ضد
ضد (Antonym) هر ٻوليءَ ۾ هڪ لفظ جا هم معنيٰ لفظ بہ هوندا آهن ته ابتڙ معنيٰ رکندڙ لفظ بہ هوندا آهن. مخالف معنيٰ رکندڙ لفظ کي “ضد” سڏيو ويندو آهي. مثال: (محبت -نفرت )، (سچ-ڪوڙ)، (ڏينهن-رات)، (مرد-عورت).[1] لسانيات جي لغوي معنيات (Lexical semantics) ۾ ابتڙ لفظ يا متضاد لفظ اهي لفظ آهن، جيڪي فطري طور هڪ ٻئي جي ابتڙ يا هڪ ٻئي سان نه ٺهندڙ ٻٽي (بائنري) لاڳاپي ۾ هوندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن ڪا شيءِ زوج (even) آهي، ته لازمي طور فرد (odd) نه هوندي. هن قسم جي لاڳاپي کي ابتڙائپ چيو ويندو آهي. ڪنهن به لفظ جي ابتڙ کي عام طور هن سوال سان سڃاتو ويندو آهي: "فلاڻي لفظ جو ابتڙ ڇا آهي؟"
متضاد لفظ (اينٽانم ) ۽ ابتڙ لفظ گهڻن حوالن ۾ ساڳئي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندا آهن، پر لسانيات ۾ متضاد لفظ جو اصطلاح ڪڏهن وڌيڪ محدود مفهوم ۾ به استعمال ٿيندو آهي.
- درجاوار متضاد لفظ: اهڙا لفظ، جن جون معنائون هڪ ئي لڳاتار پيماني جي ٻن ڇيڙن تي هونديون آهن، جهڙوڪ گرم ۽ ٿڌو.
- تڪميلي متضاد لفظ (ڪامپليمينٽري اينٽانم): اهڙا لفظ، جن جي وچ ۾ ڪو وچولو درجو نه هوندو آهي، جهڙوڪ زوج ۽ فرد.
- لاڳاپيل متضاد لفظ (رليشنل اينٽانم): اهڙا لفظ، جن جي ابتڙائپ فقط هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ سمجهي ويندي آهي، جهڙوڪ استاد ۽ شاگرد.
ڪجهه لساني ماهر، جهڙوڪ لائنس (Lyons)، متضاد لفظ کي رڳو درجاوار متضادن لاءِ استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ڊيوڊ ڪرسٽل خبردار ڪري ٿو ته اينٽانم ۽ اينٽانامي جا اصطلاح مختلف علمي حوالن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا.
عام بحث
[سنواريو]ابتڙائپ هڪ معنوي (سيمينٽڪ) لاڳاپو آهي، جنهن ۾ هڪ لفظ جي معنيٰ ٻي لاڳاپيل معنيٰ جي نفي ڪري ٿي يا ڪنهن معنوي پيماني تي ان جي ابتڙ ڇيڙي تي بيٺل هوندي آهي. ڪن لفظن جا سڌا ابتڙ لفظ ٻوليءَ جي لغت ۾ موجود نه هوندا آهن، جنهن کي اتفاقي خال (ايڪسيڊينٽل گيپ) چيو ويندو آهي. مثال طور، ديندار لاءِ ڪو عام ۽ مقرر سڌو ابتڙ لفظ موجود نه آهي، جيتوڻيڪ اهڙي معنوي پيماني جو تصور ڪري سگهجي ٿو، جنهن جي هڪ پاسي ديندار هجي ۽ ٻئي پاسي ان جي ابتڙ مفهوم. ڪڏهن ڪڏهن اَ-، غير- يا بي- جهڙا اڳياڙا (پريفڪسز) لڳائي به ابتڙ مفهوم پيدا ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا سڀ لفظ فطري يا عام استعمال وارا نه هوندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪي لفظ اهڙا به آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪنهن اڳياڙي سان ٺهيل لڳن ٿا، پر انهن جو بنيادي لفظ موجود نه هوندو آهي. اهڙن کي اڪيلو لفظ (انپيئرڊ ورڊ) چيو ويندو آهي. ابتڙ لفظن کي معنوي نه ٺهڻ (انڪامپيٽبلٽي) جي خاص صورت پڻ سمجهيو ويندو آهي. جيڪڏهن ٻه لفظ هڪ ٻئي سان نه ٺهندا هجن، ته هڪ جي سچائي ٻئي جي نفي کي لازم بڻائي ٿي. مثال: هيءَ ٻلي آهي. ⟹ هيءَ ڪتو نه آهي. اهو ئي اصول ٻين لفظن تي پڻ لاڳو ٿئي ٿو: هي تيز آهي. ⟹ هي سست نه آهي.
- هي بيهڪ ۾ آهي. ⟹ هي حرڪت ۾ نه آهي.
