا قسم، جيڪي عام طور بينگن يا واڱڻ جي نالي سان مشهور آهن، وڏي مقبوليت رکن ٿيون.

نباتاتي قسم

[سنواريو]
  • S. m. var. esculentum – عام واڱڻ، جنهن ۾ اڇي رنگ جا مختلف قسم پڻ شامل آهن.[12]
  • S. m. var. depressum – بونا واڱڻ.
  • S. m. var. serpentium – نانگ جهڙو واڱڻ.

جينياتي طور تبديل ڪيل واڱڻ

[سنواريو]

بي ٽي واڱڻ (Bt brinjal) هڪ جينياتي طور تبديل ڪيل واڱڻ آهي، جنهن ۾ زميني بيڪٽيريا بيسيلس ٿورنجينسس (Bacillus thuringiensis) جو جين شامل ڪيو ويو آهي.[13] هن قسم کي اهڙيءَ ريت تيار ڪيو ويو ته جيئن اهو واڱڻ جي ڦر ۽ ٽارين کي نقصان پهچائيندڙ جيتن، جهڙوڪ Leucinodes orbonalis ۽ Helicoverpa armigera، جي خلاف مزاحمت پيدا ڪري سگهي.[13][14]

9 فيبروري 2010ع تي هندستان جي ماحوليات واري وزارت، عوامي احتجاجن کان پوءِ، بي ٽي واڱڻ جي واپاري پوک تي عارضي پابندي (موريٽوريم) لاڳو ڪئي ۽ اعلان ڪيو ته اها پابندي ان وقت تائين برقرار رهندي، جيستائين عوام جو اعتماد بحال نه ٿئي.[13] هي فيصلو تڪراري سمجهيو ويو، ڇاڪاڻ ته اهو هندستان ۾ ٻين جينياتي طور تبديل ڪيل فصلن بابت اختيار ڪيل پاليسي کان مختلف هو.[15] بعد ۾ 2013ع ۾ بنگلاديش بي ٽي واڱڻ جي واپاري پوک جي منظوري ڏني.[16]

استعمال

[سنواريو]

کاڌ خوراڪ

[سنواريو]


ڪچي واڱڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪوڙو ذائقو ۽ قبض پيدا ڪندڙ خاصيت محسوس ٿيندي آهي، پر پچائڻ کان پوءِ اها نرم ٿي ويندي آهي ۽ ان جو ذائقو وڌيڪ ڀرپور ۽ پيچيده بڻجي ويندو آهي. پچائڻ کان اڳ واڱڻ کي ٽڪرن ۾ ڪٽي، لوڻ هڻي، ڪجهه دير لاءِ ڇڏي پوءِ ڌوئي ۽ سڪي وڃڻ ڏيڻ سان ان جي ڪوڙاڻ گهٽجي سگهي ٿي.[17] واڱڻ پنهنجي اندر تيل ۽ مختلف ساس آساني سان جذب ڪري وٺندي آهي، جنهن سان ان مان تيار ٿيندڙ کاڌن جو ذائقو وڌيڪ بهتر ٿي ويندو آهي.

واڱڻ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن جي روايتي کاڌن ۾ استعمال ڪئي وڃي ٿي. ان جي بناوت ۽ جسامت سبب ان کي ويگن خوراڪ ۽ ڀاڄي خور خوراڪ ۾ ڪڏهن ڪڏهن گوشت جو متبادل پڻ بڻايو ويندو آهي.[18] واڱڻ جو اندريون حصو نرم هوندو آهي ۽ ان جا بيشمار ننڍڙا ٻج نرم ۽ کائڻ لائق هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي ڪڍڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. ان جو سنهڙو ڇلڪو پڻ کاڌي لائق هوندو آهي، تنهنڪري عام طور ان کي لاهڻ جي ضرورت نه هوندي آهي. البت پچائڻ کان اڳ مٿيون سائي حصو (گل جو ڪأس) هٽايو ويندو آهي.

واڱڻ کي ٻاڦ تي پچائي، هلڪي باهه تي ڀُڃي، تئي تي ترڪي، گهڻي تيل ۾ تري، ڪوئلن تي روسٽ ڪري، تنور ۾ ڀُڃي، سالن ۾ پچائي، ڪَري ۾ استعمال ڪري يا اچار طور محفوظ ڪيو ويندو آهي. ڪيترائي مشهور واڱڻ جا کاڌا پڪل واڱڻ کي ميساري تيار ڪيل ساس تي ٻڌل هوندا آهن. ان کي گوشت يا ڀاڄين سان ڀري پڻ پچايو ويندو آهي، ۽ گهڻو ڪري تيل يا چرٻي سان گڏ تيار ڪيو ويندو آهي.

