فريڊرڪ نٽشي

فريڊرڪ نٽشي
فريڊرڪ نٽشي
	نٽشي ت. 1875
پيدائش	فريڊرڪ ولهيلم نٽشي; 15 آڪٽوبر 1844; روڪن، پروشيا
وفات	25 آگسٽ 1900 (عمر 55 سال); وائيمار، جرمني
مادر علمي	; ; بون يونيورسٽي; ليپزگ يونيورسٽي;
عهد	19هين صديءَ جو فلسفو
علائقو	اولهه جو فلسفو
مڪتبه فڪر	براعظمي فلسفو; نٽشي پسندي; ; ٻيا مڪتب بنياد مخالف پسندي ; عدميت مخالف پسندي (تڪراري) ; ڊايونيسي پسندي ; ڊايونيسي قنوطيت ; وجوديت ; جرمن رومانويت (تڪراري) ; غير اخلاقيت پسندي ; انفراديت ; فطرت پسندي ; تناظر پسندي ; فلسفياڻي حقيقت پسندي ; سياسي حقيقت پسندي ;
تعليمي ادارو	بازل يونيورسٽي
شعبه عمل	سانچو:Cslist
اهم نظريا	سانچو:Nothing امور فاتي ; اپولوني ۽ ڊايونيسي ; ابدي واپسي ; حقيقت–قدر فرق ; نسب نامو ; خدا مري ويو آهي ; ڌڻ واري جبلت ; آخري انسان ; آقا–غلام اخلاقيات ; نٽشي واري تصديق ; عدميت ; تناظر پسندي ; Ressentiment ; قدرن جي نئين سر قدر بندي ; Tschandala ; Übermensch ; طاقت جي ارادي ;
ھٿ اکر

فريڊرڪ ولهيلم نٽشي^{[lower-alpha 2]} (15 آڪٽوبر 1844 – 25 آگسٽ 1900) هڪ جرمن فيلسوف ۽ ليکڪ هو، جنهن پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪلاسيڪي فقه اللغت جي ماهر طور ڪئي ۽ پنهنجي علمي ڪيريئر جي شروعاتي دور ۾ ئي فلسفي ڏانهن رخ ڪيو. 1869ع ۾، 24 سالن جي عمر ۾، کيس بازل يونيورسٽي ۾ ڪلاسيڪي فقه اللغت جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو. زندگيءَ جي گهڻي حصي دوران صحت جي مسئلن ۾ مبتلا رهڻ سبب هن 1879ع ۾ يونيورسٽيءَ تان استعيفيٰ ڏني. ان کان پوءِ هو هڪ آزاد ليکڪ طور رهيو، پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو نسبتاً اڪيلائي ۽ مالي غير يقينيءَ ۾ گذاريائين، ۽ پنهنجي حالت ۾ سڌارو آڻڻ لاءِ مناسب موسم جي ڳولا ۾ سوئٽزرلينڊ، اٽلي ۽ ڏکڻ فرانس وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندو رهيو. ايندڙ ڏهاڪي ۾ هن پنهنجي بنيادي لکڻين جو وڏو حصو مڪمل ڪيو. 1889ع ۾، 44 سالن جي عمر ۾، کيس عصبي زوال پيش آيو، ۽ ان کان پوءِ سندس ذهني صلاحيتون مڪمل طور ختم ٿي ويون، جنهن سان گڏ فالج ۽ رڳن واري ڊيمينشيا پڻ ٿي؛^{[lower-alpha 3]} هن پنهنجي باقي 11 سال پهرين پنهنجي ماءُ ۽ پوءِ پنهنجي ڀيڻ جي سار سنڀال هيٺ گذاريا، تان جو سندس وفات ٿي. سندس ڪم ۽ سندس فلسفي نه رڳو وسيع علمي تحقيق کي جنم ڏنو آهي، پر عوامي دلچسپي پڻ پيدا ڪئي آهي.

نٽشي جي ڪم ۾ شاعري، ثقافتي تنقيد ۽ فلسفياڻا مضمون شامل آهن، جڏهن ته هن قولن ۽ طنز سان خاص رغبت ڏيکاري. سندس فلسفي جا نمايان عنصر معروضي سچائي تي تنقيد ۽ ان جي جاءِ تي تناظر پسندي جي حمايت؛ عيسائي اخلاقيات تي نسب نامي واري تنقيد ۽ ان سان لاڳاپيل آقا–غلام اخلاقيات جو نظريو؛ مذهب جي ڪمزور ٿيڻ ("خدا مري ويو آهي")^[14] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل غير فعال عدميت جي بحران جي جواب ۾ زندگيءَ جي تصديق؛ اپولوني ۽ ڊايونيسي ٻه-رخائپ جو تصور؛ ۽ انساني موضوع کي مقابلي ڪندڙ ارادن جي اظهار طور بيان ڪرڻ، جن کي گڏيل طور طاقت جي ارادي طور سمجهيو وڃي ٿو، شامل آهن. سندس پوئين ڪم ۾ اوبرمينش، قدرن جي نئين سر قدر بندي ۽ ابدي واپسي جي سندس منفرد صياغت جهڙا اثرائتا تصور ترقي پذير ٿيا. سندس فڪري ڪم موضوعن جي وسيع دائري کي ڇُهيو، جن ۾ جمالي، فقه اللغت، تاريخ، موسيقي، مذهب، الميو، ثقافت ۽ سائنس شامل آهن، ۽ هن يوناني الميو، آرٿر شوپنهاور، رالف والڊو ايمرسن ۽ رچرڊ واگنر جهڙن مختلف ذريعن مان الهام ورتو.

نٽشي جي وفات کان پوءِ، سندس ڀيڻ اليزابيٿ فورسٽر-نٽشي سندس مسودن جي سنڀاليندڙ ۽ ايڊيٽر بڻجي وئي. هن سندس اڻ ڇپيل لکڻين کي پنهنجي جرمن انتهائي قوم پرست نظريي سان ٺهڪائڻ لاءِ ايڊٽ ڪيو، اڪثر نٽشي جي ظاهر ڪيل رائن جي ابتڙ يا انهن کي اونداهو ڪندي، جيڪي يهوديت دشمني ۽ قوم پرستيءَ جي صريح مخالفت ڪنديون هيون.^{[حوالو گهربل]} سندس ڇپايل ايڊيشنن وسيلي، نٽشي جو ڪم فاشزم ۽ نازيزم سان لاڳاپيل ٿي ويو. ويهين صديءَ جي عالمن، جهڙوڪ والٽر ڪافمن، آر. جي. هالنگڊيل ۽ جارج باتائي، نٽشي کي هن تشريح خلاف بچايو، ۽ جلد ئي سندس لکڻين جا درست ڪيل ايڊيشن دستياب ٿيا. پوءِ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ نٽشي جي ڪم کي نئين مقبوليت ملي ۽ سندس خيالن 20هين ۽ 21هين صديءَ جي مفڪرن تي فلسفي جي ميدان ۾ وسيع اثر وڌو—خاص طور براعظمي فلسفي جي مڪتبن، جهڙوڪ وجوديت، مابعد جديديت ۽ مابعد ساختيات—سان گڏ فن، ادب، موسيقي، شاعري، سياست ۽ مقبول ثقافت تي پڻ.

زندگي

جواني (1844–1868)

15 آڪٽوبر 1844ع تي ڄاول نٽشي^[15] روڪن نالي ڳوٺ ۾ وڌيو، جيڪو ليپزگ ويجهو پروشيا جي صوبي سڪسوني ۾ هو ۽ هاڻي لوٽسن جو حصو آهي. سندس نالو پروشيا جي بادشاهه فريڊرڪ ولهيلم چوٿين جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو نٽشي جي ڄمڻ واري ڏينهن 49 سالن جو ٿيو هو؛ نٽشي بعد ۾ پنهنجو وچون نالو ولهيلم ڇڏي ڏنو. نٽشي جو پڙڏاڏو، گوٽ هيلف اينگلبرٽ نٽشي (1714–1804)، هڪ انسپيڪٽر ۽ فيلسوف هو. نٽشي جو ڏاڏو، فريڊرڪ آگسٽ لڊوگ نٽشي (1756–1826)، هڪ ديني عالم هو.^[16] نٽشي جا والدين، ڪارل لڊوگ نٽشي (1813–1849)، جيڪو لوٿري پادري^[17] ۽ اڳوڻو استاد هو؛ ۽ فرانزسڪا نٽشي (née اوهلر) (1826–1897)، 1843ع ۾ شادي ڪئي، جيڪو فريڊرڪ جي ڄمڻ کان هڪ سال اڳ هو. سندن ٻيا ٻه ٻار به هئا: هڪ ڌيءَ، اليزابيٿ فورسٽر-نٽشي، جيڪا 1846ع ۾ ڄائي؛ ۽ ٻيو پٽ، لڊوگ جوزف، جيڪو 1848ع ۾ ڄائو. نٽشي جو پيءُ 1849ع ۾ دماغي بيماريءَ سبب، هڪ سال جي سخت اذيت کان پوءِ، تڏهن وفات ڪري ويو، جڏهن نٽشي صرف چئن سالن جو هو؛ لڊوگ جوزف ڇهه مهينا پوءِ ٻن سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.^[18] پوءِ خاندان نائومبرگ منتقل ٿيو، جتي اهي نٽشي جي ناني ۽ سندس پيءُ جي ٻن غير شادي شده ڀينرن سان گڏ رهيا. 1856ع ۾ نٽشي جي ناني جي وفات کان پوءِ، خاندان پنهنجي گهر ۾ منتقل ٿيو، جيڪو هاڻي نٽشي-هاوس، هڪ عجائب گهر ۽ نٽشي مطالعي جو مرڪز آهي.

نٽشي ڇوڪرن جي اسڪول ۽ پوءِ هڪ خانگي اسڪول ۾ پڙهيو، جتي سندس دوستي گستاو ڪرگ ۽ ولهيلم پينڊر سان ٿي، جيڪي ٻئي انتهائي عزت وارن خاندانن مان هئا. نٽشي جي پڙهيل هڪ اسڪول جي تعليمي رڪارڊ ۾ لکيل هو ته هو عيسائي علم الاهيات ۾ نمايان هو.^[19]

1854ع ۾ هن نائومبرگ جي جمنازيم ۾ پڙهڻ شروع ڪيو. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پيءُ رياست لاءِ پادري طور ڪم ڪري چڪو هو، تنهنڪري پيءُ کان محروم نٽشي کي شولفورٽا ۾ پڙهڻ لاءِ اسڪالرشپ جي آڇ ڪئي وئي. اهو خيال رد ٿي چڪو آهي ته نٽشي کي سندس تعليمي قابليت جي بنياد تي داخلا ملي هئي: سندس نمبر ڪلاس جي مٿين درجي جي ويجهو به نه هئا.^[20] هن اتي 1858ع کان 1864ع تائين پڙهيو، جتي سندس دوستي پال ڊوئسن ۽ ڪارل فون گيرسدورف (1844–1904) سان ٿي، جيڪو پوءِ قانون دان بڻيو. هن شاعري ۽ موسيقيءَ جون ترتيبون ٺاهڻ لاءِ پڻ وقت ڪڍيو. نٽشي نائومبرگ ۾ پنهنجي اونهاري دوران ”جرمانيا“ نالي موسيقي ۽ ادب جي ڪلب جي اڳواڻي ڪئي.^[18] شولفورٽا ۾ نٽشي کي ٻولين—يوناني، لاطيني، عبراني ۽ فرانسيسي—۾ اهم بنياد مليو، ته جيئن هو اهم ابتدائي ماخذ پڙهي سگهي؛^[21] هن پهريون ڀيرو ننڍي شهر جي قدامت پسند ماحول ۾ پنهنجي خانداني زندگيءَ کان پري رهڻ جو تجربو پڻ ڪيو. مارچ 1864ع ۾ سندس سيمسٽر جي آخر وارن امتحانن ۾ مذهب ۽ جرمن ۾ 1؛ يوناني ۽ لاطيني ۾ 2a؛ فرانسيسي، تاريخ ۽ طبعيات ۾ 2b؛ ۽ عبراني ۽ رياضي ۾ ”بي رونق“ 3 مليو.^[22]

نٽشي شوقيه موسيقار هو.^[23] هن 1858ع کان نائومبرگ جي شولفورٽا ۾ آواز، پيانو ۽ وائلن لاءِ ڪيترائي ڪم ترتيب ڏيڻ شروع ڪيا، جڏهن هن موسيقيءَ جي ترتيبن تي ڪم شروع ڪيو. رچرڊ واگنر نٽشي جي موسيقيءَ کي گهٽ اهميت ڏيندو هو ۽ ٻڌايو وڃي ٿو ته هن 1871ع ۾ نٽشي پاران واگنر جي زال ڪوزيما کي موڪليل پيانو ترتيب جي سالگرهه واري تحفي جو مذاق اڏايو. جرمن ڪنڊڪٽر ۽ پيانو نواز هانس فون بولو پڻ نٽشي جي هڪ ٻي تخليق کي ”موسيقيءَ جي ڪاغذ تي سڀ کان بي لطف ۽ سڀ کان ضد-موسيقي مسودو، جنهن سان مون گهڻي وقت ۾ واسطو پيو آهي“ قرار ڏنو.^[24]

شولفورٽا ۾ پڙهندي نٽشي اهڙن موضوعن جي پيروي ڪئي، جيڪي نامناسب سمجهيا ويندا هئا. هن ان وقت لڳ ڀڳ اڻڄاتل شاعر فريڊرڪ هولڊرلن جي ڪم سان واقفيت حاصل ڪئي، کيس ”منهنجو پسنديده شاعر“ سڏيو ۽ هڪ مضمون لکيو، جنهن ۾ چيائين ته شاعر شعور کي ”سڀ کان بلند مثالي حيثيت“ تائين کڻي وڃي ٿو.^[25] جنهن استاد مضمون درست ڪيو، ان سٺو نشان ڏنو پر تبصرو ڪيو ته نٽشي کي مستقبل ۾ وڌيڪ صحتمند، وڌيڪ صاف ۽ وڌيڪ ”جرمن“ ليکڪن ڏانهن ڌيان ڏيڻ گهرجي. ان کان علاوه، هن ارنسٽ اورٽليپ سان واقفيت حاصل ڪئي، جيڪو هڪ عجيب، ڪفر آميز ۽ اڪثر شرابي شاعر هو، جيڪو نٽشي سان ملاقات کان ڪجهه هفتا پوءِ کاهيءَ ۾ مئل مليو، پر شايد اهو ئي شخص هو، جنهن نٽشي کي رچرڊ واگنر جي موسيقي ۽ لکڻين سان واقف ڪرايو.^[26] شايد اورٽليپ جي اثر هيٺ، هو ۽ رڪٽر نالي هڪ شاگرد اسڪول ڏانهن نشي ۾ موٽيا ۽ هڪ استاد سان منهن پيو، جنهن جي نتيجي ۾ نٽشي ڪلاس ۾ پهرين نمبر تان هيٺ آيو ۽ سندس پريفڪٽ واري حيثيت ختم ٿي وئي.^[27]

سيپٽمبر 1864ع ۾ گريجوئيشن ڪرڻ کان پوءِ،^[28] نٽشي پادري بڻجڻ جي اميد سان بون يونيورسٽي ۾ علم الاهيات ۽ ڪلاسيڪي لسانيات جو مطالعو شروع ڪيو. ٿوري عرصي لاءِ هو ۽ ڊوئسن بورشنشافٽ (شاگرد تنظيم) فرانڪونيا جا ميمبر بڻيا. هڪ سيمسٽر کان پوءِ (۽ پنهنجي ماءُ جي ناراضگيءَ جي باوجود) هن علم الاهيات جو مطالعو ڇڏي ڏنو ۽ پنهنجو ايمان وڃائي ويٺو.^[29] 1862ع جي پنهنجي مضمون ”قسمت ۽ تاريخ“ ۾ ئي نٽشي دليل ڏنو هو ته تاريخي تحقيق عيسائيت جي بنيادي تعليمات کي بي اعتبار ڪري ڇڏيو هو،^[30] پر ڊيوڊ شٽراس جي يسوع جي زندگي پڻ نوجوان نٽشي تي گهرو اثر وڌو هوندو.^[29] ان کان سواءِ، لڊوگ فوئرباخ جي عيسائيت جو جوهر نوجوان نٽشي کي پنهنجي ان دليل سان متاثر ڪيو ته انسانن خدا کي تخليق ڪيو آهي، نه ڪي خدا انسانن کي.^[31] جون 1865ع ۾، 20 سالن جي عمر ۾، نٽشي پنهنجي گهري مذهبي ڀيڻ اليزابيٿ کي پنهنجي ايمان وڃائڻ بابت هڪ خط لکيو. ان خط ۾ هي بيان شامل آهي:

تنهنڪري انسانن جا رستا جدا ٿين ٿا: جيڪڏهن تون روح جي سڪون ۽ خوشيءَ لاءِ جاکوڙڻ چاهين ٿو ته پوءِ ايمان رک؛ جيڪڏهن تون سچ جو پوئلڳ ٿيڻ چاهين ٿو ته پوءِ جستجو ڪر....^[32]

ان کان پوءِ نٽشي پروفيسر فريڊرڪ ولهيلم رٽشل جي نگرانيءَ هيٺ لسانيات جي مطالعي تي ڌيان ڏنو، جنهن سان گڏ هو 1865ع ۾ ليپزگ يونيورسٽي هليو ويو.^[33] اتي سندس پنهنجي ساٿي شاگرد ارون روڊ سان ويجهي دوستي ٿي. نٽشي جون پهريون لسانياتي لکڻيون ٿوري ئي عرصي کان پوءِ شايع ٿيون.

1865ع ۾ نٽشي آرٿر شوپنهاور جي لکڻين جو گهرو مطالعو ڪيو. سندس فلسفياڻي دلچسپي جاڳائڻ جو سبب شوپنهاور جي دنيا ارادي ۽ تصور جي حيثيت ۾ پڙهڻ هو؛ نٽشي بعد ۾ تسليم ڪيو ته شوپنهاور انهن ٿورن مفڪرن مان هڪ هو، جن جو هو احترام ڪندو هو، ۽ اڻ وقتائتا ويچار ۾ شامل مضمون ”شوپنهاور هڪ معلم جي حيثيت ۾“ کيس ارپيو.

1866ع ۾ هن فريڊرڪ البرٽ لانگي جي ماديت جي تاريخ پڙهي. ايمانيوئل ڪانٽ جي ماديت مخالف فلسفي، يورپي ماديت جي عروج، سائنس ڏانهن يورپ جي وڌندڙ دلچسپي، چارلس ڊارون جي ارتقا جي نظريي ۽ روايت توڙي اختيار خلاف عام بغاوت بابت لانگي جي بيانن نٽشي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. نٽشي آخرڪار انساني جمالياتي حس جي ارتقائي وضاحت جي ناممڪن هجڻ جو دليل ڏنو.^[34]

1867ع ۾ نٽشي نائومبرگ ۾ پروشيا جي توپخاني واري ڊويزن ۾ هڪ سال جي رضاڪارانه خدمت لاءِ شامل ٿيو. کيس پنهنجي ساٿي ڀرتي ٿيلن ۾ بهترين گهوڙيسوارن مان هڪ سمجهيو ويندو هو ۽ سندس آفيسرن اڳڪٿي ڪئي ته هو جلد ئي ڪئپٽن جي عهدي تي پهچي ويندو. مارچ 1868ع ۾، گهوڙي تي چڙهندي، نٽشي جي ڇاتي زين جي اڀار سان ٽڪرائجي وئي ۽ سندس کاٻي پاسي جا ٻه عضلا ڦاٽي پيا، جنهن سبب هو نٻل ٿي پيو ۽ ڪيترن مهينن تائين هلڻ کان لاچار رهيو.^[35]^[36] نتيجي طور، هن ٻيهر پنهنجي پڙهائيءَ ڏانهن ڌيان ڏنو ۽ 1868ع ۾ اها مڪمل ڪئي. ساڳئي سال جي آخر ۾ نٽشي جي رچرڊ واگنر سان پڻ پهريون ڀيرو ملاقات ٿي.^[37]^[38]

بازل ۾ پروفيسر (1869ع–1879ع)

1869ع ۾ رٽشل جي حمايت سان، نٽشي کي سوئٽزرلينڊ جي بازل يونيورسٽي ۾ ڪلاسيڪي لسانيات جو پروفيسر ٿيڻ جي آڇ ملي. ان وقت سندس عمر رڳو 24 سال هئي ۽ هن نه ته پنهنجي ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪئي هئي ۽ نه ئي تدريسي اهليت جو سرٽيفڪيٽ (هيبيليٽيشن) حاصل ڪيو هو. مارچ 1869ع ۾، ٻيهر رٽشل جي حمايت سان، لائپزگ يونيورسٽي کيس اعزازي ڊاڪٽريٽ جي ڊگري ڏني.^[39]

جيتوڻيڪ اها آڇ کيس اهڙي وقت ملي، جڏهن هو سائنس لاءِ لسانيات ڇڏڻ تي غور ڪري رهيو هو، تنهن هوندي به هن اها قبول ڪئي.^[40] اڄ تائين به نٽشي مستقل عهدي وارن ڪلاسيڪي اڀياس جي سڀ کان ننڍي عمر جي پروفيسرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.^[41]

نٽشي جي 1870ع ۾ رٿيل ڊاڪٽريٽ جو مقالو، ”ڊائيوجينس لائرٽيوس جي ماخذن جي اڀياس ۽ تنقيد ڏانهن ڀاڱيداري“ (Beiträge zur Quellenkunde und Kritik des Laertius Diogenes)، ڊائيوجينس لائرٽيوس جي خيالن جي اصل ماخذن جو جائزو ورتو.^[42] جيتوڻيڪ اهو مقالو ڪڏهن به جمع نه ڪرايو ويو، پر پوءِ بازل ۾ Gratulationsschrift ('مبارڪبادي اشاعت') طور شايع ڪيو ويو.^[43]^{[lower-alpha 4]}

بازل منتقل ٿيڻ کان اڳ نٽشي پنهنجي پروشيائي شهريت تان هٿ کڻي ڇڏيو؛ باقي سڄي زندگي هو سرڪاري طور بي رياست رهيو.^[44]^[45]

تنهن هوندي به، نٽشي فرانس-پروشيا جنگ (1870ع–1871ع) دوران طبي اردلي طور پروشيائي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. فوج ۾ پنهنجي مختصر عرصي دوران هن گهڻو ڪجهه ڀوڳيو ۽ جنگ جي صدمي ڀرين اثرن جو مشاهدو ڪيو. کيس ڊفٿيريا ۽ پيچش پڻ ٿي پيا.^[46] والٽر ڪافمان جو اندازو آهي ته ان وقت کيس ٻين بيمارين سان گڏ هڪ فاحشه خاني مان سفلس پڻ لڳي هئي.^[47]^[48] 1870ع ۾ بازل موٽڻ کان پوءِ نٽشي جرمن سلطنت جي قيام ۽ اوٽو فان بسمارڪ جي پوءِ واري پاليسين کي هڪ ٻاهرئين مبصر جي حيثيت سان ڏٺو ۽ انهن جي سچائيءَ بابت ڪنهن حد تائين شڪ جو اظهار ڪيو. يونيورسٽيءَ ۾ سندس افتتاحي ليڪچر ”هومر ۽ ڪلاسيڪي لسانيات“ هو. نٽشي جي ملاقات فرانز اووربيڪ سان پڻ ٿي، جيڪو الٰهيات جو پروفيسر هو ۽ سڄي زندگي سندس دوست رهيو؛ ان سان گڏ هن آفريڪن اسپير سان به ملاقات ڪئي، جيڪو هڪ گهٽ مشهور روسي فلسفي ۽ 1873ع جي ڪتاب فڪر ۽ حقيقت جو ليکڪ هو. نٽشي جي ساٿي، تاريخدان ياڪوب برڪهارٽ، جنهن جا ليڪچر نٽشي اڪثر ٻڌندو هو، پڻ مٿس نمايان اثر وجهڻ لڳو.^[49]

نٽشي 1868ع ۾ لائپزگ ۾ ئي رچرڊ واگنر سان ملي چڪو هو ۽ پوءِ واگنر جي زال، ڪوزيما واگنر، سان پڻ مليو. نٽشي ٻنهي جو تمام گهڻو مداح هو ۽ بازل ۾ رهڻ دوران ٽربشن، لوسرن ۾ واگنر جي گهر اڪثر ويندو هو. واگنر خاندان نٽشي کي پنهنجي انتهائي ويجهي حلقي ۾ شامل ڪيو، جنهن ۾ فرانز لسٽ به شامل هو، جنهن بابت نٽشي عام ڳالهه ٻولهه ۾ چيو هو: ”لسٽ يا عورتن پٺيان ڊوڙڻ جو فن!“^[50] نٽشي بائروئٽ فيسٽيول جي شروعات ڏانهن ڏنل پنهنجي ڌيان مان لطف اندوز ٿيندو هو. 1870ع ۾ هن ڪوزيما واگنر کي سندس جنم ڏينهن جي تحفي طور ”الميوي خيال جي پيدائش“ جو مسودو ڏنو. 1872ع ۾ نٽشي پنهنجو پهريون ڪتاب، المئي جي پيدائش، شايع ڪيو. سندس شعبي جي ساٿين، جن ۾ رٽشل به شامل هو، ان تصنيف لاءِ ٿورو ئي جوش ڏيکاريو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ نٽشي وڌيڪ قياسي طريقي جي حق ۾ ڪلاسيڪي لسانياتي طريقي کان پاسو ڪيو هو. پنهنجي مباحثاتي لکڻي مستقبل جي لسانيات ۾ الريش فان ولاموِٽز-مولينڊورف ڪتاب جي آجيان کي ٿڌو ڪري ڇڏيو ۽ ساڳئي وقت ان جي بدنام شهرت وڌائي ڇڏي. جواب ۾، روڊه (جيڪو ان وقت ڪيل ۾ پروفيسر هو) ۽ واگنر نٽشي جي دفاع ۾ آيا. نٽشي لسانياتي برادريءَ اندر پنهنجي اڪيلائيءَ جي احساس بابت کليل نموني لکيو ۽ بازل ۾ فلسفي جي عهدي تي بدلي ڪرائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.

1873ع ۾ نٽشي اهڙا نوٽ گڏ ڪرڻ شروع ڪيا، جيڪي سندس وفات کان پوءِ يونانين جي المياتي دور ۾ فلسفو جي نالي سان شايع ٿيا. 1873ع ۽ 1876ع جي وچ ۾ هن چار الڳ ڊگها مضمون شايع ڪيا: ”ڊيوڊ اسٽراس: اقرار ڪندڙ ۽ ليکڪ“، ”زندگيءَ لاءِ تاريخ جو استعمال ۽ غلط استعمال“، ”شوپنهاور بطور معلم“ ۽ ”بائروئٽ ۾ رچرڊ واگنر“. اهي چارئي مضمون پوءِ بي وقتائتا ويچار جي عنوان هيٺ گڏيل مجموعي ۾ شايع ٿيا. انهن مضمونن جو گڏيل رخ ثقافتي تنقيد ڏانهن هو، جن ۾ شوپنهاور ۽ واگنر پاران تجويز ڪيل اُسرندڙ جرمن ثقافت کي للڪاريو ويو. واگنر خاندان جي حلقي ۾ رهڻ دوران هن مالويدا فان ميزنبگ ۽ هانس فان بولو سان ملاقات ڪئي. هن پال ري سان پڻ دوستي شروع ڪئي، جنهن 1876ع ۾ سندس شروعاتي لکڻين ۾ موجود قنوطيت کي رد ڪرڻ تي کيس اثرانداز ڪيو. 1876ع جي بائروئٽ فيسٽيول کيس سخت مايوس ڪيو، جتي نمائشن جي رواجي پڻي ۽ عوام جي پست ذوق کيس بيزار ڪري ڇڏيو. واگنر پاران ”جرمن ثقافت“ جي حمايت کان پڻ هو پري ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ نٽشي ان اصطلاح کي پنهنجي اندر ئي تضاد سمجهندو هو، ۽ جرمن عوام ۾ پنهنجي شهرت جي واگنر پاران جشن ملهائڻ کان به کيس بيزاري ٿي. انهن سڀني ڳالهين سندس پوءِ واري ان فيصلي ۾ حصو وڌو، جنهن تحت هن پاڻ کي واگنر کان پري ڪيو.

1878ع ۾ انسان، حد کان وڌيڪ انسان (مابعد الطبعيات کان وٺي اخلاقيات ۽ مذهب تائين موضوعن تي مشتمل مختصر قولن جو ڪتاب) جي اشاعت سان نٽشي جي لکڻين جو هڪ نئون اسلوب واضح ٿيو. اهو اسلوب آفريڪن اسپير جي فڪر ۽ حقيقت کان گهڻو متاثر هو^[51] ۽ واگنر ۽ شوپنهاور جي قنوطي فلسفي جي ردعمل طور اُڀريو هو. ڊوئسن ۽ روڊه سان نٽشي جي دوستي پڻ ٿڌي ٿي وئي. 1879ع ۾ صحت ۾ نمايان بگاڙ کان پوءِ نٽشي کي بازل واري عهدي تان استعيفا ڏيڻي پئي ۽ کيس پينشن ڏني وئي.^[17] ننڍپڻ کان ئي مختلف تڪليف ڏيندڙ بيمارين کيس وڪوڙيو هو، جن ۾ ڪمزور نظر جا اهڙا دور به شامل هئا، جيڪي کيس لڳ ڀڳ انڌو ڪري ڇڏيندا هئا، ان سان گڏ مائيگرين جا مٿي جا سور ۽ شديد بد هاضمي جون تڪليفون پڻ شامل هيون. 1868ع جو گهوڙي سواريءَ وارو حادثو ۽ 1870ع جون بيماريون شايد انهن مستقل عارضن کي وڌيڪ شديد ڪري ويون، جيڪي بازل ۾ سندس سڄي عرصي دوران کيس متاثر ڪنديون رهيون ۽ کيس وڌندڙ ڊگهيون موڪلون وٺڻ تي مجبور ڪنديون رهيون، تان جو باقاعدي ڪم ڪرڻ عملي طور ناممڪن ٿي پيو.

آزاد فلسفي (1879ع–1888ع)

بازل مان ملندڙ پينشن ۽ دوستن جي مدد تي گذران ڪندي، نٽشي پنهنجي صحت لاءِ وڌيڪ سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ اڪثر سفر ڪندو رهيو. 1889ع تائين هو مختلف شهرن ۾ هڪ آزاد ليکڪ طور رهندو رهيو. هن ڪيترائي اونهارا سوئٽزرلينڊ ۾ سينٽ مورٽز ڀرسان سلس ماريا ۾ ۽ ڪيترائي سيارا اطالوي شهرن جينوا، راپالو ۽ تورين، ۽ فرانسيسي شهر نيس ۾ گذاريا. 1881ع ۾، جڏهن فرانس تيونس تي قبضو ڪيو، تڏهن هن يورپ کي ٻاهران ڏسڻ لاءِ تيونس وڃڻ جو ارادو ڪيو، پر پوءِ شايد صحت جي سببن جي ڪري اهو خيال ڇڏي ڏنو.^[52] نٽشي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي خاندان سان ملڻ لاءِ نومبرگ موٽندو هو ۽ خاص طور هن دور ۾ سندس ۽ سندس ڀيڻ ايلزبيٿ جي وچ ۾ بار بار تڪرار ۽ وري ٺاهه ٿيندا رهيا.

جينوا ۾ رهڻ دوران نٽشي جي ڪمزور ٿيندڙ نظر کيس لکڻ جاري رکڻ جي هڪ وسيلي طور ٽائيپ رائيٽر جي استعمال کي آزمائڻ تي آماده ڪيو. معلوم ٿئي ٿو ته هن هانسن رائيٽنگ بال نالي ان دور جي ٽائيپ رائيٽر اوزار کي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. نيٺ سندس هڪ اڳوڻو شاگرد، پيٽر گاسٽ، نٽشي جو ذاتي سيڪريٽري بڻيو. 1876ع ۾ گاسٽ، بائروئٽ ۾ رچرڊ واگنر سان نٽشي جي پهرين ملاقات بابت سندس گهاٽي ۽ لڳ ڀڳ اڻپڙهڻ جهڙي هٿ اکرن واري لکڻي کي نقل ڪيو.^[53] پوءِ هن نٽشي جي لڳ ڀڳ سڀني تصنيفن جا ڇپائيءَ وارا پروف نقل ڪيا ۽ انهن جي پروف ريڊنگ ڪئي. گهٽ ۾ گهٽ هڪ موقعي تي، 23 فيبروري 1880ع تي، عام طور غريب رهندڙ گاسٽ کي سندن گڏيل دوست پال ري کان 200 مارڪ مليا.^[54] گاسٽ انهن تمام ٿورن دوستن مان هڪ هو، جن کي نٽشي پاڻ تي تنقيد ڪرڻ جي اجازت ڏيندو هو. Also Sprach Zarathustra (”ائين چيو زرتشت“) کي انتهائي جوش سان ساراهيندي به گاسٽ اهو واضح ڪرڻ ضروري سمجهيو ته جن ماڻهن کي ”غير ضروري“ قرار ڏنو ويو هو، اهي حقيقت ۾ نهايت ضروري هئا. مثال طور، هن انهن ماڻهن جو تعداد ڳڻايو، جن تي ايپيڪيورس کي پنهنجي ٻڪريءَ جي پنير واري سادي خوراڪ جي فراهميءَ لاءِ ڀاڙڻو پوندو هو.^[55]

زندگيءَ جي پڇاڙيءَ تائين گاسٽ ۽ اووربيڪ نٽشي جا مستقل طور وفادار دوست رهيا. مالويدا فان ميزنبگ، واگنر جي حلقي کان ٻاهر به، هڪ ماءُ جهڙي سرپرست طور ساڻس لاڳاپيل رهي. جلد ئي نٽشي جو موسيقيءَ جي نقاد ڪارل فوڪس سان رابطو ٿيو. نٽشي پنهنجي سڀ کان وڌيڪ تخليقي دور جي شروعات تي بيٺو هو. 1878ع ۾ انسان، حد کان وڌيڪ انسان کان شروع ڪندي، نٽشي 1888ع تائين، جيڪو سندس لکڻ جو آخري سال هو، هر سال هڪ ڪتاب يا ڪنهن ڪتاب جو اهم حصو شايع ڪيو؛ 1888ع ۾ هن پنج تصنيفون مڪمل ڪيون.

