مواد ڏانھن هلو

رومي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(مولانا رومي کان چوريل)
مولانا، مولانا؛ "اسان جا سائين"

رومي
رومی
رومي، ايراني فنڪار حسين بهزاد جي تخليق (1957ع)
لقبجلال الدين، جلالُ الدين، مولانا
ذاتی
جنم30 سيپٽمبر 1207ع
وخش، خوارزمي سلطنت
(هاڻوڪو تاجڪستان)
وفات17 ڊسمبر 1273ع (عمر 66 سال)
قونيه، سلطنت روم
(هاڻوڪو ترڪيي)
قبرمولانا رومي جو مقبرو، مولانا عجائب گهر، قونيه، ترڪيي
مذھباسلام
شريڪ حياتگوهر خاتون، ڪرا خاتون
اولادسلطان ولد، امير عالم چلبي، مليڪه خاتون
والدين
  • بها الدين ولد (والد)
  • مومنه خاتون (والدہ)
دورفارس ۽ بين النهرين تي مغولن جون ڪاهون
شاخسني
فقھي مذھبحنفي
عقيدوماتريدي
اصل دلچسپيصوفي ادب
قابل ذڪر خيالصوفي چڪر، مراقبو
قابل ذڪر ڪممثنوي معنوي، ديوان شمس تبريزي، فيه ما فيه
وجہ شھرتمولويه صوفي سلسلي جي الهام بخشي، مثنوي معنوي جي تصنيف
سلسلوتصوف
فلسفوتصوف، عرفان
مرتبو
پيشروشمس تبريزي ۽ بها الدين زڪريا
جانشينحسام الدين چلبي، سلطان ولد
اثرانداز
متاثر


|



جلال الدين محمد رومي (Persian: جلال‌الدین محمّد رومی)، جيڪو عام طور تي رومي جي نالي سان مشهور آهي، (30 سيپٽمبر 1207ع – 17 ڊسمبر 1273ع) هڪ صوفي عارف، شاعر ۽ اسلامي طريقت مولويه سلسلي جو باني هو. سندس خاندان جو تعلق بلخ سان هو. رومي تصوف جي تاريخ جي انتهائي اثرائتن شخصيتن مان هڪ شمار ٿئي ٿو، ۽ سندس فڪر ۽ تصنيفون فارسي ادب توڙي عرفاني شاعريءَ ۾ غيرمعمولي اهميت رکن ٿيون. اڄ سندس ترجمو ٿيل ڪتاب دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي دلچسپي سان پڙهيا وڃن ٿا.

زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ مغولن جي تيزيءَ سان اڳتي وڌندڙ فوجن سندس خاندان کي اولهه طرف هجرت ڪرڻ تي مجبور ڪيو. ايران، بغداد ۽ دمشق سميت مختلف شهرن ۾ رهڻ کان پوءِ، هو 19 سالن جي عمر ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ قونيه ۾ اچي آباد ٿيو. ان وقت تائين قونيه تازو ئي اوڀر رومي سلطنت جو حصو رهيو هو، جنهن سبب کيس رومي يعني "روم سان لاڳاپيل" سڏيو ويو. جيتوڻيڪ هو ننڍپڻ کان ئي صوفي فڪر کان واقف هو، پر کانئس اميد ڪئي ويندي هئي ته هو پنهنجي والد وانگر هڪ اسلامي عالم بڻجندو.

بهرحال، قونيه ۾ هڪ پراسرار درويش، شمس تبريزي، جي آمد سندس زندگيءَ جو رخ هميشه لاءِ بدلائي ڇڏيو. رومي ۽ شمس جي وچ ۾ گهري روحاني وابستگي پيدا ٿي وئي، جنهن سبب رومي پنهنجين معمولي ذميوارين کان به غافل ٿي ويو. جڏهن شمس پراسرار نموني غائب ٿي ويو، تڏهن رومي شديد غم ۽ روحاني تڪليف مان گذريو، جنهن جو عڪس سندس ڪتاب ديوان شمس تبريزي ۾ نمايان نظر اچي ٿو. اهو واقعو رومي جي روحاني فڪر جي ارتقا ۾ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو ۽ سندس شاعراڻي سفر جي شروعات بڻيو.

سندس مثنوي معنوي، جنهن کي اڪثر "فارسي ٻوليءَ جو قرآن" سڏيو ويندو آهي، فارسي ٻولي جي عظيم ترين شاعراڻين تخليقن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. ڪيترائي مسلمان، خاص طور تي ترڪو-فارسي ثقافتي روايت سان لاڳاپيل ماڻهو، مثنوي کي اسلامي ادب جي اهم ترين ڪتابن مان هڪ قرار ڏين ٿا، جنهن جو درجو فقط قرآن کان پوءِ رکيو وڃي ٿو.

رومي جون تصنيفون اڄ به سندس اصل ثقافتي خطي وڏو ايران سان گڏ ترڪيي ۾ وڏي پيماني تي پڙهيون وڃن ٿيون، جتي سندس قائم ڪيل صوفي سلسلو اڄ به موجود آهي. سندس شاعري دنيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪي آهي، ۽ رومي کي "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ مقبول شاعر" به سڏيو ويو آهي. آمريڪا ۾ به هو تازن ڏهاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ شاعرن مان هڪ رهيو آهي.

نالو

[سنواريو]

انگريزي ۾ کيس سڀ کان وڌيڪ رومي (Rumi) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. سندس همعصر فريدون بن احمد سپهه سالار سندس پورو نالو محمد بن محمد بن الحسين الخطيبي البلخي البڪري (عربي: محمد بن محمد بن الحسين الخطيبي البلخي البكري) بيان ڪيو آهي.[1]

بهرحال، هو وڌيڪ مشهور مولانا جلال الدين محمد رومي (مولانا جلال‌الدین محمد رومی) جي نالي سان آهي. جلال الدين هڪ عربي نالو آهي، جنهن جي معنيٰ "دين جي عظمت" يا "دين جو جلال" آهي. بلخي ۽ رومي سندس نسبتون آهن، جن جو مطلب بالترتيب "بلخ وارو" ۽ "روم وارو" آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو اناتوليه ۾ واقع سلطنت روم سان لاڳاپيل هو.[2]

شڪاگو يونيورسٽي جي مشهور رومي سوانح نگار فرينڪلن لوئس موجب:

” اناتوليه جو اُپٻيٽ، جيڪو اڳ بازنطيني سلطنت يا اوڀر رومي سلطنت جو حصو هو، مسلمانن جي قبضي ۾ اچڻ کان پوءِ به عربن، فارسين ۽ ترڪن وٽ "روم" جي نالي سان سڃاتو ويندو رهيو. انهيءَ ڪري اناتوليه سان تعلق رکندڙ ڪيترين تاريخي شخصيتن کي "رومي" سڏيو ويو. فارسي لفظ "رومي" جو لفظي مطلب "رومي" يا "روم سان لاڳاپيل" آهي، جنهن مان مراد بازنطيني سلطنت جا رهاڪو يا اناتوليه سان وابسته ماڻهو آهن. “

رومي کي ملاءِ روم (ملای روم ملايِ روم) يا ملاءِ رومي (ملای رومی ملايِ رومي) جي نالي سان پڻ سڏيو ويندو هو.[3]

رومي لقب مولانا يا مولانا (Persian: مولانا fa) جي نالي سان خاص طور تي ايران ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.[4][5] جڏهن ته ترڪيي ۾ کيس عام طور مولانا (Mevlânâ) چيو ويندو آهي.

مولانا (مولانا) عربي اصل جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ "اسان جا سائين" يا "اسان جو آقا" آهي. اهڙيءَ طرح مولوی مولوي (فارسي) ۽ Mevlevi مولوي (ترڪي) پڻ عربي بنياد وارا لفظ آهن، جن جي معنيٰ "منهنجا سائين" يا "منهنجو آقا" آهي، ۽ اهي لفظ به رومي لاءِ گهڻو استعمال ڪيا ويندا آهن.[6]

زندگي

[سنواريو]
جلال الدين رومي صوفي عارفن سان گڏ

جائزو

[سنواريو]

رومي فارسي نسل جي والدين وٽ ڄائو هو،[7][8][9][10] ۽ سندس پيدائش وخش ۾ ٿي،[11][12][13] جيڪو اڄوڪي تاجڪستان ۾ وخش ندي جي اوڀرئين ڪناري تي واقع سنگ توده نالي ڳوٺ سان سڃاتو وڃي ٿو.[12] هي علائقو ثقافتي طور بلخ سان لاڳاپيل هو، جتي مولانا جي والد بها الدين ولد واعظ ۽ فقيه طور خدمتون سرانجام ڏيندو هو.[12] هو 1212ع تائين اتي رهيو ۽ ڪم ڪندو رهيو، جڏهن رومي لڳ ڀڳ پنجن سالن جو هو، پوءِ خاندان سمرقند ڏانهن منتقل ٿيو.[12]

ان دور ۾ وڏي بلخ فارسي ثقافت جو هڪ وڏو مرڪز هو[14][10] ۽ اتي صوفيت به ڪيترن ئي صدين کان ترقي ڪري چڪي هئي. رومي تي سندس والد کان پوءِ سڀ کان گهرو اثر فارسي شاعرن عطار نيشاپوري ۽ سنائي جو پيو.[15]

رومي پاڻ سندن باري ۾ لکي ٿو:

عطار روح هو، سنائي سندس ٻئي اکيون هئا،

۽ پوءِ اسان سندن قافلي جي پويان آياسين.