اوڀر ايشيا

[سنواريو]

ڪوريا ۽ جاپان ۾ پوکيل واڱڻ جون قسمون عام طور سنهڙي ڇلڪي واريون هونديون آهن.[19]

چيني کاڌي ۾ واڱڻ کي qiézi (茄子) چيو ويندو آهي. ان کي گهڻو ڪري گهڻي تيل ۾ تري مشهور کاڌن، جهڙوڪ يوشيانگ-qiézi ("مڇيءَ جي خوشبو وارو واڱڻ") ۽ دي سان شيان ("زمين جا ٽي خزانا") ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.[20] يونان سميت چين جي ٻين علائقن، خاص طور دائي قوم جي کاڌي ۾، واڱڻ کي ڪوئلن تي ڀُڃي يا روسٽ ڪري، پوءِ ان کي ٿوم، مرچ، تيل ۽ ڌاڻن سان گڏ سڌو کائبو آهي، يا ان جي گودي کي ڪاٺ جي مهٽي سان ميساري چانورن يا ٻين کاڌن سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.

جاپاني کاڌي ۾ واڱڻ کي ناسو يا ناسُوبي چيو ويندو آهي ۽ ان لاءِ ساڳيا ڪانجي اکر (茄子) استعمال ٿيندا آهن. مشهور جاپاني کاڌي هاسامي ياڪي (挟み焼き) ۾ واڱڻ جا ٽڪرا روسٽ ڪري انهن جي وچ ۾ گوشت ڀريو ويندو آهي.[21] واڱڻ جاپاني چوڻين ۽ محاورن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿي، جهڙوڪ "سرءَ جي واڱڻ پنهنجي زال کي نه کاراءِ" ۽ "والدين جي صلاح ۽ واڱڻ جو گل ڪڏهن به بيڪار ناهن ٿيندا."[22][23]

ڪوريا جي کاڌي ۾ واڱڻ کي گاجي (가지) چيو ويندو آهي. ان کي ٻاڦ تي پچائي، هلڪي باهه تي ڀُڃي يا تئي تي ترڪي مختلف بانچان (ساٿي کاڌن) جهڙوڪ نامول، بوڪيوم ۽ جيون جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.[24][25]

غذائي قدر

[سنواريو]
واڱڻ، سبزي
غذائي مقدار في 100 g (3.5 oz)
توانائي 104 kJ (25 kcal)
5.88 g
کنڊ 3.53 g
خوراڪ وارو فائبر 3 g
0.18 g
0.98 g
وٽامنمقدار
روزاني ضرورت جو ٪†
ٿيامن (B1 )
3%
0.039 mg
ربوفليون (B2 )
3%
0.037 mg
نياسن (B3 )
4%
0.649 mg
پينٽوٿينڪ تيزاب (B5 )
6%
0.281 mg
وٽامن بي6
6%
0.084 mg
فوليٽ (B9 )
6%
22 μg
وٽامن سي
3%
2.2 mg
وٽامن اِي
2%
0.3 mg
وٽامن ڪي
3%
3.5 μg
معدنيات مقدار
%DV†
ڪيلشيم
1%
9 mg
فولاد
2%
0.23 mg
ميگنيشيم
4%
14 mg
ميگنيز
11%
0.232 mg
فاسفورس
3%
24 mg
پوٽيشيم
5%
229 mg
جست
2%
0.16 mg
ٻيا جزامقدار
پاڻي92 g
يو ايس ڊي اي غذائي ڊيٽابيس
†سيڪڙو بالغن لاءِ آمريڪي سفارشن جي بنياد تي اندازي طور ڏنا ويا آهن،[26] سواءِ پوٽاشيم جي، جنهن جو اندازو نيشنل اڪيڊميز جي ماهراڻي سفارش جي بنياد تي لڳايو ويو آهي.[27]

