فاشيان

فاشيان
فاشيان جو مجسمو، ميري ٽائيم ايڪسپيرينشل ميوزيم، سنگاپور
ٻيا نالا	گونگ سيهي
ذاتی
جنم	گونگ (خانداني نالو) 337ع پنگيانگ وويانگ (平陽武陽)، موجوده لنفين، شانشي
وفات	ت. 422ع (عمر 85 سال)
مذھب	ٻڌ مت
قابل ذڪر ڪم	فوگووجي (ٻڌ بادشاهتن جو احوال)
ٻيا نالا	گونگ سيهي
خانقاھي نالو	فاشيان

فاشيان
چیني نالو
روایتي چیني	法顯
آسان چیني اکر	法显
لغوي معنیٰ	ڌرم جي عظمت
انتساخ ھاڪا - ھاڪا Fap5-hien3 مينڊرين - ھانیو پنین Fǎxiǎn - وادي-جائلز Fa-hsien - IPA [fɑ̀.ɕjàn] من - ھوڪین POJ Huat-hién ڪینٽوني (یو) - IPA [fɐ̄t̚.hǐːn] -ييل رومن سازي Fat3-hin2 وچولي چيني - وچولي چيني Pjop-xén
ویٽنامي نالو
ویٽنامي	Pháp Hiển
ڪوریائي نالو
جاپاني نالو
کانجی	法顕
کانا	ほっけん
انتساخ - روماجي Hokken
سنسڪرت نالو
سنسڪرت	फा हियान

فاشيان [فاھيان] Faxian (337ع – ت. 422ع)، جنهن کي اڳ انگريزي رومنائيزيشن ۾ فا-هيئن يا فا-هسين پڻ لکيو ويندو هو، هڪ چيني ٻڌ ڌرمي ڀڪشو، مترجم ۽ ياتري هو، جنهن بعد وارو چِن (Later Qin) رياست مان پيادل سفر ڪري وچئين دور جي هندستان جو رخ ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرمي صحيفا حاصل ڪري سگهي. سندس خانداني نالو گونگ هو. لڳ ڀڳ سٺ سالن جي عمر ۾ هن پنهنجي سفر جي شروعات ڪئي ۽ خشڪيءَ واري ريشمي واٽ سان اولهه طرف روانو ٿيو، جتي هن وچ ايشيا، ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪيترن ئي ٻڌ ڌرمي ماڳن جو دورو ڪيو. هن جو سفر ۽ واپسي 399ع کان 412ع تائين جاري رهي، جنهن مان ڏهه سال هن هندستان ۾ گذاريا.

فاشيان پنهنجي ٻڌ ياترا جو احوال فوگووجي (ٻڌ بادشاهتن جو احوال) ۾ قلمبند ڪيو، جيڪو هندستان ۾ ٻڌ مت بابت هڪ اهم ۽ خودمختيار تاريخي ماخذ شمار ڪيو وڃي ٿو. هو وڏي تعداد ۾ سنسڪرت متن کڻي چين موٽي آيو، جن جا ترجما اوڀر ايشيا ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه تي گهرو اثرانداز ٿيا. اهي ترجما ڪيترن ئي تاريخي نالن، واقعن، متنن ۽ نظرين جي تاريخي حدِّ بالا (terminus ante quem) طئي ڪرڻ ۾ پڻ اهم حيثيت رکن ٿا.

سنڌ بابت سڀ کان آڳاٽو ذڪر چين جي ٻڌ ڌرمي ياتري فاهيان سان لاڳاپيل ملي ٿو. فاهيان 399ع ڌاري پنهنجي سفر دوران هن خطي مان گذريو، پر سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت ڪا تفصيلي ڄاڻ يا احوال موجود نه آهي.

سنڌ بابت سڀ کان آڳاٽو ذڪر چين جي ٻڌ ڌرمي ياتري فاهيان (فاشيان) سان لاڳاپيل ملي ٿو. فاهيان 399ع ڌاري پنهنجي سفر دوران هن خطي (سنڌ) مان گذريو، پر سندس سفرنامي ۾ سنڌ بابت ڪا تفصيلي ڄاڻ يا احوال موجود نه آهي.