1882ع ۾ نٽشي شادمان علم جو پهريون حصو شايع ڪيو. ساڳئي سال مالويدا فان ميزنبگ ۽ پال ري وسيلي سندس ملاقات لو آندرياس-سالومي سان پڻ ٿي.^[56]

جڏهن سالومي 21 سالن جي هئي، تڏهن سندس ماءُ کيس روم وٺي وئي. شهر جي هڪ ادبي محفل ۾ سالوميءَ جي واقفيت پال ري سان ٿي. ري کيس شاديءَ جي آڇ ڪئي، پر ان جي بدران سالومي تجويز ڏني ته هو ٻئي ”ڀاءُ ۽ ڀيڻ“ وانگر گڏ رهن ۽ پڙهن، ۽ ساڻن گڏ هڪ ٻيو مرد به هجي، جتي هو هڪ علمي ڪميون قائم ڪن.^[57] ري اهو خيال قبول ڪيو ۽ تجويز ڏني ته سندس دوست نٽشي به ساڻن شامل ٿئي. اپريل 1882ع ۾ ٻنهي جي نٽشي سان روم ۾ ملاقات ٿي ۽ مڃيو وڃي ٿو ته نٽشي، ري وانگر، پهرين ئي ملاقات ۾ سالوميءَ سان پيار ۾ پئجي ويو. نٽشي ري کي چيو ته هو سندس پاران سالوميءَ کي شاديءَ جي آڇ ڪري، پر سالوميءَ اها آڇ رد ڪري ڇڏي. هوءَ نٽشيءَ ۾ هڪ دوست جي حيثيت سان دلچسپي رکندي هئي، پر مڙس جي حيثيت سان نه.^[57] تنهن هوندي به، نٽشي ري ۽ سالوميءَ سان گڏجي سوئٽزرلينڊ ۽ اٽليءَ جو سفر ڪرڻ ۽ پنهنجي ڪميون جي رٿابندي ڪرڻ تي راضي هو. ٽنهي سالوميءَ جي ماءُ سان گڏ اٽليءَ جو سفر ڪيو ۽ غور ڪيو ته هو پنهنجي ”ونٽرپلان“ ڪميون ڪٿي قائم ڪن. هنن هڪ ويران خانقاهه ۾ پنهنجي ڪميون قائم ڪرڻ جو ارادو ڪيو، پر ڪا به مناسب جاءِ نه ملي. 13 مئي تي، لوسرن ۾، جڏهن نٽشي سالوميءَ سان اڪيلو هو، تڏهن هن وري سنجيدگيءَ سان کيس شاديءَ جي آڇ ڪئي، جيڪا هن رد ڪري ڇڏي. تنهن هوندي به، هو علمي ڪميون جي رٿائن کي جاري رکڻ تي خوش هو.^[57] ان تعلق بابت معلوم ٿيڻ کان پوءِ نٽشي جي ڀيڻ ايلزبيٿ پڪو ارادو ڪيو ته نٽشي کي ان ”غير اخلاقي عورت“ کان پري ڪري.^[58] نٽشي ۽ سالومي اونهارو ٿورنگيا جي ٽائوٽنبرگ ۾ گڏ گذاريو، جتي اڪثر نٽشي جي ڀيڻ ايلزبيٿ سندن نگهبان طور موجود هوندي هئي. سالوميءَ موجب، نٽشي ٽن الڳ موقعن تي کيس شاديءَ لاءِ چيو ۽ هن هر ڀيري انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ انهن واقعن بابت سندس بيانن جي ڀروسي جوڳي هجڻ تي سوال اٿاريا ويا آهن.^[59] آڪٽوبر ۾ لائپزگ (جرمني) پهچڻ کان پوءِ، نٽشي ۽ سالوميءَ جي وچ ۾ تڪرار ٿيڻ سبب سالومي ۽ ري نٽشي کان جدا ٿي ويا؛ سالوميءَ جو خيال هو ته نٽشي ساڻس شدت سان پيار ڪندو هو.

جيتوڻيڪ ٽنهي آڪٽوبر 1882ع ۾ ڪيترائي هفتا لائپزگ ۾ گڏ گذاريا، پر ايندڙ مهيني ري ۽ سالومي نٽشي کي ڇڏي اسٽيب (هاڻوڪي پولينڊ ۾ زدبووو) هليا ويا^[60] ۽ ٻيهر ملڻ جو ڪو به ارادو نه رکيائون. نٽشي جلد ئي ذهني اذيت جي دور ۾ هليو ويو، جيتوڻيڪ هو ري کي خط لکندو رهيو ۽ چيائين: ”اسين وقت بوقت هڪ ٻئي سان ملندا رهنداسين، ائين نه؟“^[61] پوءِ جي ملامتن ۾ نٽشي مختلف موقعن تي سالوميءَ کي حاصل ڪرڻ جي پنهنجي ڪوششن جي ناڪاميءَ جو الزام سالومي، ري ۽ پنهنجي ڀيڻ جي سازشن تي مڙهيو؛ سندس ڀيڻ ڪميون جي رٿائن کي ناڪام ڪرڻ لاءِ سالومي ۽ ري جي خاندانن کي خط لکيا هئا. نٽشي 1883ع ۾ ان معاملي بابت لکيو ته هاڻي هو ”پنهنجي ڀيڻ لاءِ حقيقي نفرت“ محسوس ڪري ٿو.^[61]

بيماريءَ جي نون دورن جي وچ ۾، سالوميءَ جي معاملي تي پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ سان تڪرار کان پوءِ لڳ ڀڳ اڪيلائيءَ ۾ رهندڙ نٽشي راپالو هليو ويو، جتي هن رڳو ڏهن ڏينهن ۾ ائين چيو زرتشت جو پهريون حصو لکيو.

1882ع تائين نٽشي آفيم جون تمام وڏيون مقدارون وٺي رهيو هو ۽ کيس ننڊ جي تڪليف به جاري هئي.^[62] 1883ع ۾ نيس ۾ رهڻ دوران هو سڪون ڏيندڙ دوا ڪلورل هائيڊريٽ لاءِ پنهنجا نسخا پاڻ لکندو هو ۽ انهن تي ”ڊاڪٽر نٽشي“ جي صحيح ڪندو هو.^[63]

هو آرٿر شوپنهاور جي اثر کان پري ٿي ويو، ۽ واگنر سان سماجي لاڳاپا ختم ڪرڻ کان پوءِ نٽشي جا تمام ٿورا دوست باقي بچيا. هاڻي زرتشت جي نئين اسلوب سان سندس ڪم ماڻهن لاءِ اڃا وڌيڪ اوپرو ٿي ويو ۽ مارڪيٽ ۾ ان کي رڳو رسمي لحاظ کان گهربل حد تائين موٽ ملي. نٽشي ان ڳالهه کي سمجهندو هو ۽ پنهنجي اڪيلائي برقرار رکيائين، جيتوڻيڪ هو اڪثر ان بابت شڪايت ڪندو هو. سندس ڪتاب گهڻي ڀاڱي اڻ وڪاميل رهيا. 1885ع ۾ هن زرتشت جي چوٿين حصي جون رڳو 40 ڪاپيون ڇپرايون ۽ انهن مان ڪجهه ويجهن دوستن ۾ ورهايون، جن ۾ هيليني فان ڊروسڪووٽز به شامل هئي.

1883ع ۾ هن لائپزگ يونيورسٽي ۾ ليڪچرار جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام رهيو. پيٽر گاسٽ ڏانهن لکيل هڪ خط موجب، ان جو سبب سندس ”عيسائيت ۽ خدا جي تصور ڏانهن رويو“ هو.^[64]

1886ع ۾ نٽشي پنهنجي ناشر ارنسٽ شمائٽزنر جي سام دشمنيءَ وارن خيالن کان بيزار ٿي ساڻس لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. نٽشي پنهنجي لکڻين کي شمائٽزنر جي ”هن سام دشمنيءَ واري ڍير ۾ مڪمل طور دفن ٿيل“ سمجهندو هو ۽ ناشر کي اهڙي تحريڪ سان ڳنڍيندو هو، جنهن کي ”هر سمجهدار ذهن کي ٿڌي نفرت سان مڪمل طور رد ڪرڻ گهرجي“.^[65] پوءِ هن پنهنجي خرچ تي نيڪي ۽ بديءَ کان اڳتي ڇپرايو. هن پنهنجي اڳوڻين تصنيفن جا اشاعتي حق پڻ حاصل ڪيا ۽ ايندڙ سال دوران المئي جي پيدائش، انسان، حد کان وڌيڪ انسان، ڏينهن جو سوجهرو ۽ شادمان علم جا نوان مهاڳ شامل ڪري ٻيا ڇاپا جاري ڪيا، جن سندس سموري ڪم کي وڌيڪ مربوط تناظر ۾ پيش ڪيو. ان کان پوءِ هن ڪجهه وقت لاءِ پنهنجي ڪم کي مڪمل سمجهيو ۽ اميد رکي ته جلد ئي پڙهندڙن جو هڪ حلقو پيدا ٿيندو. حقيقت ۾، ان وقت نٽشي جي فڪر ۾ دلچسپي وڌڻ شروع ٿي، جيتوڻيڪ اها واڌ ايتري آهستي ۽ اڻلکي نموني ٿي جو نٽشي پاڻ ان کان بي خبر رهيو. انهن سالن دوران نٽشي جي ملاقات ميٽا فان سالس، ڪارل اسپٽيلر ۽ گوٽفريڊ ڪيلر سان ٿي.

1886ع ۾ سندس ڀيڻ ايلزبيٿ، سام دشمن برنهارڊ فورسٽر سان شادي ڪئي ۽ ”جرمن“ نوآبادي نيووا جرمانيا قائم ڪرڻ لاءِ پيراگوئي هلي وئي.^[66]^[67] خط و ڪتابت وسيلي نٽشي ۽ ايلزبيٿ جو تعلق تڪرار ۽ ٺاهه جي دورن مان گذرندو رهيو، پر نٽشي جي ذهني زوال کان پوءِ ئي ٻنهي جي ٻيهر روبرو ملاقات ٿي. نٽشي کي بيماريءَ جا بار بار ۽ تڪليف ڏيندڙ حملا ٿيندا رهيا، جن ڊگهي عرصي تائين ڪم ڪرڻ ناممڪن بڻائي ڇڏيو.

1887ع ۾ نٽشي مباحثاتي تصنيف اخلاقيات جي نسب نامي بابت لکي. ساڳئي سال سندس واسطو فيودور دوستوئفسڪي جي ڪم سان پيو، جنهن سان هن ترت ئي ذهني ويجهڙائي محسوس ڪئي.^[68] هن ايپوليت ٽين ۽ جارج برانڊس سان پڻ خط و ڪتابت ڪئي. برانڊس، جنهن 1870ع واري ڏهاڪي ۾ سورين ڪيرڪيگارڊ جو فلسفو پڙهائڻ شروع ڪيو هو، نٽشي کي خط لکي ڪيرڪيگارڊ پڙهڻ لاءِ چيو، جنهن جي جواب ۾ نٽشي لکيو ته هو ڪوپن هيگن ايندو ۽ ساڻس گڏ ڪيرڪيگارڊ پڙهندو. اهو واعدو پورو ڪرڻ کان اڳ نٽشي بيماريءَ ۾ تمام گهڻو مبتلا ٿي ويو. 1888ع جي شروعات ۾ برانڊس ڪوپن هيگن ۾ نٽشي جي فلسفي بابت شروعاتي ليڪچرن مان هڪ ڏنو.

جيتوڻيڪ نٽشي اڳ اخلاقيات جي نسب نامي بابت جي پڇاڙيءَ ۾ اقتدار جي خواهش: سڀني قدرن جي نئين سر قدرڪشي جي ڪوشش جي عنوان سان هڪ نئين تصنيف جو اعلان ڪيو هو، پر لڳي ٿو ته هن پوءِ اهو خيال ڇڏي ڏنو ۽ ان جي بدران مسودي جي ڪجهه حصن کي 1888ع ۾ بتن جي شام ۽ دجال لکڻ لاءِ استعمال ڪيو.^[69]

سندس صحت بهتر ٿي ۽ هن اونهارو خوشگوار مزاج ۾ گذاريو. 1888ع جي سرءُ ۾ سندس لکڻين ۽ خطن مان پنهنجي حيثيت ۽ ”قسمت“ بابت وڌيل خود اندازي جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا. هن پنهنجي لکڻين، خاص طور تازو شايع ٿيل مباحثاتي تصنيف واگنر جو معاملو، کي ملندڙ وڌندڙ موٽ جو حد کان وڌيڪ اندازو لڳايو. پنهنجي 44هين جنم ڏينهن تي، بتن جي شام ۽ دجال مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هن پنهنجي آتم ڪٿا ايڪسي هومو لکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جي مهاڳ ۾—جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نٽشي پنهنجي ڪم مان پيدا ٿيندڙ تشريحي ڏکيائين کان چڱيءَ طرح واقف هو—هو اعلان ڪري ٿو: ”منهنجي ڳالهه ٻڌو! ڇاڪاڻ⁠تہ مان اهڙو ئي شخص آهيان. سڀ کان وڌيڪ، مون کي ڪنهن ٻئي شخص نه سمجهجو.“^[70] ڊسمبر ۾ نٽشي آگسٽ اسٽرنڊبرگ سان خط و ڪتابت شروع ڪئي ۽ سوچيو ته جيڪڏهن کيس عالمي سطح تي ڪاميابي نه ملي ته هو ناشر کان پنهنجي پراڻين لکڻين جا حق واپس خريد ڪرڻ ۽ انهن کي ٻين يورپي ٻولين ۾ ترجمو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندو. ان کان سواءِ، هن نٽشي بمقابله واگنر جي مجموعي ۽ پنهنجي مجموعي ڊائنيشيائي ڊٿيرامب ۾ شامل نظمن کي شايع ڪرڻ جي رٿابندي پڻ ڪئي.

ذهني بيماري ۽ وفات (1889ع–1900ع)

3 جنوري 1889ع تي نٽشي کي ذهني زوال جو دورو پيو.^[71] تورين جي گهٽين ۾ عوامي بي ترتيبي پيدا ڪرڻ کان پوءِ ٻه پوليس وارا وٽس آيا. واقعي ۾ اصل ڇا ٿيو، اهو اڃا تائين اڻڄاتل آهي، پر سندس وفات کان ٿوري دير پوءِ کان ورجائجندڙ هڪ روايت موجب نٽشي پيازا ڪارلو البرٽو جي ٻئي ڇيڙي تي هڪ گهوڙي کي ڪوڙا لڳندي ڏٺو، گهوڙي ڏانهن ڊوڙيو، ان کي بچائڻ لاءِ سندس ڳچيءَ ۾ ٻانهون وڌائين ۽ پوءِ زمين تي ڪري پيو.^[72]^[73] ايندڙ ڪجهه ڏينهن ۾ نٽشي پنهنجن ڪيترن دوستن، جن ۾ ڪوزيما واگنر ۽ ياڪوب برڪهارٽ به شامل هئا، ڏانهن ننڍيون لکڻيون موڪليون، جيڪي Wahnzettel يا Wahnbriefe، يعني ”وهمي نوٽ“ يا ”وهمي خط“ جي نالي سان مشهور آهن. انهن مان گهڻن تي ”ڊائنيشس“ جي صحيح ٿيل هئي، جڏهن ته ڪجهه تي ”der Gekreuzigte“ يعني ”صليب تي چاڙهيل“ جي صحيح به ٿيل هئي. پنهنجي اڳوڻي ساٿي برڪهارٽ ڏانهن نٽشي لکيو:^[74]

مون قائفا کي زنجيرن ۾ ٻڌرائي ڇڏيو آهي. ان کان سواءِ گذريل سال جرمن ڊاڪٽرن مون کي تمام ڊگهي نموني صليب تي چاڙهيو هو. ولهيلم، بسمارڪ ۽ سڀ سام دشمن ختم ڪيا ويا.

ان کان علاوه، هن جرمن شهنشاهه کي حڪم ڏنو ته هو گولي هڻائڻ لاءِ روم وڃي ۽ يورپي طاقتن کي جرمنيءَ خلاف فوجي ڪارروائي ڪرڻ لاءِ سڏ ڏنائين؛^[75] هن اهو به لکيو ته پوپ کي جيل ۾ وڌو وڃي، ۽ اهو ته هن، نٽشي، دنيا پيدا ڪئي آهي ۽ سڀني سام دشمنن کي گولي هڻرائڻ جي عمل ۾ آهي.^[76]

6 جنوري 1889ع تي برڪهارٽ نٽشي کان ملندڙ خط اووربيڪ کي ڏيکاريو. ٻئي ڏينهن اووربيڪ کي به اهڙو ئي هڪ خط مليو ۽ هن فيصلو ڪيو ته نٽشي جي دوستن کي کيس واپس بازل آڻڻ گهرجي. اووربيڪ تورين ويو ۽ نٽشي کي بازل جي هڪ نفسياتي علاجگاهه ۾ وٺي آيو. ان وقت تائين نٽشي مڪمل طور هڪ سنگين ذهني بيماريءَ جي گرفت ۾ نظر اچي رهيو هو،^[77] ۽ سندس ماءُ فرانزسڪا فيصلو ڪيو ته کيس ينا ۾ اوٽو بنسوانگر جي نگراني هيٺ هڪ علاجگاهه ۾ منتقل ڪيو وڃي.^[78] جنوري 1889ع ۾ هنن بتن جي شام جي اڳواٽ رٿيل اشاعت جاري رکي، جيڪا ان وقت تائين ڇپجي ۽ جلد بند ٿي چڪي هئي. نومبر 1889ع کان فيبروري 1890ع تائين فن جي تاريخدان يوليوس لانگبين نٽشي کي شفا ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، اهو دعويٰ ڪندي ته طبي ڊاڪٽرن جا طريقا نٽشي جي حالت جي علاج ۾ اثرائتا نه هئا.^[79] لانگبين آهستي آهستي نٽشي تي وڌيڪ ڪنٽرول حاصل ڪندو ويو، تان جو سندس رازداريءَ سندس اعتبار ختم ڪري ڇڏيو. مارچ 1890ع ۾ فرانزسڪا نٽشي کي علاجگاهه مان ڪڍيو ۽ مئي 1890ع ۾ کيس نومبرگ ۾ پنهنجي گهر وٺي آئي.^[77] ان عمل دوران اووربيڪ ۽ گاسٽ غور ڪيو ته نٽشي جي اڻ ڇپيل لکڻين سان ڇا ڪجي. فيبروري ۾ هنن نٽشي بمقابله واگنر جي پنجاهه ڪاپين تي ٻڌل خانگي ڇاپي جو حڪم ڏنو، پر ناشر سي. جي. نومان ڳجهي نموني هڪ سؤ ڪاپيون ڇپيون. اووربيڪ ۽ گاسٽ، دجال ۽ ايڪسي هومو کي سندن وڌيڪ بنيادپرست مواد سبب شايع ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.^[77] نٽشي جي قبوليت ۽ سڃاڻپ کي پهريون وڏو واڌارو مليو.^[80]

1893ع ۾ نٽشي جي ڀيڻ ايلزبيٿ، پنهنجي مڙس جي خودڪشيءَ کان پوءِ پيراگوئي جي نيووا جرمانيا مان واپس آئي. هن نٽشي جون لکڻيون پڙهيون ۽ آهستي آهستي انهن جي اشاعت تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. اووربيڪ کي پاسي ڪيو ويو ۽ گاسٽ آخرڪار ساڻس تعاون ڪرڻ لڳو. 1897ع ۾ فرانزسڪا جي وفات کان پوءِ نٽشي وائمار ۾ رهڻ لڳو، جتي ايلزبيٿ سندس سار سنڀال ڪئي ۽ گهمڻ ايندڙن کي، جن ۾ روڊولف اسٽائنر به شامل هو، پنهنجي اڻ ڳالهائيندڙ ڀاءُ سان ملڻ جي اجازت ڏني. اسٽائنر 1895ع ۾ فريڊرش نٽشي: پنهنجي زماني خلاف هڪ ويڙهاڪ لکيو هو، جيڪو نٽشي جي ساراهه ۾ لکيل شروعاتي ڪتابن مان هڪ هو.^[81] ايلزبيٿ اسٽائنر کي پنهنجي ڀاءُ جي فلسفي کي سمجهڻ ۾ مدد لاءِ استاد طور رکيو. اسٽائنر رڳو ڪجهه مهينن کان پوءِ اها ڪوشش ڇڏي ڏني ۽ اعلان ڪيو ته ايلزبيٿ کي فلسفي بابت ڪجهه به سيکارڻ ناممڪن آهي.^[82]

نٽشي جي چريائپ جي اصل تشخيص ان وقت جي غالب طبي نموني مطابق ٽئين مرحلي واري سفلس طور ڪئي وئي هئي. جيتوڻيڪ گهڻا مبصر^[ڪير؟] سندس ذهني زوال کي سندس فلسفي سان غير لاڳاپيل سمجهن ٿا، جارج بتائي سندس حالت بابت شاعرانه انداز ۾ لکيو ته (”مجسم انسان“ کي به چريو ٿيڻو پوندو)^[83] ۽ ريني جيرارڊ جي وفات کان پوءِ واري نفسياتي تجزيي ۾ رچرڊ واگنر سان عقيدت ڀري رقابت جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.^[84] جيرارڊ جو خيال آهي ته نٽشي پنهنجي آخري خطن تي ڊائنيشس ۽ صليب تي چاڙهيل، ٻنهي نالن سان صحيحون ان ڪري ڪيون، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڏيکاري رهيو هو ته ديوتا (ڊائنيشس) هجڻ سان گڏ هڪ شخص قرباني (صليب تي چاڙهيل) پڻ ٿئي ٿو، ڇو⁠تہ ديوتا به قانون تي غالب اچڻ دوران تڪليف سهندو آهي. نٽشي اڳ لکيو هو ته: ”سڀ اعليٰ انسان، جيڪي ڪنهن به قسم جي اخلاقيات جو جوا لاهڻ ۽ نوان قانون ٺاهڻ ڏانهن اڻ ٽر نموني ڇڪيا ويا، جيڪڏهن حقيقت ۾ چريا نه هئا ته وٽن ٻيو ڪو رستو نه هو سواءِ ان جي ته پاڻ کي چريو بڻائين يا چريو ظاهر ڪن.“ (ڏينهن جو سوجهرو، 14) سفلس واري تشخيص کي پوءِ چئلينج ڪيو ويو آهي، ۽ شين جي مطالعي کان اڳ سائبلسڪا ”وقفي وقفي سان نفسياتي دورن کان پوءِ رت جي رڳن واري ڊيمنشيا سان گڏ مينڪ-ڊپريسيو بيماري“ جي تشخيص پيش ڪئي.^[85]^[86] ليونارڊ ساڪس نٽشي جي ڊيمنشيا جي وضاحت لاءِ ساڄي پاسي اک جي پٺيان آهستي وڌندڙ ميننجيوما جو امڪان پيش ڪيو؛^[87] آرٿ ۽ ٽرمبل فرنٽوٽيمپورل ڊيمنشيا جو تصور پيش ڪيو،^[88] جڏهن ته ٻين محققن CADASIL نالي هڪ موروثي فالج واري بيماري تجويز ڪئي آهي.^[89] نٽشي جي وفات جي زماني ۾ سفلس جي علاج طور استعمال ٿيندڙ پاري جي زهريت جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي.^[90]^[91]

1898ع ۽ 1899ع ۾ نٽشي کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه فالج جا حملا ٿيا. انهن کيس جزوي طور مفلوج ڪري ڇڏيو، جنهن سبب هو ڳالهائڻ يا هلڻ جي قابل نه رهيو. ممڪن آهي ته 1899ع تائين سندس جسم جي کاٻي پاسي ۾ طبّي نيم فالج/مڪمل فالج موجود هو. آگسٽ 1900ع جي وچ ڌاري نمونيا ۾ مبتلا ٿيڻ کان پوءِ، 24–25 آگسٽ جي رات کيس فالج جو ٻيو حملو ٿيو ۽ 25 آگسٽ تي لڳ ڀڳ منجهند جو سندس وفات ٿي.^[92] ايلزبيٿ کيس لٽسن ڀرسان روڪن جي گرجاگهر ۾ سندس پيءُ جي ڀرسان دفن ڪرايو. سندس دوست ۽ سيڪريٽري گاسٽ جنازي جي تقرير ڪئي ۽ اعلان ڪيو: ”ايندڙ سڀني نسلن لاءِ تنهنجو نالو مقدس هجي!“^[93]

ايلزبيٿ فورسٽر-نٽشي نٽشي جي اڻ ڇپيل نوٽ بڪن مان اقتدار جي خواهش مرتب ڪئي ۽ 1901ع ۾ سندس وفات کان پوءِ شايع ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڀيڻ ان ڪتاب کي نٽشي جي ڪيترن ابتدائي خاڪن جي پنهنجي گڏيل ترتيب جي بنياد تي ٺاهيو ۽ مواد سان آزاديون ورتيون، تنهن ڪري عالمن جو اتفاق آهي ته اهو نٽشي جي ارادي جي عڪاسي نٿو ڪري. (مثال طور، ايلزبيٿ دجال جو قول نمبر 35 ختم ڪري ڇڏيو، جتي نٽشي بائبل جي هڪ عبارت کي نئين سر لکيو هو.) نٽشي جي ناخلاس جي ايڊيٽر مازينو مونٽيناري ان کي جعلسازي سڏيو.^[94] تنهن هوندي به، اقتدار جي خواهش کي بي اعتبار ڪري نٽشي جي شهرت بچائڻ جي ڪوشش اڪثر سندس دير وارن نوٽن، بلڪه سندس سڄي ناخلاس جي قدر بابت به شڪ پيدا ڪري ٿي. سندس ناخلاس ۽ اقتدار جي خواهش الڳ شيون آهن.^[95]

شهريت، قوميت ۽ نسل

عام مبصر ۽ نٽشي جا عالم، پوءِ ڀلي اهي سندس ثقافتي پسمنظر تي زور ڏين يا سندس ٻوليءَ تي، وڏي اڪثريت سان نٽشي کي ”جرمن فلسفي“ قرار ڏين ٿا.^[96]^[97]^[33]^[98] ٻيا کيس ڪنهن قومي درجي ۾ نٿا رکن.^[99]^[100]^[101] جڏهن جرمني اڃا هڪ واحد خودمختيار رياست طور متحد نه ٿيو هو، تڏهن نٽشي پروشيا جو شهري ڄائو، جيڪو گهڻي ڀاڱي جرمن ڪنفيڊريشن جو حصو هو.^[102] سندس ڄمڻ جو هنڌ، روڪن، هاڻوڪي جرمن رياست سيڪسوني-انهالٽ ۾ آهي. جڏهن هن بازل ۾ پنهنجو عهدو قبول ڪيو، تڏهن نٽشي پنهنجي پروشيائي شهريت ختم ڪرائڻ لاءِ درخواست ڏني.^[103] سندس شهريت جي سرڪاري منسوخي 17 اپريل 1869ع واري دستاويز ۾ آئي،^[104] ۽ باقي سڄي زندگي هو سرڪاري طور بي رياست رهيو.

گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جي آخري حصي ڏانهن نٽشي اهو سمجهندو هو ته سندس ابن ڏاڏن جو تعلق پولش قوم سان هو.^[105] هو هڪ مهر واري منڊي پائيندو هو، جنهن تي راڊوان نشان هو، جيڪو وچئين دور جي پولش اميرزادي طبقي تائين پتو لڳائي سگهجي ٿو،^[106] ۽ ان نشان رکندڙ پولش اميرزادي (شلاختا) خاندان جي نالي ”Nicki“ سان لاڳاپيل آهي.^[107]^[108] Nicki خاندان جو هڪ فرد، گوٽارڊ نٽشي، پولينڊ ڇڏي پروشيا ويو. سندس اولاد پوءِ لڳ ڀڳ 1700ع ڌاري اليڪٽوريٽ آف سيڪسوني ۾ آباد ٿيو.^[109] نٽشي 1888ع ۾ لکيو: ”منهنجا ابن ڏاڏا پولش اميرزادا (Nietzky) هئا؛ لڳي ٿو ته جرمن مائرن جي ٽن نسلن باوجود اهو قسم چڱيءَ طرح محفوظ رهيو.“^[110] هڪ موقعي تي نٽشي پنهنجي پولش سڃاڻپ بابت اڃا وڌيڪ پڪو ٿي ويو. ”مان خالص رت وارو پولش اميرزادو آهيان، خراب رت جو هڪ ڦڙو به نه، يقيناً جرمن رت نه.“^[111] هڪ ٻئي موقعي تي نٽشي چيو: ”جرمني صرف ان ڪري عظيم قوم آهي جو ان جي ماڻهن جي رڳن ۾ ايترو گهڻو پولش رت آهي.... مان پنهنجي پولش نسل تي فخر ڪريان ٿو.“^[112] نٽشي سمجهندو هو ته سندس نالو شايد جرمن بڻايو ويو هو؛ هڪ خط ۾ هن دعويٰ ڪئي: ”مون کي اهو سيکاريو ويو ته پنهنجي رت ۽ نالي جو اصل پولش اميرزادا ماڻهن ڏانهن منسوب ڪريان، جيڪي Niëtzky سڏبا هئا ۽ لڳ ڀڳ هڪ سؤ سال اڳ پنهنجو گهر ۽ اميرزادگي ڇڏي ويا، نيٺ ناقابل برداشت جبر آڏو جهڪي پيا: اهي پروٽيسٽنٽ هئا.“^[113]

گهڻا عالم نٽشي جي پنهنجي خاندان جي اصليت بابت بيان سان اختلاف ڪن ٿا. هانس فان مولر پولش اميرزادي نسل بابت نٽشي جي ڀيڻ پاران پيش ڪيل نسب نامي کي غلط ثابت ڪيو.^[114] نٽشي جي سوٽ ۽ وائمار ۾ نٽشي آرڪائيو جي نگران ميڪس اوهلر دليل ڏنو ته نٽشي جي سڀني ابن ڏاڏن جا نالا جرمن هئا، جن ۾ سندس خاندان جي عورتن جا خاندان به شامل هئا.^[110] اوهلر جي دعويٰ آهي ته نٽشي پنهنجي خاندان جي ٻنهي پاسن کان جرمن لوٿري پادرين جي هڪ ڊگهي سلسلي مان هو، ۽ جديد عالم نٽشي جي پولش نسل واري دعويٰ کي ”خالص ايجاد“ سمجهن ٿا.^[115] نٽشي جي گڏ ڪيل خطن جي ايڊيٽرن، ڪولي ۽ مونٽيناري، نٽشي جي دعوائن کي ”غلط عقيدو“ ۽ ”بي بنياد“ قرار ڏنو آهي.^[116]^[117] Nietzsche نالو پاڻ به پولش نالو نه آهي، پر وچ جرمنيءَ ۾ هن ۽ ان سان لاڳاپيل صورتن (جهڙوڪ Nitsche ۽ Nitzke) ۾ غير معمولي حد تائين عام آهي. اهو نالو پهرئين نالي Nikolaus مان نڪتل آهي، جنهن کي مختصر ڪري Nick ڪيو ويو؛ سلاوي Nitz سان ضم ٿيڻ کان پوءِ اهو پهرين Nitsche ۽ پوءِ Nietzsche بڻيو.^[110]

اهو معلوم نه آهي ته نٽشي ڇو چاهيندو هو ته کيس پولش اميرزادي نسل مان سمجهيو وڃي. سوانح نگار آر. جي. هالنگڊيل موجب، نٽشي پاران پولش نسل واري روايت جي تشهير سندس ”جرمنيءَ خلاف مهم“ جو حصو ٿي سگهي ٿي.^[110] نڪولس ڊي. مور جو چوڻ آهي ته پنهنجي شاندار نسب بابت نٽشي جون دعوائون آتم ڪٿائي روايتن جي هڪ پيروڊي هيون، ۽ هو شڪ ظاهر ڪري ٿو ته ايڪسي هومو، پنهنجي ساراهه وارن عنوانن جهڙوڪ ”مان ايترو ڏاهو ڇو آهيان“ سميت، هڪ طنزيه تصنيف آهي.^[118] هو نتيجو ڪڍي ٿو ته نٽشي جو مبينا پولش نسب هڪ مذاق هو—وهم نه.^[118]

لاڳاپا ۽ جنسيت

نٽشي ڪڏهن به شادي نه ڪئي. هن لو سالومي کي ٽي ڀيرا شاديءَ جي آڇ ڪئي ۽ هر ڀيري کيس انڪار مليو.^[119] هڪ نظريي موجب، جنسيت بابت سالوميءَ جا خيال نٽشي کان سندس پري ٿيڻ جي سببن مان هڪ هئا. پنهنجي 1898ع جي مختصر ناول فينيچڪا ۾ بيان ڪيل خيالن موجب، سالومي جنسي ميلاپ جي تصور کي ممنوع ۽ شاديءَ کي خلاف ورزي سمجهندي هئي، جڏهن ته ڪن جو چوڻ آهي ته اهي خيال جنسي دٻاءُ ۽ عصابي بيماري ڏانهن اشارو ڪن ٿا.^[120]