ڪچي واڱڻ ۾ لڳ ڀڳ 92٪ پاڻي، 6٪ ڪاربوهائيڊريٽ، 1٪ پروٽين ۽ تمام گهٽ مقدار ۾ چرٻي هوندي آهي (ٽيبل ڏسو). ان ۾ ضروري غذائي جزا نسبتاً گهٽ مقدار ۾ موجود هوندا آهن، جن مان صرف مينگنيز اهڙي معدني جزو آهي، جيڪو روزاني گهربل مقدار (ڊيلي ويليو) جو لڳ ڀڳ 10٪ مهيا ڪري ٿو. غذائي جزن جي ترڪيب ۾ موسم، پوک جي ماحول (کليل زمين يا شيشي خاني) ۽ ٻوٽي جي جينياتي بناوٽ (جينو ٽائپ) جي لحاظ کان معمولي تبديليون اچي سگهن ٿيون.[28]

پوک ۽ جيت

[سنواريو]

اڀرندي ۽ نيم اڀرندي آبهوا وارن علائقن ۾ واڱڻ سڌو باغ ۾ پوکي سگهجي ٿو. معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ پوکيل واڱڻ تڏهن وڌيڪ سٺو وڌندو آهي، جڏهن پالي جي سڀني امڪانن ختم ٿيڻ کان پوءِ ان جي ٻوٽن کي باغ ۾ منتقل ڪيو وڃي. واڱڻ گرم موسم کي پسند ڪري ٿو، ۽ جڏهن ان کي ٿڌي آبهوا يا گهٽ نمي وارن علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو، تڏهن ٻوٽا ڪمزور ٿي وڃن ٿا يا ميوو ٻڌڻ ۽ پڪو ميوو پيدا ڪرڻ ۾ ناڪام رهن ٿا.[29][30] ٻج عام طور تي امڪاني پالي کان پاڪ تاريخ کان اٺ کان ڏهه هفتا اڳ پوکيا ويندا آهن. سولينم ميلونجينا کي گهٽ باهه پذيري وارن ٻوٽن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو عمارت جي حفاظتي حد اندر پوکڻ لاءِ مناسب آهي.[31]

قسم جي لحاظ کان ٻوٽن جي وچ ۾ 45 کان 60 cm (18 کان 24 in) ۽ قطارن جي وچ ۾، استعمال ٿيندڙ پوکيءَ جي اوزارن جي قسم مطابق، 60 کان 90 cm (24 کان 35 in) فاصلو رکڻ گهرجي. ملچنگ نمي محفوظ رکڻ، گاهه کي روڪڻ ۽ ڦڦوند جي بيمارين کان بچاءَ ۾ مدد ڪري ٿي، جڏهن ته ڏينهن جي تمام گرم حصي دوران ٻوٽن کي ڪجهه ڇانوَ به فائدو ڏئي ٿي. گلن کي هلڪيءَ ريت لوڏي هٿرادو گرده افشاني ڪرڻ سان پهرين گلن جو ميوو ٻڌڻ بهتر ٿئي ٿو. پوکيندڙ عام طور تي ٿنڀن جي ڪجهه ڪاٺيلي هجڻ سبب ميوو گل جي ڪاسن کان ٿورو مٿي واري هنڌان ڪٽي ڇڏين ٿا. گل مڪمل هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ نر ۽ مادي ٻئي جنسي عضوا موجود هوندا آهن، ۽ انهن ۾ خود يا ٻه طرفي گرده افشاني ٿي سگهي ٿي.[32]

ٽماٽن، مرچن ۽ آلوئن جهڙن ٻين سولينيسي خاندان جي ٻوٽن کي متاثر ڪندڙ ڪيترائي جيت ۽ بيماريون واڱڻ لاءِ به مسئلو بڻجن ٿيون. انهيءَ سبب عام طور تي ان کي اهڙن هنڌن تي نه پوکڻ گهرجي، جتي اڳ ۾ ان جا ويجها مائٽ پوکيا ويا هجن. تنهن هوندي به، ڇاڪاڻ⁠تہ واڱڻ اڇين مکين جهڙن جيتن لاءِ خاص طور حساس ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ڪڏهن ڪڏهن ان کي نسبتاً گهٽ حساس ٻوٽن، جهڙوڪ مرچ، سان گڏ قربانيءَ واري ڦاسائيندڙ فصل طور پوکيو ويندو آهي. جيتن جي دٻاءَ کي گهٽائڻ لاءِ واڱڻ جي لڳاتار ٻن فصلن جي وچ ۾ چار سالن جو وقفو رکڻ گهرجي.[33]