سوانح

12هين صديءَ جو ڪاٺ جي ڇپائيءَ وارو نسخو، فاشيان جي سفرنامي (ٻڌ ملڪن جو احوال) جو پهريون صفحو. شروعاتي جملا هن ريت آهن: ”چانگ آن ۾ فاشيان کي افسوس هو ته ونيه جا مجموعا اڻپورا هئا. تنهن ڪري هونگشي جي ٻئي سال يا جنسي چڪر جي جي-هائي سال (36) ۾ (يعني چيني سال، جيڪو 399ع جي پڇاڙيءَ ۽ 400ع جي شروعات تي پکڙيل هو)، هن هُوجِنگ، دائوژينگ، هوئِيِنگ ۽ هوئِي وِي سان گڏ هندستان مان ونيه جا وڌيڪ متن حاصل ڪرڻ لاءِ سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.“

جاپان جي دائيشو-اِن مندر ۾ فاشيان جو مجسمو

فاشيان چوٿين صدي عيسويءَ ۾ شانشي ۾، سورهين بادشاهتن واري دور جي بعد وارو زائو سلطنت ۾ پيدا ٿيو. بعد ۾ هن فاشيان نالو اختيار ڪيو، جنهن جي لفظي معنيٰ ”ڌرم جي عظمت“ آهي. سندس ٽي وڏا ڀائر ننڍي عمر ۾ فوت ٿي ويا. سندس پيءُ کي ڊپ هو ته متان سندس به ساڳي قسمت ٿئي، تنهن ڪري هن ٽن سالن جي عمر ۾ کيس نوآموز ڀڪشو بڻائي ڇڏيو.

399ع ۾، لڳ ڀڳ سٺ سالن جي عمر ۾، فاشيان هندستان ڏانهن ويندڙ قديم ترين معلوم ٻڌ ياترين مان هڪ هو. هن چانگ آن، جيڪا بعد وارو چِن سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ هئي، مان چئن ساٿين سان گڏ روانگي اختيار ڪئي ته جيئن ٻڌ ڌرمي جا مقدس صحيفا حاصل ڪري سگهي. بعد ۾ ژانگيي ۾ پنج ٻيا ياتري به هن سان شامل ٿيا. هن پنجين صديءَ جي شروعات ۾ هندستان جو دورو ڪيو. روايت موجب هن چين کان برفاني ريگستانن ۽ ڏکين جبلائي لڪن کي پيادل پار ڪندي سفر ڪيو. هو اتر اولهه کان هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پاٽلي پتر پهتو. اتان هن ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل سنسڪرت جا ڪيترائي صحيفا ۽ مقدس تصويرون گڏ ڪيون. چين موٽڻ کان پوءِ هن انهن سنسڪرت متنن جا چيني ٻوليءَ ۾ ترجما پڻ ڪيا.

فاشيان جو هندستاني سفر چندرگپت ٻئي جي دورِ حڪومت ۾ ٿيو. هو اتر اولهه کان برصغير ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي موجب هن ڏهه سال هندستان ۾ گذاريا. هن مهاتما ٻڌ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل اهم ماڳن ۽ مشهور تعليمي مرڪزن سان گڏ ٻڌ وهارن جو به دورو ڪيو. هن ڪپل وستو (لمبني)، بودھ گيا، بنارس (وارانسي)، شراوستي ۽ ڪشيناگر جا به سفر ڪيا، جيڪي سڀئي ٻڌ جي زندگيءَ جي اهم واقعن سان لاڳاپيل هئا. فاشيان سنسڪرت ٻولي سکي ۽ پاٽلي پتر (هاڻوڪو پٽنه)، اُڊيانا ۽ گنڌارا جي ٽيڪسيلا مان هندستاني ادب گڏ ڪيو. سندس يادگيرين ۾ هينايان ۽ اُڀرندڙ مهايان روايتن سان گڏ پنجين صديءَ جي هندستاني ٻڌ مت ۾ ٿيراواد جي مختلف شاخن ۽ انهن جي اختلافن جو به ذڪر ملي ٿو. چين موٽڻ کان اڳ هن پنهنجي دور جا سنسڪرت جا ڪيترائي متن گڏ ڪري ورتا هئا.