[16]

هڪ ٻي نظم ۾ هو چوي ٿو:

عطار عشق جا ست شهر لتاڙي چڪو آهي،

اسان اڃا هڪ گهٽيءَ جي موڙ تي بيٺا آهيون.

[17]

سندس والد جو روحاني سلسلو پڻ نجم الدين ڪبرى سان ڳنڍيل هو.[18]

رومي پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو فارسي رنگ رکندڙ[19][20][21] سلجوقي سلطنت روم ۾ گذاريو، جتي هن پنهنجا شاهڪار تصنيف ڪيا[22] ۽ 1273ع ۾ وفات ڪئي. کيس قونيه ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس مزار بعد ۾ زيارتگاهه بڻجي وئي.[23]

سندس وفات کان پوءِ سندس مريدن ۽ پٽ سلطان ولد مولويه سلسلو قائم ڪيو، جيڪو گهمندڙ درويشن (Whirling Dervishes) جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ جنهن جي روحاني رسم سماع سڄي دنيا ۾ شهرت ماڻي.

رومي کي سندس والد جي ڀرسان دفن ڪيو ويو ۽ بعد ۾ سندس قبر تي هڪ شاندار روضو تعمير ڪيو ويو. سندس حياتي بابت مشهور روايتون شمس الدين احمد افلاڪي جي ڪتاب مناقب العارفين ۾ ملن ٿيون، جيڪا 1318ع کان 1353ع جي وچ ۾ لکي وئي.[24] بهرحال، هن ڪتاب ۾ تاريخي حقيقتن سان گڏ ڪيترائي قصا ۽ روايتون به شامل آهن، تنهنڪري ان کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.[24]

ٻالڪپڻ ۽ هجرت

[سنواريو]

رومي جو والد بها الدين ولد هو، جيڪو وخش جو هڪ عالمِ دين، فقيه ۽ صوفي هو.[12] رومي جا مريد کيس سلطان العلماء (عالمن جو سلطان) به چوندا هئا.

سلطان ولد جي عبادت نامه ۽ شمس الدين افلاڪي جي روايتن مطابق، رومي جو نسب ابو بڪر صديق تائين پهچايو ويندو آهي.[25] پر جديد محققن جو خيال آهي ته هي دعويٰ تاريخي جانچ ۾ مضبوط ثابت نٿي ٿئي. اهڙيءَ ريت اهو دعويٰ به قبول نه ڪيو ويو آهي ته رومي يا سندس والد جي ماءُ خوارزم شاهي خاندان مان هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تاريخي لحاظ کان اها ڳالهه درست نٿي لڳي.[26][27][28]

ذريعن ۾ بها الدين ولد جي ماءُ جو نالو نٿو ملي؛ رڳو ايترو معلوم ٿئي ٿو ته هو کيس مامي چوندو هو ۽ هوءَ تيرهين صدي تائين زنده رهي.[29]

رومي جي ماءُ جو نالو مؤمنه خاتون هو. خاندان ڪيترن نسلن کان حنفي ۽ ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اسلامي واعظن جو خاندان هو، ۽ اها روايت رومي ۽ سندس پٽ سلطان ولد ٻنهي جاري رکي.

جڏهن خوارزم شاهي سلطنت تي منگولن جي حملي سبب وچ ايشيا خطري ۾ پئجي وئي، تڏهن 1215ع کان 1220ع جي وچ واري عرصي ۾ بها الدين ولد پنهنجي خاندان ۽ مريدن سان گڏ اولهه طرف هجرت ڪئي.

صوفي روايتن موجب، هن سفر دوران نيشابور ۾ رومي جي ملاقات مشهور فارسي صوفي شاعر عطار نيشاپوري سان ٿي. عطار نوجوان رومي جي روحاني عظمت کي سڃاڻي ورتو ۽ چيو:

هتي هڪ سمنڊ اچي رهيو آهي، جنهن جي پويان ٻيو سمنڊ هلي رهيو آهي.

[30]

عطار رومي کي پنهنجو مشهور ڪتاب اسرارنامه تحفي طور ڏنو. هي ملاقات رومي جي فڪر ۽ مستقبل جي شاعري تي گهرو اثر ڇڏي وئي.

نيشابور کان پوءِ بها الدين ولد جو قافلو بغداد پهتو، جتي هنن ڪيترن عالمن ۽ صوفين سان ملاقاتون ڪيون.[31]

ان کان پوءِ هو حجاز ويا ۽ حج ادا ڪيو. پوءِ قافلو دمشق، ملاطيا، ارزنجان، سيواس، قيصريه ۽ نيغده مان گذرندي قرمان ۾ اچي آباد ٿيو، جتي هنن ست سال گذاريا.

قرمان ۾ ئي رومي جي ماءُ ۽ ڀاءُ وفات ڪري ويا. 1225ع ۾ رومي گوهر خاتون سان شادي ڪئي. هنن کي ٻه پٽ ٿيا:

پهرين زال جي وفات کان پوءِ رومي ٻي شادي ڪئي، جنهن مان کيس هڪ پٽ امير عليم چلبي ۽ هڪ ڌيءَ ملڪه خاتون پيدا ٿيا.

1 مئي 1228ع تي، غالباً علاءُ الدين ڪيقباد اول جي دعوت تي، بها الدين ولد اناتوليه جي شهر قونيه ۾ اچي مستقل طور آباد ٿيو، جيڪو ان وقت سلجوقي سلطنت روم جو اهم شهر هو.

تعليم ۽ شمس تبريزي سان ملاقات

[سنواريو]
رومي (کاٻي پاسي) شمس تبريزي سان ملاقات ڪندي. جامع السير، محمد طاهر، لڳ ڀڳ 1600ع. ٽوپقاپي محل عجائب گهر لائبريري، استنبول.

بها الدين ولد هڪ مدرسي جو سربراهه بڻيو. سندس وفات کان پوءِ، جڏهن رومي پنجويهن سالن جو هو، تڏهن هن پنهنجي والد جي حيثيت ۽ منصب سنڀاليو. بها الدين ولد جي شاگردن مان هڪ، سيد برهان الدين محقق ترمذي، رومي کي شريعت ۽ طريقت ٻنهي ۾ تربيت ڏيندو رهيو، خاص طور تي رومي جي والد جي روحاني روايت مطابق.

رومي لڳاتار نَوَ سال برهان الدين جو مريد رهيو، تان جو 1240ع يا 1241ع ۾ برهان الدين وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ رومي جي عوامي زندگيءَ جو آغاز ٿيو. هو هڪ اسلامي فقيه بڻيو، فتوائون جاري ڪرڻ لڳو ۽ قونيه جي مسجدن ۾ وعظ ۽ خطبا ڏيڻ لڳو. هو مولوي (اسلامي استاد) جي حيثيت سان به خدمتون انجام ڏيندو رهيو ۽ مدرسي ۾ شاگردن کي تعليم ڏيندو رهيو.

هن عرصي دوران رومي دمشق جو به سفر ڪيو، جتي چيو وڃي ٿو ته هن چار سال گذاريا.

رومي جي زندگيءَ ۾ سڀ کان وڏو موڙ 15 نومبر 1244ع تي آيو، جڏهن سندس ملاقات مشهور درويش شمس تبريزي سان ٿي. هن ملاقات سندس زندگي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏي. رومي، جيڪو اڳ هڪ عالم، استاد ۽ فقيه هو، هاڻي زهد ۽ روحانيت ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويو.

صوفيت ۾ مرشد ۽ مريد جي رشتي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مريد روحاني ترقيءَ لاءِ پنهنجي مرشد جي صحبت ۾ رهي تربيت حاصل ڪندو آهي، ۽ انهيءَ رستي سان فنا جهڙي اعليٰ روحاني منزل تائين پهچڻ ممڪن سمجهيو ويندو آهي.[32]

شمس تبريزي وچ اوڀر جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندو رهيو ۽ دعا گهرندو رهيو ته کيس اهڙو شخص ملي، جيڪو سندس صحبت کي برداشت ڪري سگهي. روايت موجب کيس هڪ آواز ٻڌڻ ۾ آيو:

"تون ان جي بدلي ۾ ڇا ڏيندين؟"

شمس جواب ڏنو:

"پنهنجو سر!"

پوءِ آواز آيو:

"جنهن کي تون ڳولي رهيو آهين، اهو قونيه جو جلال الدين آهي."

5 ڊسمبر 1248ع جي رات، جڏهن رومي ۽ شمس ڳالهين ۾ مصروف هئا، تڏهن شمس کي پٺئين دروازي ڏانهن سڏ ڪيو ويو. هو ٻاهر نڪتو ۽ وري ڪڏهن به نظر نه آيو.[33]

شمس جي گمشدگي بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. سڀ کان مشهور نظريو اهو آهي ته رومي جي ننڍي پٽ کيس قتل ڪيو. ٻيا چون ٿا ته کيس ڪفر جي الزام ۾ قتل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شمس، جيڪو هڪ مسافر درويش هو، پنهنجي مرضي سان ٻي جاءِ ڏانهن روانو ٿي ويو.[34]

هڪ مهيني کان وڌيڪ عرصي تائين رومي شمس جي موت جي خبر تي يقين نه ڪيو ۽ سندس واپسيءَ جو انتظار ڪندو رهيو. چاليهن ڏينهن کان پوءِ هن حقيقت کي قبول ڪيو ۽ سوڳ جي نشاني طور ڪارا ڪپڙا پائڻ شروع ڪيا.[35]

شمس سان محبت ۽ سندس وڇوڙي جو درد رومي جي شاعريءَ ۾ شدت سان ظاهر ٿيو، خاص طور تي سندس مشهور مجموعي ديوان شمس تبريزي ۾.