ڊوئسن، فيبروري 1865ع ۾ ڪولون جي هڪ فاحشه خاني واري واقعي کي فلسفي جي سوچ، خاص طور عورتن بابت سندس خيالن، کي سمجهڻ لاءِ اهم قرار ڏنو. نٽشي کي ڳجهي نموني هڪ ”فاحشه خاني“ ۾ وٺي ويو، جتان هو ”چمڪندڙ ٽڪين ۽ نقابن ۾ ملبوس اڌ درجن شبيهن“ کي ڏسي اڻ سيکڙائپ واري انداز ۾ ڀڄي نڪتو. ڊوئسن موجب، نٽشي ”ڪڏهن به سڄي زندگي غير شادي شده رهڻ جو فيصلو نه ڪيو هو. سندس نظر ۾ عورتن کي مردن جي سار سنڀال ۽ ڀلائيءَ لاءِ پاڻ کي قربان ڪرڻو هو.“^[46] نٽشي جي عالم يوآخم ڪولر اها دعويٰ ڪندي نٽشي جي زندگيءَ جي تاريخ ۽ فلسفي جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ته هو هم جنس پرست هو. ڪولر دليل ڏئي ٿو ته نٽشي جو مبينا سفلس، جنهن کي ”عام طور ڪولون يا لائپزگ جي ڪنهن فاحشه خاني ۾ هڪ فاحشه سان سندس ملاقات جو نتيجو سمجهيو ويندو آهي، اهو امڪان به اوترو ئي موجود آهي. ڪن جو چوڻ آهي ته نٽشي کي اها بيماري جينوا جي هڪ مردن واري فاحشه خاني مان لڳي هئي.“^[121] هم جنس پرستن جي فاحشه خاني مان بيماري لڳڻ واري نظريي کي سگمنڊ فرائيڊ به مڃيندو هو، جنهن اوٽو بنسوانگر کي پنهنجو ماخذ ڄاڻايو.^[122] ڪولر اهو پڻ تجويز ڪري ٿو ته نٽشي جو پال ري سان دوستيءَ سان گڏ رومانوي تعلق به هو.^[123] اها دعويٰ پڻ ڪئي وئي آهي ته نٽشي جي هم جنس پرستي ويانا نفسياتي تجزياتي سوسائٽي ۾ وڏي پيماني تي مشهور هئي، جڏهن ته نٽشي جي دوست پال ڊوئسن جي دعويٰ هئي ته ”هو اهڙو ماڻهو هو، جنهن ڪڏهن به ڪنهن عورت کي هٿ نه لاتو هو.“^[124]^[125]

ڪولر جي خيالن کي نٽشي جي عالمن ۽ مبصرن ۾ وڏي پيماني تي قبوليت نه ملي آهي. ايلن ميگل دليل ڏئي ٿو ته جيتوڻيڪ ڪولر جي اها دعويٰ ته نٽشي پنهنجي هم جنس خواهشن بابت اندروني ڇڪتاڻ جو شڪار هو، سڌيءَ طرح رد نٿي ڪري سگهجي، پر ”ثبوت تمام ڪمزور آهن“، ۽ ممڪن آهي ته ڪولر ويهين صديءَ جي جنسيت بابت سمجهه کي اڻويهين صديءَ جي دوستيءَ جي تصورن تي لاڳو ڪري رهيو هجي.^[123] اها افواهه پڻ رهي آهي ته نٽشي غير هم جنس پرستن جي فاحشه خانن ۾ ويندو هو.^[122] نائيجل راجرز ۽ ميل ٿامپسن دليل ڏنو آهي ته مسلسل بيماري ۽ مٿي جي سور نٽشي کي عورتن سان گهڻي ميل جول رکڻ کان روڪيو. تنهن هوندي به، هو نٽشي پاران عورتن لاءِ محبت جي اظهار جا مثال پيش ڪن ٿا، جن ۾ واگنر جي زال ڪوزيما واگنر به شامل آهي.^[126] ڪوزيما جي جنم ڏينهن تي، 19 ڊسمبر 1876ع تي، نٽشي ”هڪ رازدار حاصل ڪرڻ“ جي اميد سان کيس ”اعتماد ڀريو خط“ موڪليو.^[127]

عالمن دليل ڏنو آهي ته ڪولر جي جنسيت تي ٻڌل تشريح نٽشي جي فلسفي کي سمجهڻ ۾ مددگار نه آهي.^[128]^[129] ڪن جو زور آهي ته جيڪڏهن نٽشي مردن کي ترجيح ڏيندو هو—۽ اها ترجيح سندس نفسياتي-جنسي جوڙجڪ جو حصو هئي—پر هو پنهنجين خواهشن کي پاڻ آڏو تسليم نه ڪري سگهندو هو، ته ان جو مطلب اهو ٿيندو ته هو پنهنجي فلسفي سان ٽڪراءَ ۾ عمل ڪندو هو.^[130]

فلسفو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو فريڊرش نٽشي جو فلسفو

نٽشي جي اثرائتي اسلوب ۽ اشتعال انگيز خيالن سبب سندس فلسفو شديد ردعمل پيدا ڪري ٿو. مختلف تشريحن سبب سندس تصنيفون اڃا تائين تڪراري آهن. مغربي فلسفي ۾ نٽشي جي لکڻين کي آزاد انقلابي فڪر جو هڪ مثال قرار ڏنو ويو آهي، يعني اهڙو فڪر جيڪو پنهنجي جوڙجڪ ۽ مسئلن ۾ انقلابي آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن انقلابي منصوبي سان ڳنڍيل نه آهي.^[131] سندس لکڻين کي هڪ اهڙي انقلابي منصوبي طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ سندس فلسفو يورپي ثقافتي نئين جنم جي بنياد طور ڪم ڪري ٿو.^[132]^[133]

اپولونيائي ۽ ڊائنيشيائي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اپولونيائي ۽ ڊائنيشيائي

اپولونيائي ۽ ڊائنيشيائي قديم يوناني ڏند ڪٿا جي ٻن شخصيتن، اپولو ۽ ڊائنيشس، تي ٻڌل ٻٽو فلسفياڻو تصور آهي. اهو تعلق جدلياتي صورت اختيار ڪري ٿو.^[134] جيتوڻيڪ اهو تصور المئي جي پيدائش سان لاڳاپيل آهي، پر شاعر فريڊرش هولڊرلن ان بابت اڳ ئي ڳالهائي چڪو هو، جڏهن ته يوهان يوآخم ونڪلمن ڊائنيشس جي رومي هم منصب باڪس بابت ذڪر ڪيو هو.

نٽشي ڪلاسيڪي ايٿينائي الميي ۾ فن جي اهڙي صورت ڏٺي، جيڪا نام نهاد سيلينس جي ڏاهپ ۾ موجود قنوطيت کان مٿانهين ٿي وئي هئي. يوناني تماشائي اسٽيج تي ڪردارن وسيلي پيش ڪيل انساني تڪليف جي اونهي کڏ ۾ نهاريندي، جوش ۽ خوشيءَ سان زندگيءَ جي تصديق ڪندا هئا ۽ ان کي جيئڻ لائق سمجهندا هئا. المئي جي پيدائش جو بنيادي موضوع اهو آهي ته ڊائنيشيائي ۽ اپولونيائي Kunsttriebe (”فني محرڪ“) جو ميلاپ ناٽڪي فن يا المين کي جنم ڏئي ٿو. نٽشي دليل ڏنو ته قديم يوناني الميا نگارن کان پوءِ اهو ميلاپ ٻيهر حاصل نه ٿي سگهيو آهي. اپولو هم آهنگي، ترقي، چٽائي، منطق ۽ فرديت جي اصول جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ڊائنيشس بي ترتيبي، نشي، جذبن، وجد ۽ وحدت جي نمائندگي ڪري ٿو (ان ڪري هتي فرديت جو اصول ختم ٿي وڃي ٿو).

نٽشي پنهنجي ڊائنيشس کي اورفڪ روايت جي ڊائنيشس کان سختيءَ سان الڳ ڪري ٿو، جنهن کي هو اصل ڊائنيشيائي قوت جي پوءِ واري بگاڙ طور سمجهي ٿو. سندس نظر ۾ هومر کان اڳ واري دنيا ۾ ڊائنيشيائي تهذيبون وحشت، بي رحمي ۽ وجداني جنسي افراط سان نشانبر هيون، جن تي عقلي يا اخلاقي اصولن جي ڪا روڪ نه هئي. نٽشي ان دور کي زندگيءَ جي سڌي ۽ بي واسطي تصديق سان ڳنڍي ٿو، جتي تشدد ۽ شهوت خام حياتياتي قوت جي اظهار طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هئا.^[135] اورفڪ ماڻهو، هن بي مهار وحشت ڏانهن خوف ۽ پريشانيءَ ۾ وڪوڙجي، جسماني دنيا کان منهن موڙي ويا ۽ پنهنجن ديوتائن کي تجريدي مابعد الطبعياتي خيالن ۾ بدلائي ڇڏيائون. ائين ڪندي هنن ڊائنيشس کي جسماني قوت جي علامت مان تڪليف ۽ ڇوٽڪاري جي ديوتا ۾ تبديل ڪري ڇڏيو ۽ ساڳئي وقت انسان کي گوشت ۽ جبلتن واري وجود مان ڏوهه جي احساس ۽ پاڪ ٿيڻ جي ضرورت سان بار ٿيل روح ۾ بدلائي ڇڏيو.^[136]

نٽشي هن اورفڪ نئين تشريح تي يوناني روحاني صحت جي شروعاتي زوال طور تنقيد ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته ان سان زندگي مخالف لاڙي جي شروعات ٿي، جيڪو پوءِ افلاطونيت ۽ عيسائيت ۾ ظاهر ٿيو.^[135] هو وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته سقراط ۽ يوريپيديس اورفڪ واٽ کي جاري رکيو ۽ جبلت، ڏند ڪٿا ۽ فني جنون جي جاءِ تي عقليت پسندي، جدليات ۽ اخلاقي تعليم کي آندو. ائين ڪندي هنن اپولونيائي ۽ ڊائنيشيائي قوتن جي وجداني ۽ پرتشدد توازن کي ڪمزور ڪيو، جنهن نيٺ يوناني الميي جي زوال جو سبب بڻيو.^[137]

نٽشي انهن ٻن قوتن کي ان ڪري استعمال ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ هڪ پاسي ذهن ۽ نظم جي دنيا، ۽ ٻئي پاسي جذبي ۽ افراتفريءَ جي دنيا، اهڙا اصول هئا جيڪي يوناني ثقافت لاءِ بنيادي حيثيت رکندا هئا:^[138]^[139] اپولونيائي حالت هڪ خواب جهڙي حالت آهي، جيڪا وهمن سان ڀريل آهي؛ جڏهن ته ڊائنيشيائي حالت نشي جي حالت آهي، جيڪا جبلتن جي آزادي ۽ حدن جي تحليل جي نمائندگي ڪري ٿي. هن ڍانچي ۾ انسان سيٽائر جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو. هو فرديت جي اصول جي خاتمي جو خوف به آهي ۽ ساڳئي وقت ان جي تباهيءَ مان لطف وٺندڙ به.^[140]

المئي جي باهمي عمل ۾ اپولونيائي ۽ ڊائنيشيائي تقابل ظاهر ٿين ٿا: ناٽڪ جو المياتي سورمو، يعني مکيه ڪردار، پنهنجي ناانصافيءَ ڀري ۽ افراتفري واري (ڊائنيشيائي) تقدير کي (اپولونيائي) نظم ڏيڻ لاءِ جدوجهد ڪري ٿو، جيتوڻيڪ هو پنهنجي مقصد ۾ ناڪام رهي مري وڃي ٿو. هيملٽ کي اهڙي دانشور طور بيان ڪندي، جيڪو فيصلو نٿو ڪري سگهي ۽ عمل ڪندڙ انسان جي زنده ضد آهي، نٽشي دليل ڏئي ٿو ته ڊائنيشيائي شخصيت کي اها ڄاڻ هوندي آهي ته سندس عمل شين جي ابدي توازن کي تبديل نٿا ڪري سگهن، ۽ اها ڄاڻ کيس ايترو بيزار ڪري ٿي جو هو بلڪل عمل نٿو ڪري. هيملٽ هن ئي درجي ۾ اچي ٿو—هن ڀوت وسيلي مافوق الفطرت حقيقت جي جهلڪ ڏٺي؛ هن حقيقي ڄاڻ حاصل ڪئي ۽ ڄاڻي ٿو ته سندس ڪو به عمل ان حقيقت کي تبديل ڪرڻ جي طاقت نٿو رکي. اهڙي ناٽڪ جي تماشائين لاءِ هي الميو کين ان شيءِ جو احساس ڏياري ٿو، جنهن کي نٽشي ابتدائي وحدت سڏيو، جيڪا ڊائنيشيائي فطرت کي ٻيهر جيئرو ڪري ٿي. هو ابتدائي وحدت کي طاقت جي واڌ، ڀرپور هجڻ ۽ جنون وسيلي عطا ٿيندڙ ڪمال جي تجربي طور بيان ڪري ٿو. جنون نشي وانگر ڪم ڪري ٿو ۽ اها فعلياتي حالت پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم آهي، جيڪا ڪنهن به فن جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.^{[حوالو گهربل]} هن حالت کان تحرڪ وٺڻ سان ماڻهوءَ جي فني ارادي ۾ واڌارو ٿئي ٿو:

هن حالت ۾ ماڻهو پنهنجي ڀرپوريت مان هر شيءِ کي مالا مال ڪري ٿو: جيڪو ڪجهه هو ڏسي ٿو، جيڪو ڪجهه ارادو ڪري ٿو، سو ڦهليل، ڇڪيل، مضبوط ۽ طاقت سان ڀرپور نظر اچي ٿو. هن حالت ۾ انسان شين کي تيستائين بدلائي ٿو، جيستائين اهي سندس طاقت جو آئينو بڻجن—جيستائين اهي سندس ڪمال جا عڪس بڻجن. ڪمال ۾ بدلائڻ جي اها مجبوري ئي—فن آهي.

نٽشي ان ڳالهه تي پختو هو ته ايسخيلس ۽ سوفوڪليس جون تصنيفون فني تخليق جي عروج ۽ الميي جي حقيقي تڪميل جي نمائندگي ڪن ٿيون؛ يوريپيديس سان ئي الميي جو Untergang (لفظي معنيٰ ’هيٺ وڃڻ‘ يا ’زوال ڏانهن وڃڻ‘؛ يعني زوال، بگاڙ، تباهي، موت وغيره) شروع ٿئي ٿو. نٽشي يوريپيديس جي المين ۾ سقراطي عقليت پسندي ۽ اخلاقيات جي استعمال تي اعتراض ڪري ٿو ۽ دعويٰ ڪري ٿو ته اخلاقي قدرن ۽ عقل جي شموليت الميي کان ان جو بنياد کسي ٿي، يعني ڊائنيشيائي ۽ اپولونيائي قوتن جي وچ ۾ موجود نازڪ توازن. سقراط عقل تي ايترو گهڻو زور ڏنو، جو هن انساني علم لاءِ ڏند ڪٿا ۽ تڪليف جي اهميت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. افلاطون پنهنجن مڪالمن ۾ ان ئي واٽ کي جاري رکيو، ۽ جديد دنيا نيٺ اپولونيائي ۽ ڊائنيشيائي ٻٽي ورهاست ۾ موجود فني محرڪن جي قيمت تي عقل کي ورثي ۾ حاصل ڪيو. نٽشي نشاندهي ڪري ٿو ته اپولونيائي قوت کان سواءِ ڊائنيشيائي قوت وٽ فن جي هڪ مربوط تخليق ٺاهڻ لاءِ صورت ۽ جوڙجڪ نه هوندي آهي، ۽ ڊائنيشيائي قوت کان سواءِ اپولونيائي قوت وٽ گهربل حياتياتي توانائي ۽ جذبو نه هوندو آهي. فن جي صورت ۾ گڏ ٿيندڙ انهن ٻنهي قوتن جو رڳو زرخيز باهمي عمل ئي يوناني الميي جي بهترين صورت جي نمائندگي ڪندو هو.^[141]

هن خيال جي اثر جو هڪ مثال ڪتاب ثقافت جا نمونا ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ انسانيت جي ماهر روٿ بينڊڪٽ تسليم ڪري ٿي ته ”اپولونيائي“ ۽ ”ڊائنيشيائي“ بابت نٽشي جا متضاد تصور آمريڪا جي مقامي ماڻهن جي ثقافتن بابت سندس خيالن لاءِ محرڪ بڻيا.^[142] ڪارل يونگ پنهنجي ڪتاب نفسياتي قسم ۾ هن ٻٽي ورهاست بابت تفصيل سان لکيو آهي.^[143] ميشيل فوڪو چيو ته سندس پنهنجو ڪتاب جنون ۽ تهذيب ”نٽشي جي عظيم تحقيق جي سج هيٺ“ پڙهڻ گهرجي. هتي فوڪو نٽشي جي الميي جي پيدائش ۽ موت واري بيان، ۽ سندس ان وضاحت ڏانهن اشارو ڪيو ته مغربي دنيا جو پوءِ وارو الميو، المياتي حقيقت کي رد ڪرڻ ۽ ان سان گڏ مقدس کي رد ڪرڻ هو.^[144] مصور مارڪ روٿڪو، المئي جي پيدائش ۾ پيش ڪيل الميي بابت نٽشي جي نظرئي کان متاثر ٿيو.

خدا جو موت ۽ عدم پرستي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو خدا مري ويو آهي ۽ عدم پرستي

”خدا مري ويو آهي“ وارو بيان، جيڪو نٽشي جي ڪيترين ئي تصنيفن (خاص طور شادمان علم) ۾ اچي ٿو، سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور قولن مان هڪ بڻجي ويو آهي. ان جي بنياد تي ڪيترائي مبصر^[145] نٽشي کي ملحد سمجهن ٿا؛ جڏهن ته ٻيا (جهڙوڪ ڪافمان) تجويز ڪن ٿا ته اهو بيان الوهيت جي وڌيڪ باريڪ سمجهه جي عڪاسي ڪري سگهي ٿو. نٽشي اڳڪٿي ڪئي ته سائنسي ترقي ۽ يورپ جي وڌندڙ سيڪيولرائزيشن استعاري طور ابراهيمي خدا کي ”ماري“ ڇڏيو آهي، جيڪو هڪ هزار سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اولهه ۾ معنيٰ ۽ قدرن جي بنياد طور ڪم ڪندو رهيو هو.

نٽشي جو خيال هو ته عيسائي اخلاقي نظريو اصل ۾ عدم پرستيءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ جوڙيو ويو هو. اهو ماڻهن کي نيڪي ۽ بديءَ جي اخلاقي قدرن بابت روايتي عقيدا، خدا تي ايمان ۽ هڪ اهڙو فڪري ڍانچو فراهم ڪري ٿو، جنهن وسيلي ڪو شخص معروضي علم رکڻ جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو. اهڙي دنيا جي جوڙجڪ ڪندي، جنهن ۾ معروضي علم کي ممڪن سمجهيو وڃي ٿو، عيسائيت عدم پرستيءَ جي ابتدائي صورت—بي معنائپ مان پيدا ٿيندڙ نااميدي—جو ترياق بڻجي ٿي. مارٽن هائيڊيگر ان مسئلي کي هن ريت بيان ڪيو: ”جيڪڏهن خدا، سموري حقيقت جي فوق حسي بنياد ۽ مقصد طور، مري ويو آهي؛ جيڪڏهن خيالن جي فوق حسي دنيا پنهنجي لازمي حيثيت ۽ ان کان به وڌيڪ پنهنجي زندگي بخشيندڙ ۽ تعمير ڪندڙ طاقت وڃائي چڪي آهي، ته پوءِ اهڙي ڪا به شيءِ باقي نٿي رهي، جنهن کي انسان جهلي سگهي ۽ جنهن وسيلي پاڻ کي رخ ڏئي سگهي.“^[146]

معنيٰ جي نقصان تي اهڙي هڪ ردعمل کي نٽشي غير فعال عدم پرستي سڏيو، جنهن کي هن قنوطي فلسفي آرٿر شوپنهاور ۾ سڃاتو. شوپنهاور جو نظريو—جنهن کي نٽشي مغربي ٻڌمت پڻ سڏيو—تڪليف گهٽائڻ لاءِ پاڻ کي ارادي ۽ خواهشن کان الڳ ڪرڻ جي حمايت ڪري ٿو. نٽشي هن رياضتي رويي کي ”عدم جي خواهش“ قرار ڏنو. زندگي پاڻ کان منهن موڙي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڪا به قدر واري شيءِ نه ٿي ملي. دنيا مان سڀني قدرن جو ائين ختم ٿيڻ عدم پرست جي خاصيت آهي، جيتوڻيڪ ان معاملي ۾ عدم پرست متضاد نظر اچي ٿو؛ ڇاڪاڻ⁠تہ هيءَ ”عدم جي خواهش“ اڃا به خواهش ڪرڻ جي هڪ (انڪار ڪيل) صورت آهي.^[147]

عدم پرست اهڙو انسان آهي، جيڪو فيصلو ڪري ٿو ته حقيقي دنيا کي هئڻ نه گهرجي ۽ اها دنيا، جيڪا هئڻ گهرجي، وجود نٿي رکي. هن نظرئي موجب، اسان جي وجود (عمل، تڪليف، خواهش، احساس) جي ڪا به معنيٰ نه آهي: هيءَ ”بي سودي“ عدم پرستن جو جذبو آهي—عدم پرستن جي پنهنجي پاسي کان هڪ تضاد.
— فريڊرش نٽشي، KSA 12:9 [60]، اقتدار جي خواهش، ڀاڱو 585 مان ورتل، والٽر ڪافمان جو ترجمو

نٽشي عدم پرستيءَ جي مسئلي کي انتهائي ذاتي مسئلي طور ڏٺو ۽ چيو ته جديد دنيا جو اهو مسئلو هن جي اندر ”شعور ۾ آيو“ هو.^[148] ان کان سواءِ، هن عدم پرستيءَ جي خطري ۽ ان جي پيش ڪيل امڪانن تي زور ڏنو، جيئن سندس هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو: ”مان [عدم پرستيءَ] جي آمد جي ساراهه ڪريان ٿو، ان تي ملامت نٿو ڪريان. منهنجو خيال آهي ته اها سڀ کان وڏن بحرانن مان هڪ آهي، انسانيت جي سڀ کان گهري خود غور فڪر جو هڪ لمحو. انسان ان مان صحتياب ٿئي ٿو يا نه، هو هن بحران جو مالڪ بڻجي ٿو يا نه، اهو سندس طاقت جو سوال آهي!“^[149] نٽشي موجب، رڳو تڏهن جڏهن عدم پرستيءَ تي غلبو حاصل ڪيو وڃي، هڪ ثقافت وٽ ترقي ڪرڻ لاءِ حقيقي بنياد ٿي سگهي ٿو. هو ان جي آمد کي رڳو ان ڪري تيز ڪرڻ چاهيندو هو ته جيئن ان جي آخري روانگيءَ کي به تيز ڪري سگهي. هائيڊيگر خدا جي موت جي تشريح ان شيءِ سان ڪئي، جنهن کي هن مابعد الطبعيات جو موت قرار ڏنو. هن نتيجو ڪڍيو ته مابعد الطبعيات پنهنجي امڪاني حد تائين پهچي چڪي آهي ۽ ان جي آخري تقدير ۽ زوال جو اعلان ”خدا مري ويو آهي“ واري بيان سان ڪيو ويو.^[150]

ڪيجي نشيتاني ۽ گراهم پارڪس جهڙن عالمن نٽشي جي مذهبي فڪر کي ٻڌ ڌرم جي مفڪرن، خاص طور مهايانا روايت جي مفڪرن، سان ڳنڍيو آهي.^[151] ڪڏهن ڪڏهن نٽشي کي ميسٽر ايڪهارٽ جهڙن ڪيٿولڪ صوفين جي حوالي سان پڻ ڏٺو ويو آهي.^[152] ملن اهڙين تشريحن جي مخالفت ڪندي دليل ڏنو آهي ته مغربي ۽ مشرقي مذهبي روايتن جا اهڙا مفڪر ارادي کان دستبرداري ۽ انا جي خاتمي تي گهڻو زور ڏين ٿا، جڏهن ته نٽشي خود پرستيءَ جو مضبوط دفاع ڪري ٿو.^[153] ملن دليل ڏئي ٿو ته نٽشي جي مذهبي فڪر کي انهن شخصيتن جي حوالي سان وڌيڪ بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو، جن کي هن پاڻ پنهنجا فڪري ابا ڏاڏا سڏيو: ”هيراڪليٽس، ايمپيڊوڪليس، اسپينوزا، گوئٽي“.^[154] ملن خاص طور نٽشي ۽ گوئٽي جي لاڳاپي تي ويجهي ڌيان ڏئي ٿو، جنهن کي علمي فلسفين جي تحقيق ۾ عام طور نظرانداز ڪيو ويو آهي. ملن ڏيکاري ٿو ته واحد ۽ ڪثرت بابت گوئٽي جا خيال جز ۽ ڪل جي وچ ۾ باهمي تعينيت جي اجازت ڏين ٿا، جنهن جو مطلب آهي ته جز ۽ ڪل جي وچ ۾ دعويٰ ڪيل هڪجهڙائي، جز کي رڳو ڪل سان تعلق رکڻ جي بنياد تي قدر نٿي ڏئي. بنيادي طور، اهو فرد جي ڪائنات سان تعلق جي وحداني احساس کي ممڪن بڻائي ٿو، جڏهن ته ساڳئي وقت ”خود قدري“ جو اهڙو احساس پڻ پيدا ڪري ٿو، جيڪو نٽشي کي ايڪهارٽ جهڙن صوفين ۾ اڻلڀ نظر آيو.^[155]

نٽشي جي فڪر جي ارتقا جي حوالي سان تحقيق ۾ نشاندهي ڪئي وئي آهي ته جيتوڻيڪ هو 1869ع کان ”عدم پرستاڻي“ موضوعن (”قنوطيت، نروان، عدم ۽ غير وجود“^[156]) سان لاڳاپيل رهيو، پر ”عدم پرستي“ جو اصطلاحي استعمال پهريون ڀيرو 1880ع جي وچ ڌاري هٿ سان لکيل نوٽن ۾ ٿيو. ان دور ۾ هڪ ان وقت مشهور تصنيف شايع ٿي، جنهن روسي اخبارن جي رپورٽن جي بنياد تي نام نهاد ”روسي عدم پرستي“ کي نئين سر بيان ڪيو هو (اين. ڪارلووچ: عدم پرستيءَ جي ارتقا. برلن، 1880ع)، جيڪا نٽشي جي اصطلاحن جي حوالي سان اهميت رکي ٿي.^[157]

ابدي واپسي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ابدي واپسي

”ابدي واپسي“ (جنهن کي ”ابدي ورجاءُ“ پڻ چيو وڃي ٿو) هڪ مفروضي تصور آهي، جنهن موجب ڪائنات لامحدود وقت يا خلا ۾ لامحدود ڀيرا ورجائي چڪي آهي ۽ ورجائيندي رهندي. اهو خالص طبعي تصور آهي، جنهن ۾ ڪا به مافوق الفطرت ٻيهر جنم شامل نه آهي، بلڪه ساڳين وجودن جي ساڳين جسمن ۾ واپسي شامل آهي. نٽشي ابدي واپسيءَ جو خيال پهريون ڀيرو شادمان علم جي ڀاڱي 341 ۾ هڪ تمثيل وسيلي پيش ڪيو، ۽ ٻين هنڌن سان گڏ ائين زرتشت چيو جي باب ”رويا ۽ ڳجهارت بابت“ ۾ پڻ ان جو ذڪر ڪيو.^[158] نٽشي ان کي امڪاني طور ”خوفناڪ ۽ مفلوج ڪندڙ“ سمجهيو ۽ چيو ته ان جو بار تصور ڪري سگهجندڙ ”سڀ کان ڳرو بار“ (das schwerste Gewicht) آهي.^[159] سڀني واقعن جي ابدي واپسيءَ جي خواهش، زندگيءَ جي آخري ۽ مڪمل تصديق جي نشاني هوندي، جيڪا شوپنهاور پاران جيئڻ جي ارادي جي انڪار جي ساراهه جي ردعمل طور سامهون اچي ٿي. ابدي ورجاءَ کي سمجهڻ، ۽ نه رڳو ان سان ٺاهه ڪرڻ پر ان کي دل سان قبول ڪرڻ لاءِ، امور فئٽي، يعني ”قسمت سان محبت“، ضروري آهي.^[160] جيئن مارٽن هائيڊيگر نٽشي بابت پنهنجن ليڪچرن ۾ نشاندهي ڪئي، نٽشي ابدي ورجاءَ جو پهريون ذڪر هن تصور کي حقيقت طور بيان ڪرڻ بدران هڪ مفروضي سوال جي صورت ۾ پيش ڪري ٿو. هائيڊيگر موجب، ابدي ورجاءَ جي سوال پاران وڌل بار—رڳو ان جي امڪان ۽ ان امڪان بابت سوچڻ جي حقيقت—جديد فڪر ۾ انتهائي اهم آهي: ”نٽشي هتي ’سڀ کان وڏي بار‘ [ابدي ورجاءَ] جي خيال بابت پهرين اظهار کي جنهن نموني ترتيب ڏئي ٿو، تنهن مان واضح ٿئي ٿو ته هي ’خيالن جو خيال‘ ساڳئي وقت ’سڀ کان وڌيڪ بار وجهندڙ خيال‘ پڻ آهي.“^[161]

اليگزينڊر نيهامس پنهنجي ڪتاب نٽشي: زندگي بطور ادب ۾ ابدي ورجاءَ کي ڏسڻ جا ٽي طريقا بيان ڪري ٿو:

”منهنجي زندگي بلڪل ساڳئي نموني ٻيهر ورجائبي:“ هي خيال ڏانهن مڪمل طور تقدير پرستاڻي رويو ظاهر ڪري ٿو؛
”منهنجي زندگي شايد بلڪل ساڳئي نموني ٻيهر ورجائجي:“ هي ٻيو نظريو شرطي طور ڪائناتيات جي تصديق ڪري ٿو، پر ان ڳالهه کي سمجهڻ ۾ ناڪام رهي ٿو، جنهن ڏانهن نٽشي شادمان علم، ص. 341 ۾ اشارو ڪري ٿو؛ ۽ آخرڪار،
”جيڪڏهن منهنجي زندگي ٻيهر ورجائجي ها، ته اها رڳو بلڪل ساڳئي نموني ئي ورجائي سگهي ها.“ نيهامس ڏيکاري ٿو ته هيءَ تشريح مڪمل طور طبعيات کان آزاد آهي ۽ ڪائناتيات جي سچائيءَ کي اڳواٽ فرض نٿي ڪري.

نيهامس ان نتيجي تي پهتو ته جيڪڏهن فرد پنهنجن عملن وسيلي پاڻ کي جوڙين ٿا، ته اهي رڳو گذريل عملن جي ورجاءَ ۾ جيئندي پنهنجي موجوده حالت برقرار رکي سگهن ٿا.^[162] نٽشي جو فڪر ڇوٽڪاري واري تاريخ جي تصور جي نفي آهي.^[163]

تناظر پرستي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تناظر پرستي

نٽشي دعويٰ ڪئي ته خدا جو موت نيٺ ان ادراڪ ڏانهن وٺي ويندو ته شين بابت ڪڏهن به ڪو آفاقي تناظر نٿو ٿي سگهي ۽ معروضي سچائي جو روايتي تصور بي ربط آهي.^[164]^[165]^[166] نٽشي معروضي حقيقت جي تصور کي رد ڪندي دليل ڏنو ته علم اتفاقي ۽ مشروط آهي ۽ مختلف بدلجندڙ تناظرن يا مفادن جي نسبت سان لاڳاپيل آهي.^[167] ان جي نتيجي ۾ انفرادي تناظرن جي حالتن موجب ضابطن (يعني فلسفي، سائنسي طريقي وغيره جي ضابطن) جو مسلسل نئين سر جائزو ورتو وڃي ٿو.^[168] هن نظرئي کي تناظر پرستي جو نالو ڏنو ويو آهي.