چين ڏانهن واپسيءَ دوران، سري لنڪا ۾ ٻن سالن جي قيام کان پوءِ، هڪ شديد طوفان سندس ٻيڙيءَ کي رستو ڀلائي غالباً جاوا ٻيٽ تي پهچايو. اتي پنج مهينا رهڻ کان پوءِ هن ڏکڻ چين ڏانهن ويندڙ ٻي ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪيو، پر اها ٻيڙي به رستو ڀلجي وئي ۽ آخرڪار هو اتر چين جي هاڻوڪي شنڊونگ صوبي ۾ لائو جبل وٽ، چنگدائو شهر کان 30 ڪلوميٽر (19 mi) اوڀر طرف، لٿو. پنهنجي باقي زندگي هن گڏ ڪيل صحيفن جي ترجمي ۽ تدوين ۾ گذاري. سندس اهي ترجما بعد جي چيني ٻڌ مت جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏي ويا.

فاشيان 412ع ۾ چين موٽي آيو ۽ هاڻوڪي نانجنگ ۾ رهائش اختيار ڪئي. لڳ ڀڳ 414ع ۾ هن پنهنجي سفرن بابت هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ ابتدائي ٻڌ مت سان گڏ ريشمي واٽ تي واقع ڪيترن ئي ملڪن جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت تفصيلي احوال ڏنل آهي، جيئن اهي پنجين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ هئا. ان کان پوءِ پنهنجي وفات تائين ايندڙ ڏهاڪي دوران هن هندستان مان آندل ٻڌ ڌرمي سوترن جي ترجمي ۾ پاڻ کي وقف رکيو.

هيٺ ڏنل اقتباس جيمس ليگ پاران اوڻيهين صديءَ ۾ فاشيان جي ڪتاب جي انگريزي ترجمي جي مهاڳ مان ورتل آهي. جيتوڻيڪ ليگ جون ڪجهه راءِون، جهڙوڪ فاشيان جو 25 ورهين جي عمر ۾ هندستان وڃڻ، بعد جي تحقيق سان رد ٿي چڪيون آهن، پر سندس مهاڳ ۾ فاشيان بابت ڪجهه ڪارائتيون سوانحي ڄاڻون موجود آهن.

اشوڪ جي محل جي کنڊرن وٽ فاشيان

بيل جي ايڊيشن موجب هندستان ۽ تاتارستان ۾ فاشيان جو سفري رستو

فاشيان بابت سندس پنهنجي سفرنامي کان سواءِ ڪا گهڻي اهم معلومات موجود ناهي. مون سندس باري ۾ 519ع ۾ ترتيب ڏنل نامور ڀڪشن جون يادگيريون ۽ ان کان پوءِ منگ خاندان جي ٽئين شهنشاهه (1403–1424ع) جي دور ۾ لکيل عجيب ڀڪشن جون يادگيريون پڙهيون آهن، پر انهن مان لڳ ڀڳ سموري معلومات اڳئين ڪتاب تان ورتل آهي، ۽ جيڪا ٿوري گهڻي معتبر معلوم ٿئي ٿي، سا مختصر لفظن ۾ بيان ڪري سگهجي ٿي.

انهن ڪتابن موجب سندس خانداني نالو گونگ هو، ۽ هو پِنگ-يانگ جي وو-يانگ جو رهواسي هو، جيڪو اڄ به شانشي صوبي جو هڪ وڏو علائقو آهي. هن کان ٽي وڏا ڀائر هئا، پر اهي سڀ پنهنجا پهريان ڏند نڪرڻ کان اڳ ئي فوت ٿي ويا. ان کان پوءِ سندس پيءُ کيس ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف ڪيو ۽ شرامڻير بڻائي ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه وقت تائين کيس گهر ۾ ئي رکيو ويو. ننڍپڻ ۾ هو سخت بيمار ٿي پيو، تنهن ڪري سندس پيءُ کيس هڪ وهار ۾ موڪليو، جتي هو جلد صحتياب ٿي ويو ۽ پوءِ والدين وٽ واپس وڃڻ کان انڪار ڪري ڇڏيائين.