رومي پاڻ به شمس جي ڳولا ۾ نڪتو ۽ ٻيهر دمشق جو سفر ڪيائين. آخرڪار هن روحاني طور اهو محسوس ڪيو:

مان کيس ڇو ڳوليان؟

مان پاڻ ئي اهو آهيان.
سندس جوهر منهنجي اندر ڳالهائي ٿو.
مان ته اصل ۾ پاڻ کي ئي ڳولي رهيو هوس!

[36]

زندگيءَ جا آخري سال ۽ وفات

[سنواريو]
مثنوي معنوي جي هڪ 1461ع واري قلمی نسخي جو روشن ٿيل ابتدائي صفحو

مولانا بي اختيار غزل چوندو رهندو هو، ۽ اهي غزل بعد ۾ ديوانِ كبير يا ديوانِ شمس تبريزي جي نالي سان گڏ ڪيا ويا. شمس کان پوءِ رومي کي هڪ نئون ساٿي صلاح الدين زرڪوب مليو، جيڪو پيشي جي لحاظ کان سونار هو. صلاح الدين جي وفات کان پوءِ رومي جو ڪاتب ۽ محبوب شاگرد حسام الدين چلبي سندس ويجهو ساٿي بڻيو. هڪ ڏينهن رومي ۽ حسام الدين قونيه کان ٻاهر مرام جي انگورن وارن باغن ۾ گهمي رهيا هئا. حسام الدين رومي کي صلاح ڏني ته جيڪڏهن هو سنائي جي الٰهي نامه يا عطار نيشاپوري جي منطق الطير جهڙو ڪو ڪتاب لکي، ته اهو ڪيترن ئي روحاني طالبن لاءِ رهنما بڻجي سگهي ٿو. رومي مسڪرائيندي پنهنجي پڳ مان هڪ ڪاغذ ڪڍيو، جنهن تي مثنوي معنوي جون ابتدائي ارڙهن سٽون لکيل هيون. اهي مشهور لفظ هن ريت شروع ٿين ٿا:

نيءَ جي آواز کي ٻڌو ۽ ان جي ڪهاڻي ٻڌو،

ته ڪيئن اها جدائيءَ جو درد بيان ڪري ٿي...

[37]

حسام الدين کيس وڌيڪ لکڻ لاءِ آماده ڪيو. پوءِ رومي پنهنجي زندگيءَ جا ايندڙ ٻارهن سال مثنوي معنوي جا ڇهه دفتر حسام الدين کي املا ڪرائڻ ۾ گذاريا. ڊسمبر 1273ع ۾ رومي بيمار ٿي پيو. هن پنهنجي وفات جي اڳڪٿي ڪندي هڪ مشهور غزل چيو، جنهن جو پهريون شعر آهي:

تون ڇا ڄاڻين ته منهنجي اندر ڪهڙو بادشاهه ساٿي آهي؟

منهنجي سونهري چهري ڏانهن نه ڏس، ڇاڪاڻ⁠تہ منهنجا پير لوهه جا آهن.

[38]

قونيه ۾ مولانا رومي جي مزار

رومي 17 ڊسمبر 1273ع تي قونيه ۾ وفات ڪئي. سندس وفات تي قونيه جي مختلف مذهبي برادرين سوڳ ملهايو. مقامي عيسائي ۽ يهودي به جنازي جي جلوس ۾ شامل ٿيا ۽ سندس جسد کي آخري الوداع چيو.[39]

سندس لاش کي سندس والد جي ڀرسان دفن ڪيو ويو. بعد ۾ سندس قبر تي هڪ شاندار مقبرو تعمير ڪيو ويو، جيڪو سبز گنبذ (عربي: قبة الخضراء) جي نالي سان مشهور ٿيو. اڄ اهو هنڌ مولانا عجائب گهر جي صورت ۾ موجود آهي. سندس قبر تي هي مشهور ڪتبو لکيل آهي:

جڏهن اسين مري وڃون، ته اسان جي قبر زمين ۾ نه ڳوليو؛

اسان کي انسانن جي دلين ۾ ڳوليو.

[40]

جارجيا جي شهزادي ۽ سلجوقي راڻي تامار گرجو خاتون رومي جي ويجهي دوستن مان هئي. قونيه ۾ سندس مقبري جي تعمير لاءِ مالي مدد به هن ئي فراهم ڪئي.[41]

تيرهين صديءَ جو هي مولانا جو مقبرو، جنهن ۾ مسجد، سماع هال، مدرسا ۽ درويشن جا رهائشي حصا شامل آهن، اڄ به زيارت جو اهم مرڪز آهي. اهو شايد دنيا جي انهن چند زيارتگاهن مان آهي، جتي تقريباً هر وڏي مذهب جا پوئلڳ حاضري ڀريندا آهن.[39]

زندگيءَ جا آخري سال ۽ وفات

[سنواريو]
مثنوي معنوي جي مجموعي جي پهرين دفتر (Persian: دفتر) جي روشن ڪيل شروعاتي ٻٽي صفحي وارو عنواني نقش، 1461ع جو قلمي نسخو

مولانا رومي بي ساختي طور غزل چوندو رهندو هو، ۽ اهي فارسي غزل بعد ۾ ديوانِ كبير يا ديوانِ شمس تبريزي جي نالي سان گڏ ڪيا ويا. شمس تبريزي کان پوءِ رومي کي هڪ ٻيو ساٿي صلاح الدين زرڪوب مليو، جيڪو پيشي جي لحاظ کان سونار هو. صلاح الدين جي وفات کان پوءِ رومي جي ڪاتب ۽ محبوب شاگرد حسام چلبي سندس ويجهي ساٿي جو ڪردار سنڀاليو.

هڪ ڏينهن رومي ۽ حسام قونيه کان ٻاهر مرام جي انگورن وارن باغن ۾ گهمي رهيا هئا. ان موقعي تي حسام رومي کي هڪ خيال پيش ڪيو:

جيڪڏهن اوهان سنائي جي الٰهي نامه يا عطار نيشاپوري جي منطق الطير جهڙو ڪو ڪتاب لکو، ته اهو ڪيترن ئي داستان گوئن ۽ روحاني طالبن لاءِ رهنما بڻجي ويندو. اهي اوهان جي ڪلام مان پنهنجي دلين کي روشن ڪندا ۽ ان سان گڏ موسيقي پڻ ترتيب ڏيندا.

رومي مرڪندي پنهنجي لباس مان هڪ ڪاغذ ڪڍيو، جنهن تي سندس مثنوي معنوي جون ابتدائي ارڙهن سٽون لکيل هيون. اهي مشهور سٽون هن ريت شروع ٿين ٿيون:

نيءَ جي سُر کي ٻڌو ۽ اها ڪهاڻي ٻڌو جيڪا هوءَ بيان ڪري ٿي،

ته ڪيئن هوءَ جدائيءَ جو درد ڳائي ٿي...[42]

حسام رومي کي وڌيڪ لکڻ لاءِ آماده ڪيو. ان کان پوءِ رومي پنهنجي زندگيءَ جا ايندڙ ٻارهن سال Anatolia (اناطوليه) ۾ گذاريا، جتي هن پنهنجي هن عظيم شاهڪار مثنوي معنوي جا ڇهه دفتر حسام کي املا ڪرائي لکرايا.

ڊسمبر 1273ع ۾ رومي بيمار ٿي پيو. هن پنهنجي وفات جي اڳڪٿي ڪئي ۽ هڪ مشهور غزل چيو، جنهن جو آغاز هن شعر سان ٿئي ٿو:

تون ڪيئن ڄاڻين ٿو ته منهنجي اندر ڪهڙي قسم جو بادشاهه منهنجو ساٿي آهي؟

منهنجي سونهري چهري ڏانهن نه نهار، ڇاڪاڻ⁠تہ منهنجا پير لوهه جا آهن.[43]

رومي جي مزار، قونيه

رومي 17 ڊسمبر 1273ع تي قونيه ۾ وفات ڪئي. سندس وفات تي قونيه جي گهڻ مذهبي آباديءَ گهرو ڏک ظاهر ڪيو. جڏهن سندس جنازو شهر مان گذري رهيو هو، تڏهن مقامي عيسائي ۽ يهودي پڻ ماڻهن جي وڏي هجوم سان گڏ کيس آخري الوداع چوڻ لاءِ موجود هئا.[39]

رومي کي سندس والد جي ڀرسان دفن ڪيو ويو. سندس قبر تي هڪ شاندار مقبرو تعمير ڪيو ويو، جيڪو سبز گنبذ (ترڪي: Yeşil Türbe، عربي: قبة الخضراء) جي نالي سان مشهور ٿيو. اڄ اهو هنڌ مولانا عجائب گهر (Mevlâna Museum) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

سندس مزار تي لکيل مشهور ڪتبو هن ريت آهي:

جڏهن اسين مري وڃون، تڏهن اسان جي قبر زمين ۾ نه ڳوليو؛

اسان کي انسانن جي دلين ۾ ڳوليو.[44]

جارجيا جي شهزادي ۽ سلجوقي راڻي تامار گرجو خاتون رومي جي ويجهن دوستن مان هئي. قونيه ۾ سندس مزار جي تعمير لاءِ مالي سرپرستي پڻ هن ئي ڪئي هئي.[45]

تيرهين صديءَ جو هي مولانا مقبرو، جنهن ۾ مسجد، سماع هال، مدرسا ۽ درويشن لاءِ رهائشي جايون شامل آهن، اڄ به زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي. اهو شايد دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور زيارتگاهن مان هڪ آهي، جتي مختلف وڏن مذهبن جا پوئلڳ باقاعدي حاضري ڀريندا آهن.[39]