ائين زرتشت چيو ۾ نٽشي اعلان ڪيو ته هر عظيم شخص جي مٿان قدرن جي هڪ جدول ٽنگيل آهي. هن نشاندهي ڪئي ته مختلف قومن ۾ جيڪا ڳالهه گڏيل آهي، سا قدر ڪرڻ ۽ قدر پيدا ڪرڻ جو عمل آهي، جيتوڻيڪ اهي قدر هڪ شخص کان ٻئي شخص تائين مختلف هجن. نٽشي زور ڏنو ته ماڻهن کي عظيم بڻائيندڙ شيءِ سندن عقيدن جو مواد نه، پر قدر مقرر ڪرڻ جو عمل هو. اهڙيءَ طرح، جن قدرن کي ڪو سماج بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، اهي ايترا اهم نه آهن جيتري انهن قدرن کي حقيقت بڻائڻ جي گڏيل خواهش. نٽشي موجب، خواهش ڪرڻ خود مقصد جي اهليت کان وڌيڪ بنيادي آهي. زرتشت چوي ٿو: ”هينئر تائين هڪ هزار مقصد رهيا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ هزار قومون آهن. رڳو هڪ هزار ڳچين لاءِ ڳٽ اڃا موجود نه آهي: هڪ مقصد موجود نه آهي. انسانيت وٽ اڃا ڪو مقصد نه آهي.“ انهيءَ ڪري هن قول جو عنوان ”هڪ هزار ۽ هڪ مقصد بابت“ آهي. اهو خيال ته قدرن جو هڪ نظام ٻئي کان وڌيڪ لائق نه آهي، جيتوڻيڪ ان کي سڌيءَ طرح نٽشي ڏانهن منسوب نٿو ڪري سگهجي، جديد سماجي سائنس ۾ هڪ عام مفروضو بڻجي چڪو آهي. ميڪس ويبر ۽ مارٽن هائيڊيگر ان خيال کي اختيار ڪري پنهنجو بڻايو. ان سندن فلسفياڻين ۽ ثقافتي ڪوششن سان گڏ سندن سياسي سمجهه کي به شڪل ڏني. مثال طور، ويبر نٽشي جي تناظر پرستيءَ تي ڀاڙيندي اهو موقف اختيار ڪيو ته معروضيت اڃا به ممڪن آهي—پر رڳو ڪنهن خاص تناظر، قدر يا مقصد جي مقرر ٿيڻ کان پوءِ.^[169]^[170]

نيڪي ۽ بديءَ کان اڳتي ۾ ايمانوئل ڪانٽ، ريني ڊيڪارٽ ۽ افلاطون جي روايتي فلسفي تي پنهنجي تنقيد دوران، نٽشي شيءِ بذات خود ۽ ڪوگيٽو ارگو سم (”مان سوچيان ٿو، تنهنڪري مان آهيان“) تي اهڙن ناقابل ترديد عقيدن طور حملو ڪيو، جيڪي اڳوڻن تصورن ۽ مغالطن جي سادگيءَ سان قبوليت تي ٻڌل هئا.^[171] فلسفي السڊيئر ميڪنٽائر نٽشي کي فلسفي جي تاريخ ۾ هڪ اعليٰ مقام ڏنو. جيتوڻيڪ هن عدم پرستي ۽ نٽشي ٻنهي تي عام زوال جي نشاني طور تنقيد ڪئي،^[172] پر تنهن هوندي به هن ڪانٽ ۽ ڊيوڊ هيوم جي اخلاقي فلسفي جي پٺيان موجود نفسياتي محرڪن کي سڃاڻڻ تي نٽشي جي ساراهه ڪئي:^[173]

ڇاڪاڻ⁠تہ نٽشي جي تاريخي ڪاميابي اها هئي ته هن ٻين سڀني فلسفين کان وڌيڪ چٽائيءَ سان نه رڳو اهو سمجهيو ... ته جن ڳالهين کي معروضيت جون اپيلون قرار ڏنو ويندو هو، اهي حقيقت ۾ داخلي ارادي جا اظهار هيون، پر هن انهن مسئلن جي نوعيت کي به سمجهيو، جيڪي ان ڳالهه فلسفي لاءِ پيدا ڪيا.^[174]

اخلاق ۾ غلامن جي بغاوت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آقا ۽ غلام جي اخلاقيات

نيڪي ۽ بديءَ کان اڳتي ۽ اخلاقيات جي نسب نامي بابت ۾ جديد اخلاقي نظامن جي ارتقا بابت نٽشي جو نسب نامياتي بيان مرڪزي حيثيت رکي ٿو. نٽشي موجب، انساني تاريخ دوران ”نيڪ ۽ خراب“ جي اصطلاحن ۾ سوچڻ کان ”نيڪي ۽ بدي“ جي اصطلاحن ۾ سوچڻ ڏانهن هڪ بنيادي تبديلي آئي.

اخلاقيات جي شروعاتي صورت قديم تهذيبن جي جنگجو اشرافيه ۽ ٻين حڪمران ذاتين مقرر ڪئي. نيڪي ۽ خرابيءَ بابت اشرافي قدر غلامن جهڙين هيٺين ذاتين سان سندن لاڳاپن سان ٺهڪندڙ هئا ۽ انهن لاڳاپن جي عڪاسي ڪندا هئا. نٽشي هن ”آقائي اخلاقيات“ کي اخلاقيات جي اصل نظام طور پيش ڪيو—جنهن کي شايد سڀ کان بهتر نموني هومر واري يونان سان ڳنڍي سگهجي ٿو.^[175] ”نيڪ“ هجڻ جو مطلب خوش هئڻ ۽ خوشيءَ سان لاڳاپيل شيون رکڻ هو: دولت، طاقت، صحت، اقتدار وغيره. ”خراب“ هجڻ جو مطلب انهن غلامن جهڙو هجڻ هو، جن تي اشرافيه حڪمراني ڪندي هئي: غريب، ڪمزور، بيمار ۽ بي حال—نفرت بدران رحم يا ڪراهت جا مستحق.^[176]

”غلاماڻي اخلاقيات“ آقائي اخلاقيات جي ردعمل طور وجود ۾ آئي. قدر نيڪي ۽ بديءَ جي تضاد مان اڀري ٿو: نيڪيءَ کي ماورائي دنيا، خيرات، دينداري، ضبط نفس، نماڻائي ۽ فرمانبرداريءَ سان ڳنڍيو وڃي ٿو؛ جڏهن ته بدي دنياوي، بي رحم، خود غرض، دولتمند ۽ جارحاڻي آهي. نٽشي غلاماڻي اخلاقيات کي قنوطي ۽ خوفزده سمجهيو، جنهن جا قدر غلامن جي پنهنجي باري ۾ تصور کي بهتر ڪرڻ لاءِ پيدا ٿيا. هن غلاماڻي اخلاقيات کي يهودي ۽ عيسائي روايتن سان ڳنڍيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها غلامن جي ناراضگي مان جنم وٺي ٿي. نٽشي دليل ڏنو ته برابريءَ جي تصور غلامن کي پاڻ کان نفرت ڪرڻ کان سواءِ پنهنجي حالتن تي غالب اچڻ جي اجازت ڏني. ماڻهن جي ڪاميابي، طاقت، حسن ۽ ذهانت ۾ فطري اڻ برابريءَ کان انڪار ڪندي، غلامن فرار جو هڪ طريقو حاصل ڪيو، يعني آقائي اخلاقيات کي رد ڪرڻ جي بنياد تي نوان قدر پيدا ڪرڻ. اهو غلامن پاران پنهنجن (وڌيڪ خوشحال) آقائن آڏو احساس ڪمتريءَ تي غالب اچڻ جي ڪوشش طور استعمال ٿيو. اهو، مثال طور، غلام جي ڪمزوريءَ کي سندس چونڊ قرار ڏئي ۽ ان کي ”نماڻائي“ جو نئون نالو ڏئي ائين ڪري ٿو. آقائي اخلاقيات جو ”نيڪ انسان“ غلاماڻي اخلاقيات ۾ بلڪل ”بڇڙو انسان“ آهي، جڏهن ته ”خراب انسان“ کي نئين سر ”نيڪ انسان“ طور پيش ڪيو وڃي ٿو. بهرحال، غلاماڻي اخلاقيات دنيا جي موجوده حالت کي ناانصافيءَ واري سمجهڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿي ۽ آخرت تي ايمان جي ضرورت پيدا ڪري ٿي، جتي ”بڇڙي انسان“ (آقا) کي سزا ملندي، جڏهن ته ”نيڪ انسان“ (غلام) کي انعام ملندو.^[175]

نٽشي غلاماڻي اخلاقيات کي يورپ تي ڇانئجي ويل عدم پرستيءَ جو هڪ ذريعو سمجهيو: ان زميني زندگيءَ کي فطري طور ناانصافيءَ واري سمجهڻ ڏانهن وٺي وئي، جنهن کي رڳو ايندڙ دنيا جي تمهيد طور جائز قرار ڏنو ويو؛ اهڙيءَ طرح مذهب ۽ جنت تي ايمان جي لڳاتار گهٽجڻ مڪمل نااميدي ۽ قنوطيت کي جنم ڏنو. ان کان سواءِ، جديد يورپ ۽ عيسائيت آقائي ۽ غلاماڻي اخلاقيات جي وچ ۾ ڇڪتاڻ سبب منافقاڻي حالت ۾ موجود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي متضاد قدر مختلف درجن تائين گهڻن يورپين (جيڪي ”رنگ برنگي“ آهن) جي قدرن جو تعين ڪن ٿا. نٽشي غير معمولي ماڻهن کي سڏ ڏنو ته هو سڀني لاءِ فرض ڪيل اخلاقيات آڏو شرمسار نه ٿين، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ اهڙي اخلاقيات غير معمولي ماڻهن جي واڌ ويجهه لاءِ نقصانڪار آهي. هن خبردار ڪيو ته اخلاقيات بذات خود خراب نه آهي؛ اها عوام لاءِ سٺي آهي ۽ انهن لاءِ ئي ڇڏي ڏيڻ گهرجي. ان جي ابتڙ، غير معمولي ماڻهن کي پنهنجي ”اندروني قانون“ جي پيروي ڪرڻ گهرجي.^[175] پنڊار کان ورتل نٽشي جو هڪ پسنديده مقولو هو: ”جيڪو تون آهين، سو بڻج.“^[177]

نٽشي بابت هڪ پراڻو مفروضو اهو آهي ته هن غلاماڻي اخلاقيات جي ڀيٽ ۾ آقائي اخلاقيات کي ترجيح ڏني. نٽشي جي نامياري عالم والٽر ڪافمان هن تشريح کي رد ڪندي لکيو ته نٽشي پاران اخلاقيات جي انهن ٻن قسمن جو تجزيو رڳو بياني ۽ تاريخي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو هو؛ انهن جو مقصد ڪنهن به قسم جي قبوليت يا واکاڻ نه هو.^[178] ٻئي پاسي، نٽشي آقائي اخلاقيات کي ”قدرن جو هڪ اعليٰ درجو، شريف قدر، اهي قدر جيڪي زندگيءَ کي ها چون ٿا، اهي جيڪي مستقبل جي ضمانت ڏين ٿا“ سڏيو.^[179] جيئن ”انسان ۽ انسان جي وچ ۾ درجن جي ترتيب آهي“، تيئن ”اخلاقيات ۽ اخلاقيات جي وچ ۾“ به درجن جي ترتيب آهي.^[180] نٽشي ”سڀني قدرن جي نئين سر قدرڪشي“ وسيلي عيسائيت جي غلاماڻي اخلاقيات خلاف فلسفياڻي جنگ وڙهي، ته جيئن هڪ نئين آقائي اخلاقيات جي فتح آڻي سگهجي، جنهن کي هن ”مستقبل جو فلسفو“ سڏيو (نيڪي ۽ بديءَ کان اڳتي جو ذيلي عنوان مستقبل جي فلسفي لاءِ تمهيد آهي).^[181]

صبح ۾ نٽشي پنهنجي ”اخلاقيات خلاف مهم“ جي شروعات ڪئي.^[182]^[183] هن پاڻ کي ”غير اخلاق پرست“ سڏيو ۽ پنهنجي دور جي نمايان اخلاقي فلسفن—عيسائيت، ڪانٽيت ۽ افاديت پسندي—تي سخت تنقيد ڪئي. نٽشي جو تصور ”خدا مري ويو آهي“ عيسائي دنيا جي نظرين تي لاڳو ٿئي ٿو، پر ٻين سڀني مذهبن تي نه: هن دعويٰ ڪئي ته ٻڌمت هڪ ڪامياب مذهب آهي ۽ تنقيدي فڪر کي هٿي ڏيڻ تي ان جي ساراهه ڪئي.^[184] تنهن هوندي به، نٽشي فن جي قدر شناسيءَ وسيلي پنهنجي فلسفي کي عدم پرستيءَ خلاف هڪ جوابي تحريڪ طور ڏٺو:

فن، زندگيءَ جي نفيءَ جي هر ارادي خلاف واحد اعليٰ جوابي قوت؛ فن، سڀ کان مٿانهين معنيٰ ۾ عيسائيت مخالف، ٻڌمت مخالف ۽ عدم پرستي مخالف.^[185]

نٽشي دعويٰ ڪئي ته جنهن نموني عيسائي عقيدي تي عمل ڪيو ويندو هو، اهو يسوع جي تعليمات جي صحيح نمائندگي نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماڻهن کي رڳو يسوع جي طريقي تي ايمان آڻڻ تي مجبور ڪندو هو، پر يسوع وانگر عمل ڪرڻ تي نه؛ خاص طور ماڻهن بابت فيصلو نه ڪرڻ جي سندس مثال تي، جڏهن ته عيسائي مسلسل ائين ڪندا هئا.^[184] هن ادارتي عيسائيت جي مذمت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها رحم (Mitleid) جي اهڙي اخلاقيات تي زور ڏئي ٿي، جيڪا سماج ۾ فطري بيماريءَ کي فرض ڪري ٿي:^[186]

عيسائيت کي رحم جو مذهب سڏيو وڃي ٿو. رحم انهن قوت بخش جذبن جي ابتڙ آهي، جيڪي اسان جي حياتياتي قوت وڌائين ٿا: ان جو اثر دٻائيندڙ آهي. جڏهن اسان رحم محسوس ڪريون ٿا، تڏهن اسان طاقت وڃايون ٿا. تڪليف بذات خود زندگيءَ کي طاقت جو جيڪو نقصان پهچائي ٿي، رحم ان نقصان کي اڃا وڌيڪ وڌائي ۽ گهڻو ڪري ڇڏي ٿو. رحم تڪليف کي وچڙندڙ بڻائي ٿو.^[187]

ايڪسي هومو ۾ نٽشي نيڪي ۽ بدي جي ٻٽي ورهاست تي ٻڌل اخلاقي نظامن جي قيام کي ”تباهه ڪندڙ غلطي“ سڏيو،^[188] ۽ عيسائي دنيا جي قدرن جي نئين سر قدرڪشي شروع ڪرڻ چاهيائين.^[189] هن زندگيءَ جي پنهنجي حياتياتي محرڪن ۾ قدرن جو هڪ نئون ۽ وڌيڪ فطرت پرست ذريعو پيدا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.

جيتوڻيڪ نٽشي يهوديت جي اصولن تي حملو ڪيو، پر هو سام دشمن نه هو: پنهنجي تصنيف اخلاقيات جي نسب نامي بابت ۾ هن واضح طور سام دشمنيءَ جي مذمت ڪئي ۽ نشاندهي ڪئي ته يهوديت تي سندس حملو هاڻوڪن يهودي ماڻهن تي حملو نه هو، پر خاص طور قديم يهودي پادريت تي حملو هو، جنهن بابت سندس دعويٰ هئي ته سام دشمن عيسائي متضاد نموني پنهنجن خيالن جو بنياد ان تي رکندا هئا.^[190]

نٽشي جديد سام دشمنيءَ کي ”نفرت جوڳو“ ۽ يورپي آدرشن جي ابتڙ سمجهيو.^[191] سندس خيال ۾ ان جو سبب يورپي قومپرستيءَ جي واڌ ۽ يهودين جي ڪاميابيءَ ڏانهن پکڙيل ”ساڙ ۽ نفرت“ هئي.^[191] هن لکيو ته قديم يونان جي فلسفن لاءِ احترام برقرار رکڻ ۾ مدد ڪرڻ تي يهودين جو شڪريو ادا ڪرڻ گهرجي،^[191] ۽ ”سڀ کان شريف انسان (مسيح)، سڀ کان پاڪ فلسفي (باروخ اسپينوزا)، سڀ کان طاقتور ڪتاب ۽ دنيا جي سڀ کان اثرائتي اخلاقي ضابطي“ کي جنم ڏيڻ تي پڻ.^[192]

اوبرمينش

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اوبرمينش

نٽشي کي سمجهڻ لاءِ هڪ ٻيو اهم تصور اوبرمينش (فوق البشر) آهي.^[193]^[194]^[195]^[196] ائين زرتشت چيو ۾ عدم پرستيءَ بابت لکندي، نٽشي اوبرمينش جو تصور پيش ڪيو. لارنس ليمپرٽ موجب، ”خدا جي موت کان پوءِ دينداري ۽ عدم پرستيءَ جي هڪ ڊگهي سانجهي اچڻ لازمي آهي (II. 19؛ III. 8). زرتشت پاران فوق البشر جو تحفو اهڙي انسانيت کي ڏنو وڃي ٿو، جيڪا ان مسئلي کان ئي واقف نه آهي، جنهن جو حل فوق البشر آهي.“^[197] زرتشت اوبرمينش کي نون قدرن جي خالق طور پيش ڪري ٿو، ۽ هو خدا جي موت ۽ عدم پرستيءَ جي مسئلي جي حل طور سامهون اچي ٿو. اوبرمينش عام ماڻهن جي اخلاقيات جي پيروي نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اها وچٿريائپ جي حمايت ڪري ٿي، بلڪه هو نيڪي ۽ بدي جي تصور ۽ ”ڌڻ“ کان مٿانهون ٿي وڃي ٿو.^[198] اهڙيءَ طرح زرتشت پنهنجي آخري مقصد کي اوبرمينش جي حالت ڏانهن سفر طور بيان ڪري ٿو. هو خود آگاهيءَ جي هڪ قسم جي روحاني ارتقا ۽ اخلاقيات ۽ انصاف بابت انهن روايتي نظرين تي غالب اچڻ چاهي ٿو، جيڪي اڃا تائين خدا ۽ عيسائيت جي تصور سان گهريءَ طرح جڙيل يا لاڳاپيل وهم پرست عقيدن مان نڪرن ٿا.^[199]

ائين زرتشت چيو مان (زرتشت جو مهاڳ؛ ص. 9–11):^[200]

مان اوهان کي اوبرمينش جي تعليم ڏيان ٿو. انسان اهڙي شيءِ آهي، جنهن تي غالب اچڻو آهي. اوهان ان تي غالب اچڻ لاءِ ڇا ڪيو آهي؟ هينئر تائين سڀني جاندارن پاڻ کان مٿانهين ڪا شيءِ پيدا ڪئي آهي: ۽ ڇا اوهان ان عظيم لهر جو لهڻ چاهيو ٿا، ۽ انسان تي غالب اچڻ بدران جانور ڏانهن موٽي وڃڻ پسند ڪندا؟ انسان لاءِ ڀولڙو ڇا آهي؟ کل جوڳي شيءِ يا ڏکوئيندڙ شرمندگي. ۽ بلڪل ائين ئي انسان اوبرمينش لاءِ هوندو: کل جوڳي شيءِ يا ڏکوئيندڙ شرمندگي. اوهان ڪيڙي کان انسان تائين پنهنجو سفر ڪيو آهي، ۽ اوهان جي اندر گهڻو ڪجهه اڃا به ڪيڙو آهي. ڪنهن زماني ۾ اوهان ڀولڙا هئا، ۽ اڄ به انسان ڪنهن به ڀولڙي کان وڌيڪ ڀولڙو آهي. اوهان مان سڀ کان ڏاهو ماڻهو به رڳو ٻوٽي ۽ ڀوت جو ٽڪراءُ ۽ گاڏڙ صورت آهي. پر ڇا مان اوهان کي ڀوت يا ٻوٽو بڻجڻ جو حڪم ڏيان ٿو؟ ڏسو، مان اوهان کي اوبرمينش جي تعليم ڏيان ٿو! اوبرمينش ڌرتيءَ جي معنيٰ آهي. اوهان جو ارادو چوي: اوبرمينش ڌرتيءَ جي معنيٰ هوندو... انسان جانور ۽ اوبرمينش جي وچ ۾ ڇڪيل هڪ رسو آهي—هڪ اهڙو رسو، جيڪو اونهي کڏ مٿان ڇڪيل آهي... انسان ۾ جيڪا شيءِ عظيم آهي، سا اها آهي ته هو هڪ پل آهي، مقصد نه: انسان ۾ جيڪا شيءِ محبت جوڳي آهي، سا اها آهي ته هو پار وڃڻ ۽ هيٺ لهڻ آهي.

زرتشت اوبرمينش جي ڀيٽ برابري پسند جديديت جي آخري انسان سان ڪري ٿو (جنهن جو سڀ کان واضح مثال جمهوريت آهي)، جيڪو هڪ متبادل مقصد آهي، جيڪو انسانيت پنهنجي لاءِ مقرر ڪري سگهي ٿي. آخري انسان رڳو تڏهن ممڪن آهي، جڏهن انسان ذات هڪ اهڙو بي حس جاندار پيدا ڪري، جنهن ۾ ڪو وڏو جذبو يا وابستگي نه هجي، جيڪو خواب ڏسڻ جي سگهه نه رکي، رڳو پنهنجي روزي ڪمائي ۽ پاڻ کي گرم رکي. اهو تصور رڳو ائين زرتشت چيو ۾ ظاهر ٿئي ٿو ۽ ان کي اهڙي حالت طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪا اوبرمينش جي تخليق کي ناممڪن بڻائي ڇڏيندي.^[201]^{[better source needed]}

ڪن عالمن^[202] تجويز ڪيو آهي ته ابدي واپسيءَ جو Übermensch سان تعلق آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن Übermensch کي ڪشش جي روح يا رياضت کان پاڪ نوان قدر پيدا ڪرڻا آهن، ته ساڳئي شيءِ جي ابدي واپسيءَ جي خواهش ڪرڻ هڪ ضروري قدم آهي. قدرن ۾ شين جي درجابندي شامل هوندي آهي، تنهنڪري اهي منظوري ۽ نامنظوريءَ کان الڳ نٿا ٿي سگهن؛ تنهن هوندي به، عدم اطمينان ئي انسانن کي ماورائي دنيا ۾ پناهه ڳولڻ ۽ ماورائي قدر اختيار ڪرڻ تي آماده ڪيو. ائين لڳي سگهي ٿو ته Übermensch، ڪنهن به قدر سان وابسته ٿيڻ سبب، لازمي طور اهڙا قدر پيدا ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيندو، جن ۾ رياضت جو ڪو به عنصر نه هجي. ابدي ورجاءَ جي خواهش کي هيٺين شيءِ جي وجود کي قبول ڪرڻ، پر ساڳئي وقت ان کي هيٺين ئي سمجهڻ طور پيش ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهڙيءَ طرح ڪشش جي روح يا رياضت تي غالب اچڻ طور. ابدي ورجاءَ جي خواهش ڪرڻ لاءِ انسان وٽ Übermensch جي طاقت هئڻ گهرجي. رڳو Übermensch وٽ ايتري طاقت هوندي جو هو پنهنجي گذريل سموري زندگيءَ، پنهنجي ناڪامين ۽ بدعملين سميت، مڪمل طور قبول ڪري ۽ سچ پچ انهن جي ابدي واپسيءَ جي خواهش ڪري. مثال طور، اهو عمل زرتشت کي لڳ ڀڳ ماري ڇڏي ٿو، ۽ گهڻا انسان ماورائي دنيا کان پاسو نٿا ڪري سگهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي حقيقت ۾ بيمار آهن، نه ان ڪري جو هنن ڪا اهڙي چونڊ ڪئي آهي.

نازين نٽشي جي تمثيلي طرزِ اظهار کي نسلي برتريءَ جي لفظي تصور ۾ بدلائي، اوبرمينش جي تصور کي پنهنجي نظريي ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. نٽشي جي وفات کان پوءِ سندس ڀيڻ ايلزبيٿ فرسٽر-نٽشي سندس مسودن جي نگران ۽ ايڊيٽر بڻجي وئي. هن نٽشي جي اڻ ڇپيل لکڻين کي پنهنجي جرمن قومپرست نظريي سان ٺهڪائڻ لاءِ نئين سر ترتيب ڏنو، ۽ اڪثر نٽشي جي واضح طور بيان ڪيل خيالن جي ابتڙ تبديليون ڪيون يا انهن کي مبهم بڻايو؛ جڏهن ته نٽشي جا خيال واضح طور سام دشمني ۽ قومپرستيءَ جي مخالف هئا. سندس ڀيڻ پاران ڇپايل ايڊيشنن وسيلي نٽشي جي فڪر کي فاشزم ۽ نازيت سان ڳنڍيو ويو؛^[203] ويهين صديءَ جي عالمن سندس لکڻين جي هن تشريح کي چئلينج ڪيو ۽ جلد ئي سندس تصنيفن جا درست ڪيل ايڊيشن دستياب ڪيا ويا.

جيتوڻيڪ نٽشي کي غلط نموني نازيت جي اڳواڻ فڪري پيش رو طور پيش ڪيو ويو آهي، پر هن سام دشمني، پان-جرمنيت ۽، ڪجهه گهٽ حد تائين، قومپرستي تي تنقيد ڪئي.^[204] اهڙيءَ طرح 1886ع ۾ هن پنهنجي ايڊيٽر جي سام دشمن موقفن جي مخالفت سبب ساڻس لاڳاپا ٽوڙي ڇڏيا، ۽ رچرڊ واگنر سان سندس لاڳاپن جو ٽٽڻ، جنهن جو اظهار هن 1888ع ۾ لکيل واگنر جو معاملو ۽ نٽشي خلاف واگنر ۾ ڪيو، وڏي حد تائين واگنر پاران پان-جرمنيت ۽ سام دشمنيءَ جي حمايت—۽ پڻ سندس عيسائيت ڏانهن موٽڻ—سان لاڳاپيل هو. 29 مارچ 1887ع تي ٿيوڊور فريش ڏانهن لکيل هڪ خط ۾ نٽشي سام دشمنن، فريش، اوگن ڊوهرنگ، واگنر، ايبرارڊ، ايڊولف وارمنڊ ۽ پان-جرمنيت جي اهم حامي پال ڊي لاگارڊ جو مذاق اڏايو؛ پال ڊي لاگارڊ، واگنر ۽ هوسٽن چيمبرلين سان گڏجي، اڳتي هلي نازيت تي اهم سرڪاري فڪري اثرن مان هڪ بڻيو.^[83] فريش ڏانهن 1887ع وارو هي خط هنن لفظن سان ختم ٿيو: ”۽ آخرڪار، اوهان جي خيال ۾ مون کي ڪيئن محسوس ٿيندو هوندو، جڏهن سام دشمن ماڻهو زرتشت جو نالو پنهنجي وات تي آڻين ٿا؟“^[205] انهن مثالن جي ابتڙ، نٽشي جي ويجهي دوست فرانز اووربيڪ پنهنجي يادگيرين ۾ لکيو: ”جڏهن هو کليءَ طرح ڳالهائي ٿو، تڏهن يهودين بابت سندس ظاهر ڪيل رايا، پنهنجي سختيءَ ۾، ڪنهن به سام دشمنيءَ کان اڳتي نڪري وڃن ٿا. سندس عيسائيت دشمنيءَ جو بنياد بنيادي طور سام دشمنيءَ وارو آهي.“^[206]

اقتدار جي خواهش

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اقتدار جي خواهش

نٽشي جي فلسفياڻي نقطه نظر جو هڪ بنيادي عنصر ”اقتدار جي خواهش“ (der Wille zur Macht) آهي، جنهن بابت سندس خيال هو ته اهو انساني رويي کي سمجهڻ لاءِ ٻين مقابلي وارين وضاحتن—جهڙوڪ ماحول سان موافقت يا بقا جي دٻاءَ تي ٻڌل وضاحتن—جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط بنياد فراهم ڪري ٿو.^[207]^[208] تنهنڪري، نٽشي موجب، پنهنجي بقا کي برقرار رکڻ جي تحريڪ رڳو غير معمولي حالتن ۾ انساني يا حيواني رويي جي مکيه محرڪ طور ظاهر ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ زندگيءَ جي عام حالت ”وجود لاءِ جدوجهد“ واري نه آهي.^[209] گهڻو ڪري، خود تحفظ ڪنهن جاندار جي ٻاهرين دنيا تي پنهنجي طاقت استعمال ڪرڻ واري خواهش جو نتيجو هوندو آهي.

انساني رويي بابت پنهنجو نظريو پيش ڪندي، نٽشي ان وقت عام طور قبول ڪيل فلسفن جي تصورن کي پڻ بحث هيٺ آندو ۽ انهن تي تنقيد ڪئي، جهڙوڪ شوپنهاور جو بي مقصد ارادي وارو تصور يا افاديت پسندي. افاديت پسندن جي دعويٰ آهي ته ماڻهن کي خوش رهڻ ۽ پنهنجي زندگيءَ ۾ وڌ کان وڌ خوشي حاصل ڪرڻ جي خواهش متحرڪ ڪري ٿي. پر نٽشي خوشيءَ جي اهڙي تصور کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ اهو انگريزي سماج جي بورجوا طرز زندگيءَ تائين محدود ۽ ان جي خاصيت هو،^[210] ۽ ان جي بدران هن اهو خيال پيش ڪيو ته خوشي بذات خود ڪو مقصد نه آهي. اها انسان جي عملن آڏو ايندڙ رڪاوٽن تي غالب اچڻ ۽ ارادي جي تڪميل جو نتيجو آهي.^[211]

اقتدار جي خواهش واري سندس نظريي سان سندس اها قياس آرائي پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي هن آخري نتيجو نه سمجهيو هو،^[212] ۽ جيڪا غير نامياتي مادي سميت مادي دنيا جي حقيقت بابت هئي—يعني جيئن انسان جا جذبا ۽ محرڪ هوندا آهن، تيئن مادي دنيا پڻ اقتدار جي خواهش جي ڪنهن صورت جي حرڪيات سان متعين ٿئي ٿي. سندس نظريي جي بنياد ۾ ايٽم پسنديءَ جو انڪار آهي—يعني اهو خيال ته مادو مستحڪم ۽ اڻ ورهائجندڙ ايڪن (ايٽمن) مان ٺهيل آهي. ان جي بدران، لڳي ٿو ته هن روجر بوشڪوويچ جي نتيجن کي قبول ڪيو، جنهن مادي جي خاصيتن کي قوتن جي باهمي عمل جي نتيجي طور بيان ڪيو.^{[lower-alpha 5]}^[213] نٽشي بابت هڪ مطالعي ۾ سندس اقتدار جي خواهش واري مڪمل طور ترقي ڪيل تصور جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي: ”اهو عنصر، جنهن مان لاڳاپيل قوتن جو مقداري فرق ۽ ان لاڳاپي ۾ هر قوت کي حاصل ٿيندڙ خاصيت ٻئي پيدا ٿين ٿا“؛ اهڙيءَ طرح اقتدار جي خواهش کي ”قوتن جي ترڪيب جو اصول“ ظاهر ڪيو ويو آهي.^[214] اهڙين قوتن بابت نٽشي چيو ته شايد انهن کي ارادي جي ابتدائي صورت سمجهي سگهجي ٿو. ساڳيءَ طرح، هن اهو نظريو پڻ رد ڪيو ته جسمن جي حرڪت فطرت جي اڻ ٽر قانونن جي حڪمرانيءَ هيٺ آهي؛ ان جي بدران هن اهو خيال پيش ڪيو ته حرڪت جسمن ۽ قوتن جي وچ ۾ اقتداري لاڳاپن جي تابع آهي.^[215]

ٻيا عالم ان ڳالهه سان اختلاف ڪن ٿا ته نٽشي مادي دنيا کي اقتدار جي خواهش جي هڪ صورت سمجهيو هو: نٽشي مابعدالطبعيات تي سخت تنقيد ڪئي هئي، ۽ مادي دنيا ۾ اقتدار جي خواهش کي شامل ڪرڻ سان هو رڳو هڪ نئين مابعدالطبعيات قائم ڪري ها. انهن عالمن موجب، نيڪي ۽ بديءَ کان اڳتي جي قول 36 کان سواءِ—جتي هن مادي دنيا ۾ اقتدار جي خواهش جي موجودگيءَ بابت هڪ سوال اٿاريو—هن مابعدالطبعياتي اقتدار جي خواهش بابت رڳو پنهنجن نوٽن ۾ لکيو، جيڪي هن پاڻ شايع نه ڪيا هئا. هو اها دعويٰ پڻ ڪن ٿا ته 1888ع ۾ سلس ماريا ڇڏڻ وقت نٽشي پنهنجي گهر مالڪ کي اهي نوٽ ساڙڻ جي هدايت ڪئي هئي.^[216] انهن عالمن موجب، نوٽن کي ”ساڙڻ“ واري روايت سندن ان موقف جي حمايت ڪري ٿي ته نٽشي پنهنجي شعوري زندگيءَ جي آخري دور ۾ اقتدار جي خواهش وارو منصوبو رد ڪري ڇڏيو هو. هڪ مطالعي (هوانگ 2019ع) مان ظاهر ٿئي ٿو ته جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته 1888ع ۾ نٽشي پنهنجا ڪجهه نوٽ ساڙائڻ چاهيا هئا، پر ان مان اقتدار جي خواهش واري سندس منصوبي بابت تمام ٿورو پتو پوي ٿو؛ نه رڳو ان ڪري جو باهه کان بچيل رڳو 11 ”قول“ آخرڪار اقتدار جي خواهش ۾ شامل ڪيا ويا (هن ڪتاب ۾ 1067 ”قول“ شامل آهن)، پر ان ڪري به ته اهي رد ڪيل نوٽ بنيادي طور اخلاقيات جي تنقيد جهڙن موضوعن تي مرڪوز هئا ۽ ”اقتدار جي احساس“ جو ذڪر رڳو هڪ ڀيرو ڪن ٿا.^[95]

پڙهائي ۽ اثر

پڻ ڏسو: فريڊرش نٽشي جي لائبريري

هڪ تربيت يافته فلالاجسٽ جي حيثيت ۾ نٽشي کي يوناني فلسفي جي گهري ڄاڻ هئي. هن ايمانيوئل ڪانٽ، افلاطون، جان اسٽورٽ مل، آرٿر شوپنهاور ۽ آفريڪن اسپير کي پڙهيو،^[217] جيڪي سندس فلسفي ۾ مکيه مخالف بڻيا، ۽ بعد ۾، خاص طور ڪونو فشر جي لکڻين وسيلي، باروخ اسپينوزا جي فڪر سان لاڳاپو قائم ڪيائين، جنهن کي هو ڪيترن ئي لحاظن کان پنهنجو ”اڳواڻ“ سمجهندو هو،^[218]^[219] پر ٻين لحاظن کان ”رياضتي آدرش“ جو مجسمو سمجهندو هو. نٽشي ڪانٽ کي ”اخلاقي جنوني“، افلاطون کي ”بور ڪندڙ“ ۽ مل کي ”احمق“ سڏيو، جڏهن ته اسپينوزا بابت هن پڇيو: ”هڪ بيمار گوشه نشين جو هي ويس سندس ذاتي بزدلي ۽ ڪمزوريءَ کي ڪيتري قدر ظاهر ڪري ٿو؟“^[220] ساڳيءَ طرح هن انگريز ناول نگار جارج ايليٽ لاءِ به حقارت جو اظهار ڪيو.^[221]