جڏهن هو ڏهن سالن جو ٿيو، تڏهن سندس پيءُ وفات ڪري ويو. سندس چاچي، جيڪو سندس ماءُ جي اڪيلي زندگيءَ تي افسوس ڪندو هو، کيس صلاح ڏني ته وهار واري زندگي ڇڏي پنهنجي ماءُ وٽ موٽي اچي. پر هن جواب ڏنو: ”مون پنهنجي پيءُ جي خواهش تي گهر نه ڇڏيو، پر ان ڪري جو دنيا جي غبار ۽ عام رواجن کان پري رهڻ ٿي چاهيم. انهيءَ سبب مون ڀڪشو ٿيڻ پسند ڪيو.“ چاچي سندس جواب کي ساراهيو ۽ وڌيڪ زور ڀرڻ ڇڏي ڏنو. جڏهن سندس ماءُ به وفات ڪئي، تڏهن سندس سٺي طبيعت ۽ ماءُ سان محبت ظاهر ٿي؛ پر تدفين کان پوءِ هو ٻيهر وهار موٽي آيو.

هڪ ڀيري هو ٻين ڪيترن ئي نوآموز ڀڪشن سان گڏ ڌان جي فصل جي لاباري ۾ مصروف هو، ته بکيا چور اناج ڦرڻ لاءِ اچي پهتا. ٻيا سڀ شرامڻير ڀڄي ويا، پر فاشيان پنهنجي جاءِ تي بيٺو رهيو ۽ چورن کي چيائين: ”جيڪڏهن اوهان کي اناج گهرجي ته جيترو وڻيوَ اوترو کڻي وڃو، پر ياد رکو، توهان جي اڳوڻي سخاوت جي کوٽ ئي اوهان کي هن محتاجيءَ تائين پهچايو آهي، ۽ هاڻي وري اوهان ٻين کي ڦرڻ چاهيو ٿا. مون کي ڊپ آهي ته ايندڙ جنمن ۾ اوهان جي غربت ۽ ڏک اڃا به وڌندا. مون کي اڳواٽ ئي اوهان تي افسوس آهي.“ ائين چئي هو پنهنجي ساٿين سان گڏ وهار موٽي ويو، جڏهن ته چور اناج ڇڏي هليا ويا. وهار جا ڪيترائي سؤ ڀڪشو سندس همت ۽ اخلاق کان ايترا متاثر ٿيا، جو سندس عزت ڪرڻ لڳا.

جڏهن هن پنهنجي ابتدائي مذهبي تربيت مڪمل ڪئي ۽ مڪمل ڀڪشو بڻيو، تڏهن سندس همت، ذهانت ۽ نظم و ضبط سڀني لاءِ نمايان ٿي ويا. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هن ونيه پٽڪ جا مڪمل متن حاصل ڪرڻ لاءِ هندستان جو سفر شروع ڪيو. ان کان پوءِ سندس سفرنامو هندستان جي سفر ۽ سمنڊ رستي چين واپسيءَ جو بيان آهي، جيڪو سندس پنهنجي احوال مان ورتل آهي، جنهن ۾ ڳجھ واري چوٽي (ولچر پیڪ) وٽ راجگريهه جي زيارت دوران پيش آيل ڪجهه غيرمعمولي واقعن جو به ذڪر شامل ڪيو ويو آهي.