ڪرُوس (Cruse، 2004) موجب ابتڙ لفظن جون اهم خاصيتون هي آهن:
- ٻٽائپ (بائنرٽي): لفظن جو جوڙي جي صورت ۾ اچڻ.
- فطريت (انھيرنٽنيس): ابتڙائپ جو قدرتي ۽ ذهني طور موجود هجڻ.
- ظاهر هجڻ (پيٽنسي): ابتڙائپ جو آسانيءَ سان سڃاڻجڻ.
ڪي رٿيل ٻوليون (پلانڊ ائنگويجز) لفظن جي تعداد گهٽ رکڻ لاءِ اهڙا اڳياڙا وڏي پيماني تي استعمال ڪن ٿيون. مثال طور:
- ايسپيرانتو ۾ mal-
- ڊامن ۾ kuri-
- نيو اسپيڪ ۾ un-
ابتڙ لفظن جا ڪجهه اهم قسم هي آهن:
- محوري ابتڙ (اينٽيپوڊلس): ڪنهن حقيقي يا تجريدي محور جي ٻن ابتڙ ڇيڙن جا لفظ، جهڙوڪ کاٻو : ساڄو، مٿي : هيٺ، اوڀر : اولهه، شروعات : پڄاڻي.
- الڳ ابتڙ (ڊسجوائنٽ اپوزٽس): اهڙا لفظ، جيڪي هڪ ئي گروهه جا مختلف ميمبر هجن، پر وچ ۾ لغوي خال ڇڏي وڃن، جهڙوڪ ڳاڙهو : نيرو يا سومر : جمعو.
- واپسي عمل وارا لفظ (رورسوز): اهڙا فعل، جيڪي هڪ ٻئي جي ابتڙ عمل ظاهر ڪن، جهڙوڪ اڀرڻ : لهڻ، وڌڻ : گهٽجڻ.
- لاڳاپيل ابتڙ (ڪنورسز يا رليشنلز اپوزٽس): اهڙا لفظ، جيڪي ساڳئي لاڳاپي کي مختلف رخن کان ظاهر ڪن، جهڙوڪ والد : اولاد، استاد : شاگرد، خريد ڪرڻ : وڪڻڻ.
- اوورليپ ڪندڙ متضاد لفظ (اوور ميپنگ اينٽانمس): اهڙا تقابلي لفظ، جن مان هڪ مثبت يا منفي مفهوم کي لازمي ظاهر ڪري، جهڙوڪ بهتر : بدتر.
متضاد لفظن جا قسم
[سنواريو]متضاد لفظن کي سندن معنوي لاڳاپي جي بنياد تي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.
درجاوار متضاد لفظ
[سنواريو]درجاوار متضاد لفظ اهي آهن، جن جون معنائون هڪ ئي لڳاتار پيماني تي مختلف درجن ۾ هونديون آهن. مثال:
- گرم : ٿڌو
- ڳرو : هلڪو
- ٿلهو : سنهو
- اوندهو : روشن
- ننڍو : وڏو
- جلدي : دير
- خالي : ڀريل
- بور ڪندڙ : دلچسپ
تڪميلي متضاد لفظ
[سنواريو]تڪميلي متضاد لفظن جي وچ ۾ ڪو وچولو درجو نه هوندو آهي. مثال:
- زوج : فرد
- فاني : لافاني
- داخلا : نڪرڻ
- ساهه ٻاهر ڪڍڻ : ساهه اندر کڻڻ
- قبضي هيٺ : خالي
لاڳاپيل متضاد لفظ
[سنواريو]اهي لفظ، جيڪي هڪ ئي لاڳاپي کي ابتڙ رخن کان ظاهر ڪن. مثال:
- استاد : شاگرد
- مڙس : زال
- ڊاڪٽر : مريض
- شڪاري : شڪار
- سيکارڻ : سکڻ
- مالڪ : نوڪر
- اچڻ : وڃڻ
- والد : اولاد
پاڻ-متضاد لفظ
[سنواريو]پاڻ-متضاد لفظ (آٽو-اينٽانم) اهڙو لفظ هوندو آهي، جيڪو مختلف معنائن يا مختلف حوالن ۾ پاڻ ئي پنهنجي ابتڙ معنيٰ به ڏئي سگهي. مثال:
- fast — تيز؛ يا مضبوطيءَ سان ٻڌل.
- cleave — ورهائڻ؛ يا چنبڙي وڃڻ.
- sanction — سزا؛ يا اجازت.
- stay — رهڻ؛ يا روڪڻ.
پڻ ڏسو
[سنواريو]
حوالا
[سنواريو]- ↑ ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد، سنڌ.
وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- Aarts, Bas; Chalker, Sylvia; Weiner, Edmund (2014). The Oxford Dictionary of English Grammar.
- Crystal, David (2003). A Dictionary of Linguistics and Phonetics.
- Cruse, D. Alan (1986). Lexical Semantics.
- Lyons, John (1977). Semantics.
- Murphy, M. Lynne (2003). Semantic Relations and the Lexicon.