نٽشي جو فلسفو، جيتوڻيڪ نواڻ پسند ۽ انقلابي هو، پر ڪيترن ئي اڳوڻن مفڪرن جو اثر قبول ڪيائين. باسل ۾ رهڻ دوران نٽشي ڪيترن ئي سالن تائين افلاطون کان اڳ وارن فلسفين تي ليڪچر ڏنا، ۽ هن ليڪچر سلسلي جي متن کي سندس فڪر جي ارتقا ۾ هڪ ”گم ٿيل ڪڙي“ قرار ڏنو ويو آهي. ”ان ۾ اقتدار جي خواهش، ساڳئي جي ابدي واپسي، اوبرمينش، شادمان علم، پاڻ تي غالب اچڻ وغيره جهڙا تصور اڻ گهڙيل ۽ اڻ نالي صورتن ۾ ظاهر ٿين ٿا ۽ انهن کي مخصوص افلاطون کان اڳ وارن فلسفين، خاص طور هيراڪليٽس، سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو افلاطون کان اڳ واري نٽشي طور سامهون اچي ٿو.“^[222] سقراط کان اڳ واري فلسفي هيراڪليٽس کي هستيءَ جي تصور کي ڪائنات جي مستقل ۽ ابدي اصول طور رد ڪرڻ ۽ ”وهڪري“ ۽ لڳاتار تبديليءَ کي قبول ڪرڻ لاءِ سڃاتو ويندو هو. دنيا کي غير اخلاقي خودروپن ۽ مقرر قاعدن جي غير موجودگيءَ واري ”ٻاراڻي راند“ طور پيش ڪندڙ سندس علامت پسنديءَ کي نٽشي ساراهيو.^[223] هيراڪليٽس ڏانهن پنهنجي همدرديءَ سبب نٽشي پارمينڊيز جو پڻ سخت نقاد هو، جيڪو هيراڪليٽس جي ابتڙ دنيا کي هڪ واحد ۽ اڻ بدلجندڙ هستي سمجهندو هو.^[224]

پنهنجي تصنيف جرمن فلسفي ۾ خود پرستي ۾ فلسفي جارج سانتايانا دعويٰ ڪئي ته نٽشي جو سمورو فلسفو شوپنهاور جي ردعمل ۾ پيدا ٿيو هو. سانتايانا لکيو ته نٽشي جو ڪم ”شوپنهاور جي ڪم جي هڪ ترميم هو. جيئڻ جي خواهش حاوي ٿيڻ جي خواهش بڻجي وئي؛ غور فڪر تي ٻڌل قنوطيت همٿ تي ٻڌل رجائيت بڻجي وئي؛ غور ۾ ارادي جي معطلي، ذهانت ۽ ذوق جي وڌيڪ حياتياتي تشريح کي جاءِ ڏني؛ ۽ آخرڪار رحم ۽ رياضت (شوپنهاور جي اخلاقيات جا ٻه اصول) جي جاءِ تي نٽشي هر قيمت تي ارادي جي اثبات ۽ بي رحميءَ سان، پر سهڻي نموني، طاقتور ٿيڻ جو فرض قائم ڪيو. شوپنهاور سان اختلاف جا اهي نقطا نٽشي جي سموري فلسفي کي گهيري وٺن ٿا.“^[225]^[226]

نٽشي جي اوبرمينش ۽ ٿامس ڪارلائل جي هيرو وچ ۾ سطحي هڪجهڙائي، ۽ ٻنهي ليکڪن جي خطيباڻي نثري اسلوب، ان ڳالهه بابت قياس آرائين کي جنم ڏنو آهي ته ڪارلائل جي مطالعي نٽشي تي ڪيتري قدر اثر وڌو هوندو.^[227]^[228]^[229]^[230] جي. ڪي. چيسٽرٽن جو خيال هو ته ”[ڪارلائل] مان نٽشي جي فلسفي جو گهڻو حصو وهي نڪري ٿو“، پر هن پنهنجي بيان ۾ اهو به شامل ڪيو ته ٻنهي جي ڪردار ۾ ”گهرو فرق“ هو.^[231] روٿ ايپ رابرٽس ڏيکاريو آهي ته ڪارلائل استعارن جي اهميت تي زور ڏيڻ (نٽشي جو استعارو-افسانو نظريو ”ڪارلائل کان ڪجهه اثر ورتل نظر اچي ٿو“)، خدا جي موت جو اعلان ڪرڻ، ۽ گوئٽي جي Entsagen (ترڪ) ۽ نووالس جي Selbsttödtung (خود فنا) ٻنهي کي فلسفي ۾ مشغول ٿيڻ لاءِ لازمي شرطون سمجهڻ ۾ نٽشي کان اڳتي هو. ايپ رابرٽس لکي ٿي ته ”نٽشي ۽ ڪارلائل جا جرمن ذريعا ساڳيا هئا، پر نٽشي شايد ڪارلائل کان ايترو وڌيڪ اثر ورتو، جيترو هو مڃڻ چاهي ٿو“، ۽ نشاندهي ڪري ٿي ته ”[نٽشي] ڪارلائل کي بدنِيتيءَ واري زور سان رد ڪرڻ جي خاص تڪليف وٺي ٿو.“^[232] گلاسگو يونيورسٽي جي سينيئر ليڪچرار رالف جيسپ جو دليل آهي ته نٽشي تي ڪارلائل جي اثر جو نئين سر جائزو ”گهڻو وقت اڳ ٿيڻ گهرجي ها“.^[233]

نٽشي سترهين صديءَ جي فرانسيسي اخلاق پسند مفڪرن، جهڙوڪ فرانسوا ڊي لا روشفوڪو، ژان ڊي لا برويئر ۽ لوڪ ڊي ڪلاپيئر، مارڪئس ڊي ووونارگ،^[234] سان گڏ اسٽينڊال لاءِ به ساراهه جو اظهار ڪيو.^[235] پال بورگيٽ جي نامياتي نظريي نٽشي کي متاثر ڪيو،^[236] ۽ ائين ئي روڊولف ورشو ۽ الفريڊ ايسپيناس جي نامياتي نظرين پڻ مٿس اثر وڌو.^[237] 1867ع ۾ نٽشي هڪ خط ۾ لکيو ته هو گوٽهولڊ ايفرائيم ليسنگ، جارج ڪرسٽوف لختنبرگ ۽ شوپنهاور جي مدد سان پنهنجي جرمن لکڻيءَ جي اسلوب کي بهتر بڻائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. شايد لختنبرگ (۽ پال ري پڻ) جو قولن تي ٻڌل لکڻيءَ جو اسلوب هو، جنهن نٽشي جي پنهنجي قول واري اسلوب جي استعمال ۾ حصو وڌو.^[238] نٽشي شروعاتي دور ۾ فريڊرش البرٽ لانگي وسيلي ڊارونيت کان واقف ٿيو.^[239] رالف والڊو ايمرسن جي مضمونن نٽشي تي گهرو اثر وڌو، جيڪو ”شروع کان آخر تائين ايمرسن سان محبت ڪندو رهيو“،^[240] هن لکيو، ”مون ڪڏهن به ڪنهن ڪتاب ۾ پاڻ کي ايترو گهر جهڙو محسوس نه ڪيو آهي“، ۽ کيس ”[هن] صديءَ ۾ هينئر تائين خيالن سان سڀ کان وڌيڪ مالامال ليکڪ“ سڏيو.^[241] هيپولائٽ ٽين، ژان-ژاڪ روسو ۽ نيپولين بابت نٽشي جي نظرين کي متاثر ڪيو.^[242] خاص طور، هن شارل بودليئر جون ڪجهه وفات کان پوءِ ڇپيل تصنيفون،^[243] ليو ٽالسٽاءِ جي منهنجو مذهب، ارنسٽ رينان جي يسوع جي زندگي ۽ فيودور دوستوفسڪي جي شيطان پڻ پڙهيا.^[243]^[244] نٽشي دوستوفسڪي کي ”واحد نفسيات دان، جنهن کان مون کي ڪجهه سکڻو آهي“ سڏيو.^[245] جيتوڻيڪ نٽشي ڪڏهن به ميڪس اسٽرنر جو ذڪر نه ڪيو، پر سندن خيالن ۾ هڪجهڙائين سبب تشريح نگارن جي هڪ اقليت ٻنهي وچ ۾ لاڳاپي جي تجويز ڏني آهي.^[246]^[247]^[248]^[249]^[250]^[251]^[252]

1861ع ۾ نٽشي پنهنجي ”پسنديده شاعر“ فريڊرش هولڊرلن بابت هڪ پرجوش مضمون لکيو، جيڪو ان وقت گهڻو ڪري وسارجي چڪو هو.^[253] هن اڊالبرٽ شٽفٽر جي انڊين سمر،^[254] لارڊ بائرن جي مينفريڊ ۽ مارڪ ٽوين جي ٽام سايئر لاءِ پڻ گهري ساراهه جو اظهار ڪيو.^[255]

قديم هندو متن منوسمرتي جي ڪلڪتي واري نسخي جي لوئي جيڪوليو پاران ڪيل ترجمي جو نٽشي جائزو ورتو. هن ان بابت ساراهه ۽ تنقيد ٻنهي جو اظهار ڪيو:

هن ان کي عيسائي بائبل جي ڀيٽ ۾ ”بي مثال روحاني ۽ اعليٰ تصنيف“ سمجهيو، مشاهدو ڪيو ته ”سڄي ڪتاب تي سج چمڪي ٿو“ ۽ ان جي اخلاقي نقطه نظر کي ”امير طبقن، فلسفين ۽ جنگجوئن، [جيڪي] عوام کان مٿانهان بيٺل آهن“ ڏانهن منسوب ڪيو.^[256] ڊيوڊ ڪانوي جو چوڻ آهي ته نٽشي ذات پات واري نظام جي وڪالت نٿو ڪري، پر منو جي متن ۾ بيان ڪيل سياسي اخراج جي حمايت ڪري ٿو.^[257] نٽشي منو جي سماجي نظام کي ڪامل کان گهڻو پري سمجهيو، پر ذات پات واري نظام جي عام خيال کي فطري ۽ درست قرار ڏنو، ۽ چيو ته ”ذات پات جو نظام، درجن جو نظام، خود زندگيءَ جي اعليٰ قانون جو رڳو هڪ فارمولو آهي“، هڪ ”فطري نظام، اعليٰ ترين قانونمندي“.^[258]^[259] جوليئن ينگ موجب، نٽشي جو چوڻ آهي ته ”فطرت، نه ڪي منو، هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿي: بنيادي طور روحاني ماڻهن کي، عضلاتي ۽ مزاجي طاقت سان نمايان ماڻهن کي، ۽ ماڻهن جي هڪ ٽئين گروهه کي، جيڪي ٻنهي مان ڪنهن به نموني نمايان نه آهن، يعني وچٿرا ماڻهو.“^[258] هن لکيو ته ”منو جي طرز تي قانون جو ڪتاب تيار ڪرڻ جو مطلب آهي ڪنهن قوم کي اهو حق ڏيڻ ته اها ڪنهن ڏينهن مالڪ بڻجي، ڪامل بڻجي—زندگيءَ جي اعليٰ ترين فن ڏانهن وڌڻ جي خواهش ڪري.“^[259]
نٽشي منو جي قانون تي پڻ تنقيد ڪئي. نٽشي لکي ٿو، ”اهي ضابطا اسان کي ڪافي ڪجهه سيکارين ٿا، انهن ۾ اسان کي پهريون ڀيرو آريائي انسانيت بلڪل خالص، بلڪل ابتدائي صورت ۾ ملي ٿي؛ اسان سکون ٿا ته خالص رت جو تصور ڪنهن بي ضرر تصور جي بلڪل ابتڙ آهي.“^[260]

قبوليت ۽ ورثو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو فريڊرش نٽشي جو اثر ۽ قبوليت

نٽشي جون تصنيفون سندس فعال لکڻ واري دور ۾ وسيع پڙهندڙن تائين نه پهتيون. 1888ع ۾ اثرائتي ڊينش نقاد جارج برانڊس ڪوپن هيگن يونيورسٽي ۾ ڏنل ليڪچرن جي هڪ سلسلي وسيلي نٽشي بابت وڏي دلچسپي پيدا ڪئي. 1900ع ۾ نٽشي جي وفات کان پوءِ وارن سالن ۾ سندس تصنيفون وڌيڪ مشهور ٿيون، ۽ پڙهندڙن انهن تي پيچيده ۽ ڪڏهن ڪڏهن تڪراري نموني ردعمل ڏنا.^[17] ڪيترن جرمنن آخرڪار ائين زرتشت چيو ۾ وڌيڪ انفراديت ۽ شخصيت جي واڌ ويجهه لاءِ سندس اپيلن کي دريافت ڪيو، پر انهن تي سندن ردعمل مختلف رهيو. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ کاٻي ڌر جي جرمنن ۾ سندس ڪجهه پوئلڳ هئا؛ 1894ع–1895ع ۾ جرمن قدامت پسند سندس ڪم کي تخريبي قرار ڏئي ان تي پابندي لڳائڻ چاهيندا هئا. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ نٽشي جا خيال عام طور انارڪيت پسند تحريڪن سان ڳنڍيا ويندا هئا ۽ لڳي ٿو ته انهن اندر، خاص طور فرانس، جرمني،^[261] برطانيا ۽ آمريڪا ۾، اثرانداز ٿيا.^[262]^[263]^[264] گستاو لينڊائور کي انارڪيت پسند نقطه نظر کان نٽشي جي خيالن جي سڀ کان گهري قدر شناسي ۽ تنقيد جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.^[265] ايڇ. ايل. مينڪن 1907ع ۾ انگريزيءَ ۾ نٽشي بابت پهريون ڪتاب، فريڊرش نٽشي جو فلسفو، لکيو، ۽ 1910ع ۾ نٽشي جي ترجمو ڪيل ٽڪرن جو هڪ ڪتاب شايع ڪيو، جنهن آمريڪا ۾ سندس فلسفي بابت ڄاڻ وڌائي.^[266] اڄ نٽشي کي وجوديت، پوسٽ اسٽرڪچرلزم ۽ پوسٽ ماڊرنزم جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو،^[267] جڏهن ته جيڪ فانگ ۽ انس ڪرزئي جهڙا سماجيات دان نٽشي جي سماجياتي وسعت کي نمايان ڪن ٿا.^[268]^[269] ڊبليو. بي. ييٽس ۽ آرٿر سمنز نٽشي کي وليم بليڪ جو فڪري وارث قرار ڏنو.^[270] سمنز ادب ۾ علامت پسند تحريڪ ۾ ٻنهي مفڪرن جي خيالن جو مقابلو ڪيو، جڏهن ته ييٽس آئرلينڊ ۾ نٽشي بابت آگاهي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.^[271]^[272]^[273] ساڳيو تصور ڊبليو. ايڇ. آڊن به اختيار ڪيو، جنهن پنهنجي نيو ييئر ليٽر (1941ع ۾ دي ڊبل مين ۾ شايع ٿيل) ۾ نٽشي بابت لکيو: ”اي اسان جي لبرل مغالطن جا ماهر نقاب ڪش ... تون سڄي زندگي پنهنجي انگريز اڳواڻ بليڪ وانگر طوفان برپا ڪندو رهيو.“^[274]^[275]^[276] 1890ع واري ڏهاڪي ۾ نٽشي موسيقارن تي پڻ اثر وڌو. ليکڪ ڊونلڊ مچل نوٽ ڪيو ته گستاو مالر ”زرتشت جي شاعرانه باهه ڏانهن ڇڪجي ويو، پر ان جي لکڻين جي فڪري مرڪز کان پري رهيو“. هن خود مالر جو حوالو پڻ ڏنو ۽ وڌايو ته مالر نٽشي جي فطرت بابت اثباتي تصور ۽ رويي کان متاثر ٿيو، جنهن کي مالر پنهنجي ٽين سمفني ۾ زرتشت جو گول گيت استعمال ڪري پيش ڪيو. فريڊرڪ ڊيليئس ائين زرتشت چيو جي متن تي ٻڌل ڪورل موسيقيءَ جو ٽڪرو زندگيءَ جي مس تيار ڪيو، جڏهن ته رچرڊ اسٽراس (جنهن پنهنجي Also sprach Zarathustra کي به ساڳئي ڪتاب تي ٻڌل ڪيو) رڳو ”سمفونيائي آتم ڪٿا جو هڪ ٻيو باب“ مڪمل ڪرڻ ۾ دلچسپي رکندو هو.^[277] نٽشي کان متاثر ٿيل ليکڪن ۽ شاعرن ۾ آندري ژيد،^[278] آگسٽ اسٽرنڊبرگ،^[279] رابنسن جيفرز،^[280] پيو باروخا،^[281] ڊي. ايڇ. لارنس،^[282] ايڊٿ سودرگران^[283] ۽ يوڪيو مشيما شامل آهن.^[284]

نٽشي رائنر ماريا رلڪي جي شاعريءَ تي شروعاتي اثرن مان هڪ هو.^[285] ڪنوت هامسون نٽشي کي، اسٽرنڊبرگ ۽ دوستوفسڪي سان گڏ، پنهنجن بنيادي اثرن ۾ شمار ڪيو.^[286] ليکڪ جيڪ لنڊن لکيو ته هو ڪنهن به ٻئي ليکڪ جي ڀيٽ ۾ نٽشي کان وڌيڪ متحرڪ ٿيو.^[287] نقادن تجويز ڪيو آهي ته سج جو پٽ ۾ ڊيوڊ گريف جو ڪردار نٽشي تي ٻڌل هو.^[288] محمد اقبال تي نٽشي جو اثر سڀ کان وڌيڪ اسرار خودي ۾ ظاهر ٿئي ٿو.^[289] والس اسٽيونس^[290] پڻ نٽشي جو پڙهندڙ هو، ۽ نٽشي جي فلسفي جا عنصر اسٽيونس جي شعري مجموعي هارمونيم ۾ هر هنڌ ملن ٿا.^[291]^[292] اولاف اسٽيپلڊن Übermensch جي تصور کان متاثر ٿيو ۽ اهو سندس ڪتابن اوڊ جان ۽ سيريس ۾ مرڪزي موضوع آهي.^[293] روس ۾ نٽشي روسي علامت نگاري تي اثر وڌو،^[294] ۽ دمتري ميريجڪوفسڪي،^[295] آندري بيلي،^[296] وياچيسلاف ايوانوف ۽ اليگزينڊر اسڪريابن جهڙين شخصيتن پنهنجي تصنيفن ۾ نٽشي جي فلسفي جا حصا شامل ڪيا يا انهن تي بحث ڪيو. ٿامس مان جي ناول وينس ۾ موت^[297] ۾ اپولونيائي ۽ ڊائنيشيائي تصورن جو استعمال نظر اچي ٿو، ۽ ڊاڪٽر فاسٽس ۾ نٽشي، ايڊريان ليورڪون جي ڪردار لاءِ مرڪزي ماخذ هو.^[298]^[299] هرمن هيسه پڻ پنهنجي نرسسس ۽ گولڊمنڊ ۾ ٻن مکيه ڪردارن کي هڪ ٻئي جي ابتڙ پر پاڻ ۾ ڳنڍيل اپولونيائي ۽ ڊائنيشيائي روحن طور پيش ڪري ٿو. مصور جيوواني سيگانتيني ائين زرتشت چيو کان متاثر ٿيو ۽ هن ڪتاب جي پهرين اطالوي ترجمي لاءِ هڪ تصوير ٺاهي. روسي مصوره لينا هيڊز Also Sprach Zarathustra نالي تيل رنگن جي تصويرن جو سلسلو تيار ڪيو، جيڪو ڪتاب ائين زرتشت چيو لاءِ وقف ٿيل آهي.^[300]

پهرين عالمي جنگ تائين نٽشي ساڄي ڌر جي جرمن عسڪريت پسندي ۽ کاٻي ڌر جي سياست لاءِ الهام جي حيثيت سان شهرت حاصل ڪري چڪو هو. پهرين عالمي جنگ دوران جرمن سپاهين کي ائين زرتشت چيو جون ڪاپيون تحفي طور ڏنيون ويون.^[301]^[302] ڊريفوس واقعي سندس قبوليت جو هڪ متضاد مثال پيش ڪيو: فرانسيسي سام دشمن ساڄي ڌر، الفريڊ ڊريفوس جو دفاع ڪندڙ يهودي ۽ کاٻي ڌر جي دانشورن کي ”نٽشيائي“ سڏيو.^[303] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ نٽشي ڪيترن صهيوني مفڪرن لاءِ خاص ڪشش رکندڙ هو، جن ۾ سڀ کان نمايان احد هعام،^[304] هليل زيتلن،^[305] ميخا يوسف بيرديچيفسڪي، اي. ڊي. گورڊن^[306] ۽ مارٽن بوبر شامل هئا، جيڪو نٽشي کي ”خالق“ ۽ ”زندگيءَ جو سفير“ قرار ڏيڻ تائين ويو.^[307] چائيم ويزمان، اسرائيل جو پهريون صدر، نٽشي جو وڏو مداح هو؛ هن پنهنجي زال ڏانهن نٽشي جا ڪتاب موڪليا ۽ خط ۾ تبصرو شامل ڪيو ته ”هي سڀ کان بهتر ۽ نفيس شيءِ آهي، جيڪا مان توکي موڪلي سگهان ٿو.“^[308] اسرائيل ايلداد، اسٽرن گينگ جو فڪري سربراهه، جنهن 1940ع واري ڏهاڪي ۾ فلسطين ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي، پنهنجي زير زمين اخبار ۾ نٽشي بابت لکيو ۽ پوءِ نٽشي جي گهڻن ڪتابن جو عبراني ۾ ترجمو ڪيو.^[309] يوجين او نيل چيو ته زرتشت کيس پڙهيل ڪنهن به ٻئي ڪتاب کان وڌيڪ متاثر ڪيو. هن الميي بابت نٽشي جو نظريو پڻ قبول ڪيو.

تصنيفون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو فريڊرڪ نٽشي جي ببليوگرافي

پڻ ڏسو: فريڊرڪ نٽشي بابت تصنيفن جي فهرست

المئي جو جنم (1872ع)
غير اخلاقي مفهوم ۾ سچ ۽ ڪوڙ بابت (1873ع)
يونانين جي المياتي دور ۾ فلسفو (1873ع، اڻپورو؛ پهريون ڀيرو 1923ع ۾ ڇپيو)
بي وقتائتا ويچار (1873ع–1876ع)
انسان، حد کان وڌيڪ انسان (1878ع–1880ع)
سحر (1881ع)
شادمان سائنس (1882ع)
ائين زرتشت چيو (1883ع–1885ع)
چڱائي ۽ برائي کان اڳتي (1886ع)
اخلاقيات جي نسب نامي بابت (1887ع)
واگنر جو معاملو (1888ع)
بتن جي سانجهي (1888ع؛ پهريون ڀيرو 1889ع ۾ ڇپيو)
مسيح مخالف (1888ع؛ پهريون ڀيرو 1895ع ۾ ڇپيو)
ايڪسي هومو (1888ع؛ پهريون ڀيرو 1908ع ۾ ڇپيو)
نٽشي بمقابله واگنر (1888ع؛ پهريون ڀيرو 1889ع ۾ ڇپيو)
اقتدار جي خواهش (سندس ڀيڻ ايلزبيٿ پاران ترتيب ڏنل مختلف اڻڇپيل مخطوطا؛ ت. 1960 کان پوءِ هڪ گڏيل تصنيف طور تسليم نه ڪئي وئي)