اتر آمريڪا ۾ عام جيتن ۾ آلو ڀنگ، پسو ڀنگ، ايفڊ، اڇيون مکيون ۽ ڪوريئڙي جهڙا مائيٽ شامل آهن. ڦڦوند جي بيمارين تي ضابطو آڻڻ لاءِ صفائي ۽ فصلن جي ڦيرڦار جون سٺيون ريتون انتهائي اهم آهن، جن مان سڀ کان وڌيڪ سنگين ورٽيسيليم آهي.[34]

آلو جي ڳنڍن واري پتنگ (فٿوريميا اوپرڪيوليلا) هڪ اهڙو محدود خوراڪ وارو جيت آهي، جيڪو سولينيسي خاندان جي ٻوٽن، جهڙوڪ واڱڻ، تي خوراڪ حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏئي ٿو. مادي فٿوريميا اوپرڪيوليلا پنن تي آنا ڏئي ٿي، ۽ انهن مان نڪرندڙ سنڊيون پن جي وچئين نرم بافت کي کائي ڇڏين ٿيون.[35]

ڪيترن ئي مختلف فائيٽوپلازما واڱڻ جي ننڍن پنن واري بيماري جو سبب بڻجن ٿا، جيڪا ڏکڻ ايشيا ۾ زرعي لحاظ کان اهم آهي. هيءَ بيماري پن ٽپ ڏيندڙ جيت هشيمونس فائي سائيٽس وسيلي پکڙجي ٿي.[36][حوالو گهربل]

پيداوار

[سنواريو]
واڱڻ جي پيداوار
2024ع، ٽنن ۾ (ملين)
 چين 34.9
 ڀارت 13.0
 مصر 1.8
 جمھوریہ گني 1.0
 ترڪي 0.8
سڄي دنيا57.5
ذريعو: فاوسٽيٽ
گڏيل قومن[37]

2024ع ۾ سڄي دنيا ۾ واڱڻ جي ڪل پيداوار 57.5 ملين ٽن هئي. مجموعي پيداوار جو 61 سيڪڙو چين ۽ 23 سيڪڙو ڀارت پيدا ڪيو، جنهن سبب اهي دنيا جا سڀ کان وڏا واڱڻ پيدا ڪندڙ ملڪ رهيا (جدول ڏسو).

ڪيميائي بناوت

[سنواريو]

واڱڻ جي واڱڻائي ڇل وارن قسمن جو رنگ اينٿوسائينن ناسونن جي موجودگي سبب هوندو آهي.[38]

واڱڻ جي گودي جو ڀورو ٿيڻ ريڊاڪس عمل دوران پولي فينولن جي آڪسائيڊشن سبب ٿيندو آهي، جن مان ميوي ۾ سڀ کان وڌيڪ موجود فينولڪ مرڪب ڪلوروجينڪ تيزاب آهي.[39]

الرجيون

[سنواريو]

واڱڻ کي هٿ لائڻ يا کائڻ کان پوءِ چمڙي يا وات ۾ خارش، هلڪو مٿي جو سور ۽ معدي جي تڪليف بابت ڪيس رپورٽون غيررسمي طور بيان ڪيون ويون آهن ۽ طبي رسالن ۾ پڻ شايع ٿيون آهن (ڏسو اورل الرجي سنڊروم).[40] 2021ع جي هڪ جائزي موجب، واڱڻ کائڻ سان الرجي وارو ردعمل پيدا ٿيڻ جا ممڪن طور چار گڏيل طريقا آهن: لپڊ منتقلي پروٽين، پروفيلن، پولي فينول آڪسائيڊيز ۽ پولن سان لاڳاپيل ردعمل.[40][41]

2008ع ۾ ڀارت ۾ 741 ماڻهن تي ڪيل هڪ مطالعي، جتي واڱڻ عام طور کاڌو ويندو آهي، مان معلوم ٿيو ته لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ماڻهن واڱڻ کائڻ کان پوءِ ڪنهن نه ڪنهن قسم جي الرجي جي علامتن جي شڪايت ڪئي، جڏهن ته 1.4 سيڪڙو ماڻهن ۾ اهي علامتون ٻن ڪلاڪن اندر ظاهر ٿي ويون.[42] واڱڻ جي پنن سان رابطي سبب رابطي واري چمڙي جي سوزش ۽ واڱڻ جي گلن جي پولن سان الرجي جا واقعا پڻ رپورٽ ٿيا آهن.[43][44]