آخر ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته چين موٽڻ کان پوءِ هو گاديءَ واري شهر (ظاهر آهي نانجنگ) ۾ رهيو، جتي هن ڀارتي ڀڪشو ٻڌڀدرا سان گڏجي هندستان مان آندل ڪيترن ئي متنن جا ترجما ڪيا. ان کان اڳ جو هو پنهنجو سڄو ارادو پورو ڪري سگهي، هو جنگجو (هاڻوڪو هوبي) منتقل ٿي ويو، جتي سن نالي وهار ۾ اٺاسي ورهين جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. سندس وفات تي سڀني واقف ماڻهن گهرو ڏک ظاهر ڪيو. اهو به ٻڌايو ويو آهي ته مختلف ملڪن جي سفرن بابت سندس هڪ ٻيو وڌيڪ مفصل ڪتاب پڻ موجود هو.

اسان جي هن ليکڪ بابت، سندس پنهنجي بيان کان سواءِ، ايتري ئي معلومات ملي ٿي. فاشيان سندس مذهبي نالو هو، جنهن جي معنيٰ آهي ”ڌرم ۾ درخشنده“ يا ”ڌرم جو نامور استاد“. سندس نالي کان اڳ ايندڙ شي، شاڪيامني ٻڌ جي نالي جو مخفف آهي، ۽ ان کي ٻڌ ڀڪشو هجڻ جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ڪڏهن کيس اوڀرئين جن خاندان (317–419ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي، ته ڪڏهن ليو سونگ خاندان (420–478ع) سان. جيڪڏهن هن ويهن سالن جي عمر ۾ مڪمل ڀڪشو ٿيڻ کان پوءِ پنجويهن ورهين جي عمر ۾ هندستان جو سفر ڪيو هجي، ته سندس ڊگهي زندگي تقريباً انهن ٻنهي خاندانن جي دورن ۾ برابر ورهائجي ٿي.

تصنيفون

فاشيان جو سڀ کان مشهور تصنيف سندس سفرنامو آهي، جيڪو انگريزيءَ ۾ سندس چيني نالي فوگووجي يا فوگو جي (佛国记; 佛國記; Fóguójì) سان گڏ مختلف ترجمن جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ٻڌ بادشاهتن جو احوال، ٻڌ ڌرمي بادشاهتن جو احوال (Record of the Buddhistic Kingdoms)، ٻڌ ملڪن جا احوال (Buddhist Country Records) وغيره شامل آهن. هي ڪتاب ٻين نالن سان پڻ مشهور آهي، جهڙوڪ "فاشيان جا سفر" (法显行传; 法顯行傳; Fǎxiǎn Xíngzhuàn)، "فاشيان جي سوانح" (法显传; 法顯傳; Fǎxiǎnzhuàn)، "نامور ڀڪشو فاشيان جون يادگيريون" (高僧法显传; 高僧法顯傳; Gāosēng Fǎxiǎn Zhuàn)، "هندستان ڏانهن ٻڌ ڌرمي ياترا" (佛游天竺记; 佛游天竺記; Fóyóu Tiānzhú Jì)، "فاشيان جي هندستاني سفر جي رپورٽ" (历游天竺记传; 歷游天竺記傳; Lìyóu Tiānzhú Jìzhuàn) ۽ "هندستان بابت" (天竺国记; 天竺國記; Tiānzhúguó Jì).

فاشيان جون يادگيريون انهن علائقن، خاص طور تي هندستان، جي سماج ۽ ثقافت بابت هڪ آزاد ۽ اهم تاريخي ماخذ آهن، جن جو هن دورو ڪيو. سنسڪرت مان گڏ ڪيل متنن جا سندس چيني ترجما ٻڌ ڌرم جي روايتن، تاريخي شخصيتن ۽ قديم متنن جي تاريخ طئي ڪرڻ لاءِ اهم وسيلو آهن. اهي ڪيترن ئي تاريخي نالن، قلمي نسخن، واقعن ۽ نظرين جي terminus ante quem (ممڪن آخري تاريخ) مقرر ڪرڻ ۾ پڻ مددگار ثابت ٿين ٿا.