تعليمات

[سنواريو]
مثنوي معنوي، مولانا عجائب گهر، قونيه، ترڪي

فارسي ادب جي ٻين صوفي ۽ عارف شاعرن وانگر، رومي جي شاعري اهڙي محبت جو ذڪر ڪري ٿي جيڪا سڄي ڪائنات ۾ جاري ۽ ساري آهي.[حوالو گهربل] رومي جون تعليمات انهن اصولن جو پڻ اظهار ڪن ٿيون، جيڪي قرآن پاڪ جي انهيءَ آيت ۾ بيان ٿيل آهن، جنهن کي شمس تبريزي نبوي هدايت جو نچوڙ قرار ڏنو هو:

"ڄاڻو ته الله کان سواءِ ڪو معبود ناهي، ۽ پنهنجي گناهه جي بخشش گهرو." (القرآن 47:19)

شمس تبريزي جي تشريح موجب، آيت جو پهريون حصو انسانيت کي توحيد (الله جي يڪتائي) جي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو حصو انسان کي پنهنجي نفساني وجود جي نفي ڪرڻ سيکاري ٿو. رومي جي فڪر ۾ توحيد جو مڪمل تجربو محبت وسيلي حاصل ٿئي ٿو. هن پنهنجي هڪ شعر ۾ محبت کي هن ريت بيان ڪيو آهي:

محبت اها باهه آهي، جيڪا جڏهن ڀڙڪي ٿي ته هميشه رهندڙ محبوب کان سواءِ هر شيءِ کي ساڙي ختم ڪري ڇڏي ٿي.[46]

رومي جي هن اعليٰ روحاني منزل تائين پهچڻ جي آرزو سندس مشهور ڪتاب مثنوي معنوي جي هيٺين شعر مان ظاهر ٿئي ٿي:[47]

از جمادی مُردم و نامی شدم
وز نما مُردم به حیوان برزدم
مُردم از حیوانی و آدم شدم
پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم؟
حملهٔ دیگر بمیرم از بشر
تا برآرم از ملائک بال و پر
وز ملک هم بایدم جستن ز جو
کل شیء هالک الا وجهه
بار دیگر از ملک پران شوم
آنچ اندر وهم ناید آن شوم
پس عدم گردم عدم چون ارغنون
گویدم که انا الیه راجعون

Translation:

مان جمادي (بي جان) حالت مان مري ٻوٽو بڻيس،
ٻوٽي واري حالت مان مري جانور جي درجي تي پهتس،
جانور واري حالت مان مري انسان بڻيس،
پوءِ مان مرڻ کان ڇو ڊڄان؟ مرڻ سان ڪڏهن به گهٽ نه ٿيو آهيان.

ايندڙ مرحلي ۾ مان انساني حالت کان به مري ويندس،
ته جيئن فرشتن وانگر پر ۽ بال حاصل ڪري اڏامي سگهان،
۽ پوءِ فرشتن جي حالت کان به اڳتي وڌڻو پوندو،
ڇاڪاڻ⁠تہ هر شيءِ فنا ٿيڻ واري آهي سواءِ سندس چهري جي.

وري هڪ ڀيرو فرشتن جي حالت کان به گذري ويندس،
۽ اهڙو بڻجي ويندس جيڪو تصور ۾ به نه اچي سگهي،
پوءِ مان عدم بڻجي ويندس،
۽ عدم مون کي چوي ٿو:
بيشڪ اسين الله جا آهيون ۽ ڏانهنس ئي موٽي وينداسين.

مثنوي معنوي ۾ رومي تمثيلون، روزمرهه زندگيءَ جا واقعا، قرآني آيتون ۽ انهن جون تشريحون، ۽ مابعدالطبيعاتي خيال هڪ وسيع ۽ نفيس فڪري ڄار ۾ پروئي ڇڏيا آهن.

رومي موسيقي، شاعري ۽ رقص کي الله تائين پهچڻ جو هڪ اهم روحاني ذريعو سمجهندو هو. سندس نظر ۾ موسيقي انسان کي پنهنجي سموري وجود سان الٰهي حقيقت ڏانهن متوجهه ڪري ٿي، ايتري قدر جو روح هڪ ئي وقت فنا ۽ ٻيهر زنده محسوس ٿئي ٿو. انهن ئي خيالن مان گردش ڪندڙ درويشن (Whirling Dervishes) جي رسم وجود ۾ آئي.

رومي جي تعليمات بعد ۾ مولويه سلسلي جو بنياد بڻيون، جنهن کي سندس پٽ سلطان ولد منظم ڪيو. رومي سماع جي حوصلا افزائي ڪندو هو، جنهن ۾ موسيقي ٻڌڻ، روحاني وجد ۾ گردش ڪرڻ ۽ مقدس رقص شامل آهن.

مولويه روايت ۾ سماع روحاني عروج جي هڪ رمزي سفر جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ سالڪ عقل ۽ محبت وسيلي ڪامل هستي ڏانهن وڌي ٿو. هن سفر دوران سالڪ سچائي ڏانهن رخ ڪري ٿو، محبت ذريعي ترقي ڪري ٿو، پنهنجي انا کي ڇڏي ڏئي ٿو، حقيقت کي سڃاڻي ٿو ۽ آخرڪار ڪامل منزل تي پهچي ٿو. پوءِ هو وڌيڪ پختگي سان واپس موٽي اچي سڄي مخلوق سان محبت ۽ خدمت جو رستو اختيار ڪري ٿو، بغير ڪنهن مذهبي، نسلي، طبقاتي يا قومي فرق جي.[حوالو گهربل]

مثنوي معنوي جي ٻين شعرن ۾ رومي محبت جي آفاقي پيغام کي هن ريت بيان ڪري ٿو:

عاشق جو سبب ٻين سڀني سببن کان جدا آهي؛

محبت الله جي اسرارن کي سمجهڻ جو اصطرلاب آهي.[48]

رومي جو سڀ کان پسنديده ساز ني (ٻنڊو بانسري) هو.[49]

اهم تصنيفون

[سنواريو]

رومي جي شاعري کي عام طور تي مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: رباعي (چؤسٽا)، غزل، ديوان ۽ مثنوي جا ڇهه دفتر. سندس نثري تصنيفن ۾ خطبا، مڪتوبات ۽ ست مجلسون شامل آهن.

شعري تصنيفون

[سنواريو]
رومي جي شاعري سان سينگاريل تفڪر جو پيالو، تيرهين صديءَ جي شروعات؛ بروڪلن عجائب گهر
  • رومي جي سڀ کان مشهور تصنيف مثنوي معنوي (مثنوی معنوی) آهي. هي ڇهن دفترن تي مشتمل طويل نظم فارسي صوفي ادب جي امير روايت ۾ انتهائي بلند مقام رکي ٿي ۽ ان کي اڪثر "فارسي زبان جو قرآن" پڻ سڏيو ويندو آهي.[50][51]

ڪيترن ئي شارحن ۽ محققن مثنوي کي عالمي ادب جي سڀ کان وڏي روحاني ۽ عرفاني شاعري قرار ڏنو آهي.[52]

هن تصنيف ۾ لڳ ڀڳ 27,000 شعر شامل آهن،[53] ۽ هر شعر ٻن مصرعن تي مشتمل آهي جن ۾ اندروني قافيو موجود آهي.[39]

جيتوڻيڪ مثنوي جي صنف ۾ مختلف بحرن جو استعمال ٿيندو رهيو، پر رومي جي هن تصنيف کان پوءِ جيڪا بحر هن استعمال ڪئي، سا مثنوي شاعري جي معياري بحر بڻجي وئي. هن بحر جو سڀ کان پراڻو معلوم استعمال 1131ع کان 1139ع جي وچ ۾ گردڪوه جي نزاري اسماعيلي قلعي ۾ ملي ٿو، جنهن بعد عطار ۽ رومي جهڙن صوفي شاعرن ان روايت کي وڌيڪ ترقي ڏني.[54]

هن ديوان ۾ لڳ ڀڳ 35,000 فارسي شعر ۽ 2,000 رباعيون شامل آهن.[55]

ان کان علاوه هن ۾:

  • 90 عربي غزل،
  • 19 عربي رباعيون،[56]
  • ترڪي ۽ فارسي جي گڏيل انداز (مخلوط زبان) ۾ چند درجن شعر،[57][58]
  • ۽ يوناني زبان جا 14 شعر شامل آهن.[59][60][61]

نثري تصنيفون

[سنواريو]
  • فيه ما فيه (فیه ما فیه، جيڪو آهي، سو آهي) رومي جي 71 تقريرن ۽ مجلسن جو مجموعو آهي. اهي تقريرون مختلف موقعن تي سندس شاگردن جي سامهون ڪيون ويون هيون. هي ڪتاب رومي پاڻ نه لکيو، بلڪه سندس مريدن پنهنجن نوٽن جي بنياد تي مرتب ڪيو.[62]

فِيه ما فِيه جي ٻولي گفتگو واري ۽ سادي آهي، جيڪا وچولي طبقي جي مردن ۽ عورتن کي مخاطب ڪري ٿي، تنهنڪري ان ۾ ادبي پيچيدگيون ۽ لفظي صنعتون نسبتاً گهٽ آهن.[63]

  • ست مجلسون (مجالس سبعه) رومي جي ست فارسي خطبن يا واعظن تي مشتمل آهي، جيڪي مختلف مجلسن ۾ بيان ڪيا ويا هئا.