اهي ماڻهو جيڪي ايٽوپي (يعني مخصوص قسم جي الرجي واري حساسيت پيدا ٿيڻ لاءِ جينياتي طور مائل هوندا آهن) رکن ٿا، تن ۾ واڱڻ سان الرجي ٿيڻ جو امڪان وڌيڪ هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ واڱڻ ۾ هسٽامين جو مقدار نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي.[40] ڪجهه ماڻهن ۾ واڱڻ کي چڱيءَ طرح پچائڻ سان الرجي وارو ردعمل ظاهر نٿو ٿئي، پر ڪجهه الرجي پيدا ڪندڙ پروٽين پچائڻ جي عمل کان پوءِ به باقي رهي سگهن ٿا.

درجابندي

[سنواريو]
ٽڪرن ۾ ورهايل واڱڻائي واڱڻ

واڱڻ جو ذڪر پراڻي سائنسي ادب ۾ گهڻو ڪري جونيئر مترادف نالن S. ovigerum ۽ S. trongum سان ملي ٿو. ڪيترائي ٻيا نالا، جيڪي هاڻي غير معتبر سمجهيا وڃن ٿا، پڻ ماضيءَ ۾ هن ٻوٽي لاءِ استعمال ڪيا ويا هئا:[45]

  • ميلونجينا اوواٽا Mill.
  • سولينم البم Noronha
  • سولينم انسانم L.
  • سولينم لانگم Roxb.
  • سولينم ميلانوڪارپم Dunal
  • سولينم ميلونجينم St.-Lag.
  • سولينم اوويفيرم Salisb.
  • پراچي Salisb.

ذيلي نوعن ۽ قسمن جو پڻ وڏو انگ تجويز ڪيو ويو، جن مان گهڻا نالا ڊڪي (Dikii)، ڊونال (Dunal) ۽ (غير معتبر طور) سوئيٽ (Sweet) ڏنا هئا. واڱڻ جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ٿيل نالا، جهڙوڪ اگريسٽي، البم، ڊيويريڪيٽم، ايسڪولينٽم، گيگانٽيئم، گلوبوسي، انيرمي، انسانم، ليوڪوئم، لوٽيئم، ملٽيفيڊم، اوبلانگو-سلينڊريڪم، اوويگيرا، ريسيميفلورم، ريسيموسم، روبر، رمفي آئي، سينيوئٽو ريپينڊم، اسٽينوليوڪم، سبريپينڊم، ٽونگڊونگينسي، ويريگيٽم، وايوليشيئم، ويريڊي، اڄڪلهه وڌ ۾ وڌ صرف ڪاشت ڪيل قسمن (ڪلٽيويٽر گروپ) جا نالا سمجهيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به سولينم انڪينم ۽ ڪاڪروچ بيري (S. capsicoides)، جيڪي واڱڻ جهڙيون ٻيون نائيٽ شيڊ ٻوٽيون آهن ۽ جن کي ترتيبوار ڪارل لينيئس ۽ ڪارلو اليوني بيان ڪيو هو، ڪڏهن ڪڏهن واڱڻ جون قسمون سمجهيون ويون، پر اهو درست ناهي.[45]

واڱڻ جي درجابندي جي تاريخ ڳاڙهي واڱڻ ۽ حبشي واڱڻ (سولنيم اِيٿيوپيڪم) سان گهڻي مونجهاري واري رهي آهي، جيڪي ترتيبوار گيلو ۽ ناڪاٽي جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ لينيئس طرفان S. aethiopicum جي نالي سان بيان ڪيا ويا هئا. واڱڻ کي ڪڏهن ڪڏهن انهيءَ نوع جي violaceum قسم طور به سمجهيو ويو. ڊي ڪنڊول (de Candolle) جو S. violaceum دراصل لينيئس جي S. aethiopicum تي لاڳو ٿئي ٿو. جڏهن ته حقيقي S. violaceum، جيڪو اورٽيگا (Ortega) بيان ڪيو هو، هڪ غير لاڳاپيل ٻوٽو آهي؛ ان ۾ ڊونال جو S. amblymerum شامل هو ۽ اهو اڪثر ساڳئي ليکڪ جي S. brownii سان گڏي سمجهيو ويندو هو.[45]