حوالا

↑ Wilkerson, Dale. "Friedrich Nietzsche". Internet Encyclopedia of Philosophy. ISSN 2161-0002..
↑ Conant, James F. (2005). "The Dialectic of Perspectivism, I". Sats: Nordic Journal of Philosophy (Philosophia Press) 6 (2): 5–50. http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/The%20Dialectic%20of%20Perspectivism,%20I%20final%20version.pdf. Retrieved 15 May 2021. آرڪائيو ڪيا ويا 20 August 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
↑ Brennan, Katie (2018). "The Wisdom of Silenus: Suffering in The Birth of Tragedy". Journal of Nietzsche Studies 49 (2): 174–193. doi:10.5325/jnietstud.49.2.0174. ISSN 0968-8005.
↑ Dienstag, Joshua F. (2001). "Nietzsche's Dionysian Pessimism". American Political Science Review 95 (4): 923–937. https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_2001-12_95_4/page/923.
↑ Perez, Rolando (2015). "Nietzsche's Reading of Cervantes' "Cruel" Humor in Don Quijote". EHumanista 30: 168–175. ISSN 1540-5877. https://www.ehumanista.ucsb.edu/sites/secure.lsit.ucsb.edu.span.d7_eh/files/sitefiles/ehumanista/volume30/11%20ehum30.perez.pdf. .
↑ نٽشي پنهنجي فلسفي کي غير اخلاقيت پسندي طور بيان ڪري ٿو، پڻ ڏسو: Laing, Bertram M. (1915). "The Metaphysics of Nietzsche's Immoralism". The Philosophical Review 24 (4): 386–418. doi:10.2307/2178746. https://archive.org/details/sim_philosophical-review_1915-07_24_4/page/386.
↑ Schacht, Richard (2012). "Nietzsche's Naturalism". Journal of Nietzsche Studies (Penn State University Press) 43 (2): 185–212. doi:10.5325/jnietstud.43.2.0185.
↑ Conway, Daniel (1999). "Beyond Truth and Appearance: Nietzsche's Emergent Realism". ۾ Babich, Babette E. (مرتب). Nietzsche, Epistemology, and Philosophy of Science. Boston Studies in the Philosophy of Science. جلد 204. Dordrecht: Springer. ص. 109–122. doi:10.1007/978-94-017-2428-9_9. ISBN 978-9048152346.
↑ Doyle, Tsarina (2005). "Nietzsche's Emerging Internal Realism". Nietzsche on Epistemology and Metaphysics: The World in View. Edinburgh University Press. ص. 81–103. doi:10.3366/edinburgh/9780748628070.003.0003. ISBN 978-0748628070.
↑ Kirkland, Paul E. (2010). "Nietzsche's Tragic Realism". The Review of Politics 72 (1): 55–78. doi:10.1017/S0034670509990969. https://archive.org/details/sim_review-of-politics_winter-2010_72_1/page/55.
↑ Wells, John C. (1990). "Nietzsche". Longman Pronunciation Dictionary. Harlow, UK: Longman. ص. 478. ISBN 978-0582053830.
↑ Duden – Das Aussprachewörterbuch 7. Berlin: Bibliographisches Institut. 2015. ISBN 978-3411040674. p. 633.
↑ Krech, Eva-Maria; Stock, Eberhard; Hirschfeld, Ursula; Anders, Lutz Christian (2009). Deutsches Aussprachewörterbuch [German Pronunciation Dictionary] (جرمن ۾). Berlin: Walter de Gruyter. ص. 520, 777. ISBN 978-3110182026.
↑ Hunt, Lester H. (1985). "Politics and Anti-Politics: Nietzsche's View of the State". History of Philosophy Quarterly 2 (4): 453–468. ISSN 0740-0675. https://www.jstor.org/stable/27743745.
↑ "Nietzsche, Friedrich | Internet Encyclopedia of Philosophy" (آمريڪي انگريزي ۾). 2026-01-26 تي حاصل ڪيل.
↑ Kaufmann 1974, p. 22.
1 2 3 Schiller, Ferdinand Canning Scott (1911). "Nietzsche, Friedrich Wilhelm" . ۾ Chisholm, Hugh (مرتب). Encyclopædia Britannica. جلد 19 (11th ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 672.
1 2 Wicks, Robert (2014). "Friedrich Nietzsche". ۾ Zalta, Edward N. (مرتب). Stanford Encyclopedia of Philosophy Archive (Winter 2014 ڇاپو).
↑ "Friedrich Nietzsche". Human, All Too Human. BBC Documentary. 1999. اصل نسخو مان 26 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 16 October 2019 تي حاصل ڪيل – Columbia College وسيلي.
↑ "Faculty Interview: Bruce King on Nietzsche's Greeks". Brooklyn Institute for Social Research (آمريڪي انگريزي ۾). 2026-01-26 تي حاصل ڪيل.
↑ Krell, David Farrell; Bates, Donald L. (1997). The Good European: Nietzsche's work sites in word and image. University of Chicago Press.
↑ Cate 2005, p. 37.
↑ Hollingdale, R.J. (2001). "Nietzsche, Friedrich". Grove Music Online. Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.19943. ISBN 978-1561592630. سانچو:Grove Music subscription
↑ "Who knew? Friedrich Nietzsche was also a pretty decent classical composer". Classic FM.
↑ Hayman 1980, p. 42.
↑ Kohler, Joachim (1998). Nietzsche & Wagner: A Lesson in Subjugation. Yale University Press. ص. 17.
↑ Hollingdale 1999, p. 21.
↑ سندس ”ويلڊڪٽورين پيپر“ (Valediktionsarbeit، فورٽا جي شاگردن لاءِ گريجوئيشن مقالو) جو عنوان ”ٿيوگنس آف ميگارا بابت“ ("De Theognide Megarensi") هو؛ ڏسو Jensen & Heit 2014, p. 4
1 2 Schaberg, William (1996). The Nietzsche Canon. University of Chicago Press. ص. 32.
↑ Salaquarda, Jörg (1996). "Nietzsche and the Judaeo-Christian tradition". The Cambridge Companion to Nietzsche. Cambridge University Press. ص. 99.
↑ Solomon & Higgins 2000, p. 86.
↑ Nietzsche, Letter to His Sister (1865). اصل نسخي مان 24 نومبر 2012 تي محفوظ ڪيل.
1 2 Magnus 1999.
↑ Pence, Charles H. (2011). "Nietzsche's aesthetic critique of Darwin". History and Philosophy of the Life Sciences 33 (2): 165–190. PMID 22288334. https://www.academia.edu/759427. ^{[مئل ڳنڍڻو]}^{[مئل ڳنڍڻو]}
↑ Hayman 1980, p. 93.
↑ Nietzsche, Friedrich. [June 1868] 1921. "Letter to Karl Von Gersdorff." Selected Letters of Friedrich Nietzsche, translated by A. M. Ludovici.
↑ Nietzsche, Friedrich. [November 1868] 1921. "Letter to Rohde." Selected Letters of Friedrich Nietzsche, translated by A. M. Ludovici.
↑ Nietzsche, Friedrich; Wagner, Richard (1921). Foerster-Nietzsche, Elizabeth (مرتب). The Nietzsche-Wagner Correspondence. Kerr, Caroline V. پاران ترجمو ڪيل. Introduction by Mencken, H.L. New York: Boni & Liveright. ASIN B000HFOAGI.
↑ Jensen & Heit 2014, p. 129.
↑ Kaufmann 1974, p. 25.
↑ Bishop, Paul (2004). Nietzsche and Antiquity. Boydell & Brewer. ص. 117. ISBN 978-1571136480.
↑ Jensen & Heit 2014, p. 115.
↑ McCarthy, George E. "Dialectics and Decadence".
↑ Hecker, Hellmuth (1987). "Nietzsches Staatsangehörigkeit als Rechtsfrage." (de ۾). نوئي يورسٽشي ووخن شرفٽ 40 (23): 1388–1391.
↑ His, Eduard. 1941. "Friedrich Nietzsches Heimatlosigkeit." Basler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde 40:159–186. ياد رهي ته ڪجهه ليکڪ (جن ۾ ڊوئسن ۽ مونٽيناري به شامل آهن) غلطيءَ سان دعويٰ ڪن ٿا ته يونيورسٽيءَ جو پروفيسر ٿيڻ لاءِ نٽشي سوئس شهري بڻيو هو.
1 2 Deussen, Paul (1901). Erinnerungen a Friedrich Nietzsche [Memoirs of Friedrich Nietzsche] (جرمن ۾). Leipzig: ايف. اي. بروڪهاوس.
↑ Sax, Leonard (2003). "What was the cause of Nietzsche's dementia?". جرنل آف ميڊيڪل بايوگرافي 11 (1): 47–54. doi:10.1177/096777200301100113. PMID 12522502.
↑ Schain, Richard (2001). The Legend of Nietzsche's Syphilis. Westwood: Greenwood Press.^{[مڪمل حوالو گهربل آهي]}
↑ Green, M. S. (2002). Nietzsche and the Transcendental Tradition. يونيورسٽي آف الينوئي پريس.^{[مڪمل حوالو گهربل آهي]}
↑ Hughes, Rupert. [1903] 2004. "Franz Liszt." Ch. 1 in The Love Affairs of Great Musicians 2. پروجيڪٽ گٽنبرگ. پڻ Book Rags وسيلي دستياب.
↑ Safranski, Rüdiger (2003). نٽشي: هڪ فلسفياڻي سوانح عمري. Frisch, Shelley پاران ترجمو ڪيل. ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني. ص. 161. This work had long been consigned to oblivion, but it had a lasting impact on Nietzsche. Section 18 of Human, All Too Human cited Spir, not by name, but by presenting a 'proposition by an outstanding logician' (2,38; HH I § 18).
↑ Güntzel, Stephan (2003). "Nietzsche's Geophilosophy" (PDF). جرنل آف نٽشي اسٽڊيز 25: 78–91 (85). doi:10.1353/nie.2003.0010. https://muse.jhu.edu/article/45353/pdf.
↑ Cate 2005, p. 221.
↑ Cate 2005, p. 297.
↑ Cate 2005, p. 415.
↑ "Lou von Salomé". f-nietzsche.de.
1 2 3 Hollingdale 1999, p. 149.
↑ Hollingdale 1999, p. 151.
↑ Kaufmann 1974, p. 49.
↑ Killy, Walther; Vierhaus, Rudolf (2011). Plett – Schmidseder (انگريزي ۾). والٽر ڊي گروئيٽر. ISBN 978-3110966305 – گوگل بڪس وسيلي.
1 2 Hollingdale 1999, p. 152.
↑ Cate 2005, p. 389.
↑ Cate 2005, p. 453.
↑ Nietzsche, Friedrich. [26 August 1883] 1921. "پيٽر گاسٽ ڏانهن خط." فريڊرش نٽشي جا چونڊ خط، اي. ايم. لڊوويسي جو ترجمو.
↑ "Ernst Schmeitzner (1851–1895). 115 letters 1874–1886 | Correspondences". The Nietzsche Channel. 1 February 2000. 27 November 2013 تي حاصل ڪيل.
↑ "Elisabeth Förster-Nietzsche." برٽانيڪا.ڪام. [1998] 2019. Retrieved 25 May 2020.
↑ van Eerten, Jurriaan (27 February 2016). "The lost 'Aryan utopia' of Nueva Germania". The Tico Times. Costa Rica. 29 September 2019 تي حاصل ڪيل.
↑ Nietzsche, Friedrich. [March 1887] 1921. "پيٽر گاسٽ ڏانهن خط." فريڊرش نٽشي جا چونڊ خط، اي. ايم. لڊوويسي جو ترجمو.
↑ Montinari, Mazzino (1974). Friedrich Nietzsche. Eine Einführung (جرمن ۾). ڊي گروئيٽر. translated as Friedrich Nietzsche (فرانسيسي ۾). Paris: پي يو ايف. 1991.
↑ Nietzsche 1888d, Preface, section 1.
↑ Magnus, Bernd; Higgins, Kathleen Marie, مرتب (1996). The Cambridge Companion to Nietzsche (انگريزي ۾). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 79–81. ISBN 978-0521367677.
↑ Kaufmann 1974, p. 67.
↑ Verrecchia, Anacleto (1988). "Nietzsche's Breakdown in Turin". ۾ Harrison, T. (مرتب). Nietzsche in Italy. Stanford: ANMA Libri, اسٽينفورڊ يونيورسٽي. ص. 105–112.
↑ Simon, Gerald (January 1889). "Nietzsches Briefe. Ausgewählte Korrespondenz. Wahnbriefe" [Nietzsche's letters. Selected Correspondence. delusional letters.] (جرمن ۾). The Nietzsche Channel. 24 August 2013 تي حاصل ڪيل. Ich habe Kaiphas in Ketten legen lassen; auch bin ich voriges Jahr von den deutschen Ärzten auf eine sehr langwierige Weise gekreuzigt worden. Wilhelm, Bismarck und alle Antisemiten abgeschafft. [I put Caiaphas in chains; I was also crucified last year by the German doctors in a very lengthy manner. Wilhelm, Bismarck and all anti-Semites abolished.]
↑ Zweig, Stefan (1939). The Struggle with the Daimon: Hölderlin, Kleist and Nietzsche. Master Builders of the Spirit. جلد 2. وائڪنگ پريس. ص. 524.
↑ "Nietzsches Briefe, Ausgewählte Korrespondenz, Wahnzettel 1889" [Nietzsche's Letters, Selected Correspondence, Wahnzettel 1889]. The Nietzsche Channel (جرمن ۾).
1 2 3 Brown, Malcolm (2011). "1889". Nietzsche Chronicle. ڊارٽمٿ ڪاليج. اصل نسخو مان 8 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2019 تي حاصل ڪيل.
↑ Safranski, Rüdiger (2003). Nietzsche: A Philosophical Biography. New York: ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني. ص. 371. ISBN 0393050084.
↑ Sorensen, Lee (مرتب). "Langbehn, Julius". Dictionary of Art Historians. اصل نسخو مان 8 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2019 تي حاصل ڪيل.
↑ Safranski, Rüdiger (2003). Nietzsche: A Philosophical Biography. ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني. ص. 317–350. ISBN 0393050084.
↑ Steiner, Rudolf (1895). Friedrich Nietzsche, in Kämpfer seine Zeit [Friedrich Nietzsche, in Fighters of His Time] (جرمن ۾). Weimar: VERLAG VON EMIL FELBER.
↑ Bailey, Andrew (2002). First Philosophy: Fundamental Problems and Readings in Philosophy. براڊويو پريس. ص. 704.
1 2 Bataille, Georges; Michelson, Annette (Spring 1986). "Nietzsche's Madness". آڪٽوبر 36: 42–45. doi:10.2307/778548.
↑ Girard, René (1976). "Superman in the Underground: Strategies of Madness – Nietzsche, Wagner, and Dostoevsky.". ماڊرن لينگويج نوٽس 91 (6): 1161–1185. doi:10.2307/2907130. https://archive.org/details/sim_mln_1976-12_91_6/page/1161.
↑ Cybulska, E. M. (2000). "The madness of Nietzsche: a misdiagnosis of the millennium?". Hospital Medicine 61 (8): 571–575. doi:10.12968/hosp.2000.61.8.1403. PMID 11045229. https://archive.org/details/sim_british-journal-of-hospital-medicine_2000-08_61_8/page/571.
↑ Schain, Richard (2001). The Legend of Nietzsche's Syphilis. Westport: گرين ووڊ پريس. ISBN 978-0313319402.^{[صفحو گهربل]}
↑ Sax, Leonard (2003). "What was the cause of Nietzsche's dementia?". Journal of Medical Biography 11 (1): 47–54. doi:10.1177/096777200301100113. PMID 12522502.
↑ Orth, M.; Trimble, M. R. (2006). "Friedrich Nietzsche's mental illness – general paralysis of the insane vs. frontotemporal dementia". Acta Psychiatrica Scandinavica 114 (6): 439–444; discussion 445. doi:10.1111/j.1600-0447.2006.00827.x. PMID 17087793.
↑ Hemelsoet, D.; Hemelsoet, K.; Devreese, D. (March 2008). "The neurological illness of Friedrich Nietzsche". Acta Neurologica Belgica 108 (1): 9–16. PMID 18575181.
↑ Dayan, L.; Ooi, C. (October 2005). "Syphilis treatment: old and new". Expert Opinion on Pharmacotherapy 6 (13): 2271–2280. doi:10.1517/14656566.6.13.2271. PMID 16218887.
↑ Hammond, David (2013). Mercury Poisoning: The Undiagnosed Epidemic. ص. 11.
↑ ايلزبيٿ فورسٽر-نٽشي جي سوانح عمري (1904ع) ۽ ماٿلڊي شينڪ-نٽشي جي ميٽا فان سالس ڏانهن 30 آگسٽ 1900ع واري خط ۾ ساڳيون رپورٽون، جن جو حوالو Janz (1981) ص. 221 ۾ ڏنل آهي. ڀيٽيو: Volz (1990)، ص. 251.
↑ Schain, Richard. "Nietzsche's Visionary Values – Genius or Dementia?". Philosophos. اصل نسخو مان 13 May 2006 تي محفوظ ڪيل.
↑ Montinari, Mazzino. The 'Will to Power' Does Not Exist.
1 2 Huang, Jing (19 March 2019). "Did Nietzsche want his notes burned? Some reflections on the Nachlass problem". British Journal for the History of Philosophy 27 (6): 1194–1214. doi:10.1080/09608788.2019.1570078.
↑ Anderson, R. Lanier (17 March 2017). "Friedrich Nietzsche". اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. Metaphysics Research Lab, اسٽينفورڊ يونيورسٽي.
↑ Tanner 2000.
↑ Magnus, Bernd; Higgins, Kathleen Marie (1996). The Cambridge Companion to Nietzsche. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 1. ISBN 978-0521367677 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Craid, Edward, مرتب (2005). دي شارٽر روٽليج انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. Abingdon: روٽليج. ص. 726–741.
↑ Blackburn, Simon (2005). The Oxford Dictionary of Philosophy. Oxford: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 252–253.
↑ Rée, Jonathan; Urmson, J.O., مرتب (2005) [1960]. The Concise encyclopedia of western philosophy (3rd ڇاپو). London: روٽليج. ص. 267–270. ISBN 978-0415329248.
↑ Mencken, Henry Louis (2008). The Philosophy of Friedrich Nietzsche. Wilder Publications. ص. 11–. ISBN 978-1604593310. اصل نسخو مان 12 November 2012 تي محفوظ ڪيل – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Janz, Curt Paul (1978). Friedrich Nietzsche: Biographie [Friedrich Nietzsche: Biography] (جرمن ۾). جلد 1. Munich: ڪارل هانسر ورلاگ. ص. 263. Er beantragte also bei der preussischen Behörde seine Expatriierung. [He accordingly applied to the Prussian authorities for expatrification.]
↑ Colli, Giorgio; Montinari, Mazzino (1993). "Entlassungsurkunde für den Professor Friedrich Wilhelm Nietzsche aus Naumburg" [Dismissal certificate for Professor Friedrich Wilhelm Nietzsche from Naumburg]. Nietzsche Briefwechsel [Nietzsche Correspondence]. Kritische Gesamtausgabe (جرمن ۾). جلد 4. Berlin: والٽر ڊي گروئيٽر. ص. 566. ISBN 978-3110122770.
↑ Mencken, Henry Louis (1913). Friedrich Nietzsche. Transaction Publishers. ص. 6. ISBN 978-1560006497 – گوگل بڪس وسيلي. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
↑ Warberg, Ulla-Karin. "Nietzsche's ring". auktionsverket.com. Östermalm, Stockholm: اسٽاڪ هومس آڪشنسورڪ. اصل نسخو مان 7 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 16 August 2018 تي حاصل ڪيل. Nietzsche's ring ... it was worn by Friedrich Nietzsche and it represents the ancient Radwan coat of arms, which can be traced back to the Polish nobility of medieval times.
↑ Niesiecki, Kasper; Bobrowicz, Jan Nepomucen (1841) [1728]. "Radwan Herb" [Radwan Coat of Arms] (Online book). Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego S.J., powiększony dodatkami z poźniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza [Polish armorial of Kasper Niesiecki S.J., enlarged by additions from other authors, manuscripts, official proofs and published by Jan Nep. Bobrowicz.] (اميرزادي/شلاختا نسب نامي ۽ نشانن جو حوالو) (پولش ۾). جلد VIII. Leipzig, Germany: Breitkopf & Härtel. ص. 28. Herbowni ... Nicki, ... (Heraldic Family ... Nicki, ...)
↑ Niesiecki, Kasper; Bobrowicz, Jan Nepomucen (1845) [1728]. "Kasper Niesiecki, Herbarz Polski, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1839–1845: herb Radwan (t. 8 s. 27–29)" (website). wielcy.pl (اميرزادي/شلاختا نسب نامي ۽ نشانن جو حوالو) (پولش ۾). Kraków, Poland: Dr Minakowski Publikacje Elektroniczne. 17 August 2018 تي حاصل ڪيل. Herbowni ... Nicki, ... (Heraldic Family ... Nicki, ...){{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
↑ Warberg: "In 1905, the Polish writer Bernhard Scharlitt in the spirit of Polish patriotism wrote an article about the Nietzsche family. In Herbarz Polski, a genealogy of Polish nobility, he had come across a note about a family named 'Nicki', who could be traced back to Radwan. A member of this family named Gotard Nietzsche had left Poland for Prussia, and his descendants had eventually settled in Saxony around the year 1700."
1 2 3 4 Hollingdale 1999, p. 6.
↑ Appel, Fredrick (1998). Nietzsche Contra Democracy. ڪورنيل يونيورسٽي پريس. ص. 114.
↑ Mencken, Henry Louis (2006) [1908]. The Philosophy of Friedrich Nietzsche. يونيورسٽي آف مشيگن. ص. 6. ISBN 978-0722220511 – گوگل بڪس وسيلي. Alt URL
↑ "Letter to Heinrich von Stein, December 1882." KGB III 1, Nr. 342, p. 287; KGW V 2, p. 579; KSA 9 p. 681
↑ von Müller, Hans. 2002. "Nietzsche's Vorfahren" (reprint). Nietzsche-Studien 31:253–275. سانچو:Doi
↑ Mencken, Henry Louis (2003). The Philosophy of Friedrich Nietzsche. introd. & comm. Charles Q. Bufe. See Sharp Press. ص. 2.
↑ "Letter to Heinrich von Stein, December 1882," KGB III 7.1, p. 313.
↑ "Letter to Georg Brandes, 10 April 1888," KGB III 7.3/1, p. 293.
1 2 More, Nicholas D. (2014). Nietzsche's Last Laugh: Ecce Homo as Satire (انگريزي ۾). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 69. ISBN 978-1107050815. 31 August 2021 تي حاصل ڪيل – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Leventhal, Robert S. (2001). "Nietzsche and Lou Andreas-Salomé: Chronicle of a Relationship 1882". rsleve.people.wm.edu.
↑ Diethe, Carol (1996). Nietzsche's Women: Beyond the Whip. Berlin: والٽر ڊي گروئيٽر. ص. 56. ISBN 978-3110148190 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Köhler, Joachim (2002). Zarathustra's secret: the interior life of Friedrich Nietzsche. New Haven, Conn.: ييل يونيورسٽي پريس. ص. xv. ISBN 978-0300092783.
1 2 Golomb, Jacob (2001). Nietzsche and Jewish Culture. London: روٽليج. ص. 202. ISBN 978-0415095129.
1 2 Megill, Allan (1 March 1996). "Historicizing Nietzsche? Paradoxes and Lessons of a Hard Case". The Journal of Modern History 68 (1): 114–152. doi:10.1086/245288. ISSN 0022-2801. https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/245288.
↑ Pletsch, Carl (1992). Young Nietzsche: Becoming a Genius. New York: The Free Press. ص. 67. ISBN 978-0029250426.
↑ Small, Robin (2007). Nietzsche and Rée: A Star Friendship. Oxford: ڪلارينڊن پريس. ص. 207. ISBN 978-0199278077.
↑ Rogers, N.; Thompson, M. (2004). خراب رويو رکندڙ فلسفي. London: پيٽر اوون.
↑ Mandel, Siegfried (1998). Nietzsche & the Jews: Exaltation & Denigration. Amherst, New York: پروميٿيس بڪس, pp. 109-110. ISBN 1-57392-223-4.
↑ Grenke, Michael W. (2003). "How Boring...". The Review of Politics 65 (1): 152–154. doi:10.1017/s0034670500036640. https://archive.org/details/sim_review-of-politics_winter-2003_65_1/page/152.
↑ Risse, Mathias (13 January 2003). "Zarathustra's Secret. The Interior Life of Friedrich Nietzsche". Notre Dame Philosophical Reviews. http://ndpr.nd.edu/news/23249-zarathustra-s-secret-the-interior-life-of-friedrich-nietzsche/.
↑ Clark 2015, p. 154.
↑ Benjamin Bennett (2001). Goethe As Woman: The Undoing of Literature. Wayne State University Press. ص. 184. ISBN 978-0814329481. 3 January 2013 تي حاصل ڪيل.
↑ Young 2010.
↑ Bowman, William (2016). Friedrich Nietzsche: Herald of a New Era. Hazar Press. ISBN 978-0997570304.
↑ Schrift, Alan D. (2006). "Deleuze Becoming Nietzsche Becoming Spinoza Becoming Deleuze". فلاسافي ٽوڊي 50: 187–194. doi:10.5840/philtoday200650supplement23. ISSN 0031-8256. http://dx.doi.org/10.5840/philtoday200650supplement23.
1 2 Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Kritische Studienausgabe [KSA], vol. 1, p. 785.
↑ Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Kritische Studienausgabe [KSA], vol. 1, p. 874.
↑ Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Kritische Gesamtausgabe Werke [KGW], II, 4, p. 252.
↑ "Nietzsche, Dionysus and Apollo". www.historyguide.org.
↑ Desmond, Kathleen K. (2011). Ideas About Art. John Wiley & Sons. ISBN 978-1444396003 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ "Nietzsche's Apollonianism and Dionysiansism: Meaning and Interpretation". bachelorandmaster.com.
↑ "SparkNotes: Friedrich Nietzsche (1844–1900): The Birth of Tragedy". sparknotes.com.
↑ Benedict, Ruth. Patterns of Culture. اصل نسخو مان 14 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2012 تي حاصل ڪيل.
↑ Jung, Carl (1971). "The Apollonian and the Dionysian". Psychological Types.
↑ Mahon, Michael (1992). Foucault's Nietzschean Genealogy. SUNY Press. ISBN 978-0791411490.
↑ Morgan, George Allen (1941). What Nietzsche Means. Cambridge, MA: هارورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 36. ISBN 978-0837174044. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
↑ Heidegger, p. 61.
↑ F. Nietzsche, اخلاقيات جي نسب نامي بابت, III:7.
↑ Nietzsche, KSA 12:7 [8]
↑ Friedrich Nietzsche, Complete Works Vol. 13.
↑ Hankey, Wayne J. (2004). "Why Heidegger's 'History' of Metaphysics is Dead". American Catholic Philosophical Quarterly 78 (3): 425–443. doi:10.5840/acpq200478325. ISSN 1051-3558. https://www.academia.edu/11651293.
↑ Nishitani, Keiji (1990). The self-overcoming of nihilism. Albany: اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس. ISBN 0585057397. OCLC 43475134.
↑ Stambaugh, Joan (1994). The other Nietzsche. Albany: اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس. ISBN 0791416992. OCLC 27684700.
↑ Milne, Andrew (2021). Nietzsche as egoist and mystic. Cham: Palgrave MacMillan. ISBN 978-3030750077. OCLC 1264715169.
↑ Nietzsche, Friedrich. "Nachlass Fragments, 1884".
↑ Nietzsche, Friedrich. "Nachlass Fragments, 1884".^{[مئل ڳنڍڻو]}
↑ Elisabeth Kuhn (1992). Nietzsches Philosophie des europäischen Nihilismus. Berlin & New York: De Gruyter. ص. 10–11, 14–15.
↑ Martin Walter, Jörg Hüttner. Nachweis aus Nicolai Karlowitsch, Die Entwickelung des Nihilismus (1880) und aus Das Ausland (1880). In: Nietzsche-Studien, Vol. 51, 2022, p. 330–333.
↑ Nietzsche 1961, pp. 176–180.
↑ Kundera, Milan (1999). The Unbearable Lightness of Being. ص. 5.
↑ Dudley, Will (2002). Hegel, Nietzsche, and Philosophy: Thinking Freedom. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 201. ISBN 978-0521812504 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ See Heidegger, Nietzsche. Volume II: The Eternal Recurrence of the Same trans. ڊيوڊ فريل ڪريل. New York: هارپر اينڊ رو، 1984. 25.
↑ Nehamas 1985, p. 153.
↑ Van Tongeren, Paul (2000). Reinterpreting Modern Culture: An Introduction to Friedrich Nietzsche's Philosophy. Purdue University Press. ص. 295. ISBN 978-1557531575. 18 April 2013 تي حاصل ڪيل.
↑ Yockey, Francis (2013). Imperium: The Philosophy of History and Politics. The Palingenesis Project (Wermod and Wermod Publishing Group). ISBN 978-0956183576.
↑ Lampert 1986, pp. 17–18.
↑ Heidegger.
↑ Cox, Christoph (1999). Nietzsche: Naturalism and Interpretation. University of California Press. ISBN 978-0520921603 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Schacht 1983, p. 61.
↑ Steve, Hoenisch. Max Weber's View of Objectivity in Social Science.
↑ Nobre, Renarde Freire (2006). "Culture and perspectivism in Nietzsche's and Weber's view". Teoria & Sociedade 2 (SE): 0. doi:10.1590/S1518-44712006000200006.
↑ Objective and subjective reality; perspectivism. 2011. اصل نسخو مان 24 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2012 تي حاصل ڪيل.
↑ Solomon, Robert C. (1989). From Hegel to Existentialism. Oup USA. ISBN 978-0195061826 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Murphy, Mark C. (2003). Alasdair MacIntyre. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0521793810 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Lutz, Christopher Stephen (2009). Tradition in the ethics of Alasdair MacIntyre. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0739141489 – گوگل بڪس وسيلي.
1 2 3 Nietzsche, Friedrich; Lacewing, Michael. "Nietzsche on master and slave morality" (PDF). Amazon Online Web Services. روٽليج، Taylor & Francis Group. اصل نسخو (PDF) مان 10 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2019 تي حاصل ڪيل.
↑ "Nietzsche, "Master and Slave Morality"". philosophy.lander.edu. 28 September 2019 تي حاصل ڪيل.
↑ Look, Brandon. "'Becoming Who One Is' in Spinoza and Nietzsche" (PDF). uky.edu. ڪينٽڪي يونيورسٽي. 28 September 2019 تي حاصل ڪيل.
↑ Kaufmann, Walter Arnold (1980). From Shakespeare to existentialism. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0691013671 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Nietzsche, Friedrich (1908). Ecce Homo. ص. Chapter on The Case of Wagner, section 2.
↑ Nietzsche, Friedrich (1886). Beyond Good and Evil. ص. Section 228.
↑ Bowman, William (2016). Friedrich Nietzsche: Herald of a New Era. Hazar Press. ص. 31–38, 60–106. ISBN 978-0997570304.
↑ Kaufmann 1974, p. 187.
↑ Nietzsche 1888d, M I.
1 2 Sedgwick 2009, p. 26.
↑ "Art in Nietzsche's philosophy". jorbon.tripod.com. اصل نسخو مان 16 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2012 تي حاصل ڪيل.
↑ Sedgwick 2009, p. 27.
↑ دجال، ڀاڱو 7. والٽر ڪافمان جو ترجمو، The Portable Nietzsche، 1977، ص. 572–573.
↑ Nietzsche 1888d, Why I Am a Destiny, § 3.
↑ Nietzsche 1888c, pp. 4, 8, 18, 29, 37, 40, 51, 57, 59.
↑ Sedgwick 2009, p. 69.
1 2 3 Sedgwick 2009, p. 68.
↑ Nietzsche, Friedrich (1986) [1878]. انسان، تمام گهڻو انسان: آزاد روحن لاءِ هڪ ڪتاب. نيبراسڪا يونيورسٽي پريس. ص. 231.
↑ Nietzsche, Friedrich (1954). The Portable Nietzsche. Walter Kaufmann پاران ترجمو ڪيل. New York: Penguin.
↑ Nietzsche, Friedrich (2006). Adrian Del Caro; Robert Pippin (مرتب). Nietzsche: Thus Spoke Zarathustra. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0521602617.
↑ Lampert 1986.
↑ Rosen, Stanley (1995). The Mask of Enlightenment. Cambridge: Cambridge University Press.
↑ Lampert 1986, p. 18.
↑ "Nietzsche, "Master and Slave Morality"". philosophy.lander.edu.
↑ van der Braak, Andre (31 March 2015). "Zen and Zarathustra: Self-Overcoming without a Self". Journal of Nietzsche Studies 46: 2–11. doi:10.5325/jnietstud.46.1.0002. https://www.researchgate.net/publication/274738809.
↑ Martin, Clancy; Higgins, Kathleen M.; Solomon, Robert C.; Stade, George (2005). Thus Spoke Zarathustra. New York: Barnes & Noble Books. ص. 9–11. ISBN 978-1593083847.
↑ Nietzsche and Heidegger. اصل نسخو مان 7 June 2012 تي محفوظ ڪيل.
↑ Deleuze, Gilles (1983). Nietzsche and philosophy. New York: ڪولمبيا يونيورسٽي پريس. ISBN 0231056680. OCLC 8763853.
↑ Golomb, Jacob; Wistrich, Robert S., مرتب (2002). Nietzsche, Godfather of Fascism?: On the Uses and Abuses of a Philosophy. Princeton, NJ: پرنسٽن يونيورسٽي پريس.
↑ Ansell-Pearson, Keith (1994). An Introduction to Nietzsche as Political Thinker: The Perfect Nihilist. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 33–34.
↑ Liessmann, Konrad Paul (2000). Philosophie des verbotenen Wissens: Friedrich Nietzsche und die schwarzen Seiten des Denkens. Wien: Zsolnay. ص. 261. ISBN 3552049800. 22 January 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ Franz Overbeck (1906) "Erinnerungen an Friedrich Nietzsche". Die neue Rundschau. 1:209–231, 320–330; quoted in Domenico Losurdo (2020) Nietzsche, the Aristocratic Rebel. Leiden: Brill, p. 572.
↑ Nietzsche 1886, p. 13.
↑ Nietzsche 1887, p. II:12.
↑ Nietzsche 1888b, Skirmishes of an untimely man, § 14.
↑ برائن لائيٽر، Routledge guide to Nietzsche on morality، ص. 121
↑ Nietzsche 1888c, § 2.
↑ Nietzsche 1886, I, § 36.
↑ Nietzsche 1886, I, § 12.
↑ Deleuze 2006, p. 46.
↑ Nietzsche 1886, I, § 22.
↑ Leddy, Thomas (14 June 2006). "Nietzsche's Mirror: The World as Will to Power (review)". Journal of Nietzsche Studies 31 (1): 66–68. doi:10.1353/nie.2006.0006.
↑ Brobjer, Thomas. "Nietzsche's Reading and Private Library, 1885–1889". Journal of History of Ideas.
↑ "Letter to Franz Overbeck, 30 July 1881"
↑ Jason Maurice Yonover: "Nietzsche, Spinoza, and Philosophical Etiology (On the Example of Free Will)", in: European Journal of Philosophy (forthcoming).
↑ Russell 2004, pp. 693–697.
↑ Joudrey, Thomas J. (2017). "The Defects of Perfectionism: Nietzsche, Eliot, and the Irrevocability of Wrong". Philological Quarterly 96 (1): 77–104.
↑ Nietzsche 2001, p. xxxvii.
↑ Roochnik 2004, pp. 37–39.
↑ Roochnik 2004, p. 48.
↑ Santayana 1916, p. 114.
↑ Wagner, Albert Malte (1939). "Goethe, Carlyle, Nietzsche and the German Middle Class (Concluded)". Monatshefte für Deutschen Unterricht (University of Wisconsin Press) 31 (5): 235–242.
↑ Wagner, Albert Malte (1939). "Goethe, Carlyle, Nietzsche and the German Middle Class". Monatshefte für Deutschen Unterricht (University of Wisconsin Press) 31 (4): 161–174.
↑ Bentley, Eric (1957). A Century of Hero-Worship: A study of the idea of heroism in Carlyle and Nietzsche, with notes on Wagner, Spengler, Stefan George, and D. H. Lawrence (2nd, revised and reset ڇاپو). Boston: Beacon Press.
↑ LaValley, Albert J. (1968). Carlyle and the Idea of the Modern: Studies in Carlyle's Prophetic Literature and Its Relation to Blake, Nietzsche, Marx, and Others. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0300006766.
↑ Meakins, William (2014). "Nietzsche, Carlyle, and Perfectionism". جرنل آف نٽشي اسٽڊيز (Penn State University Press) 45 (3): 258–278. doi:10.5325/jnietstud.45.3.0258. https://www.jstor.org/stable/10.5325/jnietstud.45.3.0258.
↑ Chesterton, G. K. (1902). "Thomas Carlyle". Twelve Types. London: Arthur L. Humphries.
↑ apRoberts, Ruth (1988). The Ancient Dialect: Thomas Carlyle and Comparative Religion. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ص. 68. ISBN 978-0520061163.
↑ Jessop, Ralph (2010). "Shooting the Enlightenment: A Brave New Era for Carlyle?". ۾ Kerry, Paul E.; Hill, Marylu (مرتب). Thomas Carlyle Resartus: Reappraising Carlyle's Contribution to the Philosophy of History, Political Theory, and Cultural Criticism. Madison and Teaneck, NJ: Fairleigh Dickinson University Press. ص. 67. ISBN 978-0838642238.
↑ Brendan Donnellan, "Nietzsche and La Rochefoucauld" in The German Quarterly, Vol. 52, No. 3 (May 1979), pp. 303–318
↑ Nietzsche 1888d, "Why I am So Clever", § 3.
↑ Le Rider, Jacques. 1999. Nietzsche en France. De la fin du XIXe siècle au temps présent. Paris: PUF. pp. 8–9, as cited in Grzelczyk, Johan. 2005. "Féré et Nietzsche: au sujet de la décadence" (in فرانسيسي). آرڪائيو ڪيا ويا 16 November 2006 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. via HyperNietzsche.
↑ Wahrig-Schmidt, B. (1988). "Irgendwie, jedenfalls physiologisch. Friedrich Nietzsche, Alexandre Herzen (fils) und Charles Féré 1888." (de ۾). Nietzsche Studien (Berlin: Walter de Gruyter) 17: 439. , as cited in Grzelczyk, Johan (2005). "Féré et Nietzsche: au sujet de la décadence" [Féré and Nietzsche: about decadence] (فرانسيسي ۾). اصل نسخو مان 16 November 2006 تي محفوظ ڪيل – HyperNietzsche وسيلي.
↑ Thomas, Brobjer (2010). Nietzsche's Philosophical Context: An Intellectual Biography. University of Illinois Press. ISBN 978-0252090622 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Note sur Nietzsche et Lange: "Le retour éternel", Albert Fouillée, Revue philosophique de la France et de l'étranger. An. 34. Paris 1909. T. 67, S. 519–525 (on French Wikisource)
↑ Walter Kaufmann, intr. p. 11 of his transl. of 'The Gay Science'
↑ Notebooks, cf. The Gay Science, Walter Kaufmann transl, p. 12
↑ Weaver, Santaniello (1994). Nietzsche, God, and the Jews: His Critique of Judeo-Christianity in Relation to the Nazi Myth. State University of New York Press. ISBN 978-0791421369 – گوگل بڪس وسيلي.
1 2 Montinari, Mazzino (1996). La Volonté de puissance' n'existe pas [The Will to Power does not exist] (فرانسيسي ۾). Éditions de l'Éclat. ص. 13.
↑ Kaufmann 1974, pp. 306–340.
↑ Nietzsche 1888b, § 45.
↑ Löwith 1991, p. 187.
↑ Taylor, S. (1990). Left Wing Nietzscheans: The Politics of German Expressionism 1910–1920. Berlin/New York: والٽر ڊي گروئٽر. ص. 144.
↑ Deleuze 2006, pp. 153–154.
↑ Solomon, R. C.; Higgins, K. M. (1993). The Age of German Idealism. روٽليج. ص. 300.
↑ Samek, R. A. (1981). The Meta Phenomenon. New York: Philosophical Library. ص. 70.
↑ Goyens, T. 2007. Beer and Revolution: The German Anarchist Movement in New York City. Illinois. p. 197.
↑ Laska, Bernd A.. "Nietzsche's initial crisis". Germanic Notes and Reviews 33 (2): 109–133. http://www.lsr-projekt.de/poly/ennietzsche.html.
↑ Liukkonen, Petri. "Johann Christian Friedrich Hölderlin (1770–1843)". Books and Writers (kirjasto.sci.fi). Finland: Kuusankoski Public Library. اصل نسخو مان 26 December 2014 تي محفوظ ڪيل.
↑ Meyer-Sickendiek, Burkhard. 2004. "Nietzsche's Aesthetic Solution to the Problem of Epigonism in the Nineteenth Century." In Nietzsche and Antiquity: His Reaction and Response to the Classical Tradition, edited by P. Bishop. Woodbridge, UK: بوئڊيل اينڊ بروئر. p. 323.
↑ Rebekah, Peery (2008). Nietzsche, Philosopher of the Perilous Perhaps. Algora. ISBN 978-0875866444 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ فريڊرش نٽشي، دجال (1888ع)، 56–57.
↑ Daniel Conway (1997), Nietzsche and the Political, Routledge, ISBN 978-0415100694, p. 36
1 2 Young 2010, p. 515.
1 2 Aaron Ridley, Nietzsche: The Anti-Christ, Ecce Homo, Twilight of the Idols: And Other Writings, Cambridge University Press, p. 58
↑ Walter Kaufmann (1980), From Shakespeare to Existentialism, Princeton University Press, ISBN 978-0691013671, p. 215
↑ Miething, Dominique F. (2016). Anarchistische Deutungen der Philosophie Friedrich Nietzsches: Deutschland, Großbritannien, USA (1890–1947). Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG. doi:10.5771/9783845280127. ISBN 978-3845280127.
↑ Ewald, O. 1908. "German Philosophy in 1907." The Philosophical Review 17(4):400–426.
↑ Riley, T. A. 1947. "Anti-Statism in German Literature, as Exemplified by the Work of John Henry Mackay." PMLA 62(3):828–843.
↑ Forth, C. E. 1993. "Nietzsche, Decadence, and Regeneration in France, 1891–1895." Journal of the History of Ideas 54(1):97–117.
↑ Miething, Dominique (2 April 2016). "Overcoming the preachers of death: Gustav Landauer's reading of Friedrich Nietzsche" (en ۾). Intellectual History Review 26 (2): 285–304. doi:10.1080/17496977.2016.1140404. ISSN 1749-6977. http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17496977.2016.1140404.
↑ Mencken, H. L. (1910). The Gist of Nietzsche. Boston: J.W. Luce.
↑ Aylesworth, Gary (2015) [2005]. "Postmodernism". Stanford Encyclopedia of Philosophy.. §Precursors.
↑ Fong, Jack (July 24, 2020). Employing Nietzsche's Sociological Imagination: How to Understand Totalitarian Democracy (English ۾). Lanham: Lexington Books. ISBN 9781793620422.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
↑ Karzai, Anas (April 18, 2019). Nietzsche and Sociology: Prophet of Affirmation (English ۾). Lanham: Lexington Books. ISBN 9780739150511.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
↑ Coste, Bénédicte (15 December 2016). "The Romantics of 1909: Arthur Symons, Pierre Lasserre and T.E. Hulme". E-rea 14 (1). doi:10.4000/erea.5609. ISSN 1638-1718.
↑ Everdell, William (1998). The First Moderns. Chicago: University of Chicago Press. ص. 508. ISBN 978-0226224817.
↑ Joyce and Nietzsche. اصل نسخو مان 12 June 2011 تي محفوظ ڪيل.
↑ Pasley, Malcolm (1978). Nietzsche:Imagery and thoughts. University of California Press. ISBN 978-0520035775 – Google Books وسيلي.
↑ Forrester, John (1997). Dispatches from the Freud Wars. Harvard University Press. ص. 39. ISBN 978-0674539600. masterly debunker of our liberal fallacies.
↑ Argyle, Gisela (2002). Germany as model and monster: Allusions in English fiction. McGill-Queen's University Press – MQUP. ص. 130. ISBN 978-0773523517. W.H. Auden Nietzsche.
↑ Auden, Wystan Hugh (1979). The Double Man. Greenwood Press. ISBN 978-0313210730 – Google Books وسيلي.
↑ Donald, Mitchell (1980). Gustav Mahler: The Early Years. University of California Press. ISBN 978-0520041417 – Google Books وسيلي.
↑ Holdheim, William W. (1957). "The Young Gide's Reaction to Nietzsche" (en ۾). PMLA 72 (3): 534–544. doi:10.2307/460474. ISSN 0030-8129. https://www.cambridge.org/core/journals/pmla/article/abs/young-gides-reaction-to-nietzsche/FFE35D5DC1DF62BF689A575434934BC1.
↑ Dahlkvist, Tobias, "By the Open Sea – A Decadent Novel?", The International Strindberg, Northwestern University Press, ص. 195–214, doi:10.2307/j.ctv47w3xd.13, ISBN 978-0810166295, 28 May 2021 تي حاصل ڪيل
↑ Carpenter, Frederic I. (1977). "Robinson Jeffers Today: Beyond Good and Beneath Evil". American Literature 49 (1): 86–96. doi:10.2307/2925556. ISSN 0002-9831. https://archive.org/details/sim_american-literature_1977-03_49_1/page/86.
↑ Murphy, Katharine (27 May 2020). "Spanish Modernism in Context: Failed Heroism and Cross-Cultural Encounters in Pío Baroja and Joseph Conrad". Bulletin of Spanish Studies 97 (5): 807–829. doi:10.1080/14753820.2020.1726630. ISSN 1475-3820. https://doi.org/10.1080/14753820.2020.1726630.
↑ Colin, Milton (1987). Lawrence and Nietzsche : a study in influence. Aberdeen University Press. ISBN 0080350674. OCLC 797149190.
↑ Mier-Cruz, Benjamin (5 February 2021). "Edith Södergran's Genderqueer Modernism". Humanities 10 (1): 28. doi:10.3390/h10010028. ISSN 2076-0787.
↑ Wagenaar, Dick; Iwamoto, Yoshio (1975). "Yukio Mishima: Dialectics of Mind and Body". Contemporary Literature 16 (1): 41–60. doi:10.2307/1207783. ISSN 0010-7484. https://archive.org/details/sim_contemporary-literature_winter-1975_16_1/page/41.
↑ Paine, Jeffery M. (1986). "Rainer Maria Rilke: The Evolution of a Poet". The Wilson Quarterly 10 (2): 148–162. ISSN 0363-3276. https://archive.org/details/sim_wilson-quarterly_spring-1986_10_2/page/148.
↑ James, Wood (26 November 1998). "Addicted to Unpredictability". London Review of Books. ص. 16–19.
↑ Reesman, Jeanne Campbell (2011). Jack London's Racial Lives. University of Georgia Press. ISBN 978-0820339702 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ London, Jack (2001). A Sun of the Son. University of Oklahoma Press. ISBN 978-0806133621 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Ray, Jackson (2007). Nietzsche and Islam. Routledge. ISBN 978-1134205004 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Poets of Cambridge. اصل نسخو مان 29 April 2012 تي محفوظ ڪيل.
↑ "Wallace Stevens' Harmonium – Collaborative Essays and Articles – Geneseo Wiki". wiki.geneseo.edu. اصل نسخو مان 11 December 2012 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2012 تي حاصل ڪيل.
↑ Serio, John N. (2007). The Cambridge Companion to Wallace Stevens. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-1139827546 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Olaf Stapleton. اصل نسخو مان 17 July 2009 تي محفوظ ڪيل. 22 December 2018 تي حاصل ڪيل.
↑ Brad, Damare. Music and Literature in Silver Age Russia: Mikhail Kuzmin and Alexander Scriabin. ISBN 978-0549819103 – گوگل بڪس وسيلي.^{[مئل ڳنڍڻو]}
↑ Bernice, Rosenthal (2010). New Myth, New World: From Nietzsche to Stalinism. Penn State Press. ISBN 978-0271046587 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Bernice, Rosenthal (1994). Nietzsche and Soviet Culture: Ally and Adversary. Cambridge University Press. ISBN 978-0521452816 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Shookman, Ellis (2004). Thomas Mann's Death in Venice. Greenwood Publishing. ISBN 978-0313311598 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Nietzsche Circle. اصل نسخو مان 23 January 2013 تي محفوظ ڪيل.
↑ "Doctor Faustus". medhum.med.nyu.edu. اصل نسخو مان 4 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 19 April 2019 تي حاصل ڪيل.
↑ Book: Ницше Фридрих Вильгельм. Так говорил Заратустра (с репродукциями картин Л. Хейдиз из цикла "Так говорил Заратустра"). Academic Dictionaries and Encyclopedias (روسي ۾).
↑ Aschheim, Steven E. (1992). The Nietzsche Legacy in Germany, 1890–1990. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ص. 135. [a]bout 150,000 copies of a specially durable wartime Zarathustra were distributed to the troops
↑ Kaufmann 1974, p. 8.
↑ Schrift, A.D. (1995). Nietzsche's French Legacy: A Genealogy of Poststructuralism. روٽليج. ISBN 0415911478.
↑ Jacob, Golomb (2004). Nietzsche and Zion. ڪورنيل يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0801437625.
↑ Jacob, Golomb. Nietzsche and Zion.
↑ Ohana, David (2012). The Origins of Israeli Mythology: Neither Canaanites nor Crusaders. Cambridge University Press. ISBN 978-1139505208 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Golomb 1997, pp. 234–235.
↑ Walter, Kaufmann (2008). Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist. Princeton University Press. ISBN 978-1400820160 – گوگل بڪس وسيلي.
↑ Zev Golan, God, Man and Nietzsche, iUniverse, 2007, p. 169: "It would be most useful if our youth climbed, even if only briefly, to Zarathustra's heights ..."