فاشيان لکي ٿو ته وچ ايشيا جا شهر، جهڙوڪ ختن، ٻڌ ڌرمي مرڪز هئا، جتي ڀڪشو هندستاني ٻولين ۾ لکيل صحيفا پڙهندا هئا ۽ مقامي ماڻهو انهن جو وڏو احترام ڪندا هئا. هن ٽيڪسيلا (هاڻوڪو پاڪستان) ۾ هڪ خوشحال ٻڌ ڌرمي برادريءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي، جيڪا گهڻي ڀاڱي غير ٻڌ ڌرمي آباديءَ جي وچ ۾ آباد هئي. هو هندستان ۽ سري لنڪا ۾ ٻڌ جي عزت ۾ بادشاهن جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ شاندار مذهبي رسمن ۽ عوامي پوڄائن جو به احوال ڏئي ٿو.

فاشيان پاٽلي پتر، مٿرا ۽ ڪنوج جهڙن شهرن بابت پڻ لکيو آهي. هن جو بيان آهي ته مدھيه ديش جا رهواسي کاڌ خوراڪ ۽ لباس جي لحاظ کان چينين سان مشابهت رکن ٿا. هن پاٽلي پتر کي هڪ خوشحال ۽ آباد شهر قرار ڏنو آهي. فاشيان 409ع ڌاري هندستان جي اوڀرئين سامونڊي بندرگاهه تمرلپتي مان روانو ٿيو، پر سندس ڪجهه چيني ياتري ساٿي، جيڪي ساڻس گڏ آيا هئا، هندستان ۾ ئي رهجي ويا.

هندستان بابت تاثرات

هن ملڪ مگڌ جا شهر ۽ ڳوٺ وچئين ملڪ (مٿرا کان ڏکڻ تائين) جي سڀني علائقن کان وڏا آهن. هتان جا ماڻهو مالدار ۽ خوشحال آهن ۽ هڪ ٻئي کان نيڪي ۽ انصاف ۾ اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هر سال ٻئي مهيني جي اٺين ڏينهن تي هو مجسمن جي جلوس جو اهتمام ڪندا آهن. هو چار ڦيٿن واري هڪ وڏي گاڏي تي بانس سان چار ماڙن جيتري اوچي بناوت تيار ڪندا آهن. ان جي چوڌاري اڇو، ريشم جهڙو ڪپڙو ويڙهي، ان کي مختلف رنگن سان سينگاريو ويندو آهي. پوءِ ديوتائن جون سون، چاندي ۽ لاجورد سان سينگاريل مورتيون رکبيون آهن، جن جي مٿان ريشمي جهنڊا ۽ ڇٽون هونديون آهن. چئني پاسن تي خانا هوندا آهن، جن مان هر هڪ ۾ هڪ ٻڌ ويٺل هوندو آهي ۽ ڀرسان هڪ بوديستو بيٺل هوندو آهي. اهڙيون ويهه يا ان کان وڌيڪ گاڏيون هونديون آهن، سڀئي شاندار، پر هڪ ٻئي کان مختلف. ان ڏينهن ڀڪشو ۽ عام ماڻهو گڏ ٿيندا آهن، ڳائڻا ۽ ماهر سازندا موسيقي پيش ڪندا آهن، گلن ۽ لوبان سان عقيدت ظاهر ڪندا آهن. برهمڻ ٻڌن کي شهر ۾ اچڻ جي دعوت ڏيندا آهن، جتي هو ٻه راتيون ترسندا آهن. رات ڀر ڏيئا روشن رکيا ويندا آهن، موسيقي وڄندي آهي ۽ نذرانو پيش ڪيو ويندو آهي. ٻين بادشاهتن ۾ پڻ اهوئي رواج آهي. وايشيه خاندانن جا سربراهه شهرن ۾ خيراتي گهر ۽ دواخانا قائم ڪندا آهن، جتي غريب، مسڪين، يتيم، بيوه، بي اولاد، معذور ۽ بيمار ماڻهو ايندا آهن. انهن کي هر قسم جي مدد، مناسب کاڌو، دوا ۽ علاج مهيا ڪيو ويندو آهي، ۽ صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هو پاڻ هليا ويندا آهن.