آلو ۽ 'ايس. لِڪٽينسٽائني ' (ايس.لئچنسٽائيني) وانگر، پر ٽماٽي جي ابتڙ، جيڪو ان وقت عام طور ڪنهن ٻي جنس ۾ رکيو ويندو هو، واڱڻ کي پڻ سولينم ايسڪولينٽم جي نالي سان بيان ڪيو ويو، ۽ اهو به ٻيهر ميشيل فيلڪس ڊونال جي ڪم دوران ٿيو. ان وقت هن اڪيوليئٽم، انيرمي ۽ سبانيرمي قسمن کي پڻ تسليم ڪيو. ساڳيءَ ريت H.C.F. شوماخر ۽ پيٽر ٿوننگ واڱڻ کي ايس. ايڊيولي جو نالو ڏنو، جيڪو حقيقت ۾ چپڪندڙ نائيٽ شيڊ (S. sisymbriifolium) جو به جونيئر مترادف آهي. جيوواني انتونيو اسڪوپولي جو S. zeylanicum واڱڻ لاءِ استعمال ٿيو، جڏهن ته بلانڪو جو S. zeylanicum حقيقت ۾ ايس. ليزيوڪارپم ڏانهن اشارو ڪري ٿو.[45]

ثقافت

[سنواريو]

ڀاڄين مان ٺهيل ساز وڄائيندڙ بينڊ، جهڙوڪ لنڊن ويجيٽيبل آرڪيسٽرا، تورين جا ٽرمپٽ، بٽرنٽ اسڪواش جا ٽرومبون، ڪدو جا ڊرم ۽ واڱڻ جون ڪاسٽينيٽون استعمال ڪندا آهن.[46] ٻين استعمال ٿيندڙ ڀاڄين ۾ گاجر، شملا مرچ، آلو ۽ پارسنپ شامل آهن.[47]

جين ڌرم ۾ واڱڻ (جنهن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور برينجل چيو ويندو آهي) کائڻ تي سخت پابندي آهي.[48] هي غذائي پابندي جين ڌرم جي بنيادي اصول عدم تشدد (اهنسا) تي ٻڌل آهي.[49] جين حياتياتي درجابنديءَ موجب، واڱڻ کان اڪثر پاسو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي گهري، گوشتي ۽ گهڻن ٻجن واري بناوت ان کي حرڪت ڪندڙ جيتن (سنسڪرت:تراسا جيوا: چرندڙ جاندار) ۽ انتهائي ننڍڙين حياتياتي صورتن (نگودا) جي رهائش لاءِ وڌيڪ موزون بڻائي ٿي.[49] ان کان علاوه، جين ڌرم جون ڪجهه روايتون هن ٻوٽي کي اننتڪي جي درجي ۾ شامل ڪن ٿيون، يعني اهڙو جسم جنهن ۾ بيشمار خوردبيني روحون موجود هجن؛ تنهنڪري ان کي کائڻ کي بيشمار جاندارن خلاف تشدد تصور ڪيو ويندو آهي.[48][49]