انهن خطبن ۾:

    • قرآن پاڪ جي آيتن جي تشريح،
    • حديثن جي وضاحت،
    • سنائي، عطار نيشاپوري ۽ ٻين شاعرن جي شعرن جا حوالا،
    • ۽ رومي جي پنهنجي شاعري پڻ شامل آهي.

روايت موجب شمس تبريزي کان پوءِ رومي اهي خطبا معزز ماڻهن ۽ خاص طور تي صلاح الدين زرڪوب جي درخواست تي بيان ڪيا. انهن جي ٻولي نسبتاً سادي آهي، پر عربي حوالن، تاريخي واقعن ۽ حديثن جي استعمال مان رومي جي اسلامي علمن تي عبور واضح ٿئي ٿو.[64]

  • مڪتوبات (مکاتیب يا مکتوبات) رومي جي فارسي خطن جو مجموعو آهي، جيڪي هن پنهنجي مريدن، خاندان جي ماڻهن، حڪمرانن ۽ بااثر شخصيتن ڏانهن لکيا.

هي خط ڏيکارين ٿا ته رومي پنهنجي خاندان جي معاملن، مريدن جي تربيت ۽ پنهنجي روحاني جماعت جي انتظام ۾ سرگرم هو. فِيه ما فِيه ۽ مجالس سبعه جي ڀيٽ ۾ هنن خطن جو اسلوب وڌيڪ ادبي، نفيس ۽ درٻاري نوعيت جو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اميرن، وزيرن ۽ بادشاهن کي مخاطب ڪري لکيا ويا هئا.[65]

مذهبي فڪر ۽ نظريو

[سنواريو]

ٻين مذهبن بابت حوالن جي موجودگي جي باوجود، رومي اسلام جي برتريءَ جو واضح قائل نظر اچي ٿو. هڪ مسلمان جي حيثيت سان رومي قرآن پاڪ جي واکاڻ ڪري ٿو، نه رڳو مسلمانن جي مقدس ڪتاب طور، پر حق ۽ باطل ۾ فرق ڪرڻ واري معيار طور پڻ. ان لحاظ کان قرآن انسانيت لاءِ هدايت نامو آهي ۽ انهن لاءِ رهنما آهي جيڪي ڪائنات جي حقيقت کي سمجهڻ چاهين ٿا.[66]

رومي جي نظر ۾ اسلام جا نبي روحاني ترقيءَ جي بلند ترين درجي تي فائز آهن ۽ الله جي سڀ کان ويجهو آهن. رومي جي تصنيفن ۾ حضرت محمد ﷺ سڀني اڳوڻن نبين جو مڪمل ترين نمونو طور پيش ڪيا ويا آهن.[67]

جيتوڻيڪ رومي اسلام سان پنهنجي وابستگيءَ جو کليل اظهار ڪري ٿو، سندس تصنيفن ۾ مذهبي رواداريءَ جا به ڪيترائي آثار ملن ٿا. رومي جي خيال موجب مختلف مذهبن جي بنيادي حقيقت هڪ ئي آهي. اختلاف اصل حقيقت ۾ نه، پر عقيدن ۽ مذهبي تشريحن ۾ آهي. ان ڪري رومي عيسائيت تي تنقيد ڪندي چوي ٿو ته هن خدا جي تصور تي غير ضروري پيچيدگيون ۽ اضافي بناوتون مڙهي ڇڏيون آهن.[68]

تنهن هوندي به رومي اعلان ڪري ٿو:

"چراغ ته مختلف آهن، پر روشني ساڳي آهي؛ اها هڪ ئي سرچشمي کان اچي ٿي."

[69]

شبلي نعماني پنهنجي ڪتاب سوانح مولانا روم ۾ دليل ڏنو ته رومي کي رڳو هڪ صوفي شاعر طور نه ڏسڻ گهرجي، پر هڪ سنجيده اسلامي متڪلم ۽ عالم طور پڻ سمجهڻ گهرجي.[70]

رومي جي روحاني بصيرت فرقيوارانه حدبندين کان گهڻو مٿانهين هئي. سندس هڪ رباعي ۾ اچي ٿو:

در راه طلب عاقل و دیوانه یکی است
در شیوه‌ی عشق خویش و بیگانه یکی است
آن را که شراب وصل جانان دادند
در مذهب او کعبه و بتخانه یکی است

—رباعي 305
Translation:

طلب جي راهه ۾ داناءُ ۽ ديوانو هڪجهڙا آهن؛
عشق جي واٽ ۾ پنهنجو ۽ پرائو هڪجهڙا آهن؛
جنهن کي محبوب جي وصال جي شراب نصيب ٿي،
تنهن جي نظر ۾ ڪعبو ۽ بتخانو هڪجهڙا آهن.[71]

قرآن پاڪ مطابق حضرت محمد ﷺ الله جي طرفان سڄي جهان لاءِ رحمت بڻائي موڪليا ويا.[72] ان حوالي سان رومي لکي ٿو:

"محمد ﷺ جو نور دنيا ۾ ڪنهن زرتشتي يا يهودي کي به محروم نٿو ڇڏي. سندس سعادت جو سايو سڀني تي پکڙجي. هو گمراهه ماڻهن کي ريگستان مان ڪڍي سڌي واٽ ڏانهن وٺي وڃي ٿو."

[73]

تنهن هوندي به رومي اسلام جي برتريءَ تي زور ڏيندي چوي ٿو:

"محمد ﷺ جو نور هزارين شاخن ۾ ورهائجي ويو آهي، اهڙيءَ طرح هن دنيا ۽ آخرت کي پنهنجي احاطي ۾ آڻي ڇڏيو آهي. جيڪڏهن محمد ﷺ انهن شاخن مان رڳو هڪ جو پردو به هٽائي ڇڏين، ته هزارين راهب ۽ پادري پنهنجن ڪوڙن عقيدن جون زنجيرون ٽوڙي ڇڏين."

[74]

رومي جي ڪيترين ئي شاعريءَ مان ظاهري مذهبي عملن جي اهميت ۽ قرآن پاڪ جي مرڪزي حيثيت نمايان ٿئي ٿي.[75]

خدا جي قرآن ڏانهن پناهه وٺو ۽ ان ۾ داخل ٿيو؛

اتي نبين جي ارواحن سان گڏجي وڃو.
هي ڪتاب نبين جا احوال بيان ڪري ٿو؛
اهي سڀئي عظمت جي پاڪ سمنڊ جون مڇيون آهن.[76]

رومي فرمائي ٿو:

جيستائين مان زنده آهيان، قرآن جو خادم آهيان.
مان محمد مصطفى ﷺ جي واٽ جي مٽي آهيان.
جيڪڏهن ڪو منهنجي قولن مان ان جي ابتڙ ڪجهه نقل ڪري،
ته مان ان کان بيزار آهيان ۽ اهڙن لفظن کان ناراض آهيان.

[77]

رومي هڪ ٻي جاءِ تي چوي ٿو:

"مون دنيا ۽ آخرت جي خواهشن کان پنهنجون اکيون سِبي ڇڏيون آهن؛ اهو سبق مون محمد ﷺ کان سکيو آهي."

[78]

مثنوي جي شروعات ۾ رومي لکي ٿو:

"Hadha kitâbu 'l-mathnawîy wa huwa uSûlu uSûli uSûli 'd-dîn wa kashshâfu 'l-qur'ân."

"هي مثنويءَ جو ڪتاب آهي، ۽ اهو دين جي بنيادن جي به بنياد آهي، ۽ قرآن جو شارح آهي."

[79]

هادي سبزواري، جيڪو ايران جي اوڻيهين صديءَ جي اهم فلسفين مان شمار ٿئي ٿو، پنهنجي مثنوي تي فلسفيانه شرح جي مهاڳ ۾ لکي ٿو:

"هي قرآن جي منظوم تفسير ۽ ان جي باطني اسرارن جي وضاحت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مثنوي جو وڏو حصو قرآن جي روشن آيتن جي تشريح، نبوي ارشادن جي وضاحت ۽ قرآن جي نور جا تجلا آهن. مثنوي ۾ قرآن جي خزاني مان فلسفيانه حڪمت جو وڏو ذخيرو ملي ٿو. حقيقت ۾ هن نظم ۾ اسلامي شريعت، صوفي طريقت ۽ الهي حقيقت (حقيقت) هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. رومي جو ڪمال اهو آهي جو هن عقل، فڪر، بصيرت ۽ روحاني الهام سان شريعت، طريقت ۽ حقيقت کي هڪ هنڌ گڏ ڪيو."

[80]

سيد حسين نصر لکي ٿو:

"اڄ ايران ۾ رومي بابت وڏي ۾ وڏي علمي اختيار رکندڙ شخصيتن مان هڪ هادي حائري پنهنجي اڻڇپيل تحقيق ۾ ڏيکاريو آهي ته ديوان ۽ مثنوي جا لڳ ڀڳ 6,000 شعر عملي طور قرآن جي آيتن جا فارسي شاعريءَ ۾ سڌا ترجما آهن."

[81]

رومي پنهنجي ديوان ۾ چوي ٿو:

"صوفي حضرت محمد ﷺ سان اهڙيءَ طرح وابسته آهي، جيئن ابو بڪر صديق رضي الله عنه."