↑
مثال طور ڏسو:
- "نٽشي جا ڪجهه شارح سمجهن ٿا ته هن عدميت کي قبول ڪيو، فلسفياڻي استدلال کي رد ڪيو ۽ انساني حالت جي ادبي ڇنڊڇاڻ کي فروغ ڏنو، جڏهن ته انهن اصطلاحن جي روايتي معنيٰ ۾ سچائي ۽ علم حاصل ڪرڻ بابت پريشان نه هو. بهرحال، نٽشي جا ٻيا شارح چون ٿا ته عدميت جي متوقع اڀار کي روڪڻ جي ڪوشش ۾، هو زندگيءَ جي ٻيهر تصديق ڪرڻ واري هڪ هاڪاري پروگرام ۾ مصروف هو، ۽ تنهنڪري هن انساني وجود، علم ۽ اخلاقيات جي فطرت تي بنيادي ۽ فطرت پسندانه نئين سوچ جو مطالبو ڪيو."^[1]
- "بهرحال، پنهنجي پوءِ وارين لکڻين ۾ هر قسم جي فلسفياڻي عدميت کان بچڻ لاءِ نٽشي جو وڌندڙ عزم کيس اهو سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو ته ڇا اهو ممڪن نه آهي ته ان ڳالهه جي سمجهه حاصل ڪجي، جيڪا اڳئين جدليات کي اهڙي نموني هلائي ٿي جو ماڻهو بلڪل مختلف فلسفياڻي رخ ڏانهن وڃي سگهي."^[2]
↑ /ˈniːtʃə[unsupported input]ˈniːtʃi/ nee-CHUH-,_-NEE-chee;^[11] de يا de;^[12]^[13]
↑ جنوري 1889ع ۾ ذهني ٽٽڻ ۽ ايندڙ سال ٻه فالج ٿيڻ کان پوءِ، نٽشي جي شروعاتي تشخيص ٽئين درجي جي آتشڪ طور ڪئي وئي، جيئن ان وقت جي غالب طبي نموني مطابق هو. فالج ۽ رڳن واري ڊيمينشيا سان 11 سالن جي جدوجهد جي پهرين ٻن سالن دوران، نٽشي، جيتوڻيڪ وڏي پڻي جي وهم ۾ مبتلا هو، اڃا به خط لکي سگهندو هو، اڪثر ڊايونيسس طور صحيح ڪندو هو.
↑ 1868ع ۽ 1870ع جي وچ ۾ هن ڊائيوجينس لائرٽيوس بابت ٻه ٻيا اڀياس پڻ شايع ڪيا: ڊائيوجينس لائرٽيوس جي ماخذن بابت (De Fontibus Diogenis Laertii)، ڀاڱو پهريون (1868ع) ۽ ڀاڱو ٻيو (1869ع)؛ ۽ ايناليڪٽا لائرٽيانا (1870ع). ڏسو Jensen & Heit 2014, p. 115
↑ نٽشي ڪيترن ئي نوٽن ۾ مادو کي جوهر جي مابعدالطبعيات مان نڪتل هڪ مفروضو قرار ڏئي ٿو. Whitlock, G. (1996). "Roger Boscovich, Benedict de Spinoza and Friedrich Nietzsche: The Untold Story". Nietzsche-Studien 25: 207. doi:10.1515/9783110244441.200.

حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو

[1] Wilkerson, Dale. "Friedrich Nietzsche". Internet Encyclopedia of Philosophy. ISSN 2161-0002..

[2] Conant, James F. (2005). "The Dialectic of Perspectivism, I". Sats: Nordic Journal of Philosophy (Philosophia Press) 6 (2): 5–50. http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/The%20Dialectic%20of%20Perspectivism,%20I%20final%20version.pdf. Retrieved 15 May 2021. آرڪائيو ڪيا ويا 20 August 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[4] Brennan, Katie (2018). "The Wisdom of Silenus: Suffering in The Birth of Tragedy". Journal of Nietzsche Studies 49 (2): 174–193. doi:10.5325/jnietstud.49.2.0174. ISSN 0968-8005.

[5] Dienstag, Joshua F. (2001). "Nietzsche's Dionysian Pessimism". American Political Science Review 95 (4): 923–937. https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_2001-12_95_4/page/923.

[Perez2015-6] Perez, Rolando (2015). "Nietzsche's Reading of Cervantes' "Cruel" Humor in Don Quijote". EHumanista 30: 168–175. ISSN 1540-5877. https://www.ehumanista.ucsb.edu/sites/secure.lsit.ucsb.edu.span.d7_eh/files/sitefiles/ehumanista/volume30/11%20ehum30.perez.pdf. .

[7] نٽشي پنهنجي فلسفي کي غير اخلاقيت پسندي طور بيان ڪري ٿو، پڻ ڏسو: Laing, Bertram M. (1915). "The Metaphysics of Nietzsche's Immoralism". The Philosophical Review 24 (4): 386–418. doi:10.2307/2178746. https://archive.org/details/sim_philosophical-review_1915-07_24_4/page/386.

[8] Schacht, Richard (2012). "Nietzsche's Naturalism". Journal of Nietzsche Studies (Penn State University Press) 43 (2): 185–212. doi:10.5325/jnietstud.43.2.0185.

[9] Conway, Daniel (1999). "Beyond Truth and Appearance: Nietzsche's Emergent Realism". ۾ Babich, Babette E. (مرتب). Nietzsche, Epistemology, and Philosophy of Science. Boston Studies in the Philosophy of Science. جلد 204. Dordrecht: Springer. ص. 109–122. doi:10.1007/978-94-017-2428-9_9. ISBN 978-9048152346.

[10] Doyle, Tsarina (2005). "Nietzsche's Emerging Internal Realism". Nietzsche on Epistemology and Metaphysics: The World in View. Edinburgh University Press. ص. 81–103. doi:10.3366/edinburgh/9780748628070.003.0003. ISBN 978-0748628070.

[11] Kirkland, Paul E. (2010). "Nietzsche's Tragic Realism". The Review of Politics 72 (1): 55–78. doi:10.1017/S0034670509990969. https://archive.org/details/sim_review-of-politics_winter-2010_72_1/page/55.

[12] Wells, John C. (1990). "Nietzsche". Longman Pronunciation Dictionary. Harlow, UK: Longman. ص. 478. ISBN 978-0582053830.

[13] Duden – Das Aussprachewörterbuch 7. Berlin: Bibliographisches Institut. 2015. ISBN 978-3411040674. p. 633.

[14] Krech, Eva-Maria; Stock, Eberhard; Hirschfeld, Ursula; Anders, Lutz Christian (2009). Deutsches Aussprachewörterbuch [German Pronunciation Dictionary] (جرمن ۾). Berlin: Walter de Gruyter. ص. 520, 777. ISBN 978-3110182026.

[17] Hunt, Lester H. (1985). "Politics and Anti-Politics: Nietzsche's View of the State". History of Philosophy Quarterly 2 (4): 453–468. ISSN 0740-0675. https://www.jstor.org/stable/27743745.

[18] "Nietzsche, Friedrich | Internet Encyclopedia of Philosophy" (آمريڪي انگريزي ۾). 2026-01-26 تي حاصل ڪيل.

[FOOTNOTEKaufmann197422-19] Kaufmann 1974, p. 22.

[EB1911-20] 1 2 3 Schiller, Ferdinand Canning Scott (1911). "Nietzsche, Friedrich Wilhelm" . ۾ Chisholm, Hugh (مرتب). Encyclopædia Britannica. جلد 19 (11th ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 672.

[Wicks-21] 1 2 Wicks, Robert (2014). "Friedrich Nietzsche". ۾ Zalta, Edward N. (مرتب). Stanford Encyclopedia of Philosophy Archive (Winter 2014 ڇاپو).

[Human,_All_Too_Human,_BBC_Documentary,_1999-22] "Friedrich Nietzsche". Human, All Too Human. BBC Documentary. 1999. اصل نسخو مان 26 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 16 October 2019 تي حاصل ڪيل – Columbia College وسيلي.

[23] "Faculty Interview: Bruce King on Nietzsche's Greeks". Brooklyn Institute for Social Research (آمريڪي انگريزي ۾). 2026-01-26 تي حاصل ڪيل.

[24] Krell, David Farrell; Bates, Donald L. (1997). The Good European: Nietzsche's work sites in word and image. University of Chicago Press.

[FOOTNOTECate200537-25] Cate 2005, p. 37.

[Grove-26] Hollingdale, R.J. (2001). "Nietzsche, Friedrich". Grove Music Online. Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.19943. ISBN 978-1561592630. سانچو:Grove Music subscription

[27] "Who knew? Friedrich Nietzsche was also a pretty decent classical composer". Classic FM.

[FOOTNOTEHayman198042-28] Hayman 1980, p. 42.

[29] Kohler, Joachim (1998). Nietzsche & Wagner: A Lesson in Subjugation. Yale University Press. ص. 17.

[FOOTNOTEHollingdale199921-30] Hollingdale 1999, p. 21.

[31] سندس ”ويلڊڪٽورين پيپر“ (Valediktionsarbeit، فورٽا جي شاگردن لاءِ گريجوئيشن مقالو) جو عنوان ”ٿيوگنس آف ميگارا بابت“ ("De Theognide Megarensi") هو؛ ڏسو Jensen & Heit 2014, p. 4

[Schaberg-32] 1 2 Schaberg, William (1996). The Nietzsche Canon. University of Chicago Press. ص. 32.

[33] Salaquarda, Jörg (1996). "Nietzsche and the Judaeo-Christian tradition". The Cambridge Companion to Nietzsche. Cambridge University Press. ص. 99.

[FOOTNOTESolomonHiggins200086-34] Solomon & Higgins 2000, p. 86.

[35] Nietzsche, Letter to His Sister (1865). اصل نسخي مان 24 نومبر 2012 تي محفوظ ڪيل.

[FOOTNOTEMagnus1999-36] 1 2 Magnus 1999.

[37] Pence, Charles H. (2011). "Nietzsche's aesthetic critique of Darwin". History and Philosophy of the Life Sciences 33 (2): 165–190. PMID 22288334. https://www.academia.edu/759427. ^{[مئل ڳنڍڻو]}^{[مئل ڳنڍڻو]}

[FOOTNOTEHayman198093-38] Hayman 1980, p. 93.

[39] Nietzsche, Friedrich. [June 1868] 1921. "Letter to Karl Von Gersdorff." Selected Letters of Friedrich Nietzsche, translated by A. M. Ludovici.

[40] Nietzsche, Friedrich. [November 1868] 1921. "Letter to Rohde." Selected Letters of Friedrich Nietzsche, translated by A. M. Ludovici.

[41] Nietzsche, Friedrich; Wagner, Richard (1921). Foerster-Nietzsche, Elizabeth (مرتب). The Nietzsche-Wagner Correspondence. Kerr, Caroline V. پاران ترجمو ڪيل. Introduction by Mencken, H.L. New York: Boni & Liveright. ASIN B000HFOAGI.

[FOOTNOTEJensenHeit2014129-42] Jensen & Heit 2014, p. 129.

[FOOTNOTEKaufmann197425-43] Kaufmann 1974, p. 25.

[44] Bishop, Paul (2004). Nietzsche and Antiquity. Boydell & Brewer. ص. 117. ISBN 978-1571136480.

[FOOTNOTEJensenHeit2014115-45] Jensen & Heit 2014, p. 115.

[46] McCarthy, George E. "Dialectics and Decadence".

[48] Hecker, Hellmuth (1987). "Nietzsches Staatsangehörigkeit als Rechtsfrage." (de ۾). نوئي يورسٽشي ووخن شرفٽ 40 (23): 1388–1391.

[49] His, Eduard. 1941. "Friedrich Nietzsches Heimatlosigkeit." Basler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde 40:159–186. ياد رهي ته ڪجهه ليکڪ (جن ۾ ڊوئسن ۽ مونٽيناري به شامل آهن) غلطيءَ سان دعويٰ ڪن ٿا ته يونيورسٽيءَ جو پروفيسر ٿيڻ لاءِ نٽشي سوئس شهري بڻيو هو.

[:2-50] 1 2 Deussen, Paul (1901). Erinnerungen a Friedrich Nietzsche [Memoirs of Friedrich Nietzsche] (جرمن ۾). Leipzig: ايف. اي. بروڪهاوس.

[51] Sax, Leonard (2003). "What was the cause of Nietzsche's dementia?". جرنل آف ميڊيڪل بايوگرافي 11 (1): 47–54. doi:10.1177/096777200301100113. PMID 12522502.

[52] Schain, Richard (2001). The Legend of Nietzsche's Syphilis. Westwood: Greenwood Press.^{[مڪمل حوالو گهربل آهي]}

[53] Green, M. S. (2002). Nietzsche and the Transcendental Tradition. يونيورسٽي آف الينوئي پريس.^{[مڪمل حوالو گهربل آهي]}

[54] Hughes, Rupert. [1903] 2004. "Franz Liszt." Ch. 1 in The Love Affairs of Great Musicians 2. پروجيڪٽ گٽنبرگ. پڻ Book Rags وسيلي دستياب.

[55] Safranski, Rüdiger (2003). نٽشي: هڪ فلسفياڻي سوانح عمري. Frisch, Shelley پاران ترجمو ڪيل. ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني. ص. 161. This work had long been consigned to oblivion, but it had a lasting impact on Nietzsche. Section 18 of Human, All Too Human cited Spir, not by name, but by presenting a 'proposition by an outstanding logician' (2,38; HH I § 18).

[56] Güntzel, Stephan (2003). "Nietzsche's Geophilosophy" (PDF). جرنل آف نٽشي اسٽڊيز 25: 78–91 (85). doi:10.1353/nie.2003.0010. https://muse.jhu.edu/article/45353/pdf.

[FOOTNOTECate2005221-57] Cate 2005, p. 221.

[FOOTNOTECate2005297-58] Cate 2005, p. 297.

[FOOTNOTECate2005415-59] Cate 2005, p. 415.

[60] "Lou von Salomé". f-nietzsche.de.

[FOOTNOTEHollingdale1999149-61] 1 2 3 Hollingdale 1999, p. 149.

[FOOTNOTEHollingdale1999151-62] Hollingdale 1999, p. 151.

[FOOTNOTEKaufmann197449-63] Kaufmann 1974, p. 49.

[64] Killy, Walther; Vierhaus, Rudolf (2011). Plett – Schmidseder (انگريزي ۾). والٽر ڊي گروئيٽر. ISBN 978-3110966305 – گوگل بڪس وسيلي.

[FOOTNOTEHollingdale1999152-65] 1 2 Hollingdale 1999, p. 152.

[FOOTNOTECate2005389-66] Cate 2005, p. 389.

[FOOTNOTECate2005453-67] Cate 2005, p. 453.

[68] Nietzsche, Friedrich. [26 August 1883] 1921. "پيٽر گاسٽ ڏانهن خط." فريڊرش نٽشي جا چونڊ خط، اي. ايم. لڊوويسي جو ترجمو.

[69] "Ernst Schmeitzner (1851–1895). 115 letters 1874–1886 | Correspondences". The Nietzsche Channel. 1 February 2000. 27 November 2013 تي حاصل ڪيل.

[70] "Elisabeth Förster-Nietzsche." برٽانيڪا.ڪام. [1998] 2019. Retrieved 25 May 2020.

[71] van Eerten, Jurriaan (27 February 2016). "The lost 'Aryan utopia' of Nueva Germania". The Tico Times. Costa Rica. 29 September 2019 تي حاصل ڪيل.

[72] Nietzsche, Friedrich. [March 1887] 1921. "پيٽر گاسٽ ڏانهن خط." فريڊرش نٽشي جا چونڊ خط، اي. ايم. لڊوويسي جو ترجمو.

[73] Montinari, Mazzino (1974). Friedrich Nietzsche. Eine Einführung (جرمن ۾). ڊي گروئيٽر. translated as Friedrich Nietzsche (فرانسيسي ۾). Paris: پي يو ايف. 1991.

[FOOTNOTENietzsche1888dPreface,_section_1-74] Nietzsche 1888d, Preface, section 1.

[75] Magnus, Bernd; Higgins, Kathleen Marie, مرتب (1996). The Cambridge Companion to Nietzsche (انگريزي ۾). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 79–81. ISBN 978-0521367677.

[FOOTNOTEKaufmann197467-76] Kaufmann 1974, p. 67.

[77] Verrecchia, Anacleto (1988). "Nietzsche's Breakdown in Turin". ۾ Harrison, T. (مرتب). Nietzsche in Italy. Stanford: ANMA Libri, اسٽينفورڊ يونيورسٽي. ص. 105–112.

[78] Simon, Gerald (January 1889). "Nietzsches Briefe. Ausgewählte Korrespondenz. Wahnbriefe" [Nietzsche's letters. Selected Correspondence. delusional letters.] (جرمن ۾). The Nietzsche Channel. 24 August 2013 تي حاصل ڪيل. Ich habe Kaiphas in Ketten legen lassen; auch bin ich voriges Jahr von den deutschen Ärzten auf eine sehr langwierige Weise gekreuzigt worden. Wilhelm, Bismarck und alle Antisemiten abgeschafft. [I put Caiaphas in chains; I was also crucified last year by the German doctors in a very lengthy manner. Wilhelm, Bismarck and all anti-Semites abolished.]

[79] Zweig, Stefan (1939). The Struggle with the Daimon: Hölderlin, Kleist and Nietzsche. Master Builders of the Spirit. جلد 2. وائڪنگ پريس. ص. 524.

[80] "Nietzsches Briefe, Ausgewählte Korrespondenz, Wahnzettel 1889" [Nietzsche's Letters, Selected Correspondence, Wahnzettel 1889]. The Nietzsche Channel (جرمن ۾).

[:1-81] 1 2 3 Brown, Malcolm (2011). "1889". Nietzsche Chronicle. ڊارٽمٿ ڪاليج. اصل نسخو مان 8 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2019 تي حاصل ڪيل.

[82] Safranski, Rüdiger (2003). Nietzsche: A Philosophical Biography. New York: ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني. ص. 371. ISBN 0393050084.

[83] Sorensen, Lee (مرتب). "Langbehn, Julius". Dictionary of Art Historians. اصل نسخو مان 8 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2019 تي حاصل ڪيل.

[84] Safranski, Rüdiger (2003). Nietzsche: A Philosophical Biography. ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني. ص. 317–350. ISBN 0393050084.

[85] Steiner, Rudolf (1895). Friedrich Nietzsche, in Kämpfer seine Zeit [Friedrich Nietzsche, in Fighters of His Time] (جرمن ۾). Weimar: VERLAG VON EMIL FELBER.

[86] Bailey, Andrew (2002). First Philosophy: Fundamental Problems and Readings in Philosophy. براڊويو پريس. ص. 704.

[Bataille-87] 1 2 Bataille, Georges; Michelson, Annette (Spring 1986). "Nietzsche's Madness". آڪٽوبر 36: 42–45. doi:10.2307/778548.

[88] Girard, René (1976). "Superman in the Underground: Strategies of Madness – Nietzsche, Wagner, and Dostoevsky.". ماڊرن لينگويج نوٽس 91 (6): 1161–1185. doi:10.2307/2907130. https://archive.org/details/sim_mln_1976-12_91_6/page/1161.

[89] Cybulska, E. M. (2000). "The madness of Nietzsche: a misdiagnosis of the millennium?". Hospital Medicine 61 (8): 571–575. doi:10.12968/hosp.2000.61.8.1403. PMID 11045229. https://archive.org/details/sim_british-journal-of-hospital-medicine_2000-08_61_8/page/571.

[90] Schain, Richard (2001). The Legend of Nietzsche's Syphilis. Westport: گرين ووڊ پريس. ISBN 978-0313319402.^{[صفحو گهربل]}

[91] Sax, Leonard (2003). "What was the cause of Nietzsche's dementia?". Journal of Medical Biography 11 (1): 47–54. doi:10.1177/096777200301100113. PMID 12522502.

[92] Orth, M.; Trimble, M. R. (2006). "Friedrich Nietzsche's mental illness – general paralysis of the insane vs. frontotemporal dementia". Acta Psychiatrica Scandinavica 114 (6): 439–444; discussion 445. doi:10.1111/j.1600-0447.2006.00827.x. PMID 17087793.

[93] Hemelsoet, D.; Hemelsoet, K.; Devreese, D. (March 2008). "The neurological illness of Friedrich Nietzsche". Acta Neurologica Belgica 108 (1): 9–16. PMID 18575181.

[94] Dayan, L.; Ooi, C. (October 2005). "Syphilis treatment: old and new". Expert Opinion on Pharmacotherapy 6 (13): 2271–2280. doi:10.1517/14656566.6.13.2271. PMID 16218887.

[95] Hammond, David (2013). Mercury Poisoning: The Undiagnosed Epidemic. ص. 11.

[96] ايلزبيٿ فورسٽر-نٽشي جي سوانح عمري (1904ع) ۽ ماٿلڊي شينڪ-نٽشي جي ميٽا فان سالس ڏانهن 30 آگسٽ 1900ع واري خط ۾ ساڳيون رپورٽون، جن جو حوالو Janz (1981) ص. 221 ۾ ڏنل آهي. ڀيٽيو: Volz (1990)، ص. 251.

[97] Schain, Richard. "Nietzsche's Visionary Values – Genius or Dementia?". Philosophos. اصل نسخو مان 13 May 2006 تي محفوظ ڪيل.

[98] Montinari, Mazzino. The 'Will to Power' Does Not Exist.

[:3-99] 1 2 Huang, Jing (19 March 2019). "Did Nietzsche want his notes burned? Some reflections on the Nachlass problem". British Journal for the History of Philosophy 27 (6): 1194–1214. doi:10.1080/09608788.2019.1570078.

[SEP-100] Anderson, R. Lanier (17 March 2017). "Friedrich Nietzsche". اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. Metaphysics Research Lab, اسٽينفورڊ يونيورسٽي.

[FOOTNOTETanner2000-101] Tanner 2000.

[102] Magnus, Bernd; Higgins, Kathleen Marie (1996). The Cambridge Companion to Nietzsche. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 1. ISBN 978-0521367677 – گوگل بڪس وسيلي.

[103] Craid, Edward, مرتب (2005). دي شارٽر روٽليج انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. Abingdon: روٽليج. ص. 726–741.

[104] Blackburn, Simon (2005). The Oxford Dictionary of Philosophy. Oxford: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 252–253.

[105] Rée, Jonathan; Urmson, J.O., مرتب (2005) [1960]. The Concise encyclopedia of western philosophy (3rd ڇاپو). London: روٽليج. ص. 267–270. ISBN 978-0415329248.

[Mencken2008-106] Mencken, Henry Louis (2008). The Philosophy of Friedrich Nietzsche. Wilder Publications. ص. 11–. ISBN 978-1604593310. اصل نسخو مان 12 November 2012 تي محفوظ ڪيل – گوگل بڪس وسيلي.

[107] Janz, Curt Paul (1978). Friedrich Nietzsche: Biographie [Friedrich Nietzsche: Biography] (جرمن ۾). جلد 1. Munich: ڪارل هانسر ورلاگ. ص. 263. Er beantragte also bei der preussischen Behörde seine Expatriierung. [He accordingly applied to the Prussian authorities for expatrification.]

[108] Colli, Giorgio; Montinari, Mazzino (1993). "Entlassungsurkunde für den Professor Friedrich Wilhelm Nietzsche aus Naumburg" [Dismissal certificate for Professor Friedrich Wilhelm Nietzsche from Naumburg]. Nietzsche Briefwechsel [Nietzsche Correspondence]. Kritische Gesamtausgabe (جرمن ۾). جلد 4. Berlin: والٽر ڊي گروئيٽر. ص. 566. ISBN 978-3110122770.

[Mencken1913-109] Mencken, Henry Louis (1913). Friedrich Nietzsche. Transaction Publishers. ص. 6. ISBN 978-1560006497 – گوگل بڪس وسيلي. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)

[Warberg-110] Warberg, Ulla-Karin. "Nietzsche's ring". auktionsverket.com. Östermalm, Stockholm: اسٽاڪ هومس آڪشنسورڪ. اصل نسخو مان 7 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 16 August 2018 تي حاصل ڪيل. Nietzsche's ring ... it was worn by Friedrich Nietzsche and it represents the ancient Radwan coat of arms, which can be traced back to the Polish nobility of medieval times.

[111] Niesiecki, Kasper; Bobrowicz, Jan Nepomucen (1841) [1728]. "Radwan Herb" [Radwan Coat of Arms] (Online book). Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego S.J., powiększony dodatkami z poźniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza [Polish armorial of Kasper Niesiecki S.J., enlarged by additions from other authors, manuscripts, official proofs and published by Jan Nep. Bobrowicz.] (اميرزادي/شلاختا نسب نامي ۽ نشانن جو حوالو) (پولش ۾). جلد VIII. Leipzig, Germany: Breitkopf & Härtel. ص. 28. Herbowni ... Nicki, ... (Heraldic Family ... Nicki, ...)

[112] Niesiecki, Kasper; Bobrowicz, Jan Nepomucen (1845) [1728]. "Kasper Niesiecki, Herbarz Polski, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1839–1845: herb Radwan (t. 8 s. 27–29)" (website). wielcy.pl (اميرزادي/شلاختا نسب نامي ۽ نشانن جو حوالو) (پولش ۾). Kraków, Poland: Dr Minakowski Publikacje Elektroniczne. 17 August 2018 تي حاصل ڪيل. Herbowni ... Nicki, ... (Heraldic Family ... Nicki, ...){{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)

[113] Warberg: "In 1905, the Polish writer Bernhard Scharlitt in the spirit of Polish patriotism wrote an article about the Nietzsche family. In Herbarz Polski, a genealogy of Polish nobility, he had come across a note about a family named 'Nicki', who could be traced back to Radwan. A member of this family named Gotard Nietzsche had left Poland for Prussia, and his descendants had eventually settled in Saxony around the year 1700."

[FOOTNOTEHollingdale19996-114] 1 2 3 4 Hollingdale 1999, p. 6.

[115] Appel, Fredrick (1998). Nietzsche Contra Democracy. ڪورنيل يونيورسٽي پريس. ص. 114.

[116] Mencken, Henry Louis (2006) [1908]. The Philosophy of Friedrich Nietzsche. يونيورسٽي آف مشيگن. ص. 6. ISBN 978-0722220511 – گوگل بڪس وسيلي. Alt URL

[117] "Letter to Heinrich von Stein, December 1882." KGB III 1, Nr. 342, p. 287; KGW V 2, p. 579; KSA 9 p. 681

[118] von Müller, Hans. 2002. "Nietzsche's Vorfahren" (reprint). Nietzsche-Studien 31:253–275. سانچو:Doi

[mencken-119] Mencken, Henry Louis (2003). The Philosophy of Friedrich Nietzsche. introd. & comm. Charles Q. Bufe. See Sharp Press. ص. 2.

[120] "Letter to Heinrich von Stein, December 1882," KGB III 7.1, p. 313.

[121] "Letter to Georg Brandes, 10 April 1888," KGB III 7.3/1, p. 293.

[:4-122] 1 2 More, Nicholas D. (2014). Nietzsche's Last Laugh: Ecce Homo as Satire (انگريزي ۾). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 69. ISBN 978-1107050815. 31 August 2021 تي حاصل ڪيل – گوگل بڪس وسيلي.

[123] Leventhal, Robert S. (2001). "Nietzsche and Lou Andreas-Salomé: Chronicle of a Relationship 1882". rsleve.people.wm.edu.

[124] Diethe, Carol (1996). Nietzsche's Women: Beyond the Whip. Berlin: والٽر ڊي گروئيٽر. ص. 56. ISBN 978-3110148190 – گوگل بڪس وسيلي.

[125] Köhler, Joachim (2002). Zarathustra's secret: the interior life of Friedrich Nietzsche. New Haven, Conn.: ييل يونيورسٽي پريس. ص. xv. ISBN 978-0300092783.

[:0-126] 1 2 Golomb, Jacob (2001). Nietzsche and Jewish Culture. London: روٽليج. ص. 202. ISBN 978-0415095129.

[Megill-127] 1 2 Megill, Allan (1 March 1996). "Historicizing Nietzsche? Paradoxes and Lessons of a Hard Case". The Journal of Modern History 68 (1): 114–152. doi:10.1086/245288. ISSN 0022-2801. https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/245288.

[128] Pletsch, Carl (1992). Young Nietzsche: Becoming a Genius. New York: The Free Press. ص. 67. ISBN 978-0029250426.

[129] Small, Robin (2007). Nietzsche and Rée: A Star Friendship. Oxford: ڪلارينڊن پريس. ص. 207. ISBN 978-0199278077.