تصويرون

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن: 1960ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
  2. ↑ Foundation, Encyclopaedia Iranica. "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org (آمريڪي انگريزي ۾). 2021-04-22 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ Trujilo, Linda (25 January 2003), "The Elegant Eggplant", Master Gardener Journal
  4. ↑ Matthee, Rudolph (2016-02-11). Oxford Handbook Topics in History.
  5. ↑ Dunlop, Fuchsia (2006), Revolutionary Chinese Cookbook: Recipes from Hunan Province, Ebury Press, ص. 202
  6. ↑ Sanderson, Helen; Renfrew, Jane M. (2005). Prance, Ghillean; Nesbitt, Mark (مرتب). The Cultural History of Plants. Routledge. ص. 118.
  7. ↑ Ibn Al-Awwam. The Book of Agriculture.
  8. ↑ Gerarde, John (1597). The Herball, or Generall Historie of Plantes.
  9. ↑ Gebhardt, Christiane (2016). "The historical role of species from the Solanaceae plant family in genetic research". Theoretical and Applied Genetics.
  10. ↑ "Is Raw Eggplant Poisonous?".
  11. ↑ Edward William Lane, An Account of the Manners and Customs of the Modern Egyptians, vol. 1.
  12. ↑ Stephens, James M. "Eggplant, White – Solanum ovigerum Dun. and Solanum melongena var. esculentum (L.) Nees" (PDF). University of Florida IFAS Extension. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 31 August 2012 تي حاصل ڪيل.
  13. 1 2 3 Kumar, Sandeep; Misra, Amita; Verma, Alok Kumar; Roy, Ruchi; Tripathi, Anurag; Ansari, Kausar M.; Das, Mukul; Dwivedi, Premendra D. (2011). "Bt Brinjal in India: A long way to go". GM Crops 2 (2): 92–98. doi:10.4161/gmcr.2.2.16335. PMID 21865863. Bibcode: 2011GMCFB...2...92K.
  14. ↑ "Bacillus thuringiensis (Bt) transgenic crop: an environment friendly insect-pest management strategy". J Environ Biol 29 (5): 641–53. 2008. PMID 19295059.
  15. ↑ "Regulatory options for genetically modified crops in India". Plant Biotechnol J 12 (2): 135–46. 2014. doi:10.1111/pbi.12155. PMID 24460889. Bibcode: 2014PBioJ..12..135C.
  16. ↑ "Bt Brinjal in Bangladesh: Too early to draw conclusions on contamination, says expert". Business Standard. India. Indo-Asian News Service. 2016-09-07. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2016-12-01 تي محفوظ ڪيل. 2016-12-01 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "Aubergine". BBC GoodFood. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2018 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ "Vegetarian Meat Substitutes". اصل نسخو مان 9 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 2013-04-21 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ JinPittsburgh, Liyun (13 August 2009). "Korean restaurant owner cooks from the heart Andy Starnes/Post-Gazette". Post-Gazette. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2018 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Leary, Charles L.; Perret, Vaughn J. (6 July 2017). "All the hallmarks of world-class cuisine". The Chronicle Herald. اصل نسخو مان 3 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2018 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ "Jisho.org: Japanese Dictionary". jisho.org.
  22. ↑ "Jisho.org: Japanese Dictionary". jisho.org.
  23. ↑ "親の意見と茄子の花は千に一つも無駄はない – Jisho.org". jisho.org.
  24. ↑ Maclang, Jon Khristian (25 March 2016). "North, South, Go Pick! Tasting Korean Fare in Beijing". Yibada. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2018 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ The Korea Herald (14 August 2017). "Fuss-free stir-fried eggplants, a perfect side dish". The Straits Times. اصل نسخو مان 3 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2018 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ United States Food and Drug Administration (2024). "Daily Value on the Nutrition and Supplement Facts Labels". FDA. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-03-27 تي محفوظ ڪيل. 2024-03-28 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ "TABLE 4-7 Comparison of Potassium Adequate Intakes Established in This Report to Potassium Adequate Intakes Established in the 2005 DRI Report". ص. 120. هن ۾: Stallings, Virginia A.; Harrison, Meghan; Oria, Maria, مرتب (2019). "Potassium: Dietary Reference Intakes for Adequacy". Dietary Reference Intakes for Sodium and Potassium. ص. 101–124. doi:10.17226/25353. ISBN 978-0-309-48834-1. PMID 30844154. سانچو:NCBIBook.
  28. ↑ "Eggplant fruit composition as affected by the cultivation environment and genetic constitution". J Sci Food Agric 94 (13): 2774–84. 2014. doi:10.1002/jsfa.6623. PMID 25328929. Bibcode: 2014JSFA...94.2774S. https://riunet.upv.es/bitstream/10251/63156/4/Postprint_13_12_16.pdf.[مئل ڳنڍڻو]