[82]

ٻولي

[سنواريو]

رومي جون تصنيفون سندس مادري ٻولي فارسي ۾ لکيل آهن. هن پنهنجي شاعريءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن عربي ٻوليءَ،[9] قديم اناطولي ترڪي جا ڪي لفظ[8] ۽ ڪپاڊوڪيائي يوناني ٻوليءَ جا به چند لفظ استعمال ڪيا آهن.[59][83][84]

رومي جو اثر قومي سرحدن ۽ نسلي فرقن کان گهڻو مٿانهون رهيو آهي. ايراني, افغان, تاجڪ, ترڪ, ڪرد, ڪپاڊوڪيائي يوناني, وچ ايشيا جا مسلمان ۽ هندستاني برصغير جا مسلمان گذريل ستن صدين کان سندس روحاني ورثي کي وڏي عزت ۽ محبت سان ڏسندا رهيا آهن.[85][18]

رومي جي شاعريءَ نه رڳو فارسي ادب تي اثر وڌو، پر عثماني ترڪي ٻولي, چغتائي ٻولي, پشتو, ڪردي, اردو ۽ بنگالي ٻولي جي ادبي روايتن کي به گهري نموني متاثر ڪيو.[85][86][87]


ورثو

[سنواريو]

عالمي مقبوليت

[سنواريو]
لالا مصطفى پاشا ("مصطفى پاشا") تقريباً 1580ع ۾ قونيه ۾ مولانا رومي جي مزار جي زيارت ڪندي، جتي ڦرندڙ درويش پڻ موجود آهن

رومي جي تصنيفن جو ترجمو دنيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ ڪيو ويو آهي، جن ۾ روسي، جرمن، اردو، ترڪي، عربي، بنگالي، فرينچ، اطالوي، اسپيني، تيلگو ۽ ڪنڙ شامل آهن. سندس ڪلام کي وڌندڙ اندازن ۾ پيش ڪيو پيو وڃي، جهڙوڪ موسيقيءَ جا پروگرام، ورڪشاپون، مطالعاتي نشستون، رقصي مظاهرا ۽ ٻيون فني پيشڪشون.[88]

ڪولمين بارڪس پاران رومي جي شاعريءَ جي انگريزي تشريحن جون پنج لک کان وڌيڪ ڪاپيون دنيا ڀر ۾ وڪرو ٿيون آهن،[89] ۽ رومي آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهيا ويندڙ شاعرن مان هڪ آهي.[90]

اتر هندستان ۾ هڪ مشهور يادگار دروازو رومي دروازو موجود آهي، جيڪو لکنؤ (رياست اتر پرديش جو گاديءَ وارو هنڌ) ۾ واقع آهي ۽ رومي جي نالي سان منسوب آهي.

هندستاني فلمساز مظفر علي، جيڪو لکنؤ سان تعلق رکي ٿو، 2001ع ۾ رومي اِن دي لينڊ آف خسرو نالي دستاويزي فلم ٺاهي، جنهن ۾ رومي ۽ امير خسرو جي ڪلام تي ٻڌل موسيقيءَ جا پروگرام پيش ڪيا ويا آهن ۽ ٻنهي شاعرن جي زندگين جي هڪجهڙائين کي اجاگر ڪيو ويو آهي.[91]

ايراني دنيا

[سنواريو]

رومي ۽ ايران جي وچ ۾ ثقافتي، تاريخي ۽ لساني لاڳاپن سبب رومي ايراني ادب جي هڪ علامتي شخصيت بڻجي ويو آهي. رومي جا ڪيترائي اهم محقق، جهڙوڪ فروزانفر، نائني ۽ سبزواري وغيره، جديد ايران سان لاڳاپيل رهيا آهن.[92]

رومي جي شاعري ايران جي ڪيترن ئي شهرن جي ڀتين تي لکيل ڏسڻ ۾ اچي ٿي، فارسي موسيقيءَ ۾ ڳائي وڃي ٿي[92] ۽ اسڪولي درسي ڪتابن ۾ پڻ شامل آهي.[93]

رومي جو ڪلام ايراني موسيقي ۽ افغان موسيقي جي گهڻي حصي جو بنياد بڻيل آهي.[94][95]

سندس شاعريءَ جون جديد ڪلاسيڪي موسيقيءَ واريون پيشڪشون محمد رضا شجريان، شهرام ناظري، داود آزاد ۽ استاد محمد هاشم چيشتي پاران ڪيون ويون آهن.

مولويه صوفي سلسلو؛ رومي ۽ ترڪي

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو Mevlevi Order ۽ Sama (Sufism)

مولويه صوفي سلسلو رومي جي وفات کان پوءِ 1273ع ۾ سندس مريدن طرفان قائم ڪيو ويو.[96]

رومي جي پهرين جانشين صلاح الدين زرڪوب ٿيڻا هئا، جيڪي تقريباً ڏهه سال رومي جي خدمت ۾ رهيا. رومي کين وڏي عزت ڏيندو هو. زرڪوب اڻپڙهيل هئا ۽ ڪڏهن ڪڏهن لفظن جي ادائيگيءَ ۾ غلطي ڪندا هئا، پر رومي انهن لفظن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ استعمال ڪري سندن احترام ۽ عاجزيءَ جو اظهار ڪندو هو.[97]

زرڪوب جي وفات کان پوءِ حسام الدين چلبي سلسلي جي سربراهي سنڀالي. سندن وفات (1284ع) کان پوءِ رومي جي پٽ سلطان ولد کي سلسلي جو وڏو مرشد مقرر ڪيو ويو.[98]

ان کان پوءِ سلسلي جي قيادت مسلسل رومي جي خاندان وٽ قونيه ۾ رهي آهي.[99]

مولوي درويش، جن کي ڦرندڙ درويش (Whirling Dervishes) پڻ چيو وڃي ٿو، ذڪر کي سماع جي صورت ۾ ادا ڪن ٿا. رومي جي زماني ۾ سندس مريد موسيقي ۽ دائري ۾ ڦرڻ واريون روحاني مشقون ڪندا هئا.

روايت مطابق رومي پاڻ به هڪ ماهر موسيقار هو ۽ رباب وڄائيندو هو، جيتوڻيڪ سندس پسنديده ساز ني يعني بانسري هئي.[100]

سماع دوران جيڪا موسيقي وڄائي ويندي آهي، اها مثنوي، ديوان ڪبير ۽ سلطان ولد جي شاعريءَ تي ٻڌل هوندي آهي.[100]

عثماني سلطنت جي دور ۾ مولويه سلسلي ڪيترائي مشهور شاعر ۽ موسيقار پيدا ڪيا، جن ۾ شيخ غالب، اسماعيل رسوحي دده، اسرار دده، حالت آفندي ۽ غوثي دده شامل آهن.

رومي جي مزار، قونيه، ترڪي

1950ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪي حڪومت ڦرندڙ درويشن کي هر سال قونيه ۾ پنهنجي تقريب منعقد ڪرڻ جي اجازت ڏني.

مولانا ميلو هر سال ڊسمبر ۾ ٻن هفتن تائين جاري رهندو آهي. ان جو اختتامي ڏينهن 17 ڊسمبر هوندو آهي، جيڪو مولانا جي وصال جو ڏينهن آهي ۽ شبِ عروس (Persian: شبِ عُرس) سڏيو ويندو آهي، جنهن جو مطلب آهي "وصال جي رات"، يعني خدا سان روحاني ملاپ جي رات.[101]

2005ع ۾ يونيسڪو ترڪي جي مولويه سماع تقريب کي انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي شاهڪار روايتن مان هڪ قرار ڏنو.[102]

1981ع کان 1994ع تائين 5000 ترڪي ليرا جي نوٽ جي پٺئين پاسي رومي ۽ سندس مزار

1981ع کان 1994ع تائين جاري ٿيندڙ 5000 ترڪي ليرا جي نوٽن تي رومي ۽ سندس مزار جي تصوير ڇاپي وئي هئي.[103]

مذهبي وابستگي

[سنواريو]

ايڊورڊ جي. برائون جي مطابق فارسي تصوف جا ٽي وڏا شاعر، يعني رومي، سنائي ۽ فريد الدين عطار، سڀ سني مسلمان هئا ۽ سندن شاعري پهرين ٻن خليفن ابو بڪر صديق ۽ عمر بن خطاب جي ساراهه سان ڀرپور آهي.[104]

انيماري شيمل موجب صفوي سلطنت ۾ 1501ع کان پوءِ اثنا عشري شيعت کي سرڪاري مذهب بڻائڻ کان پوءِ ڪجهه شيعا ليکڪن رومي ۽ عطار جهڙن صوفي شاعرن کي پنهنجي روايت سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.[105]

اٺ سؤ ساله جشن

[سنواريو]
1968ع جي افغان ٽپال ٽڪيٽ تي رومي

افغانستان ۾ رومي کي مولانا، ترڪي ۾ مولانا (ميولانا) ۽ ايران ۾ مولوي سڏيو وڃي ٿو.