— فاشيان، لڳ ڀڳ 415ع

جاوا کان واپسيءَ دوران سامونڊي ڏکيائيون

ان وقت آسمان لڳاتار اونداهو ۽ ابر آلود رهيو، ۽ جهاز هلائيندڙ پاڻ ۾ اختلاف ڪرڻ لڳا، جنهن سبب رستو وڃائي ويٺا. جاوا ڇڏڻ کان پوءِ ستر ڏينهن کان وڌيڪ گذري ويا، ۽ سندن خوراڪ ۽ مٺو پاڻي لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. هو سمنڊ جي لوڻياٺي پاڻيءَ ۾ کاڌو پچائيندا هئا، جڏهن ته مٺو پاڻي وڏي احتياط سان ورهايو ويندو هو ۽ هر ماڻهوءَ کي فقط ٻه پائو ملندو هو. نيٺ اهو به ختم ٿيڻ لڳو، تڏهن واپارين صلاح ڪئي: ”عام حالتن ۾ ته اسان کي هن وقت تائين گوانگجو پهچي وڃڻ گهرجي ها، پر ڪيترائي ڏينهن وڌيڪ گذري چڪا آهن؛ لڳي ٿو اسان غلط رستو اختيار ڪيو آهي.“ پوءِ جهاز کي اتر اولهه طرف موڙيو ويو ۽ خشڪيءَ جي ڳولا ڪئي وئي. ٻارهن ڏينهن ۽ راتين جي سفر کان پوءِ هو لائو جبل جي ڏکڻ واري سامونڊي ڪناري تي، چانگ گوانگ ضلعي جي حدن ۾ پهتا، جتي کين تازو پاڻي ۽ ڀاڄيون مليون. ڪيترين ئي تڪليفن ۽ خطرن مان گذرڻ ۽ ڊگهي عرصي تائين خوف ۾ رهڻ کان پوءِ، جڏهن هنن اهي سڃاتل ڀاڄيون ڏٺيون ته کين يقين ٿي ويو ته هو هان (چين) جي سرزمين تي پهچي ويا آهن.

— فاشيان، لڳ ڀڳ 415ع

ريمسا جي هن ڪتاب جي ترجمي يورپي علمي حلقن ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي، پر ڪيترن عالمن کي اها ڳالهه ڏکي لڳي ته فاشيان جن سنسڪرت لفظن کي وچين چيني چيني اکرن ۾ لکي نقل ڪيو هو، انهن جي صحيح سڃاڻپ ۽ تشريح ڪيئن ڪجي.

ترجما

فرانسيسي

• Abel-Rémusat, Jean-Pierre; ۽ ٻيا, مرتب (1836), 佛國記 Foé Koué Ki, ou, Relations des Royaumes Bouddhiques: Voyage dans la Tartarie, dans l'Afghanistan, et dans l'Inde Exécuté à la Fin du IVe Siècle par Chy̆ Fă Hian [The Foguoji (佛國記), or, Relations of the Buddhist Kingdoms: The Voyage through Tartary, Afghanistan, and India Carried Out at the End of the 4th Century by Shi Faxian] (فرانسيسي ۾), Paris: Royal Printing Office.

انگريزي

• Laidlay, John Watson; ۽ ٻيا, مرتب (1848), The Pilgrimage of Fa Hian from the French Edition of the Foe Koue Ki of MM. Remusat, Klaproth, and Landresse with Additional Notes and Illustrations, Calcutta: Baptist Mission Press.
• Beal, Samuel, مرتب (1869), "Records of Buddhist Countries by Chi Fah Hian of the Sung Dynasty", Travels of Fah-Hian and Sung-Yun, Buddhist Pilgrims, from China to India (400 A.D. and 518 A.D.), London: Trübner & Co., ص. 1–174.
• Giles, Herbert Allen, مرتب (1877), 佛國記 Record of the Buddhistic Kingdoms, Shanghai: Kelly & Walsh; revised and republished as The Travels of Fa-hsien (399–414 A.D.), or, Record of the Buddhistic Kingdoms, Cambridge: Cambridge University Press, 1923.
• Beal, Samuel, مرتب (1884), "Travels of Fa-hian or Fo-kwŏ-ki, Buddhist-Country-Records", Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World by Hiuen Tsiang, Trübner's Oriental Series, جلد I, London: Trübner & Co., ص. xxiii–lxxiii.
• Legge, James, مرتب (1886), A Record of Buddhistic Kingdoms, Being an Account by the Chinese Monk Fâ-hien of His Travels in India and Ceylon (A.D. 399–414) in Search of the Buddhist Books of Discipline, Oxford: Clarendon Press.