  29. ↑ "How to Grow Eggplant in Cooler Climates". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2017-04-11 تي محفوظ ڪيل. 2017-04-30 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ "Growing Eggplant Successfully in Cooler Climates – Garden Mentors". 16 August 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 30 April 2017 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Mark Chladil and Jennifer Sheridan. "Fire retardant garden plants for the urban fringe and rural areas" (PDF). fire.tas.gov.au. Tasmanian Fire Research Fund. اصل نسخو (PDF) مان 16 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 2014-09-14 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ Westerfield, Robert (2008-11-14). "Pollination of Vegetable Crops" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 2010-06-13 تي محفوظ ڪيل. 2009-07-01 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ Lichtenberg, E. (2013). "Economics of Pesticide Use and Regulation". Encyclopedia of Energy, Natural Resource, and Environmental Economics. ص. 86–97. doi:10.1016/B978-0-12-375067-9.00092-9. ISBN 978-0-08-096452-2.
  34. ↑ Ayele, Addissu G.; Wheeler, Terry A.; Dever, Jane K. (2020-07-07). "Impacts of Verticillium Wilt on Photosynthesis Rate, Lint Production, and Fiber Quality of Greenhouse-Grown Cotton (Gossypium hirsutum)". Plants 9 (7): 857. doi:10.3390/plants9070857. PMID 32646004. Bibcode: 2020Plnts...9..857A.
  35. ↑ Varela, L. G.; Bernays, E. A. (1988). "Behavior of newly hatched potato tuber moth larvae, Phthorimaea operculella Zell. (Lepidoptera: Gelechiidae), in relation to their host plants". Journal of Insect Behavior 1 (3): 261–275. doi:10.1007/BF01054525. Bibcode: 1988JIBeh...1..261V. https://archive.org/details/journal-of-insect-behavior_1988-07_1_3/page/261.
  36. ↑ "Hishimonus phycitis (HISHPH) Datasheet". EPPO Global Database. يورپي ۽ ڀونوچ سمنڊ واري ٻوٽن جي تحفظ واري تنظيم. 2026-04-04 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ "Production of eggplants (aubergines) in 2024, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists)". UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT). 2026. 24 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ Noda, Yasuko; Kneyuki, Takao; Igarashi, Kiharu; Mori, Akitane; Packer, Lester (2000). "Antioxidant activity of nasunin, an anthocyanin in eggplant peels". Toxicology 148 (2–3): 119–23. doi:10.1016/S0300-483X(00)00202-X. PMID 10962130. Bibcode: 2000Toxgy.148..119N.
  39. ↑ Jaime Prohens; Adrián Rodríguez-Burruezo; María Dolores Raigón; Fernando Nuez (2007). "Total Phenolic Concentration and Browning Susceptibility in a Collection of Different Varietal Types and Hybrids of Eggplant: Implications for Breeding for Higher Nutritional Quality and Reduced Browning". Journal of the American Society for Horticultural Science 132 (5): 638–646. doi:10.21273/jashs.132.5.638. Bibcode: 2007JASHS.132..638P.
  40. 1 2 3 "Solanum melongena allergy (A comprehensive review)". Experimental and Therapeutic Medicine 22 (4). October 2021. doi:10.3892/etm.2021.10495. PMID 34434275.
  41. ↑ Pramod, S. N.; Venkatesh, Y. P. (2008). "Allergy to Eggplant (Solanum melongena) Caused by a Putative Secondary Metabolite". Journal of Investigational Allergology and Clinical Immunology 18 (1): 59–62. PMID 18361104.
  42. ↑ Harish Babu, B. N.; Mahesh, P. A.; Venkatesh, Y. P. (2008). "A cross-sectional study on the prevalence of food allergy to eggplant (Solanum melongena L.) reveals female predominance". Clinical & Experimental Allergy 38 (11): 1795–1802. doi:10.1111/j.1365-2222.2008.03076.x. PMID 18681854.
  43. ↑ Kabashima, K.; Miyachi, Y. (2004). "Contact dermatitis due to eggplant". Contact Dermatitis 50 (2): 101–102. doi:10.1111/j.0105-1873.2004.0295c.x. PMID 15128323.
  44. ↑ Gerth van Wijk, R.; Toorenenbergen, A. W.; Dieges, P. H. (1989). "Occupational pollinosis in commercial gardeners" (nl ۾). Ned Tijdschr Geneeskd 133 (42): 2081–3. PMID 2812095.
  45. 1 2 3 4 Solanum melongena L. on Solanaceae Source آرڪائيو ڪيا ويا 2008-03-10 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. آرڪائيو ڪاپي, اصل نسخي مان 10 March 2008 تي محفوظ ڪيل, 20 July 2026 تي حاصل ڪيل{{citation}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (ڳنڍڻو): Images, specimens and a full list of scientific synonyms previously used to refer to the eggplant.
  46. ↑ Singh, Maanvi (2016-05-27). "Check Out These Musicians Who Literally Play With Their Food". NPR (انگريزي ۾). 2025-04-07 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "Britain's King Charles joins vegetable orchestra in humorous Windsor Castle musical event". in-cyprus.philenews.com (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-04-07. 2025-04-07 تي حاصل ڪيل.
  48. 1 2 Jaini 1998, p. 167.
  49. 1 2 3 Laidlaw 1995, pp. 154–155.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=واڱڻ&oldid=415594" تان ورتل