مولا بخش مسڪين
مولا بخش “مسڪين” (انگريزي: Maula Bux Miskeen ) مولا بخش “مسڪين” ولد عبدالمجيد ڀٽو، (جنم 1 – مارچ 1893ع وفات 24 سيپٽمبر 1953ع) ڪنهن به رسمي تعارف جو محتاج نه آهي، سندس ڪلام تي سنڌ جي لاثاني شاعر شاهه عبداللطيف ڀٽائي رحه جي فڪر ۽ فن جو گهرو اثر نظر اچي ٿو. سندس ڪلام ابيات، نعت شريف ۽ ڪافين جي صورت ۾ ملي ٿو[1]. هن هيٺ شڪارپور جي تعريف ۾ سندس ابيات پيش ڪجن ٿا:
شڪارپور سندي شهر ۾ عجب آهه اسرار،
ماڻهو سندس محبتي سهڻو ڪن سينگار، حسن سندو هٻڪار، آهه بره سندي بازار ۾.
___ لقو مان لکي در تي عالم اچي ٿو، محبتي ماڻهن جو ميڙو مچي ٿو، عجب رنگ رچي ٿو، مهر مان “مسڪين” چئي.
___ مهر جو “مسڪين” چئي آهه “هزاري درَ” هَل، “هاٿيدر” جي هٻڪار جو مور نه آهي مُل، بره ڏسي نا ڀل، خوشي مان “خانپوري در” جو.
___ خوشيءَ مان “خانپوري” ڇڏي “سوي در” ڏي سُر، “اسٽور” ۾ اچي ڪري، “واڳڻي در” ور، ڪامل کڻي ڪر، گهمج “باغ وڪيل” جو. ڏسي باغ رڙهي هلج لاڳاپا لاهي، “صديق ماڙي” کان سري “ڪرن در” ڪاهي، “نوشهرو” نالي وڃي ڏس “شاهي باغ” کي.
___ وڃي ڏس “شاهي باغ” کي گهمي گهٽيون گهيرا، ڏئي چڪر چمن جا ڏي چاهه منجهان ڦيرا، ڳٽ - ڳٽ ڪن ڳيرا، ويهي وڻن وچ ۾.
___ ويهي وڻن وچ ۾ ٿا طوطا تنوارين، ڪري مٺيون لاتيون دليون ڌتارين، قمريون ڪوڪارين، محبت مان “مسڪين” چئي.
شروعاتي زندگي ۽ تعليم
[سنواريو]مولا بخش ”مسڪين“ ڀٽو، عبدالمجيد ڀٽي جو فرزند ۽ شڪارپور سان تعلق رکندڙ شاعر ۽ نثر نويس هو. شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ موجب سندس جنم پهرين مارچ 1893ع تي ٿيو.[1] سندس جنم جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي داخلا ۾ سندس جنم 1909ع ڌاري ڄاڻايو ويو آهي، پر ساڳي داخلا ۾ اهو به ڄاڻايل آهي ته هن 1909ع ۾ سنڌي فائنل جو امتحان پاس ڪيو هو.[2]
ابتدائي تعليم کان پوءِ هن سنڌي فائنل جو امتحان پاس ڪيو. سرڪاري ملازمت اختيار ڪرڻ بدران هن سول ڪورٽ ۾ عريض نويسيءَ کي پنهنجو پيشو بڻايو. سندس زندگيءَ جو گهڻو عرصو جيڪب آباد ۾ گذريو.[2]
مذهبي ۽ علمي زندگي
[سنواريو]مولا بخش ”مسڪين“ جي شخصيت تي مذهبي فڪر جو گهرو اثر هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب کيس ديني تعليم سان خاص دلچسپي هئي ۽ هو نماز ۽ روزي جو پابند هو. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن پنهنجو گهڻو وقت عبادت، مطالعي ۽ لکڻ پڙهڻ ۾ گذاريو.[2]
مذهبي موضوعن تي لکڻ سندس نثري ڪم جو اهم حصو هو. سندس ڪتاب حقوق الوالدين ڇپجي پڌرو ٿيو، جڏهن ته سندس ٻين ڪيترين مذهبي لکڻين جا قلمي نسخا پڻ موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. هن سورت يوسف ۽ سورت ياسين جي تفسير تي پڻ ڪم ڪيو هو.[2]
شاعري
[سنواريو]مولا بخش ”مسڪين“ سنڌي شاعريءَ ۾ بيت، ڪافي ۽ نعت جهڙين صنفن ۾ لکيو. سندس شاعريءَ ۾ مذهبي، اخلاقي ۽ نصيحت آميز فڪر نمايان آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس بيتن ۾ ناصحانه شاعريءَ جو مقدار گهڻو آهي ۽ سندس ڪلام جي ٻوليءَ ۾ رواني ۽ فني پختگي ملي ٿي.[2]
سندس شاعريءَ تي شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي فڪر ۽ شاعراڻي روايت جو اثر پڻ بيان ڪيو ويو آهي.[1] بيت جي روايتي سنڌي صنف کي اختيار ڪندي هن مذهبي ۽ اخلاقي فڪر سان گڏ پنهنجي دور جي سماج ۽ ماڳن کي پڻ شاعريءَ جو موضوع بڻايو.