افغانستان، ايران ۽ ترڪي جي مستقل نمائندن جي تجويز تي يونيسڪو 2007ع کي رومي جي پيدائش جي اٺ سؤ ساله جشن سان منسوب ڪيو.[106]

6 سيپٽمبر 2007ع تي يونيسڪو جي هيڊڪوارٽر ۾ باضابطه تقريب منعقد ڪئي وئي.[107]

يونيسڪو رومي جي نالي سان هڪ يادگاري تمغو پڻ جاري ڪيو ته جيئن سندس فڪر ۽ پيغام بابت تحقيق ۽ آگاهي کي هٿي ملي سگهي.[108]

30 سيپٽمبر 2007ع تي ايران جي سمورن اسڪولن ۾ رومي جي اعزاز ۾ گهنٽيون وڄايون ويون.[109]

ساڳئي سال تهران ۾ عالمي ڪانفرنس منعقد ڪئي وئي، جنهن ۾ 29 ملڪن جي عالمن شرڪت ڪئي ۽ 450 تحقيقي مقالا پيش ڪيا ويا.[110]

ايراني موسيقار شهرام ناظري کي رومي جي ڪلام تي سندس موسيقي خدمتن عيوض فرانس جو ليجن آف آنر ۽ ايران هائوس آف ميوزڪ جو اعزاز ڏنو ويو.[111]

يونيسڪو 2007ع کي سرڪاري طور بين الاقوامي سالِ رومي قرار ڏنو.[112]

عوامي ثقافت ۾

[سنواريو]

رومي جي زندگي ۽ تعليمات جديد ادب ۽ ذرائع ابلاغ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. سندس مرشد شمس تبريزي سان تعلق جديد ادبي ۽ فني پيشڪشن ۾ هڪ بنيادي موضوع طور سامهون آيو آهي، جتي ان ذريعي روحاني وابستگي ۽ الاهي محبت جي موضوعن کي بيان ڪيو ويندو آهي.

اليف شفق جو 2010ع وارو ناول فورٽي رولز آف لوَ (محبت جا چاليهه اصول) عالمي شهرت ماڻي، جنهن ۾ رومي جي زندگيءَ کي جديد دور جي هڪ ڪهاڻيءَ سان گڏ 13هين صديءَ جي رومي ۽ شمس جي تاريخي داستان سان ڳنڍيو ويو آهي.[113]

ٽيليويزن جي دنيا ۾، 2023ع جي ترڪي سوانحي سلسلي مولانا جلال الدين رومي (Mevlana Celâleddin-i Rumi)، جيڪو ڪاله فلم طرفان وهڪرو نشر ڪندڙ پليٽفارم تابعي لاءِ تيار ڪيو ويو، رومي جي هڪ ديني عالم کان صوفي عارف بڻجڻ واري سفر کي منگول حملن جي سياسي افراتفريءَ جي پسمنظر ۾ پيش ڪري ٿو.[114]

تحقيق ڪندڙن ۽ تنقيد نگارن اهو پڻ نشاندهي ڪئي آهي ته رومي جو اثر عالمي سينيما تي اڄ به برقرار آهي. انهن مطابق سندس مابعدالطبيعاتي فڪر ۽ روحاني بلنديءَ جا موضوع عالمي شهرت يافته هدايتڪارن، جهڙوڪ مجيد مجيدي، جي فلمن ۾ نمايان طور ڏسڻ ۾ اچن ٿا.[115]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

عام

[سنواريو]

رومي جون شاعريون

[سنواريو]

فارسي ثقافت

[سنواريو]

رومي جا محقق ۽ ليکڪ

[سنواريو]

رومي جي شاعري جا انگريزي مترجم

[سنواريو]

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]

انگريزي ترجما

[سنواريو]
  • Maulana, Hazrat. "Ma-Aarif-E-Mathnavi: A commentary of the Mathnavi of Maulana Jalaluddin Rumi (R.A.)". YunusPatel.co.za. 12 July 2025 تي حاصل ڪيل.
  • Whinfield, E. H. (1887). Masnaví-i Ma'naví, the Spiritual Couplets of Mauláná Jalálu'd-din Muhammad Rúmí. London.
  • Nicholson, Reynold A. (1925–1940). The Mathnawí of Jalálu'ddín Rúmí. جلد 1–8. London: Messrs Luzac & Co.
  • Ergin, Nevit Oguz (2007). The Rubais of Rumi: Insane with Love. Inner Traditions. ISBN 978-1-59477-183-5.

زندگي ۽ فڪر

[سنواريو]

فارسي ادب

[سنواريو]
  • اي. جي. برائون، History of Persia
  • جان ريپڪا، History of Iranian Literature
  • RUMI: His Teachings and Philosophy از آر. ايم. چوپڙا
  • Mozaffari, Ali; Akbar, Ali. Heritage diplomacy and soft power competition between Iran and Turkey. 
  • Taner, Melis. Caught in a Whirlwind.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
رومي
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان

سانچو:Rumi

مولانا رومي جائزو

[سنواريو]

مولانا رومي جائزو (Mawlana Rumi Review)[117] هڪ علمي تحقيقي رسالو آهي جيڪو رومي جي شاعري، زندگي، فڪر ۽ ورثي لاءِ وقف آهي.