[130] Rogers, N.; Thompson, M. (2004). خراب رويو رکندڙ فلسفي. London: پيٽر اوون.

[131] Mandel, Siegfried (1998). Nietzsche & the Jews: Exaltation & Denigration. Amherst, New York: پروميٿيس بڪس, pp. 109-110. ISBN 1-57392-223-4.

[132] Grenke, Michael W. (2003). "How Boring...". The Review of Politics 65 (1): 152–154. doi:10.1017/s0034670500036640. https://archive.org/details/sim_review-of-politics_winter-2003_65_1/page/152.

[133] Risse, Mathias (13 January 2003). "Zarathustra's Secret. The Interior Life of Friedrich Nietzsche". Notre Dame Philosophical Reviews. http://ndpr.nd.edu/news/23249-zarathustra-s-secret-the-interior-life-of-friedrich-nietzsche/.

[FOOTNOTEClark2015154-134] Clark 2015, p. 154.

[Bennett2001-135] Benjamin Bennett (2001). Goethe As Woman: The Undoing of Literature. Wayne State University Press. ص. 184. ISBN 978-0814329481. 3 January 2013 تي حاصل ڪيل.

[FOOTNOTEYoung2010-136] Young 2010.

[137] Bowman, William (2016). Friedrich Nietzsche: Herald of a New Era. Hazar Press. ISBN 978-0997570304.

[138] Schrift, Alan D. (2006). "Deleuze Becoming Nietzsche Becoming Spinoza Becoming Deleuze". فلاسافي ٽوڊي 50: 187–194. doi:10.5840/philtoday200650supplement23. ISSN 0031-8256. http://dx.doi.org/10.5840/philtoday200650supplement23.

[auto1-139] 1 2 Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Kritische Studienausgabe [KSA], vol. 1, p. 785.

[140] Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Kritische Studienausgabe [KSA], vol. 1, p. 874.

[141] Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Kritische Gesamtausgabe Werke [KGW], II, 4, p. 252.

[142] "Nietzsche, Dionysus and Apollo". www.historyguide.org.

[143] Desmond, Kathleen K. (2011). Ideas About Art. John Wiley & Sons. ISBN 978-1444396003 – گوگل بڪس وسيلي.

[144] "Nietzsche's Apollonianism and Dionysiansism: Meaning and Interpretation". bachelorandmaster.com.

[145] "SparkNotes: Friedrich Nietzsche (1844–1900): The Birth of Tragedy". sparknotes.com.

[146] Benedict, Ruth. Patterns of Culture. اصل نسخو مان 14 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2012 تي حاصل ڪيل.

[147] Jung, Carl (1971). "The Apollonian and the Dionysian". Psychological Types.

[148] Mahon, Michael (1992). Foucault's Nietzschean Genealogy. SUNY Press. ISBN 978-0791411490.

[149] Morgan, George Allen (1941). What Nietzsche Means. Cambridge, MA: هارورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 36. ISBN 978-0837174044. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)

[FOOTNOTEHeidegger61-150] Heidegger, p. 61.

[151] F. Nietzsche, اخلاقيات جي نسب نامي بابت, III:7.

[152] Nietzsche, KSA 12:7 [8]

[153] Friedrich Nietzsche, Complete Works Vol. 13.

[154] Hankey, Wayne J. (2004). "Why Heidegger's 'History' of Metaphysics is Dead". American Catholic Philosophical Quarterly 78 (3): 425–443. doi:10.5840/acpq200478325. ISSN 1051-3558. https://www.academia.edu/11651293.

[155] Nishitani, Keiji (1990). The self-overcoming of nihilism. Albany: اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس. ISBN 0585057397. OCLC 43475134.

[156] Stambaugh, Joan (1994). The other Nietzsche. Albany: اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس. ISBN 0791416992. OCLC 27684700.

[157] Milne, Andrew (2021). Nietzsche as egoist and mystic. Cham: Palgrave MacMillan. ISBN 978-3030750077. OCLC 1264715169.

[158] Nietzsche, Friedrich. "Nachlass Fragments, 1884".

[159] Nietzsche, Friedrich. "Nachlass Fragments, 1884".^{[مئل ڳنڍڻو]}

[160] Elisabeth Kuhn (1992). Nietzsches Philosophie des europäischen Nihilismus. Berlin & New York: De Gruyter. ص. 10–11, 14–15.

[161] Martin Walter, Jörg Hüttner. Nachweis aus Nicolai Karlowitsch, Die Entwickelung des Nihilismus (1880) und aus Das Ausland (1880). In: Nietzsche-Studien, Vol. 51, 2022, p. 330–333.

[FOOTNOTENietzsche1961176–180-162] Nietzsche 1961, pp. 176–180.

[163] Kundera, Milan (1999). The Unbearable Lightness of Being. ص. 5.

[dudl-164] Dudley, Will (2002). Hegel, Nietzsche, and Philosophy: Thinking Freedom. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 201. ISBN 978-0521812504 – گوگل بڪس وسيلي.

[165] See Heidegger, Nietzsche. Volume II: The Eternal Recurrence of the Same trans. ڊيوڊ فريل ڪريل. New York: هارپر اينڊ رو، 1984. 25.

[FOOTNOTENehamas1985153-166] Nehamas 1985, p. 153.

[Tongeren2000-167] Van Tongeren, Paul (2000). Reinterpreting Modern Culture: An Introduction to Friedrich Nietzsche's Philosophy. Purdue University Press. ص. 295. ISBN 978-1557531575. 18 April 2013 تي حاصل ڪيل.

[168] Yockey, Francis (2013). Imperium: The Philosophy of History and Politics. The Palingenesis Project (Wermod and Wermod Publishing Group). ISBN 978-0956183576.

[FOOTNOTELampert198617–18-169] Lampert 1986, pp. 17–18.

[FOOTNOTEHeidegger-170] Heidegger.

[171] Cox, Christoph (1999). Nietzsche: Naturalism and Interpretation. University of California Press. ISBN 978-0520921603 – گوگل بڪس وسيلي.

[FOOTNOTESchacht198361-172] Schacht 1983, p. 61.

[173] Steve, Hoenisch. Max Weber's View of Objectivity in Social Science.

[174] Nobre, Renarde Freire (2006). "Culture and perspectivism in Nietzsche's and Weber's view". Teoria & Sociedade 2 (SE): 0. doi:10.1590/S1518-44712006000200006.

[175] Objective and subjective reality; perspectivism. 2011. اصل نسخو مان 24 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2012 تي حاصل ڪيل.

[176] Solomon, Robert C. (1989). From Hegel to Existentialism. Oup USA. ISBN 978-0195061826 – گوگل بڪس وسيلي.

[177] Murphy, Mark C. (2003). Alasdair MacIntyre. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0521793810 – گوگل بڪس وسيلي.

[178] Lutz, Christopher Stephen (2009). Tradition in the ethics of Alasdair MacIntyre. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0739141489 – گوگل بڪس وسيلي.

[LacewingSlave-179] 1 2 3 Nietzsche, Friedrich; Lacewing, Michael. "Nietzsche on master and slave morality" (PDF). Amazon Online Web Services. روٽليج، Taylor & Francis Group. اصل نسخو (PDF) مان 10 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2019 تي حاصل ڪيل.

[180] "Nietzsche, "Master and Slave Morality"". philosophy.lander.edu. 28 September 2019 تي حاصل ڪيل.

[KYLook-181] Look, Brandon. "'Becoming Who One Is' in Spinoza and Nietzsche" (PDF). uky.edu. ڪينٽڪي يونيورسٽي. 28 September 2019 تي حاصل ڪيل.

[182] Kaufmann, Walter Arnold (1980). From Shakespeare to existentialism. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0691013671 – گوگل بڪس وسيلي.

[183] Nietzsche, Friedrich (1908). Ecce Homo. ص. Chapter on The Case of Wagner, section 2.

[184] Nietzsche, Friedrich (1886). Beyond Good and Evil. ص. Section 228.

[185] Bowman, William (2016). Friedrich Nietzsche: Herald of a New Era. Hazar Press. ص. 31–38, 60–106. ISBN 978-0997570304.

[FOOTNOTEKaufmann1974187-186] Kaufmann 1974, p. 187.

[FOOTNOTENietzsche1888dM_I-187] Nietzsche 1888d, M I.

[FOOTNOTESedgwick200926-188] 1 2 Sedgwick 2009, p. 26.

[auto-189] "Art in Nietzsche's philosophy". jorbon.tripod.com. اصل نسخو مان 16 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2012 تي حاصل ڪيل.

[FOOTNOTESedgwick200927-190] Sedgwick 2009, p. 27.

[191] دجال، ڀاڱو 7. والٽر ڪافمان جو ترجمو، The Portable Nietzsche، 1977، ص. 572–573.

[FOOTNOTENietzsche1888dWhy_I_Am_a_Destiny,_§&nbsp;3-192] Nietzsche 1888d, Why I Am a Destiny, § 3.

[FOOTNOTENietzsche1888c4,_8,_18,_29,_37,_40,_51,_57,_59-193] Nietzsche 1888c, pp. 4, 8, 18, 29, 37, 40, 51, 57, 59.

[FOOTNOTESedgwick200969-194] Sedgwick 2009, p. 69.

[FOOTNOTESedgwick200968-195] 1 2 3 Sedgwick 2009, p. 68.

[Nebraska-196] Nietzsche, Friedrich (1986) [1878]. انسان، تمام گهڻو انسان: آزاد روحن لاءِ هڪ ڪتاب. نيبراسڪا يونيورسٽي پريس. ص. 231.

[197] Nietzsche, Friedrich (1954). The Portable Nietzsche. Walter Kaufmann پاران ترجمو ڪيل. New York: Penguin.

[198] Nietzsche, Friedrich (2006). Adrian Del Caro; Robert Pippin (مرتب). Nietzsche: Thus Spoke Zarathustra. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0521602617.

[FOOTNOTELampert1986-199] Lampert 1986.

[200] Rosen, Stanley (1995). The Mask of Enlightenment. Cambridge: Cambridge University Press.

[FOOTNOTELampert198618-201] Lampert 1986, p. 18.

[202] "Nietzsche, "Master and Slave Morality"". philosophy.lander.edu.

[203] van der Braak, Andre (31 March 2015). "Zen and Zarathustra: Self-Overcoming without a Self". Journal of Nietzsche Studies 46: 2–11. doi:10.5325/jnietstud.46.1.0002. https://www.researchgate.net/publication/274738809.

[204] Martin, Clancy; Higgins, Kathleen M.; Solomon, Robert C.; Stade, George (2005). Thus Spoke Zarathustra. New York: Barnes & Noble Books. ص. 9–11. ISBN 978-1593083847.

[205] Nietzsche and Heidegger. اصل نسخو مان 7 June 2012 تي محفوظ ڪيل.

[206] Deleuze, Gilles (1983). Nietzsche and philosophy. New York: ڪولمبيا يونيورسٽي پريس. ISBN 0231056680. OCLC 8763853.

[Golomb_2002-207] Golomb, Jacob; Wistrich, Robert S., مرتب (2002). Nietzsche, Godfather of Fascism?: On the Uses and Abuses of a Philosophy. Princeton, NJ: پرنسٽن يونيورسٽي پريس.

[208] Ansell-Pearson, Keith (1994). An Introduction to Nietzsche as Political Thinker: The Perfect Nihilist. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 33–34.

[209] Liessmann, Konrad Paul (2000). Philosophie des verbotenen Wissens: Friedrich Nietzsche und die schwarzen Seiten des Denkens. Wien: Zsolnay. ص. 261. ISBN 3552049800. 22 January 2026 تي حاصل ڪيل.

[210] Franz Overbeck (1906) "Erinnerungen an Friedrich Nietzsche". Die neue Rundschau. 1:209–231, 320–330; quoted in Domenico Losurdo (2020) Nietzsche, the Aristocratic Rebel. Leiden: Brill, p. 572.

[FOOTNOTENietzsche188613-211] Nietzsche 1886, p. 13.

[FOOTNOTENietzsche1887II:12-212] Nietzsche 1887, p. II:12.

[FOOTNOTENietzsche1888bSkirmishes_of_an_untimely_man,_§&nbsp;14-213] Nietzsche 1888b, Skirmishes of an untimely man, § 14.

[214] برائن لائيٽر، Routledge guide to Nietzsche on morality، ص. 121

[FOOTNOTENietzsche1888c§&nbsp;2-215] Nietzsche 1888c, § 2.

[FOOTNOTENietzsche1886I,_§&nbsp;36-216] Nietzsche 1886, I, § 36.

[FOOTNOTENietzsche1886I,_§&nbsp;12-218] Nietzsche 1886, I, § 12.

[FOOTNOTEDeleuze200646-219] Deleuze 2006, p. 46.

[FOOTNOTENietzsche1886I,_§&nbsp;22-220] Nietzsche 1886, I, § 22.

[221] Leddy, Thomas (14 June 2006). "Nietzsche's Mirror: The World as Will to Power (review)". Journal of Nietzsche Studies 31 (1): 66–68. doi:10.1353/nie.2006.0006.

[222] Brobjer, Thomas. "Nietzsche's Reading and Private Library, 1885–1889". Journal of History of Ideas.

[223] "Letter to Franz Overbeck, 30 July 1881"

[224] Jason Maurice Yonover: "Nietzsche, Spinoza, and Philosophical Etiology (On the Example of Free Will)", in: European Journal of Philosophy (forthcoming).

[FOOTNOTERussell2004693–697-225] Russell 2004, pp. 693–697.

[226] Joudrey, Thomas J. (2017). "The Defects of Perfectionism: Nietzsche, Eliot, and the Irrevocability of Wrong". Philological Quarterly 96 (1): 77–104.

[FOOTNOTENietzsche2001xxxvii-227] Nietzsche 2001, p. xxxvii.

[FOOTNOTERoochnik200437–39-228] Roochnik 2004, pp. 37–39.

[FOOTNOTERoochnik200448-229] Roochnik 2004, p. 48.

[FOOTNOTESantayana1916114-230] Santayana 1916, p. 114.

[231] Wagner, Albert Malte (1939). "Goethe, Carlyle, Nietzsche and the German Middle Class (Concluded)". Monatshefte für Deutschen Unterricht (University of Wisconsin Press) 31 (5): 235–242.

[232] Wagner, Albert Malte (1939). "Goethe, Carlyle, Nietzsche and the German Middle Class". Monatshefte für Deutschen Unterricht (University of Wisconsin Press) 31 (4): 161–174.

[233] Bentley, Eric (1957). A Century of Hero-Worship: A study of the idea of heroism in Carlyle and Nietzsche, with notes on Wagner, Spengler, Stefan George, and D. H. Lawrence (2nd, revised and reset ڇاپو). Boston: Beacon Press.

[234] LaValley, Albert J. (1968). Carlyle and the Idea of the Modern: Studies in Carlyle's Prophetic Literature and Its Relation to Blake, Nietzsche, Marx, and Others. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0300006766.

[235] Meakins, William (2014). "Nietzsche, Carlyle, and Perfectionism". جرنل آف نٽشي اسٽڊيز (Penn State University Press) 45 (3): 258–278. doi:10.5325/jnietstud.45.3.0258. https://www.jstor.org/stable/10.5325/jnietstud.45.3.0258.

[236] Chesterton, G. K. (1902). "Thomas Carlyle". Twelve Types. London: Arthur L. Humphries.

[237] Roberts, Ruth (1988). The Ancient Dialect: Thomas Carlyle and Comparative Religion. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ص. 68. ISBN 978-0520061163.

[238] Jessop, Ralph (2010). "Shooting the Enlightenment: A Brave New Era for Carlyle?". ۾ Kerry, Paul E.; Hill, Marylu (مرتب). Thomas Carlyle Resartus: Reappraising Carlyle's Contribution to the Philosophy of History, Political Theory, and Cultural Criticism. Madison and Teaneck, NJ: Fairleigh Dickinson University Press. ص. 67. ISBN 978-0838642238.

[239] Brendan Donnellan, "Nietzsche and La Rochefoucauld" in The German Quarterly, Vol. 52, No. 3 (May 1979), pp. 303–318

[FOOTNOTENietzsche1888d"Why_I_am_So_Clever",_§&nbsp;3-240] Nietzsche 1888d, "Why I am So Clever", § 3.

[241] Le Rider, Jacques. 1999. Nietzsche en France. De la fin du XIXe siècle au temps présent. Paris: PUF. pp. 8–9, as cited in Grzelczyk, Johan. 2005. "Féré et Nietzsche: au sujet de la décadence" (in فرانسيسي). آرڪائيو ڪيا ويا 16 November 2006 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. via HyperNietzsche.

[242] Wahrig-Schmidt, B. (1988). "Irgendwie, jedenfalls physiologisch. Friedrich Nietzsche, Alexandre Herzen (fils) und Charles Féré 1888." (de ۾). Nietzsche Studien (Berlin: Walter de Gruyter) 17: 439. , as cited in Grzelczyk, Johan (2005). "Féré et Nietzsche: au sujet de la décadence" [Féré and Nietzsche: about decadence] (فرانسيسي ۾). اصل نسخو مان 16 November 2006 تي محفوظ ڪيل – HyperNietzsche وسيلي.

[243] Thomas, Brobjer (2010). Nietzsche's Philosophical Context: An Intellectual Biography. University of Illinois Press. ISBN 978-0252090622 – گوگل بڪس وسيلي.

[Fouillee-244] Note sur Nietzsche et Lange: "Le retour éternel", Albert Fouillée, Revue philosophique de la France et de l'étranger. An. 34. Paris 1909. T. 67, S. 519–525 (on French Wikisource)

[245] Walter Kaufmann, intr. p. 11 of his transl. of 'The Gay Science'

[246] Notebooks, cf. The Gay Science, Walter Kaufmann transl, p. 12

[247] Weaver, Santaniello (1994). Nietzsche, God, and the Jews: His Critique of Judeo-Christianity in Relation to the Nazi Myth. State University of New York Press. ISBN 978-0791421369 – گوگل بڪس وسيلي.

[Mazzino_Montinari_1996-248] 1 2 Montinari, Mazzino (1996). La Volonté de puissance' n'existe pas [The Will to Power does not exist] (فرانسيسي ۾). Éditions de l'Éclat. ص. 13.

[FOOTNOTEKaufmann1974306–340-249] Kaufmann 1974, pp. 306–340.

[FOOTNOTENietzsche1888b§&nbsp;45-250] Nietzsche 1888b, § 45.

[FOOTNOTELöwith1991187-251] Löwith 1991, p. 187.

[252] Taylor, S. (1990). Left Wing Nietzscheans: The Politics of German Expressionism 1910–1920. Berlin/New York: والٽر ڊي گروئٽر. ص. 144.

[FOOTNOTEDeleuze2006153–154-253] Deleuze 2006, pp. 153–154.

[254] Solomon, R. C.; Higgins, K. M. (1993). The Age of German Idealism. روٽليج. ص. 300.

[255] Samek, R. A. (1981). The Meta Phenomenon. New York: Philosophical Library. ص. 70.

[256] Goyens, T. 2007. Beer and Revolution: The German Anarchist Movement in New York City. Illinois. p. 197.

[257] Laska, Bernd A.. "Nietzsche's initial crisis". Germanic Notes and Reviews 33 (2): 109–133. http://www.lsr-projekt.de/poly/ennietzsche.html.

[258] Liukkonen, Petri. "Johann Christian Friedrich Hölderlin (1770–1843)". Books and Writers (kirjasto.sci.fi). Finland: Kuusankoski Public Library. اصل نسخو مان 26 December 2014 تي محفوظ ڪيل.

[Meyer-Sickendiek,_Burkhard_2004._p._323-259] Meyer-Sickendiek, Burkhard. 2004. "Nietzsche's Aesthetic Solution to the Problem of Epigonism in the Nineteenth Century." In Nietzsche and Antiquity: His Reaction and Response to the Classical Tradition, edited by P. Bishop. Woodbridge, UK: بوئڊيل اينڊ بروئر. p. 323.

[260] Rebekah, Peery (2008). Nietzsche, Philosopher of the Perilous Perhaps. Algora. ISBN 978-0875866444 – گوگل بڪس وسيلي.

[261] فريڊرش نٽشي، دجال (1888ع)، 56–57.

[262] Daniel Conway (1997), Nietzsche and the Political, Routledge, ISBN 978-0415100694, p. 36

[FOOTNOTEYoung2010515-263] 1 2 Young 2010, p. 515.

[ReferenceB-264] 1 2 Aaron Ridley, Nietzsche: The Anti-Christ, Ecce Homo, Twilight of the Idols: And Other Writings, Cambridge University Press, p. 58

[265] Walter Kaufmann (1980), From Shakespeare to Existentialism, Princeton University Press, ISBN 978-0691013671, p. 215

[266] Miething, Dominique F. (2016). Anarchistische Deutungen der Philosophie Friedrich Nietzsches: Deutschland, Großbritannien, USA (1890–1947). Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG. doi:10.5771/9783845280127. ISBN 978-3845280127.

[267] Ewald, O. 1908. "German Philosophy in 1907." The Philosophical Review 17(4):400–426.

[268] Riley, T. A. 1947. "Anti-Statism in German Literature, as Exemplified by the Work of John Henry Mackay." PMLA 62(3):828–843.

[269] Forth, C. E. 1993. "Nietzsche, Decadence, and Regeneration in France, 1891–1895." Journal of the History of Ideas 54(1):97–117.

[270] Miething, Dominique (2 April 2016). "Overcoming the preachers of death: Gustav Landauer's reading of Friedrich Nietzsche" (en ۾). Intellectual History Review 26 (2): 285–304. doi:10.1080/17496977.2016.1140404. ISSN 1749-6977. http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17496977.2016.1140404.

[271] Mencken, H. L. (1910). The Gist of Nietzsche. Boston: J.W. Luce.

[272] Aylesworth, Gary (2015) [2005]. "Postmodernism". Stanford Encyclopedia of Philosophy.. §Precursors.

[273] Fong, Jack (July 24, 2020). Employing Nietzsche's Sociological Imagination: How to Understand Totalitarian Democracy (English ۾). Lanham: Lexington Books. ISBN 9781793620422.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)

[274] Karzai, Anas (April 18, 2019). Nietzsche and Sociology: Prophet of Affirmation (English ۾). Lanham: Lexington Books. ISBN 9780739150511.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)

[275] Coste, Bénédicte (15 December 2016). "The Romantics of 1909: Arthur Symons, Pierre Lasserre and T.E. Hulme". E-rea 14 (1). doi:10.4000/erea.5609. ISSN 1638-1718.

[276] Everdell, William (1998). The First Moderns. Chicago: University of Chicago Press. ص. 508. ISBN 978-0226224817.

[277] Joyce and Nietzsche. اصل نسخو مان 12 June 2011 تي محفوظ ڪيل.

[278] Pasley, Malcolm (1978). Nietzsche:Imagery and thoughts. University of California Press. ISBN 978-0520035775 – Google Books وسيلي.

[279] Forrester, John (1997). Dispatches from the Freud Wars. Harvard University Press. ص. 39. ISBN 978-0674539600. masterly debunker of our liberal fallacies.

[280] Argyle, Gisela (2002). Germany as model and monster: Allusions in English fiction. McGill-Queen's University Press – MQUP. ص. 130. ISBN 978-0773523517. W.H. Auden Nietzsche.

[281] Auden, Wystan Hugh (1979). The Double Man. Greenwood Press. ISBN 978-0313210730 – Google Books وسيلي.

[282] Donald, Mitchell (1980). Gustav Mahler: The Early Years. University of California Press. ISBN 978-0520041417 – Google Books وسيلي.

[283] Holdheim, William W. (1957). "The Young Gide's Reaction to Nietzsche" (en ۾). PMLA 72 (3): 534–544. doi:10.2307/460474. ISSN 0030-8129. https://www.cambridge.org/core/journals/pmla/article/abs/young-gides-reaction-to-nietzsche/FFE35D5DC1DF62BF689A575434934BC1.

[284] Dahlkvist, Tobias, "By the Open Sea – A Decadent Novel?", The International Strindberg, Northwestern University Press, ص. 195–214, doi:10.2307/j.ctv47w3xd.13, ISBN 978-0810166295, 28 May 2021 تي حاصل ڪيل

[285] Carpenter, Frederic I. (1977). "Robinson Jeffers Today: Beyond Good and Beneath Evil". American Literature 49 (1): 86–96. doi:10.2307/2925556. ISSN 0002-9831. https://archive.org/details/sim_american-literature_1977-03_49_1/page/86.

[286] Murphy, Katharine (27 May 2020). "Spanish Modernism in Context: Failed Heroism and Cross-Cultural Encounters in Pío Baroja and Joseph Conrad". Bulletin of Spanish Studies 97 (5): 807–829. doi:10.1080/14753820.2020.1726630. ISSN 1475-3820. https://doi.org/10.1080/14753820.2020.1726630.

[287] Colin, Milton (1987). Lawrence and Nietzsche : a study in influence. Aberdeen University Press. ISBN 0080350674. OCLC 797149190.

[288] Mier-Cruz, Benjamin (5 February 2021). "Edith Södergran's Genderqueer Modernism". Humanities 10 (1): 28. doi:10.3390/h10010028. ISSN 2076-0787.

[289] Wagenaar, Dick; Iwamoto, Yoshio (1975). "Yukio Mishima: Dialectics of Mind and Body". Contemporary Literature 16 (1): 41–60. doi:10.2307/1207783. ISSN 0010-7484. https://archive.org/details/sim_contemporary-literature_winter-1975_16_1/page/41.

[290] Paine, Jeffery M. (1986). "Rainer Maria Rilke: The Evolution of a Poet". The Wilson Quarterly 10 (2): 148–162. ISSN 0363-3276. https://archive.org/details/sim_wilson-quarterly_spring-1986_10_2/page/148.

[291] James, Wood (26 November 1998). "Addicted to Unpredictability". London Review of Books. ص. 16–19.

[292] Reesman, Jeanne Campbell (2011). Jack London's Racial Lives. University of Georgia Press. ISBN 978-0820339702 – گوگل بڪس وسيلي.

[293] London, Jack (2001). A Sun of the Son. University of Oklahoma Press. ISBN 978-0806133621 – گوگل بڪس وسيلي.

[294] Ray, Jackson (2007). Nietzsche and Islam. Routledge. ISBN 978-1134205004 – گوگل بڪس وسيلي.

[295] Poets of Cambridge. اصل نسخو مان 29 April 2012 تي محفوظ ڪيل.

[296] "Wallace Stevens' Harmonium – Collaborative Essays and Articles – Geneseo Wiki". wiki.geneseo.edu. اصل نسخو مان 11 December 2012 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2012 تي حاصل ڪيل.

[297] Serio, John N. (2007). The Cambridge Companion to Wallace Stevens. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-1139827546 – گوگل بڪس وسيلي.

[298] Olaf Stapleton. اصل نسخو مان 17 July 2009 تي محفوظ ڪيل. 22 December 2018 تي حاصل ڪيل.

[299] Brad, Damare. Music and Literature in Silver Age Russia: Mikhail Kuzmin and Alexander Scriabin. ISBN 978-0549819103 – گوگل بڪس وسيلي.^{[مئل ڳنڍڻو]}

[300] Bernice, Rosenthal (2010). New Myth, New World: From Nietzsche to Stalinism. Penn State Press. ISBN 978-0271046587 – گوگل بڪس وسيلي.

[301] Bernice, Rosenthal (1994). Nietzsche and Soviet Culture: Ally and Adversary. Cambridge University Press. ISBN 978-0521452816 – گوگل بڪس وسيلي.

[302] Shookman, Ellis (2004). Thomas Mann's Death in Venice. Greenwood Publishing. ISBN 978-0313311598 – گوگل بڪس وسيلي.

[303] Nietzsche Circle. اصل نسخو مان 23 January 2013 تي محفوظ ڪيل.

[304] "Doctor Faustus". medhum.med.nyu.edu. اصل نسخو مان 4 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 19 April 2019 تي حاصل ڪيل.

[305] Book: Ницше Фридрих Вильгельм. Так говорил Заратустра (с репродукциями картин Л. Хейдиз из цикла "Так говорил Заратустра"). Academic Dictionaries and Encyclopedias (روسي ۾).

[306] Aschheim, Steven E. (1992). The Nietzsche Legacy in Germany, 1890–1990. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ص. 135. [a]bout 150,000 copies of a specially durable wartime Zarathustra were distributed to the troops

[FOOTNOTEKaufmann19748-307] Kaufmann 1974, p. 8.

[308] Schrift, A.D. (1995). Nietzsche's French Legacy: A Genealogy of Poststructuralism. روٽليج. ISBN 0415911478.

[309] Jacob, Golomb (2004). Nietzsche and Zion. ڪورنيل يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0801437625.

[310] Jacob, Golomb. Nietzsche and Zion.

[311] Ohana, David (2012). The Origins of Israeli Mythology: Neither Canaanites nor Crusaders. Cambridge University Press. ISBN 978-1139505208 – گوگل بڪس وسيلي.

[FOOTNOTEGolomb1997234–235-312] Golomb 1997, pp. 234–235.

[313] Walter, Kaufmann (2008). Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist. Princeton University Press. ISBN 978-1400820160 – گوگل بڪس وسيلي.

[314] Zev Golan, God, Man and Nietzsche, iUniverse, 2007, p. 169: "It would be most useful if our youth climbed, even if only briefly, to Zarathustra's heights ..."

[3] مثال طور ڏسو:
"نٽشي جا ڪجهه شارح سمجهن ٿا ته هن عدميت کي قبول ڪيو، فلسفياڻي استدلال کي رد ڪيو ۽ انساني حالت جي ادبي ڇنڊڇاڻ کي فروغ ڏنو، جڏهن ته انهن اصطلاحن جي روايتي معنيٰ ۾ سچائي ۽ علم حاصل ڪرڻ بابت پريشان نه هو. بهرحال، نٽشي جا ٻيا شارح چون ٿا ته عدميت جي متوقع اڀار کي روڪڻ جي ڪوشش ۾، هو زندگيءَ جي ٻيهر تصديق ڪرڻ واري هڪ هاڪاري پروگرام ۾ مصروف هو، ۽ تنهنڪري هن انساني وجود، علم ۽ اخلاقيات جي فطرت تي بنيادي ۽ فطرت پسندانه نئين سوچ جو مطالبو ڪيو."^[1]
"بهرحال، پنهنجي پوءِ وارين لکڻين ۾ هر قسم جي فلسفياڻي عدميت کان بچڻ لاءِ نٽشي جو وڌندڙ عزم کيس اهو سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو ته ڇا اهو ممڪن نه آهي ته ان ڳالهه جي سمجهه حاصل ڪجي، جيڪا اڳئين جدليات کي اهڙي نموني هلائي ٿي جو ماڻهو بلڪل مختلف فلسفياڻي رخ ڏانهن وڃي سگهي."^[2]

[mwF3k] "نٽشي جا ڪجهه شارح سمجهن ٿا ته هن عدميت کي قبول ڪيو، فلسفياڻي استدلال کي رد ڪيو ۽ انساني حالت جي ادبي ڇنڊڇاڻ کي فروغ ڏنو، جڏهن ته انهن اصطلاحن جي روايتي معنيٰ ۾ سچائي ۽ علم حاصل ڪرڻ بابت پريشان نه هو. بهرحال، نٽشي جا ٻيا شارح چون ٿا ته عدميت جي متوقع اڀار کي روڪڻ جي ڪوشش ۾، هو زندگيءَ جي ٻيهر تصديق ڪرڻ واري هڪ هاڪاري پروگرام ۾ مصروف هو، ۽ تنهنڪري هن انساني وجود، علم ۽ اخلاقيات جي فطرت تي بنيادي ۽ فطرت پسندانه نئين سوچ جو مطالبو ڪيو."^[1]

[mwF34] "بهرحال، پنهنجي پوءِ وارين لکڻين ۾ هر قسم جي فلسفياڻي عدميت کان بچڻ لاءِ نٽشي جو وڌندڙ عزم کيس اهو سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو ته ڇا اهو ممڪن نه آهي ته ان ڳالهه جي سمجهه حاصل ڪجي، جيڪا اڳئين جدليات کي اهڙي نموني هلائي ٿي جو ماڻهو بلڪل مختلف فلسفياڻي رخ ڏانهن وڃي سگهي."^[2]

[15] /ˈniːtʃə[unsupported input]ˈniːtʃi/ nee-CHUH-,_-NEE-chee;^[11] de يا de;^[12]^[13]

[16] جنوري 1889ع ۾ ذهني ٽٽڻ ۽ ايندڙ سال ٻه فالج ٿيڻ کان پوءِ، نٽشي جي شروعاتي تشخيص ٽئين درجي جي آتشڪ طور ڪئي وئي، جيئن ان وقت جي غالب طبي نموني مطابق هو. فالج ۽ رڳن واري ڊيمينشيا سان 11 سالن جي جدوجهد جي پهرين ٻن سالن دوران، نٽشي، جيتوڻيڪ وڏي پڻي جي وهم ۾ مبتلا هو، اڃا به خط لکي سگهندو هو، اڪثر ڊايونيسس طور صحيح ڪندو هو.

[47] 1868ع ۽ 1870ع جي وچ ۾ هن ڊائيوجينس لائرٽيوس بابت ٻه ٻيا اڀياس پڻ شايع ڪيا: ڊائيوجينس لائرٽيوس جي ماخذن بابت (De Fontibus Diogenis Laertii)، ڀاڱو پهريون (1868ع) ۽ ڀاڱو ٻيو (1869ع)؛ ۽ ايناليڪٽا لائرٽيانا (1870ع). ڏسو Jensen & Heit 2014, p. 115

[217] نٽشي ڪيترن ئي نوٽن ۾ مادو کي جوهر جي مابعدالطبعيات مان نڪتل هڪ مفروضو قرار ڏئي ٿو. Whitlock, G. (1996). "Roger Boscovich, Benedict de Spinoza and Friedrich Nietzsche: The Untold Story". Nietzsche-Studien 25: 207. doi:10.1515/9783110244441.200.

[lower-alpha 1]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[lower-alpha 2]

[lower-alpha 3]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[lower-alpha 4]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]