پڻ ڏسو

• فاهيان غار
• چيني ٻڌ مت
• ريشمي واٽ وسيلي ٻڌ مت جي پکيڙ
• شوان زانگ، سندس اولهائين علائقن جا احوال ۽ ان تي آڌاريل افسانوي تصنيف اولهه ڏانهن سفر
• يي جِنگ ۽ سندس ڏاکڻي سمنڊ کان موڪليل ٻڌ ڌرمي عملن جو احوال
• سونگ يون ۽ هوئي شينگ، جن جي سفرن جا احوال ٻين ماخذن ۾ محفوظ آهن
• هيئيچو ۽ سندس وانگ اوچيونچڪگوڪ جيون

حوالا

ڪتابيات

• "Faxian", Britannica, 2019.
• Deeg, Max (2019), "Chinese Buddhist Travelers: Faxian, Xuanzang, and Yijing", Oxford Research Encyclopedia of Asian History, Oxford: Oxford University Press, doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.217, ISBN 978-0-19-027772-7.
• Hodge, Stephen (2009), The Textual Transmission of the Mahayana Mahaparinirvana-Sutra (PDF), Hamburg: University of Hamburg, اصل نسخو (PDF) مان 2013-09-28 تي محفوظ ڪيل.
• Jain, Sandhya; ۽ ٻيا (2011), The India They Saw: Foreign Accounts, New Delhi: Ocean Books.
• Li Rongxi; ۽ ٻيا (2002), The Lives of Great Monks and Nuns (PDF), برڪلي: Numata Center for Translation and Research, اصل نسخو (PDF) مان 2015-09-20 تي محفوظ ڪيل.
• Průšek, Jaroslav; ۽ ٻيا (1978), Dictionary of Oriental Literatures: East Asia, Charles Tuttle.
• Sen, Tansen (2006), "The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing" (PDF), Education About Asia, جلد 11, ص. 24–33, اصل نسخي مان 2014-07-13 تي محفوظ ڪيل, 2014-07-13 تي حاصل ڪيل{{citation}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (ڳنڍڻو).
• Shi Huijiao; ۽ ٻيا (2022), The Biographies of Eminent Monks 高僧傳, Hong Kong: Centre of Buddhist Studies at the University of Hong Kong.
• Walravens, Harmut (2014), "Stanislas Aignan Julien—Leben und Werk" [Stanislas Aignan Julien—Life and Work], Monumenta Serica (جرمن ۾), جلد 62, Milton Park: Taylor & Francis, ص. 261–333, JSTOR 26768561.
• Weerawardane, Prasani (2009), "Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas and Transcendence" (PDF), Biblioasia, جلد 5, ص. 14–18, اصل نسخو (PDF) مان 2014-07-13 تي محفوظ ڪيل, 2014-07-13 تي حاصل ڪيل.

ٻاهريان ڳنڍڻا

• Works by فاشيان at Project Gutenberg
• Works by or about فاشيان at Internet Archive
• فاهيان ۽ ٻيا چيني ياتري، ڪولمبيا يونيورسٽي آرڪائيوز
• اصل چيني متن، تائيشو 2085
• اصل چيني متن سان ليگ جو ترجمو، T 2085
• ٻڌ بادشاهتن جو احوال، ايڊيليڊ يونيورسٽي
• ٻڌ بادشاهتن جو احوال (ويب آرڪائيو تي مڪمل HTML)، ايڊيليڊ يونيورسٽي