هي رسالو 2010ع کان هر سال ايگزيٽر يونيورسٽي جي فارسي ۽ ايراني مطالعي جي مرڪز، نيقوسيا ۾ رومي انسٽيٽيوٽ، ۽ ڪيمبرج جي آرڪي ٽائپ بڪس جي سهڪار سان شايع ٿيندو رهيو آهي.[118]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Sipahsalar, Faridun bin Ahmad (1946). Sa'id Nafisi (مرتب). Risala-yi Ahwal-i Mawlana. Tehran. ص. 5.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  2. ↑ Rumi (2015). Selected Poems. Penguin Books. ص. 350. ISBN 978-0-14-196911-4.
  3. ↑ "ملای روم" آرڪائيو ڪيا ويا 2022-06-05 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. in دهخدا لغت نامو
  4. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "EI".
  5. ↑ H. Ritter, 1991, DJALĀL al-DĪN RŪMĪ, اسلامي دائرة المعارف (جلد II: C–G)، ص. 393.
  6. ↑ Jalāl al-Dīn Rūmī (Maulana), Ibrahim Gamard, Rumi and Islam: Selections from His Stories, Poems, and Discourses, Annotated & Explained, SkyLight Paths Publishing, 2004.
  7. ↑ Yalman, Suzan (7 July 2016), "Badr al-Dīn Tabrīzī", Encyclopaedia of Islam THREE (انگريزي ۾), Brill, 7 June 2023 تي حاصل ڪيل
  8. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Annemarie Schimmel".
  9. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Franklin Lewis".
  10. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Nasr2".
  11. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Harmless07".
  12. 1 2 3 4 5 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Balkh".
  13. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Lewis00".
  14. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "C.E. Bosworth p. 391".
  15. ↑ Jafri, Maqsood, The gleam of wisdom, Sigma Press, 2003. p. 238.
  16. ↑ Arberry, A. J., Sufism: An Account of the Mystics of Islam, Courier Dover Publications, November 9, 2001. p. 141.
  17. ↑ Nasr, Seyyed Hossein, The Garden of Truth, p.130.
  18. 1 2 Seyyed, Hossein Nasr (1987). Islamic Art and Spirituality. Suny Press. ص. 115. Jalal al-Din was born in a major center of Persian culture, Balkh, from Persian speaking parents, and is the product of that Islamic Persian culture which in the 7th/13th century dominated the 'whole of the eastern lands of Islam and to which present day Persians as well as Turks, Afghans, Central Asian Muslims and the Muslims of the Indo-Pakistani subcontinent are heir. It is precisely in this world that the sun of his spiritual legacy has shone most brillianty during the past seven centuries. The father of Jalal al-Din, Muhammad ibn Husayn Khatibi, known as Baha al-Din Walad and entitled Sultan al-'ulama', was an outstanding Sufi in Balkh connected to the spiritual lineage of Najm al-Din Kubra.
  19. ↑ Grousset, Rene, The Empire of the Steppes, p.157.
  20. ↑ Aḥmad of Niǧde's "al-Walad al-Shafīq", p.97.
  21. ↑ Findley, Carter Vaughn, The Turks in World History, p.72.
  22. ↑ Coleman Barks, Rumi: The Book of Love, p.xxv.
  23. ↑ Note: Rumi's shrine is now known as the "Mevlâna Museum" in Turkey.
  24. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "howisit".
  25. ↑ Can, Sefik (2006). Fundamentals Of Rumis Thought. Tughra Books. ISBN 9781597846134.
  26. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "hagiographer1".
  27. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "hagiographer2".
  28. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "hagiographer3".
  29. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "hagiographer4".
  30. ↑ Ahmed, Akbar (2011). Suspended Somewhere Between: A Book of Verse. PM Press. ص. i. ISBN 978-1-60486-485-4.
  31. ↑ "Rumi". Britannica. 2024-12-13. 2025-01-24 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ Stewart, Courtney A. (2018-10-01). "Art of the Sufis - The Metropolitan Museum of Art". www.metmuseum.org (انگريزي ۾). 2025-03-02 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ "Hz. Mawlana and Shams". semazen.net.
  34. ↑ de Groot, Rokus (2011). "Rumi and the Abyss of Longing". Mawlana Rumi Review 2: 61–93.
  35. ↑ James, Delaney (2019). "RUMI: The Homoerotic Sufi Saint". CrossCurrents 69 (4): 365–383.
  36. ↑ The Essential Rumi. Translations by Coleman Barks, p. xx.
  37. ↑ Rumi: Daylight: A Daybook of Spiritual Guidance. Shambhala Publications. 1999.
  38. ↑ Nasr, Seyyed Hossein (1987). Islamic Art and Spirituality. ص. 120.
  39. 1 2 3 4 5 Mojaddedi, Jawid (2004). "Introduction". Rumi, Jalal al-Din. The Masnavi, Book One. Oxford University Press. ص. xix.
  40. ↑ "Mevlana Jalal al-din Rumi".
  41. ↑ Crane, H. (1993). "Notes on Saldjūq Architectural Patronage in Thirteenth Century Anatolia". Journal of the Economic and Social History of the Orient 36 (1): 1–57.
  42. ↑ Rumi: Daylight: A Daybook of Spiritual Guidance. Shambhala Publications. 1999. ISBN 978-0-8348-2517-8.
  43. ↑ Nasr, Seyyed Hossein (1987). Islamic Art and Spirituality. SUNY Press. ص. 120. ISBN 978-0-88706-174-5.
  44. ↑ "Mevlana Jalal al-din Rumi". Anatolia.com. 2 February 2002. اصل نسخو مان 2 February 2002 تي محفوظ ڪيل.
  45. ↑ Crane, H. (1993). "Notes on Saldjūq Architectural Patronage in Thirteenth Century Anatolia". Journal of the Economic and Social History of the Orient 36 (1): 1–57. doi:10.1163/156852093X00010. سانچو:ProQuest.
  46. ↑ Chittick, William C. (2017). "RUMI, JALĀL-AL-DIN vii. Philosophy". Encyclopaedia Iranica.
  47. ↑ Ibrahim Gamard. The Mathnawî-yé Ma'nawî – Rhymed Couplets of Deep Spiritual Meaning of Jalaluddin Rumi.
  48. ↑ Naini, Majid. The Mysteries of the Universe and Rumi's Discoveries on the Majestic Path of Love.
  49. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "BBC-Haviland".
  50. ↑ Mojaddedi, Jawid (2004). "Introduction". Rumi, Jalal al-Din. The Masnavi, Book One. Oxford University Press (Kindle Edition). ص. xix.
  51. ↑ Abdul Rahman Jami notes:
    من چه گویم وصف آن عالی‌جناب — نیست پیغمبر ولی دارد کتاب مثنویّ معنویّ مولوی — هست قرآن در زبان پهلوی
    انهيءَ عظيم شخص جي تعريف ۾ مان ڇا چوان؟
    هو نبي ته ناهي، پر هڪ ڪتاب کڻي آيو آهي؛
    مولويءَ جي مثنوي معنوي
    فارسي زبان ۾ قرآن آهي.
  52. ↑ Mojaddedi, Jawid (2004). "Introduction". Rumi, Jalal al-Din. The Masnavi, Book One. Oxford University Press (Kindle Edition). ص. xii–xiii.
  53. ↑ Lewis, Rumi: Past and Present, East and West, Oneworld Publications, 2008 (revised edition). p. 306.
  54. ↑ Virani, Shafique N. (January 2019). "Persian Poetry, Sufism and Ismailism: The Testimony of Khwājah Qāsim Tushtarī's Recognizing God". Journal of the Royal Asiatic Society 29 (1): 17–49. doi:10.1017/S1356186318000494.
  55. ↑ Lewis, Rumi: Past and Present, East and West: The Life, Teaching, and Poetry of Jalâl al-Din Rumi (2008), p. 314.
  56. ↑ Dar al-Masnavi Website
  57. ↑ Mecdut MensurOghlu: “The Divan of Jalal al-Din Rumi contains 35 couplets in Turkish and Turkish-Persian...”
  58. ↑ Lewis, Rumi: Past and Present, East and West, 2008.
  59. 1 2 Δέδες, Δ. (1993). "Ποιήματα του Μαυλανά Ρουμή". Τα Ιστορικά 10 (18–19): 3–22.
  60. ↑ "Greek Verses of Rumi & Sultan Walad".
  61. ↑ Lewis, Rumi: Past and Present, East and West, 2008.
  62. ↑ Lewis, Rumi: Past and Present, East and West, Chapter 7.
  63. ↑ Lewis, Rumi: Past and Present, East and West, 2008, p. 292.
  64. ↑ Lewis, Rumi: Past and Present, East and West, 2008, p. 293.
  65. ↑ Lewis, Rumi: Past and Present, East and West, 2008, p. 295.
  66. ↑ Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 51
  67. ↑ Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 52
  68. ↑ Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 53
  69. ↑ Demmrich, Sarah, and Ulrich Riegel, eds. Western and Eastern perspectives on religion and religiosity. Vol. 14. Waxmann Verlag, 2020. p. 55
  70. ↑ Haq, Sirajul (2021). Maqalat e Shibli ka adbi aur tanqeedi jaiza (PhD) (اردو ۾). Department of Urdu, دهلي يونيورسٽي. ص. 114.
  71. ↑ Rumi: 53 Secrets from the Tavern of Love, trans. by Amin Banani and Anthony A. Lee, p. 3
  72. ↑ Verse (21:107) – English Translation
  73. ↑ Gamard, Ibrahim (2004). Rumi and Islam. SkyLight Paths. ص. 163. ISBN 978-1-59473-002-3.
  74. ↑ Gamard, Ibrahim (2004). Rumi and Islam. SkyLight Paths. ص. 177. ISBN 978-1-59473-002-3.
  75. ↑ Lewis 2000, pp. 407–408
  76. ↑ Lewis 2000, p. 408
  77. ↑ Gamard, Ibrahim. Rumi and Self Discovery. Dar al Masnavi.
  78. ↑ Gamard, Ibrahim (2004). Rumi and Islam. SkyLight Paths. ص. 169. ISBN 978-1-59473-002-3.
  79. ↑ About the Masnavi, Dar Al-Masnavi
  80. ↑ Tasbihi, Eliza (2016). "Sabzawārī's Sharḥ-i Asrār: A Philosophical Commentary on Rūmīʾs 'Mathnawī'". Mawlana Rumi Review 7: 175–196. doi:10.1163/25898566-00701009.
  81. ↑ Nasr, Seyyed Hossein, "Rumi and the Sufi Tradition," in Chelkowski (ed.), The Scholar and the Saint, p. 183
  82. ↑ Quoted in Ibrahim Gamard, Rumi and Islam: Selections from His Stories, Poems, and Discourses — Annotated and Explained, p. 171.
  83. ↑ Meyer, Gustav (1895). "Die griechischen Verse im Rabâbnâma.". Byzantinische Zeitschrift 4 (3). doi:10.1515/byzs.1895.4.3.401.
  84. ↑ "Greek Verses of Rumi & Sultan Walad". uci.edu. 22 April 2009.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  85. 1 2 "Rumi work translated into Kurdish". Hürriyet Daily News. 30 January 2015.
  86. ↑ Rahman, Aziz (27 August 2015). "Nazrul: The rebel and the romantic". Daily Sun. اصل نسخو مان 17 April 2017 تي محفوظ ڪيل. 12 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ Khan, Mahmudur Rahman (30 September 2018). "A tribute to Jalaluddin Rumi". Daily Sun. اصل نسخو مان 6 July 2024 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ "Rumi Network by Shahram Shiva – The World's Most Popular Website on Rumi". rumi.net.
  89. ↑ "University of Tehran". ut.ac.ir. اصل نسخو مان 7 May 2006 تي محفوظ ڪيل.
  90. ↑ Curiel, Jonathan, سان فرانسسڪو ڪرانيڪل Staff Writer, Islamic verses: The influence of Muslim literature in the United States has grown stronger since the 11 Sep attacks (6 February 2005)
  91. ↑ "Rumi in the Land of Khusrau (Full Movie)".
  92. 1 2 Franklin Lewis, Rumi: Past and Present, East and West, Oneworld Publications, 2000.
  93. ↑ See for example 4th grade Iranian school book where the story of the Parrot and Merchant from the Mathnawi is taught to students
  94. ↑ Hiro, Dilip. Inside Central Asia. The Overlook Press. ISBN 978-1-59020-378-1.
  95. ↑ Uyar, Yaprak Melike; Beşiroğlu, Ş. Şehvar. Recent representations of the music of the Mevlevi Order of Sufism.
  96. ↑ "Sufism". gmu.edu.
  97. ↑ افشاری, مهران. Rumi's Special Companion Salah-eddin Zarkoub. https://rch.ac.ir/article/Details?id=14559. آرڪائيو ڪيا ويا 2025-05-23 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  98. ↑ https://www.islamicsupremecouncil.org/bin/site/wrappers/spirituality-mevlevi.html/. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  99. ↑ "Mevlâna Celâleddin Rumi".
  100. 1 2 "About the Mevlevi Order of America".
  101. ↑ https://www.kloosterman.be/intro/. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  102. ↑ The Mevlevi Sema Ceremony يونيسڪو
  103. ↑ Banknote Museum: 7. Emission Group—Five Thousand Turkish Lira
  104. ↑ Browne, Edward G., A Literary History of Persia from the Earliest Times Until Firdawsh, p. 437.
  105. ↑ Schimmel, Annemarie, Deciphering the Signs of God, p. 210.
  106. ↑ http://www.zaman.com/?bl=culture&alt=&hn=30647. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  107. ↑ http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=34694&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  108. ↑ http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001473/147319e.pdf. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  109. ↑ http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=36533. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  110. ↑ http://www2.irna.ir/en/news/view/line-16/0710285006110934.htm. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  111. ↑ Iran Daily
  112. ↑ https://www.chnpress.com/news?section=2&id=6694. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  113. ↑ Shafak, Elif (2010). The Forty Rules of Love. Penguin Books. ISBN 978-0143118855.
  114. ↑ "TRT Tabii'nin Rumi dizisi, Saraybosna Film Festivali'nde dünya prömiyerini yapacak". Anadolu Agency. July 22, 2023.
  115. ↑ Zargar, C. A. "Allegory and ambiguity in the films of Majid Majidi: A theodicy of meaning". DigitalCommons@UNO.
  116. ↑ Rumi, Jalaloddin. "Rumi on fire". translated by Shahriar Shahriari. 2 January 2020 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ "Mawlana Rumi Review". ISSN 2042-3357.
  118. ↑ "archetypebooks.com".
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=رومي&oldid=387571" تان ورتل