ابيات مسڪين
[سنواريو]مولا بخش ”مسڪين“ جي شاعريءَ جو اهم مجموعو ابيات مسڪين جي نالي سان شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري ڪتابي فهرست موجب هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1941ع ۾ شايع ٿيو.[3]
سنڌي ادبي بورڊ جي مصنفن واري فهرست ۾ پڻ مولا بخش ”مسڪين“ کي بورڊ جي شايع ڪيل ڪتابن جي مصنفن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.[4] سنڌ جي ڊجيٽل لائبريريءَ جي فهرست ۾ ابيات مسڪين جو 1995ع وارو ڇاپو پڻ مولا بخش مسڪين ڀٽي جي نالي سان درج آهي.[5]
نثر ۽ تصنيفون
[سنواريو]مولا بخش ”مسڪين“ رڳو شاعر نه، پر نثر نويس پڻ هو. سندس لکڻين مان مذهبي ۽ اخلاقي موضوعن سان سندس خاص دلچسپي ظاهر ٿئي ٿي. سندس ڄاتل لکڻين ۾ هيٺيان ڪم شامل آهن:[2]
- ابيات مسڪين
- حقوق الوالدين
- سورت يوسف جو تفسير
- سورت ياسين جو تفسير
انهن مان ابيات مسڪين ۽ حقوق الوالدين جي اشاعت جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته تفسيرن ۽ ٻين مذهبي لکڻين بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ڄاڻائي ٿي ته اهي دستخطن جي صورت ۾ موجود هئا.[2]
شڪارپور جي عڪاسي
[سنواريو]مولا بخش ”مسڪين“ جي شڪارپور بابت بيتن کي شهر جي ادبي عڪاسيءَ جي هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. انهن بيتن ۾ هو رڳو شهر جي عام واکاڻ نٿو ڪري، پر شڪارپور جي مختلف دروازن، باغن ۽ شهري ماڳن جا نالا پڻ آڻي ٿو.[1]
سندس بيتن ۾ لکي در، هزاري در، هاٿي در، خانپوري در، سوي در، واڳڻو در، باغ وڪيل، صديق ماڙي، ڪرن در ۽ شاهي باغ جهڙن ماڳن جو ذڪر ملي ٿو.[1] اهڙيءَ ريت سندس شاعري ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ واري شڪارپور جي شهري ماحول ۽ مقامي جاگرافيءَ جي ادبي عڪاسي پڻ پيش ڪري ٿي.
شاهي باغ بابت بيتن ۾ وڻن، طوطن، قمرين ۽ چمن جو ذڪر ڪري شهر جي باغن واري ماحول کي پيش ڪيو ويو آهي، جڏهن ته مختلف دروازن کي هڪ ٻئي پٺيان بيان ڪرڻ سان پراڻي شڪارپور جي شهري بناوت جي تصوير پڻ سامهون اچي ٿي.[1]
وفات
[سنواريو]مولا بخش ”مسڪين“ زندگيءَ جي آخري عرصي ۾ بيمار رهيو. 24 سيپٽمبر 1953ع تي وفات ڪيائين.[2][1] سندس وفات جي تاريخ بابت ٻنهي ماخذن ۾ اتفاق ملي ٿو.
ادبي اهميت
[سنواريو]مولا بخش ”مسڪين“ جي ادبي ڪم ۾ سنڌ جي روايتي بيت واري شاعري، مذهبي فڪر ۽ نصيحت آميز شاعري گڏ نظر اچن ٿا. سندس ابيات مسڪين جو 1941ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيڻ سندس ڪلام جي محفوظ ٿيڻ لاءِ اهم ثابت ٿيو.[3] بعد وارن دورن ۾ پڻ سندس شاعريءَ جو مجموعو شايع ٿيندو رهيو؛ سنڌ لائبريريءَ جي فهرست ۾ ان جو 1995ع وارو ڇاپو درج ٿيل آهي.[5]
سندس شاعريءَ جو هڪ ٻيو مقامي تاريخي پهلو شڪارپور بابت بيت آهن، جن ۾ شهر جي دروازن، باغن ۽ مشهور ماڳن جا نالا محفوظ ٿيل آهن.[1] انهيءَ لحاظ کان سندس ڪلام ادبي اهميت سان گڏ ويهين صديءَ جي شڪارپور جي مقامي ثقافتي يادگيريءَ جو به هڪ ذريعو آهي.
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 5 6 7 8 ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 آرڪائيو ڪيا ويا 2020-12-02 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. -
- 1 2 3 4 5 6 7 8 "ڀٽو مولا بخش مسڪين". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو. 29 سيپٽمبر 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "ڪتابن جي فهرست". سنڌي ادبي بورڊ. سنڌي ادبي بورڊ. 29 سيپٽمبر 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "مصنفن جي فهرست". سنڌي ادبي بورڊ. سنڌي ادبي بورڊ. 29 سيپٽمبر 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "ابيات مسڪين". سنڌ لائبريري. 29 سيپٽمبر 2026 تي حاصل ڪيل.